अगस्त्येरित
४.१
अगस्त्येन उक्तम्
- सन्धिः
- अगस्त्य + ईरित → अगस्त्येरित — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); पदे ‘श्रुत्वा + अगस्त्य…’ सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अगस्त्येन ईरितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अगस्त्येरितम्’)
उत्तरकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः
राक्षसवंशवर्णनम् — हेतिविद्युत्केशसुकेशानाम् उत्पत्तिः
रामस्य विस्मयः प्रश्नश्च, प्रजापतेः जलसृष्टिः, राक्षसयक्षनाम्नोः निर्वचनम्, हेतेः विवाहः, विद्युत्केशस्य जन्म विवाहश्च, सुकेशस्य त्यागः, शिवपार्वत्योः अनुग्रहः
अगस्त्यात् ‘लङ्का पूर्वम् अपि पिशिताशिनाम् आसीत्’ इति श्रुत्वा विस्मितः रामः पप्रच्छ — ‘राक्षसाः पुलस्त्यवंशात् उद्भूताः इति श्रुतम्; रावणादिभ्यः अपि बलवत्तराः ते पूर्वे के, तेषां पूर्वजः कः, विष्णुना कथं द्राविताः?’ अगस्त्यः कथयति — प्रजापतिः अपः सृष्ट्वा तासां रक्षणाय सत्त्वान् असृजत्। क्षुत्पिपासार्ताः ते ‘किं कुर्मः’ इति अपृच्छन्; ‘रक्षाम’ इति ये अवदन् ते राक्षसाः, ‘यक्षाम’ इति ये ते यक्षाः अभवन्। राक्षसेषु हेतिः प्रहेतिः च भ्रातरौ; प्रहेतिः तपोवनम् अगच्छत्, हेतिः कालभगिनीं भयां परिणीय विद्युत्केशम् अजनयत्। विद्युत्केशः संध्यायाः दुहितरं सालकटङ्कटां परिणीतवान्; सा मन्दरे गर्भं प्रसूय तं त्यक्त्वा पत्या सह रेमे। रुदन्तं तं शिशुं वृषभारूढौ शिवपार्वत्यौ दृष्ट्वा करुणया तं मातृसमवयस्कम् अमरं च कृत्वा आकाशगं पुरं ददतुः; पार्वती च राक्षसीभ्यः सद्यःप्रसवस्य वरं ददौ। सः सुकेशः वरगर्वितः इन्द्र इव सर्वत्र चचार।
१रामस्य विस्मयः, पूर्वराक्षसविषये प्रश्नश्च
१श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः।
कथमासीत्तु लङ्कायां सम्भवो रक्षसां पुरा॥
२ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम्।
तमगस्त्यं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्यभाषत॥
३भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्काऽऽसीत्पिशिताशिनाम्।
श्रुत्वेदं भगवद्वाक्यं जातो मे विस्मयः परः॥
४पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम्।
इदानीमन्यतश्चापि सम्भवः कीर्तितस्त्वया॥
५रावणात्कुम्भकर्णाश्च प्रहस्ताद्विकटादपि।
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः॥
६क एषां पूर्वको ब्रह्मन्किंनामा च बलोत्कटः।
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः कथम्॥
७एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ।
कुतूहलमिदं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः॥
