सुकेशपुत्राणां वरप्राप्तिः लङ्कानिवासः सन्ततिश्च

धार्मिकं वरलब्धं च राक्षसं सुकेशं दृष्ट्वा विश्वावसुसमप्रभः ग्रामणीः नाम गन्धर्वः अचिन्तयत्। तस्य देववती नाम कन्या आसीत् — द्वितीया श्रीः इव, त्रिषु लोकेषु विख्याता, रूपयौवनशालिनी। धर्मात्मा सः तां रक्षःश्रियम् इव सुकेशाय ददौ। वरदानकृतैश्वर्यं प्रियं तं पतिं प्राप्य देववती तुष्टा आसीत् — निर्धनः धनं प्राप्य इव। तया सह संयुक्तः सः रजनीचरः अञ्जनात् दिग्गजात् अभिनिष्क्रान्तः महागजः करेण्वा इव रराज। ततः काले सुकेशः, राघव, पुत्रान् जनयामास। अगस्त्यः अत्र सुकेशं ‘धार्मिकम्’ इति वर्णयति — सः राक्षसः अपि धर्मिष्ठः, अतः गन्धर्वः तस्मै कन्यां ददाति। ‘रक्षःश्रियं यथा’ इति उपमया देववती राक्षसानां राजलक्ष्मीः इव मूर्तिमती इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। ‘धनं प्राप्येव निर्धनः’ इति उपमा लौकिकी सरला च — दरिद्रस्य धनलाभे यः हर्षः, तादृशः तस्याः हर्षः। अञ्जनः दिशागजः; तस्मात् उत्पन्नः गजः हस्तिन्या सह यथा शोभते, तथा सुकेशः देववत्या सह। पूर्वसर्गस्य अन्ते सुकेशः वरगर्वितः इति उक्तम्, अत्र तु धार्मिकः इति — तस्य स्वभावे उभयं दृश्यते। ग्रामणीः विश्वावसुसमप्रभः इति गन्धर्वराजस्य सदृशः; अतः सम्बन्धः उभयोः कुलयोः योग्यः।

सुकेशः त्रेताग्निसमविग्रहान् त्रीन् पुत्रान् जनयामास — माल्यवन्तं, सुमालिं, बलिनां वरं मालिं च। राक्षसाधिपः त्रिनेत्रसमान् तान् त्रीन् राक्षसान् पुत्रान् दृष्ट्वा प्रीतः अभवत्। ते त्रयः लोकाः इव अव्यग्राः, त्रयः अग्नयः इव स्थिताः, त्रयः मन्त्राः इव अत्युग्राः, त्रयः घोराः आमयाः इव आसन्। सुकेशस्य त्रयः सुताः त्रेताग्निसमतेजसः उपेक्षिताः व्याधयः इव तत्र वृद्धिम् अगमन्। पितुः वरप्राप्तिं तपोबलात् ऐश्वर्यं च ज्ञात्वा ते भ्रातरः कृतनिश्चयाः तपः तप्तुं मेरुं गताः। तत्र घोरान् नियमान् प्रगृह्य, नृपसत्तम, ते राक्षसाः तपः अकुर्वन्। अत्र ‘त्रयः’ इति सङ्ख्यायाः उपमाः क्रमेण आवर्तन्ते — त्रयः लोकाः, त्रयः अग्नयः, त्रयः मन्त्राः, त्रयः आमयाः। पादटिप्पणीषु हिन्दीभाष्यम् एताः उपमाः स्पष्टयति — अग्नयः गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः, मन्त्राः प्रभुशक्तिः उत्साहशक्तिः मन्त्रशक्तिः इति तिस्रः शक्तयः अथवा ऋग्यजुःसामवेदाः, आमयाः वातपित्तकफजाः रोगाः। उपमानां क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं स्थैर्यं तेजः च, अन्ते रोगवत् भयङ्करता। ‘व्याधयोपेक्षिता इव’ इति उपमा तीव्रा — यथा अचिकित्सितः रोगः वर्धते, तथा ते वर्धिताः, अर्थात् लोकस्य अनिष्टाय। पितुः वरं दृष्ट्वा तेषां अपि वरलोभः जातः — एषा प्रवृत्तिः राक्षसवंशे पुनः पुनः दृश्यते। अष्टमे ‘त्रेताग्निसमतेजसः’ इति षष्ठस्य उपमा पुनः आवर्तते, बलस्य दृढीकरणाय।

