धर्मपरायण
३.२
धर्मम् एव परमाश्रयं मन्यमानः
- सन्धिः
- पर + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), णत्वम्
- समासः
- धर्मः परायणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मपरायणः’)
उत्तरकाण्डम् — तृतीयः सर्गः
वैश्रवणस्य उत्पत्तिः तपः वरप्राप्तिः लङ्कानिवासश्च
विश्रवसः भरद्वाजसुतया विवाहः, वैश्रवणस्य जन्म नामकरणं च, तस्य तपः, ब्रह्मणः वरः पुष्पकदानं च, पितुः निर्देशेन लङ्कानिवासः
पुलस्त्यपुत्रः विश्रवाः पितृवत् तपसि स्थितः। तस्य वृत्तं ज्ञात्वा भरद्वाजः स्वसुतां तस्मै भार्यां ददौ। तस्यां विश्रवाः परमाद्भुतं पुत्रम् अजनयत्; पितामहः पुलस्त्यः ‘धनाध्यक्षः भविष्यति’ इति दृष्ट्वा देवर्षिभिः सह तस्य ‘वैश्रवणः’ इति नाम अकरोत्। वैश्रवणः तपोवने वर्धमानः ‘धर्मः परमा गतिः’ इति निश्चित्य सहस्राणि वर्षाणि जलाशी मारुताहारः निराहारः च भूत्वा घोरं तपः अकरोत्। प्रीतः ब्रह्मा सेन्द्रैः देवैः सह आगत्य वरं दातुम् ऐच्छत्; वैश्रवणः लोकपालत्वम् अयाचत। ब्रह्मा तं यमेन्द्रवरुणानां समं चतुर्थं लोकपालं निधीशं च कृत्वा पुष्पकं विमानं ददौ। ततः वैश्रवणः वासार्थं स्थानं पितरम् अपृच्छत्; विश्रवाः त्रिकूटशिखरे विश्वकर्मणा निर्मितां, विष्णुभयात् राक्षसैः त्यक्तां शून्यां लङ्कां निर्दिदेश। वैश्रवणः तत्र न्यवसत्, नैर्ऋतसहस्रैः पूर्णां च तां पालयामास, पुष्पकेण च काले काले पितरौ द्रष्टुम् अगच्छत्।
१विश्रवसः विवाहः, पुत्रजन्म च
१अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः।
अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः॥
२सत्यवान्शीलवान्दान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः।
सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः॥
३ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः।
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम्॥
४प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा।
प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन्॥
५मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः।
स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम्॥
६जनयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्वृतम्।
तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः॥
पुलस्त्यस्य पुत्रः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः अचिरेण एव कालेन पितेव तपसि स्थितः। सः सत्यवान्, शीलवान्, दान्तः, स्वाध्यायनिरतः, शुचिः, सर्वभोगेषु असंसक्तः, नित्यं धर्मपरायणः च आसीत्। तस्य तत् वृत्तं ज्ञात्वा महामुनिः भरद्वाजः देववर्णिनीं स्वसुतां विश्रवसे भार्यां ददौ। धर्मेण भरद्वाजसुतां प्रतिगृह्य प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या अस्य लोकस्य श्रेयः विचिन्तयन् मुनिपुङ्गवः विश्रवाः परमया मुदा युक्तः अभवत्। सः धर्मज्ञः तस्यां वीर्यसम्पन्नं परमाद्भुतं सर्वैः ब्रह्मगुणैः वृतम् अपत्यं जनयामास। तस्मिन् जाते पितामहः पुलस्त्यः संहृष्टः बभूव। अत्र विश्रवसः गुणानां दीर्घा सूची दृश्यते — सत्यं, शीलं, दमः, स्वाध्यायः, शौचं, भोगेषु अनासक्तिः, धर्मपरायणता च; एतैः गुणैः एव भरद्वाजः आकृष्टः। ‘प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या’ इति पदस्य भावः — विश्रवाः केवलं स्वसुखाय न, अपितु लोकहिताय सत्सन्ततिम् इच्छति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘प्रजाका हित-चिन्तन करनेवाली बुद्धि’ इति व्याचष्टे। पूर्वसर्गे पुलस्त्यः स्वयं विवाहं न इष्टवान्, शापेन एव कन्या प्राप्ता; अत्र तु विश्रवसः विवाहः धर्मानुसारं कन्यादानेन सम्पन्नः। अतः वैश्रवणस्य जन्म शुद्धे ब्राह्मणकुले, पूर्णैः ब्रह्मगुणैः सह अभवत् — एषः विषयः अग्रे रावणस्य जन्मना सह तुलनीयः, यत्र राक्षसी माता भविष्यति। ‘पितामहः’ इति अत्र पुलस्त्यः, न ब्रह्मा — बालकस्य पितुः पिता। भरद्वाजः स्वयं महामुनिः, सः योग्यं वरं दृष्ट्वा एव कन्यां ददाति; एषा कन्यादानस्य आदर्शपद्धतिः। पञ्चमे ‘वीर्यसम्पन्नम्’ इति पदं पुत्रस्य बलं, ‘परमाद्भुतम्’ इति च तस्य अलौकिकत्वं सूचयति।