अगस्त्येन ईरितं वाक्यं श्रुत्वा रामः विस्मयम् आगतः — ‘पुरा लङ्कायां रक्षसां सम्भवः कथम् आसीत्?’ ततः त्रेताग्निसमविग्रहं तम् अगस्त्यं शिरः कम्पयित्वा मुहुः दृष्ट्वा स्मयमानः सः अभ्यभाषत — ‘भगवन्, एषा लङ्का पूर्वम् अपि पिशिताशिनाम् आसीत् इति भगवतः वाक्यं श्रुत्वा मे परः विस्मयः जातः। राक्षसाः पुलस्त्यवंशात् उद्भूताः इति नः श्रुतम्; इदानीं तु त्वया अन्यतः अपि तेषां सम्भवः कीर्तितः। किं ते पूर्वे रावणात्, कुम्भकर्णात्, प्रहस्तात्, विकटात्, रावणस्य पुत्रेभ्यः अपि बलवत्तराः आसन्? हे ब्रह्मन्, एषां पूर्वकः कः, सः बलोत्कटः किंनामा, कं च अपराधं प्राप्य ते विष्णुना द्राविताः? एतत् सर्वं विस्तरतः कथयस्व, अनघ; भानुः तमः इव मम इदं कुतूहलं नुद।’ पूर्वसर्गे विश्रवसा ‘राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः’ इति उक्तम् आसीत्; तत् एव वाक्यं रामस्य नूतनस्य प्रश्नस्य मूलम्। ‘शिरः कम्पयित्वा’ इति चेष्टा विस्मयस्य सूचिका, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘सिर हिलाकर’ इति व्याचष्टे। ‘स्मयमानः’ इति पदेन रामस्य प्रसन्नता कौतुकं च। ‘त्रेताग्निसमविग्रहम्’ इति अगस्त्यस्य तेजः वर्ण्यते — गार्हपत्यः, आहवनीयः, दक्षिणाग्निः इति त्रयः अग्नयः इव सः दीप्यते। रामस्य प्रश्नाः क्रमबद्धाः — पूर्वजः कः, तस्य नाम किम्, तेषाम् अपराधः कः, विष्णुना कथं द्राविताः। अन्ते ‘नुद भानुर्यथा तमः’ इति उपमया सः ज्ञानस्य प्रकाशं याचते। मुद्रणे पञ्चमे ‘कुम्भकर्णाश्च’ इति दृश्यते, यत्र पञ्चमी अपेक्ष्यते; तत् टिप्पणीषु उक्तम्।
Hearing what Agastya had said, Rāma was filled with wonder and asked how rākṣasas had come to be in Laṅkā long ago. It was Viśravas's remark in the previous sarga, that the rākṣasas had once abandoned Laṅkā out of fear of Viṣṇu, that gave rise to this new question. Shaking his head in amazement and gazing again and again at Agastya, whose body shone like the three sacred fires of the household, the offering and the south, Rāma spoke with a smile of pleasure and curiosity. "Holy one, when you said that this Laṅkā belonged to flesh-eaters even before, I was greatly astonished. We had heard that the rākṣasas sprang from the line of Pulastya, but now you speak of their origin from some other source. Were those earlier ones mightier than Rāvaṇa, Kumbhakarṇa, Prahasta and Vikaṭa, and than Rāvaṇa's sons? Who was their forefather, brahmin, and what was the name of that mighty one? For what offence did Viṣṇu drive them away, and how? Tell me all of it in full, sinless one, and dispel my curiosity as the sun dispels the darkness." His questions come in order: who was their ancestor, what was his name, what was their offence, and how did Viṣṇu drive them off. And he closes by asking for the light of knowledge, as the sun drives away darkness.