ते सर्वभूतभयावहं घोरं तपः विचेरुः — भुवि दुर्लभैः सत्यार्जवशमोपेतैः तपोभिः सदेवासुरमानुषान् त्रीन् लोकान् संतापयन्तः। ततः चतुर्वक्त्रः विभुः ब्रह्मा विमानवरम् आश्रितः सुकेशपुत्रान् आमन्त्र्य ‘वरदः अस्मि’ इति अभाषत। सेन्द्रैः देवगणैः वृतं वरदं ब्रह्माणं ज्ञात्वा ते सर्वे द्रुमाः इव वेपमानाः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘देव, तपसा आराधितः त्वं यदि नः वरं दिशसि, तर्हि वयम् अजेयाः, शत्रुहन्तारः, चिरजीविनः, प्रभविष्णवः, परस्परम् अनुव्रताः च भवाम।’ ‘एवं भविष्यथ’ इति उक्त्वा ब्राह्मणवत्सलः विभुः ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ। वरं लब्ध्वा ते सर्वे रात्रिंचराः, राम, वरदानसुनिर्भयाः सुरासुरान् प्रबाधन्ते। तैः बाध्यमानाः त्रिदशाः सर्षिसङ्घाः सचारणाः निरयस्थाः नराः इव त्रातारं न अधिगच्छन्ति। अत्र आश्चर्यम् — राक्षसानां तपः अपि ‘सत्यार्जवशमोपेतम्’; तपसः गुणाः सात्त्विकाः, किन्तु प्रयोजनं तामसम्। ‘वेपमाना इव द्रुमाः’ इति — वरं याचमानाः ते अपि भयेन कम्पन्ते, हिन्दीभाष्ये ‘वृक्षोंके समान काँपते हुए’। तेषां याचना पञ्चविधा — अजेयत्वं, शत्रुनाशः, दीर्घायुः, प्रभुत्वं, परस्परस्नेहः। अन्तिमः अंशः ‘परस्परमनुव्रताः’ विशिष्टः — भ्रातृषु ऐक्यं याचन्ते। ‘ब्राह्मणवत्सलः’ इति ब्रह्मणः विशेषणं सूचयति यत् तपसा तुष्टः सः सर्वेभ्यः वरं ददाति। ‘निरयस्था यथा नराः’ इति उपमया देवानां दुर्दशा वर्ण्यते — नरकस्थाः यथा रक्षकं न लभन्ते। एकादशे ‘सर्वभूतभयावहम्’ इति तपसः विशेषणं विरोधं दर्शयति — तपः सर्वभूतानां भयम् उत्पादयति, यतः तस्य लक्ष्यं परपीडा। द्वादशे ब्रह्मा ‘विमानवरमाश्रितः’ आगच्छति, न पद्भ्याम्; त्रयोदशे ‘वरदोऽस्मि’ इति तस्य प्रथमं वचनम्। पञ्चदशे ‘भवामेति’ इति लोट् याचनायाः दृढतां दर्शयति। सप्तदशे ‘वरदानसुनिर्भयाः’ इति पदं सूचयति यत् वरः एव तेषां निर्भयतायाः हेतुः, न तु स्वकीयं धैर्यम्। चतुर्दशे ‘ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे’ इति — त्रयः अपि एकस्वरेण याचन्ते, यत् तेषां परस्परैक्यं सूचयति।