Pulastya's son, Viśravas, that bull among sages, very soon became as steadfast in austerity as his father. He was truthful and virtuous, self-controlled, devoted to the study of the Veda, pure, unattached to every pleasure and always intent on dharma. Hearing of his conduct, the great sage Bharadvāja gave him his own daughter, fair as a goddess, to be his wife. Viśravas received Bharadvāja's daughter lawfully, and pondering the good of the world with a mind that sought offspring, he was filled with great joy. On her that knower of dharma begot a son of great valour, most wonderful, endowed with every brahminical virtue, and when the child was born his grandfather Pulastya was delighted. The long list of Viśravas's virtues, truthfulness, character, self-restraint, study, purity, detachment from pleasure and devotion to dharma, explains why Bharadvāja was drawn to him, and Bharadvāja, himself a great sage, gives his daughter only on seeing a worthy groom, which is the ideal way of giving a daughter in marriage. Viśravas wanted children not for his own pleasure but for the good of the world. There is a contrast with the previous sarga: Pulastya had not sought a wife and received one through his curse, whereas Viśravas's marriage was made lawfully, by the father's gift of the bride. So Vaiśravaṇa was born into a pure brahmin family, endowed with every brahminical virtue, and this should be set beside Rāvaṇa's birth to come, whose mother will be a rākṣasī. The "grandfather" here is Pulastya, the child's father's father, not Brahmā. The child is called "of great valour" for his strength and "most wonderful" for something beyond the ordinary in him.
२नामकरणं, वैश्रवणस्य तपश्च
७दृष्ट्वा श्रेयस्करीं बुद्धिं धनाध्यक्षो भविष्यति।
नाम चास्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा॥
८यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव।
तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः॥
९स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा।
अवर्धताहुतिहुतो महातेजा यथानलः॥
१०तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः।
चरिष्ये परमं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः॥
११स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने।
यन्त्रितो नियमैरुग्रैश्चकार सुमहत्तपः॥
१२पूर्णे वर्षसहस्रान्ते तं तं विधिमकल्पयत्।
जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च॥
तस्य बालकस्य श्रेयस्करीं बुद्धिं दृष्ट्वा ‘अयं धनाध्यक्षः भविष्यति’ इति ज्ञात्वा पुलस्त्यः प्रीतः देवर्षिभिः सार्धं तस्य नाम अकरोत्। ‘यस्मात् विश्रवसः अपत्यम् अयं विश्रवाः इव सादृश्यात्, तस्मात् एषः वैश्रवणः नाम विश्रुतः भविष्यति।’ सः वैश्रवणः तदा तत्र तपोवनगतः आहुतिहुतः अनलः इव महातेजाः अवर्धत। आश्रमपदस्थस्य तस्य महात्मनः बुद्धिः जज्ञे — ‘परमं धर्मं चरिष्ये, धर्मः हि परमा गतिः।’ सः सहस्राणि वर्षाणि महावने तपः तप्त्वा उग्रैः नियमैः यन्त्रितः सुमहत् तपः चकार। पूर्णे वर्षसहस्रान्ते सः तं तं विधिम् अकल्पयत् — प्रथमं जलाशी, ततः मारुताहारः, ततः निराहारः अभवत्। ‘वैश्रवणः’ इति नाम तद्धितेन निर्मितम् — विश्रवसः अपत्यम्; अत्र कविः नामस्य हेतुं साक्षात् वदति। ‘आहुतिहुतः अनलः इव’ इति उपमा बालकस्य वृद्धेः वेगं तेजः च दर्शयति — यथा घृताहुत्या अग्निः सहसा प्रज्वलति, तथा सः अवर्धत। तस्य तपसः क्रमः अपि ध्यातव्यः — सहस्रवर्षाणाम् अन्ते एव नियमः कठिनतरः क्रियते, आहारस्य क्रमशः त्यागः। धनाध्यक्षत्वस्य भविष्यवाणी जन्मकाले एव कृता, पश्चात् ब्रह्मणः वरेण सिद्धा भविष्यति। वैश्रवणः कुबेरः एव, हिन्दीभाष्यस्य शीर्षके अपि ‘वैश्रवण (कुबेर)’ इति लिखितम्। सप्तमे ‘सार्धं देवर्षिभिः’ इति पदेन नामकरणसंस्कारे देवर्षीणाम् उपस्थितिः सूच्यते, यत् बालकस्य भाविमहत्त्वं दर्शयति। दशमे वैश्रवणस्य निश्चयः बाल्ये एव धर्मे दृढः; तस्य वाक्यं ‘धर्मो हि परमा गतिः’ इति सर्वस्य काण्डस्य एकं मूलसूत्रम् इव। द्वादशे त्रिविधः आहारत्यागः क्रमेण कठिनः — जलं, वायुः, ततः किमपि न।