२प्रजापतेः सत्त्वसृष्टिः, राक्षसयक्षयोः नामनिर्वचनं च
८राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्कारालंकृतं शुभम्।
अथ विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम्॥
९प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसम्भवः।
तासां गोपायने सत्त्वानसृजत्पद्मसम्भवः॥
१०ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः॥
११प्रजापतिस्तु तान्सर्वान्प्रत्याह प्रहसन्निव।
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानद॥
१२रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षाम इति चापरैः।
भुक्षिताभुक्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत्॥
१३रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः।
यक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव भवन्तु वः॥
राघवस्य संस्कारालंकृतं शुभं वचः श्रुत्वा अगस्त्यः विस्मयमानः इव तं राघवम् आह — ‘पुरा सलिलसम्भवः पद्मसम्भवः प्रजापतिः अपः सृष्ट्वा तासां गोपायने सत्त्वान् असृजत्। ते सत्त्वाः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः विनीतवत् सत्त्वकर्तारम् उपस्थिताः, ‘किं कुर्मः’ इति भाषन्तः। प्रजापतिः तु तान् सर्वान् प्रहसन् इव प्रत्याह, वाचा आभाष्य — ‘हे मानदाः, यत्नेन रक्षध्वम्’ इति। तत्र क्षुधिताः अक्षुधिताः च केचित् ‘रक्षामः’ इति, अपरे ‘यक्षामः’ इति अवदन्। ततः भूतकृत् तान् आह — ‘यैः रक्षाम इति उक्तं, ते राक्षसाः भवन्तु; यैः यक्षाम इति उक्तं, ते यक्षाः एव भवन्तु।’ अत्र नाम्नोः निर्वचनं दृश्यते — ‘रक्ष्’ धातोः राक्षसाः, ‘यक्ष्’ (पूजायाम्) धातोः यक्षाः। हिन्दीभाष्यम् ‘यक्षण (पूजन)’ इति अर्थं ददाति। ‘संस्कारालंकृतम्’ इति पदं रामस्य वाण्याः गुणं वर्णयति — पदसंस्कारः, वाक्यसंस्कारः, अर्थसंस्कारः च इति हिन्दीभाष्यम्; अगस्त्यः विस्मितः यत् सर्वज्ञः रामः अपि अनभिज्ञः इव पृच्छति। एवं राक्षसाः मूलतः जलस्य रक्षकाः, न हिंसकाः; तेषां क्रूरता पश्चात् आगता। ‘भुक्षिताभुक्षितैः’ इति पदं द्विविधान् सत्त्वान् सूचयति — ये बुभुक्षिताः, ये च न। एतत् कथनं पूर्वसर्गेषु उक्तात् पुलस्त्यवंशात् भिन्नं प्राचीनतरं राक्षसानाम् उत्पत्तिस्थानं दर्शयति। दशमे ‘विनीतवत्’ इति पदं सत्त्वानां नम्रतां दर्शयति।
Hearing Rāghava's fair speech, polished in every word and phrase, Agastya answered him as though marvelling, for it surprised him that Rāma, who knew all things, should ask as if he did not know. "Long ago," he said, "the lotus-born Prajāpati, who himself arose from the waters, created the waters, and to guard them he created living beings. Tormented by hunger, thirst and fear, those beings came humbly before their creator and asked, 'What shall we do?' Prajāpati smiled and said to them all, 'Guard the waters with care, you who give honour.' Some of them, the hungry and the not-hungry, said 'We will guard,' and others said 'We will worship.' Then the maker of beings said to them: 'Those of you who said "We will guard" shall be rākṣasas, and those who said "We will worship" shall be yakṣas.'" Here the two names are explained from their roots: rākṣasa from the root meaning "to guard", yakṣa from the root meaning "to worship". So the rākṣasas were in the beginning guardians of the waters, not killers; their cruelty came later. And this account gives the rākṣasas an origin older than, and separate from, the line of Pulastya told in the earlier sargas.