अथ ते राक्षसाः संहृष्टाः समेत्य शिल्पिनां वरम् अव्ययं विश्वकर्माणम् ऊचुः, रघुसत्तम — ‘ओजस्तेजोबलवतां महतां देवानाम् आत्मतेजसा हृदयेप्सितं गृहं त्वम् एव करोषि। अस्माकम् अपि तावत् हिमवन्तं, मेरुं, मन्दरं वा उपाश्रित्य, महामते, महेश्वरगृहप्रख्यं महत् गृहं क्रियताम्।’ ततः महाभुजः विश्वकर्मा तेषां राक्षसानां शक्रस्य अमरावतीम् इव निवासं कथयामास — ‘दक्षिणस्य उदधेः तीरे त्रिकूटः नाम पर्वतः, अन्यः द्वितीयः सुवेलः इति च, हे राक्षसेश्वराः। तस्य शैलस्य मध्यमे अम्बुदसंनिभे शिखरे, शकुनैः अपि दुष्प्रापे, टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि, त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा शतयोजनम् आयता, स्वर्णप्राकारसंवीता, हेमतोरणसंवृता लङ्का इति नगरी मया शक्राज्ञप्तेन निर्मिता। तस्यां, दुर्धर्षाः राक्षसपुंगवाः, यूयं वसत — सेन्द्राः दिवौकसः अमरावतीं समासाद्य इव। लङ्कादुर्गं समासाद्य बहुभिः राक्षसैः वृताः यूयं शत्रूणां दुराधर्षाः शत्रुसूदनाः भविष्यथ।’ विश्वकर्मणः वचः श्रुत्वा ते राक्षसोत्तमाः सहस्रानुचराः भूत्वा तां पुरीं गत्वा अवसन्। दृढप्राकारपरिखां हैमैः गृहशतैः वृतां लङ्काम् अवाप्य ते रजनीचराः हृष्टाः न्यवसन्। अत्र लङ्कायाः मूलकथा — तृतीये सर्गे विश्रवसा ‘विश्वकर्मणा निर्मिता’ इति उक्तम्, अत्र तस्य कारणं स्पष्टम्। ‘शक्राज्ञप्तेन’ इति पदं विचित्रम् — इन्द्रस्य आज्ञया निर्मिता पुरी राक्षसेभ्यः दीयते। ‘टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि’ इति — शिखरस्य चत्वारः पार्श्वाः टङ्केन छिन्नाः, अतः आरोहणं दुष्करम्; हिन्दीभाष्यम् ‘टाँकीसे काट दिये गये’ इति वदति। ‘महेश्वरगृहप्रख्यम्’ इति याचना राक्षसानां महत्त्वाकाङ्क्षां दर्शयति — ते शिवस्य कैलासतुल्यं गृहम् इच्छन्ति। मुद्रणे ‘शक्राज्ञसेन’ इव दृश्यते — प्त-सीमादोषः। एकोनविंशे ‘शिल्पिनां वरमव्ययम्’ इति विश्वकर्मणः विशेषणद्वयं — सः शिल्पिषु श्रेष्ठः, अविनाशी च। विंशे राक्षसाः तस्य प्रशंसां कृत्वा एव याचन्ते — ‘त्वम् एव देवानां गृहकर्ता’ इति; एषा चाटूक्तिः अपि। एकविंशे त्रयः पर्वताः विकल्परूपेण उक्ताः — हिमवान्, मेरुः, मन्दरः — सर्वे देवानां प्रियाः। त्रयोविंशे विश्वकर्मा पर्वतद्वयं निर्दिशति — त्रिकूटं सुवेलं च; लङ्का त्रिकूटस्य मध्यमे शिखरे। पञ्चविंशे लङ्कायाः परिमाणं — त्रिंशत् योजनानि विस्तारः, शतं योजनानि आयामः — तस्याः विशालतां दर्शयति। सप्तविंशे ‘सेन्द्रा इव दिवौकसः’ इति उपमा राक्षसान् देवैः सह तोलयति, यत् तेषां महत्त्वाकाङ्क्षायाः पोषणम्। अष्टाविंशे ‘लङ्कादुर्गम्’ इति पदेन लङ्का दुर्गरूपा इति सूच्यते; ‘शत्रुसूदनाः’ इति विश्वकर्मणः आशीर्वादः इव। एकोनत्रिंशे ‘सहस्रानुचराः’ — ते सहस्रैः अनुचरैः सह गताः, अतः