Seeing that the child's mind was bent on the good and knowing that he would become lord of wealth, Pulastya joyfully named him in the company of the divine seers. "Because he is the son of Viśravas and resembles Viśravas, he shall be renowned by the name Vaiśravaṇa." Living there in the ascetics' forest, Vaiśravaṇa grew in splendour like a fire fed with oblations. As the great-souled boy lived in the hermitage, a resolve arose in him: "I shall practise the highest dharma, for dharma is the highest goal." For thousands of years in the great forest he practised austerities, bound by fierce vows, and performed a very great penance. At the end of each full thousand years he took up a new discipline: first he lived on water, then on air, and then on nothing at all. The poet gives the reason for the name directly: Vaiśravaṇa means "son of Viśravas". Vaiśravaṇa is Kubera, and the prophecy made at his birth that he would be lord of wealth will be fulfilled by Brahmā's boon. That divine seers were present at the naming shows how great the child was to become. The simile of the fire shows how fast and how brightly he grew, as a fire leaps up suddenly when ghee is poured on it. Even as a child his resolve was firm in dharma, and his words, "dharma is the highest goal," read like one of the guiding threads of the whole kāṇḍa. The order of his penance matters too: only at the end of each thousand years did he make his discipline harder, giving up food step by step, water, then air, then nothing.
३ब्रह्मणः आगमनं, लोकपालत्ववरः पुष्पकदानं च
१३एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येकवर्षवत्।
अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह॥
१४गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत्।
परितुष्टोऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत॥
१५वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं महामते।
अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम्॥
१६भगवँल्लोकपालत्वमिच्छेयं लोकरक्षणम्।
अथाब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा॥
१७ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत्।
अहं वै लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः॥
१८यमेन्द्रवरुणानां च पदं यत्तव चेप्सितम्।
तद्गच्छ बत धर्मज्ञ निधीशत्वमवाप्नुहि॥
१९शक्राम्बुपयमानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि।
एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसंनिभम्॥
२०प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम्॥
२१कृतकृत्या वयं तात दत्वा तव वरद्वयम्।
इत्युक्त्वा स गतो ब्रह्मा स्वस्थानं त्रिदशैः सह॥