३हेतिप्रहेती, हेतेः विवाहः, विद्युत्केशस्य जन्म च
१४तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ।
मधुकैटभसंकाशौ बभूवतुररिंदमौ॥
१५प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र तपोवनगतस्तदा।
हेतिर्दारक्रियार्थे तु परं यत्नमथाकरोत्॥
१६स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम महाभयाम्।
उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः॥
१७स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुंगवः।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केशमिति श्रुतम्॥
१८विद्युत्केशो हेतिपुत्रः स दीप्तार्कसमप्रभः।
व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम्॥
तत्र राक्षसेषु हेतिः प्रहेतिः च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ मधुकैटभसंकाशौ अरिंदमौ बभूवतुः। प्रहेतिः धार्मिकः तदा तपोवनगतः; हेतिः तु दारक्रियार्थे परं यत्नम् अकरोत्। सः अमेयात्मा महामतिः स्वयम् एव कालस्य भगिनीं महाभयां भयां नाम कन्याम् उदावहत्। पुत्रवतां श्रेष्ठः राक्षसपुंगवः हेतिः तस्यां विद्युत्केशः इति श्रुतं पुत्रं जनयामास। हेतिपुत्रः विद्युत्केशः दीप्तार्कसमप्रभः महातेजाः तोयमध्ये अम्बुजम् इव व्यवर्धत। भ्रात्रोः स्वभावभेदः अत्र स्पष्टः — एकः तपस्वी, अपरः गृहस्थः; वंशः गृहस्थेन हेतिना एव प्रवर्तते। ‘मधुकैटभसंकाशौ’ इति उपमा तयोः बलं सूचयति, यतः मधुकैटभौ विष्णुना हतौ महासुरौ। कालस्य भगिनी भया — नाम्ना एव भयङ्करी; हिन्दीभाष्यम् ‘भया बड़ी भयानक थी’ इति वदति। ‘स्वयमेव’ इति पदेन सूच्यते यत् हेतिः स्वयं याचित्वा विवाहम् अकरोत्। विद्युत्केशस्य नाम तस्य तेजसः अनुरूपम् — विद्युत् इव केशाः यस्य। ‘तोयमध्य इवाम्बुजम्’ इति उपमया तस्य सौम्यं वर्धनं वर्ण्यते। मुद्रणे ‘दीसार्क’ इव दृश्यते — प्त-ग्रन्थेः सीमादोषः; हिन्दीभाष्यस्य ‘दीसिमान्’ अपि तथैव। सप्तदशे ‘पुत्रवतां श्रेष्ठः’ इति हेतेः प्रशंसा, यतः तस्य पुत्रः श्रेष्ठः। चतुर्दशे ‘अरिंदमौ’ इति विशेषणं द्वयोः भ्रात्रोः शौर्यं दर्शयति।
Among these rākṣasas were two brothers, Heti and Praheti, lords of the rākṣasas and subduers of their foes, as strong as Madhu and Kaiṭabha. Praheti was righteous and went off to the ascetics' forest, but Heti took great pains to find a wife. That great-minded one of boundless spirit sought out and married, of his own accord, Bhayā, sister of Kāla, who was a most fearsome maiden. On her Heti, bull among rākṣasas and best of fathers, begot a son who was known as Vidyutkeśa. Heti's son Vidyutkeśa, bright as the blazing sun and of great splendour, grew like a lotus in the midst of the waters. The two brothers are unlike in nature: one became an ascetic, the other a householder, and the line continued through Heti the householder. Comparing them to Madhu and Kaiṭabha, the great demons slain by Viṣṇu, conveys their strength, and the poet also calls both of them subduers of their foes. Bhayā, the sister of Time, was fearsome by her very name, which means "fear". The name Vidyutkeśa, "lightning-haired", suits the boy's brilliance, and the lotus in the waters pictures his gentle growth. Heti is called "best of fathers" because his son was so excellent.