लङ्का सहसा पूर्णा अभवत्। त्रिंशे ‘हैमैर्गृहशतैर्वृताम्’ इति नगर्याः ऐश्वर्यं पुनः वर्ण्यते। चतुर्विंशे ‘मध्यमेऽम्बुदसंनिभे’ इति — शिखरं मेघसदृशं नीलम् उन्नतं च, हिन्दीभाष्ये ‘मँझले शिखरपर जो हरा-भरा होनेके कारण मेघके समान नीला दिखायी देता है’। षड्विंशे ‘स्वर्णप्राकारसंवीता हेमतोरणसंवृता’ इति सुवर्णस्य द्विवारम् उल्लेखः।

एतस्मिन् एव काले, राघव, यथाकामं नर्मदा नाम गन्धर्वी बभूव, रघुनन्दन। तस्याः ह्रीश्रीकीर्तिसमद्युति कन्यात्रयम् आसीत्। अराक्षसी अपि सा ज्येष्ठक्रमेण ताः पूर्णचन्द्रनिभाननाः कन्याः हृष्टा त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां ददौ — तिस्रः गन्धर्वकन्यकाः। भगदैवते नक्षत्रे मात्रा दत्ताः ताः महाभागाः; एवं कृतदाराः सुकेशतनयाः अप्सरोभिः अमराः इव भार्याभिः सह चिक्रीडुः। माल्यवतः भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी; सः तस्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् निबोध — वज्रमुष्टिः, विरूपाक्षः, राक्षसः दुर्मुखः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, मत्तः, उन्मत्तः च; सुन्दर्यां सुन्दरी अनला नाम कन्या अपि अभवत्। सुमालिनः अपि पूर्णचन्द्रनिभानना भार्या आसीत् — नाम्ना केतुमती, प्राणेभ्यः अपि गरीयसी। सुमाली निशाचरः केतुमत्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् अनुपूर्वशः निबोध, महाराज — प्रहस्तः, अकम्पनः, विकटः, कालिकामुखः, धूम्राक्षः, दण्डः, महाबलः सुपार्श्वः, संह्रादिः, प्रघसः, राक्षसः भासकर्णः च; राका, पुष्पोत्कटा, शुचिस्मिता कैकसी, कुम्भीनसी च — एते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः। मालेः तु रूपशालिनी वसुदा नाम गन्धर्वी पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा भार्या आसीत्। सुमालेः अनुजः तस्यां यत् अपत्यं जनयामास, तत् मया कथ्यमानं शृणु, राघव — अनलः, अनिलः, हरः, सम्पातिः च; एते मालेयाः निशाचराः अधुना विभीषणस्य अमात्याः। ‘भगदैवते नक्षत्रे’ इति उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रम्, यस्य देवता भगः; हिन्दीभाष्यम् एतत् स्पष्टयति। ह्रीः श्रीः कीर्तिः इति तिस्रः देव्यः लज्जाशोभाकीर्तीनाम् अधिष्ठात्र्यः इति पादटिप्पणी। अत्र रावणस्य मातृकुलं प्रथमवारं दृश्यते — सुमालेः कन्या कैकसी रावणस्य माता भविष्यति; प्रहस्तः तस्य सेनापतिः मातुलः च। मालेः पुत्राः विभीषणस्य अमात्याः इति वचनं रामस्य कालं यावत् कथां सम्बध्नाति। द्विचत्वारिंशः श्लोकः एकार्धः — ‘कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः’। एकत्रिंशे ‘यथाकामम्’ इति पदेन नर्मदायाः स्वतन्त्रता सूच्यते — सा स्वेच्छया वसति। द्वात्रिंशे ‘अराक्षसी’ इति — नर्मदा राक्षसी न आसीत्, तथापि सा स्वकन्याः राक्षसेभ्यः ददौ; हिन्दीभाष्यम् ‘अपनी रुचिके अनुसार’ इति व्याचष्टे। ‘ज्येष्ठक्रमेण’ इति — ज्येष्ठा कन्या ज्येष्ठाय माल्यवते, मध्यमा सुमालये, कनिष्ठा मालये। चतुस्त्रिंशे शुभनक्षत्रे विवाहः — राक्षसानाम् अपि विवाहः शास्त्रविधिना सम्पन्नः। पञ्चत्रिंशे ‘सुन्दरी नाम सुन्दरी’ इति यमकम्, नाम्ना रूपेण च सुन्दरी। सप्तत्रिंशे माल्यवतः सप्त पुत्राः गण्यन्ते; तेषु केचित् युद्धकाण्डे प्रथमसर्गे च पुनः दृष्टाः — मत्तः, युद्धोन्मत्तः, यज्ञकोपः। अष्टात्रिंशे ‘प्राणेभ्योऽपि गरीयसी’ इति सुमालेः पत्न्यां स्नेहः। चत्वारिंशे एकचत्वारिंशे च सुमालेः दश पुत्राः — प्रहस्तः, अकम्पनः, विकटः, धूम्राक्षः इत्यादयः रावणस्य सेनापतयः भविष्यन्ति। चतुश्चत्वारिंशे ‘मया त्वं शृणु राघव’ इति अगस्त्यस्य कथनशैली — सः रामं पुनः पुनः सम्बोधयति। पञ्चचत्वारिंशे सम्पातिः गृध्रराजात् भिन्नः राक्षसः इति ज्ञेयम्। एतस्याः वंशावल्याः प्रयोजनम् अपि ध्यातव्यम् — युद्धकाण्डे येषां राक्षसानां नामानि श्रुतानि, तेषां मूलम् अत्र दर्श्यते; एवं रामः स्वयं हतानां शत्रूणां पूर्वजान् जानाति। कैकस्याः नाम ‘शुचिस्मिता’ इति विशेषणेन सह उक्तम्, यतः सा अग्रिमसर्गेषु मुख्या भविष्यति। कुम्भीनसी अपि पश्चात् मधुनाम्ना राक्षसेन अपहृता इति कथा आगमिष्यति। त्रयाणां भ्रातॄणां सन्ततिः क्रमेण वर्ण्यते — ज्येष्ठस्य, मध्यमस्य, कनिष्ठस्य — यथा विवाहः अपि ज्येष्ठक्रमेण अभवत्। ‘पद्मपत्राक्षी स्वक्षी’ इति वसुदायाः नेत्रयोः द्विवारं प्रशंसा।

ततः ते त्रयः राक्षसपुङ्गवाः निशाचरैः पुत्रशतैः च संवृताः बहुवीर्यदर्पिताः सहेन्द्रान् सुरान् ऋषिनागयक्षान् च बबाधिरे। ते अनिलवत् जगत् भ्रमन्तः दुरासदाः, रणेषु मृत्युप्रतिमानतेजसः, वरप्रदानात् भृशं गर्विताः, सदा क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः आसन्। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ सर्गं समापयतः, अग्रिमस्य सर्गस्य विषयं च सूचयतः — देवानां शिवं प्रति, ततः विष्णुं प्रति शरणागतिः। ‘क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः’ इति पदेन यज्ञविनाशः राक्षसानां मुख्यः अपराधः इति ज्ञायते, यः रामस्य प्रश्नस्य ‘कं च अपराधं प्राप्य विष्णुना द्राविताः’ इत्यस्य उत्तरम्। ‘सहेन्द्रान्’ इति पदेन इन्द्रः अपि पीडितः इति ज्ञायते।