एवं सहस्राणि वर्षाणि एकवर्षवत् जग्मुः। अथ महातेजाः ब्रह्मा प्रीतः सेन्द्रैः सुरगणैः सह तस्य आश्रमपदं गत्वा इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स सुव्रत, अनेन कर्मणा ते परितुष्टः अस्मि। वरं वृणीष्व, भद्रं ते; त्वं वरार्हः असि, महामते।’ अथ उपस्थितं पितामहं वैश्रवणः अब्रवीत् — ‘भगवन्, अहं लोकपालत्वं लोकरक्षणं च इच्छेयम्।’ ततः परितुष्टेन चेतसा ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं हृष्टवत् ‘बाढम्’ इति वैश्रवणम् अब्रवीत् — ‘अहं वै चतुर्थं लोकपालं स्रष्टुम् उद्यतः आसम्। यमेन्द्रवरुणानां यत् पदं, तत् तव अपि ईप्सितं भवतु। तत् गच्छ, धर्मज्ञ, निधीशत्वम् अवाप्नुहि। शक्राम्बुपयमानां चतुर्थः त्वं भविष्यसि। इदं सूर्यसंनिभं पुष्पकं नाम विमानं यानार्थं प्रतिगृह्णीष्व, त्रिदशैः समतां व्रज। स्वस्ति ते अस्तु; वयं सर्वे यथागतं गमिष्यामः। तव वरद्वयं दत्त्वा वयं कृतकृत्याः, तात।’ इति उक्त्वा ब्रह्मा त्रिदशैः सह स्वस्थानं गतः। ‘वर्षसहस्राणि एकवर्षवत्’ इति वाक्ये तपस्विनः एकाग्रता दृश्यते — दीर्घः कालः अपि तस्मै अल्पः इव भासते। वैश्रवणस्य याचना अपि निःस्वार्था — सः लोकस्य रक्षणं याचते, न स्वसुखम्। ब्रह्मा तं द्विविधं वरं ददाति — लोकपालत्वं निधीनां स्वामित्वं च; अतः ‘वरद्वयम्’ इति उक्तम्। पुष्पकं विमानं तृतीयं दानम् इव, यत् अग्रे रावणेन अपहृतं युद्धकाण्डे च रामस्य यानं भविष्यति। ‘शक्राम्बुपयमानाम्’ इति समासे इन्द्रः, वरुणः (अम्बुपः), यमः च त्रयः लोकपालाः; तेषां चतुर्थः कुबेरः। मुद्रणे २१तमे श्लोके ‘दत्वा’ इति एकतकारः दृश्यते। त्रयोदशे ब्रह्मा ‘सेन्द्रैः सुरगणैः सह’ आगच्छति — देवाः सर्वे तस्य तपसः साक्षिणः। चतुर्दशे ‘वत्स’ इति सम्बोधनं स्नेहं सूचयति, ‘सुव्रत’ इति च तपसः प्रशंसाम्। सप्तदशे ब्रह्मणः वचनात् ज्ञायते यत् चतुर्थः लोकपालः पूर्वम् एव तस्य मनसि आसीत्; वैश्रवणस्य याचना तस्य सङ्कल्पेन सह सङ्गता। विंशे ‘त्रिदशैः समतां व्रज’ इति वचनेन वैश्रवणः देवसमः क्रियते, यद्यपि सः पुलस्त्यवंशजः। अष्टादशे ‘बत’ इति अव्ययं ब्रह्मणः हर्षं सूचयति।
So thousands of years went by like a single year. Then Brahmā of great splendour, well pleased, came to his hermitage with Indra and the hosts of gods and said, "I am pleased with you, child, for what you have done, you of good vows. Choose a boon, and blessings on you, for you are worthy of one, great-minded one." Vaiśravaṇa said to the Grandsire standing before him, "Lord, I wish to be a guardian of the world and to protect the world." Brahmā was delighted, and with the gods about him he said joyfully, "So be it. I was indeed about to create a fourth guardian of the worlds. Take the station you desire, like that of Yama, Indra and Varuṇa. Go, knower of dharma, and become lord of treasures. You shall be the fourth beside Śakra, Varuṇa lord of the waters, and Yama. And this aerial chariot named Puṣpaka, bright as the sun, accept it as your vehicle and become the equal of the gods. Blessings on you; we shall all go back as we came. We have done what we came to do, child, in giving you these two boons." So saying, Brahmā went back to his own abode with the gods. That thousands of years seemed like one shows the ascetic's absorption: even a vast stretch of time felt short to him. The gods all came with Brahmā as witnesses of his penance, and Brahmā calls him "child" with affection and "you of good vows" in praise. Vaiśravaṇa's request is selfless: he asks to protect the world, not for his own comfort. Brahmā's words reveal that a fourth guardian had already been in his mind, so the request fell in with his own intention. He grants a twofold boon, the guardianship of a quarter and the lordship of treasures, which is why he speaks of "two boons"; and Puṣpaka comes as a third gift, the chariot that Rāvaṇa would later seize and that in the Yuddha Kāṇḍa would carry Rāma. By these gifts Vaiśravaṇa, though of Pulastya's line, was made the equal of the gods.