४विद्युत्केशस्य विवाहः, सुकेशस्य जन्म त्यागश्च
१९स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः।
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता॥
२०संध्यादुहितरं सोऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः।
वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुंगवः॥
२१अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति संध्यया।
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव॥
२२संध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः।
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव॥
२३केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटङ्कटा।
विद्युत्केशाद्गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात्॥
२४ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम्।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम्।
समुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशरतार्थिनी॥
२५रेमे तु सार्धं पतिना विस्मृत्य सुतमात्मजम्।
उत्सृष्टस्तु तदा गर्भो घनशब्दसमस्वनः॥
यदा सः निशाचरः भद्रं यौवनम् अनुप्राप्तः, तदा तस्य पिता हेतिः दारक्रियां कर्तुं व्यवसितः। सः राक्षसपुंगवः पुत्रार्थं प्रभावतः संध्यातुल्यां संध्यायाः दुहितरं वरयामास। ‘अवश्यम् एव सा परस्मै दातव्या’ इति चिन्तयित्वा संध्यया सुता विद्युत्केशाय दत्ता, राघव। संध्यायाः तनयां लब्ध्वा निशाचरः विद्युत्केशः पौलोम्या मघवान् इव तया सार्धं रमते। केनचित् तु कालेन, राम, सा सालकटङ्कटा अर्णवात् घनराजिः इव विद्युत्केशात् गर्भम् आप। ततः सा राक्षसी मन्दरं गत्वा घनगर्भसमप्रभं गर्भं प्रसूता — गङ्गा अग्निजं गर्भम् इव। तं गर्भं समुत्सृज्य विद्युत्केशरतार्थिनी सा आत्मजं सुतं विस्मृत्य पतिना सार्धं रेमे। तदा उत्सृष्टः गर्भः घनशब्दसमस्वनः अभवत्। संध्यायाः वचने लौकिकं सत्यं — कन्या अवश्यं कस्मैचित् दातव्या, अतः समीपे आगतः योग्यः वरः स्वीक्रियते। ‘पौलोम्या मघवानिव’ इति उपमा — शच्या सह इन्द्रः इव। ‘घनराजिरिवार्णवात्’ इति — समुद्रात् जलं गृह्णन्ती मेघपङ्क्तिः इव। ‘गङ्गा गर्भमिवाग्निजम्’ इति उपमा कार्तिकेयस्य जन्मकथां स्मारयति, यत्र गङ्गया अग्नेः तेजः धृतं त्यक्तं च; हिन्दीभाष्यम् ‘कुमार कार्तिकेय’ इति स्पष्टयति। मातुः निर्ममता अत्र विशेषेण उच्यते — सा रतिलोभात् पुत्रं त्यजति। चतुर्विंशः श्लोकः षट्पादः। एषा निष्करुणता राक्षसस्वभावस्य प्रथमं चिह्नम्। एकोनविंशे ‘भद्रं यौवनम्’ इति पदेन कल्याणकरं यौवनं सूच्यते; पिता पुत्रस्य योग्ये काले एव विवाहं चिन्तयति। विंशे ‘संध्यातुल्यां प्रभावतः’ इति — कन्या मातुः संध्यायाः सदृशी तेजसा। द्वाविंशे दाम्पत्यस्य सुखं वर्ण्यते, यत् अग्रे सन्तानस्य त्यागे परिणमति; सुखस्य लोभः एव करुणायाः अभावस्य कारणम् इति कविः सूचयति। पञ्चविंशे ‘घनशब्दसमस्वनः’ इति शिशोः रोदनं मेघगर्जनवत् गम्भीरम्, तस्य भाविबलस्य सूचकम्।
When that night-ranger reached the bloom of youth, his father Heti resolved to see him married, as was right at that time of his son's life. That bull among rākṣasas sought for his son the daughter of Sandhyā, who was like Sandhyā in splendour. Thinking, "She must certainly be given to someone," Sandhyā gave her daughter to Vidyutkeśa, Rāghava. Having won Sandhyā's daughter, the night-ranger Vidyutkeśa took his pleasure with her as Indra did with Śacī, daughter of Puloman. After some time, Rāma, Sālakaṭaṅkaṭā conceived by Vidyutkeśa, as a bank of clouds draws water from the ocean. Then the rākṣasī went to Mount Mandara and brought forth a child as bright as a cloud-born flash, as Gaṅgā once brought forth the child born of Fire. Eager to be with Vidyutkeśa, she abandoned the child, and forgetting her own son she went off to sport with her husband. The abandoned infant cried out with a sound like thunder. Sandhyā's thought reflects a worldly truth: a daughter must be given to someone, so a suitable groom who comes near is accepted. The simile of Gaṅgā recalls the birth of Kārttikeya, when Gaṅgā bore the fiery seed of Agni and then cast it off. The poet dwells on the mother's heartlessness: out of desire for pleasure she abandons her son. This lack of pity is the first sign of the rākṣasa nature, and the poet suggests that the craving for pleasure is what drove out compassion; the couple's happiness ends in the casting away of their child. The infant's cry, deep as the thunder of clouds, foretells the strength he would one day have.
५शिवपार्वत्योः अनुग्रहः, सुकेशस्य ऐश्वर्यं च
२६तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः।
निधायास्ये स्वयं मुष्टिं रुरोद शनकैस्तदा॥
२७ततो वृषभमास्थाय पार्वत्या सहितः शिवः।
वायुमार्गेण गच्छन्वै शुश्राव रुदितस्वनम्॥
२८अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम्।
कारुण्यभावात्पार्वत्या भवस्त्रिपुरसूदनः॥
२९तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम्।
अमरं चैव तं कृत्वा महादेवोऽक्षरोऽव्ययः॥
३०पुरमाकाशगं प्रादात्पार्वत्याः प्रियकाम्यया।
उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज॥
३१सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च।
सद्य एव वयःप्राप्तिं मातुरेव वयःसमम्॥
३२ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः।
चचार सर्वत्र महान्महामतिः खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा॥
तया उत्सृष्टः सः शरदर्कसमद्युतिः शिशुः स्वयम् आस्ये मुष्टिं निधाय शनकैः रुरोद। ततः पार्वत्या सहितः शिवः वृषभम् आस्थाय वायुमार्गेण गच्छन् रुदितस्वनं शुश्राव। उमया सार्धं सः त्रिपुरसूदनः भवः रुदन्तं तं राक्षसात्मजम् अपश्यत्; पार्वत्याः कारुण्यभावात् सः तं मातुः एव वयःसमं चक्रे। अक्षरः अव्ययः महादेवः तम् अमरं च कृत्वा पार्वत्याः प्रियकाम्यया आकाशगं पुरम् अपि प्रादात्। उमया अपि राक्षसीनां वरः दत्तः, नृपात्मज — ‘गर्भस्य सद्यः उपलब्धिः, सद्यः एव प्रसूतिः, सद्यः एव मातुः वयःसमं वयःप्राप्तिः’ इति। ततः वरदानगर्वितः सुकेशः प्रभोः हरस्य पार्श्वतः श्रियं प्राप्य, खगं पुरं च प्राप्य, पुरंदरः इव महान् महामतिः सर्वत्र चचार। ‘निधायास्ये स्वयं मुष्टिम्’ इति शिशोः चित्रं करुणम्। करुणायाः मूलं पार्वती, शिवः तस्याः प्रियार्थं वरं ददाति — एवं शिवपार्वत्योः दाम्पत्यं सूक्ष्मं चित्रितम्। पार्वत्याः वरः सर्वासां राक्षसीनां कृते — अतः राक्षसाः सद्यः जायन्ते सद्यः वर्धन्ते च इति लोकविश्वासस्य मूलम् अत्र उक्तम्। ‘खगं पुरम्’ इति आकाशगामि नगरं, यत् विमानसदृशम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः; ‘वरदानगर्वितः’ इति पदेन भाविनः संघर्षस्य सूचना दीयते। अस्य शिशोः नाम ‘सुकेशः’ इति हिन्दीभाष्ये स्पष्टम्। सप्तविंशे ‘वायुमार्गेण’ इति — शिवपार्वत्यौ आकाशमार्गेण गच्छतः, अतः एव शिशोः स्वनः तयोः श्रोत्रं प्राप्नोति। अष्टाविंशे ‘भवः’ इति नाम — सः सर्वस्य उत्पत्तिकारणम्, अतः अनाथस्य शिशोः अपि रक्षकः। एकोनत्रिंशे ‘अक्षरोऽव्ययः’ इति विशेषणद्वयं शिवस्य अविनाशित्वं दर्शयति, यः अन्यम् अपि अमरं कर्तुं शक्नोति। त्रिंशे ‘नृपात्मज’ इति अगस्त्यस्य सम्बोधनं रामं प्रति। एकत्रिंशे पार्वत्याः वरस्य त्रयः अंशाः — सद्यः गर्भः, सद्यः प्रसवः, सद्यः वयःप्राप्तिः।
Abandoned by her, the infant, bright as the autumn sun, put his own fist in his mouth and wept softly. Just then Śiva, riding his bull with Pārvatī and travelling along the path of the wind, heard the sound of crying. With Umā beside him, Bhava, destroyer of the Triple City, saw the rākṣasa child weeping. Moved by Pārvatī's compassion, he made the child at once as old as his mother; and the imperishable, undecaying Mahādeva also made him immortal and, to please Pārvatī, gave him a city that moved through the sky. Umā too, prince, granted a boon to the rākṣasīs: that they should conceive at once, give birth at once, and that the child should at once grow to its mother's age. Then Sukeśa, proud of the boon, having won good fortune at the side of the lord Hara and gained his sky-going city, roamed everywhere, great and wise, like Purandara. The picture of the infant with his fist in his mouth is a pitiful one. It is because Śiva and Pārvatī were travelling through the sky that the child's cry reached them. The source of the kindness is Pārvatī, and Śiva grants the boon to please her; the love between the divine couple is quietly drawn here. Śiva is called Bhava, the source of all that exists, and so the protector even of an orphaned child; he is imperishable himself and can make another immortal. Agastya addresses Rāma as "prince". Pārvatī's boon has three parts, immediate conception, immediate birth and immediate growth, and it applies to all rākṣasīs; this is the root of the common belief that rākṣasas are born and grow up at once. The sky-going city was a kind of aerial chariot. The child was Sukeśa, and the words "proud of the boon" in the closing verse already hint at the conflict to come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
त्रेताग्निसमविग्रह
४.२
त्रिभिः अग्निभिः तुल्यदेहकान्तिम्
- सन्धिः
- त्रेता + अग्नि → त्रेताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- त्रेताग्निभिः समः विग्रहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्रेताग्निसमविग्रहम्’)
पिशिताशिन्
४.३
मांसभक्षकाणाम्, राक्षसानाम्
- सन्धिः
- पिशित + अशिन् → पिशिताशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अश्नन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘पिशिताशिनाम्’)
बलवत्तर
४.५
अधिकबलिनः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलवत् + तरप् — तद्धितप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘बलवत्तराः’)
बलोत्कट
४.६
अत्यन्तं बलवान्
- सन्धिः
- बल + उत्कट → बलोत्कट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बलेन उत्कटः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बलोत्कटः’)
द्राविताः
४.६
पलायिताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘द्रु’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
संस्कारालंकृत
४.८
शुद्धपदवाक्यार्थैः भूषितम्
- सन्धिः
- संस्कार + अलंकृत → संस्कारालंकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- संस्कारैः अलंकृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘संस्कारालंकृतम्’)
सलिलसम्भव
४.९
जलात् उत्पन्नः (प्रजापतिः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सलिलात् सम्भवः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सलिलसम्भवः’)
गोपायन
४.९
रक्षणे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुप्’ धातोः आयप्रत्ययान्तात् ल्युट्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘गोपायने’)
क्षुत्पिपासाभयार्दित
४.१०
बुभुक्षया तृष्णया भयेन च पीडिताः
- सन्धिः
- क्षुध् + पिपासा → क्षुत्पिपासा — चर्त्वम्; भय + अर्दित → भयार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्षुत्पिपासाभ्यां भयेन च अर्दिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘क्षुत्पिपासाभयार्दिताः’)
प्रहसन्
४.११
हसन् इव
- सन्धिः
- प्र + हसन् → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘प्रहसन् + इव’ → ‘प्रहसन्निव’ (ङमुडागमः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + हस्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
भूतकृत्
४.१२
प्राणिनां स्रष्टा, प्रजापतिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भूतानि करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
यक्षाम
४.१३
पूजयाम, यक्षणं कुर्मः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यक्षाम + इति’ → ‘यक्षाम इति’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यक्ष्’ (पूजायाम्) धातोः लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
मधुकैटभसंकाश
४.१४
मधुकैटभसदृशौ
- सन्धिः
- सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- मधुकैटभाभ्यां संकाशौ — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘मधुकैटभसंकाशौ’)
दारक्रिया
४.१५
विवाहः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दाराणां क्रिया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘दारक्रियार्थे’ इति समासे)
उदावहद्
४.१६
परिणीतवान्
- सन्धिः
- उत् + आवहत् → उदावहत् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत् + वह्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दीप्तार्कसमप्रभ
४.१८
प्रज्वलितसूर्यसदृशकान्तिः। मुद्रणे ‘दीसार्क’ इव — प्त-सीमादोषः
- सन्धिः
- दीप्त + अर्क → दीप्तार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दीप्तेन अर्केण समा प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दीप्तार्कसमप्रभः’)
व्यवसित
४.१९
निश्चितवान्
- सन्धिः
- वि + अवसित → व्यवसित — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + अव + सो’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘व्यवसितः’)
संध्यादुहितरं
४.२०
संध्यानाम्न्याः कन्याम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संध्यायाः दुहिता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘संध्यादुहितरम्’)
मघवानिव
४.२२
इन्द्रः इव
- सन्धिः
- मघवान् + इव → मघवानिव — सन्धिकार्यं नास्ति (नकारः स्वरेण युज्यते)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मघवत्’ शब्दः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मघवान्’)
सालकटङ्कटा
४.२३
संध्यायाः कन्या, विद्युत्केशस्य पत्नी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
घनराजि
४.२३
मेघपङ्क्तिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘घनराजिः + इव’ → ‘घनराजिरिव’
- समासः
- घनानां राजिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘घनराजिः’)
विद्युत्केशरतार्थिनी
४.२४
पत्या सह रतिम् इच्छन्ती
- सन्धिः
- रत + अर्थिनी → रतार्थिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विद्युत्केशेन रतम् अर्थयते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शरदर्कसमद्युति
४.२६
शरत्सूर्यवत् कान्तिमान्
- सन्धिः
- शरद् + अर्क → शरदर्क — सन्धिकार्यं नास्ति (दकारः स्वरेण युज्यते)
- समासः
- शरदः अर्केण समा द्युतिः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शरदर्कसमद्युतिः’)
रुदितस्वन
४.२७
रोदनस्य शब्दम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुदितस्य स्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रुदितस्वनम्’)
त्रिपुरसूदन
४.२८
त्रिपुरनाशकः शिवः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्रिपुरं सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्रिपुरसूदनः’)
वयःसम
४.२९
समानवयस्कम्
- सन्धिः
- वयस् + सम → वयःसम — विसर्गः
- समासः
- वयसा समम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वयःसमम्’)
प्रियकाम्यया
४.३०
प्रियं कर्तुम् इच्छया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियस्य काम्या — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘प्रियकाम्यया’)
सद्योपलब्धि
४.३१
तत्क्षणं प्राप्तिः (गर्भस्य)
- सन्धिः
- सद्यस् + उपलब्धि → सद्योपलब्धि — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अस् + उ = ओ)
- समासः
- सद्यः उपलब्धिः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सद्योपलब्धिः’)
वरदानगर्वित
४.३२
वरलाभात् अहंकारी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वरदानेन गर्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वरदानगर्वितः’)