४निवासस्य याचना, विश्रवसा लङ्कानिर्देशश्च
२२गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम्।
धनेशः पितरं प्राह प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान्॥
२३भगवँल्लब्धवानस्मि वरमिष्टं पितामहात्।
निवासनं न मे देवो विदधे स प्रजापतिः॥
२४तं पश्य भगवन्कंचिन्निवासं साधु मे प्रभो।
न च पीडा भवेद्यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित्॥
२५एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुंगवः।
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति सत्तम॥
२६दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः।
तस्याग्रे तु विशाला सा महेन्द्रस्य पुरी यथा॥
२७लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा।
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती॥
२८तत्र त्वं वस भद्रं ते लङ्कायां नात्र संशयः।
हेमप्राकारपरिखा यन्त्रशस्त्रसमावृता॥
२९रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा।
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः॥
३०शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः।
शून्या सम्प्रति लङ्का सा प्रभुस्तस्या न विद्यते॥
३१स त्वं तत्र निवासाय गच्छ पुत्र यथासुखम्।
निर्दोषस्तत्र ते वासो न बाधस्तत्र कस्यचित्॥
ब्रह्मपूर्वेषु देवेषु नभस्तलं गतेषु प्रयतात्मवान् धनेशः प्राञ्जलिः पितरं प्राह — ‘भगवन्, पितामहात् इष्टं वरं लब्धवान् अस्मि; किन्तु सः प्रजापतिः देवः मम निवासनं न विदधे। तत्, भगवन् प्रभो, कञ्चित् साधुं निवासं मे पश्य, यत्र कस्यचित् प्राणिनः पीडा न भवेत्।’ पुत्रेण एवम् उक्तः मुनिपुंगवः विश्रवाः ‘हे धर्मज्ञ सत्तम, श्रूयताम्’ इति वचनं प्राह — ‘दक्षिणस्य उदधेः तीरे त्रिकूटः नाम पर्वतः अस्ति। तस्य अग्रे महेन्द्रस्य पुरी इव विशाला लङ्का नाम रम्या पुरी विश्वकर्मणा निर्मिता — राक्षसानां निवासार्थं, इन्द्रस्य अमरावती इव। तत्र त्वं वस, भद्रं ते, लङ्कायां नात्र संशयः। सा हेमप्राकारपरिखा, यन्त्रशस्त्रसमावृता, रुक्मवैदूर्यतोरणा, रमणीया पुरी। पुरा विष्णुभयार्दितैः राक्षसैः सा परित्यक्ता। सर्वैः रक्षोगणैः रसातलतलं गतैः सा शून्या; सम्प्रति लङ्का शून्या, तस्याः प्रभुः न विद्यते। स त्वं तत्र निवासाय यथासुखं गच्छ, पुत्र; तत्र ते वासः निर्दोषः, तत्र कस्यचित् बाधः न।’ धनेशस्य याचनायां पुनः अहिंसा दृश्यते — सः ईदृशं स्थानम् इच्छति यत्र अन्यस्य पीडा न स्यात्। विश्रवसः उत्तरं लङ्कायाः इतिहासं सूचयति — सा मूलतः राक्षसानाम् एव कृते निर्मिता, विष्णोः भयात् तैः त्यक्ता च; एषा कथा चतुर्थात् सर्गात् आरभ्य विस्तरेण कथयिष्यते। अतः कुबेरस्य लङ्कावासः अपि ‘निर्दोषः’ — सः किमपि न अपहरति, शून्यं स्थानम् एव गृह्णाति। अग्रे रावणः एताम् एव लङ्कां भ्रातुः हस्तात् ग्रहीष्यति, अतः अत्र भविष्यत्कथायाः बीजम् उप्तम्। हिन्दीभाष्यम् ‘उसके फाटक सोने और नीलमके बने हुए हैं’ इति ‘रुक्मवैदूर्यतोरणा’ इति पदं व्याचष्टे। द्वाविंशे ‘प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान्’ इति वर्णनं कुबेरस्य विनयं पुनः दर्शयति — वरं प्राप्य अपि सः पितुः आज्ञां याचते। त्रयोविंशे ‘निवासनं न मे देवो विदधे’ इति वचनेन ब्रह्मणः दानस्य एकः अभावः सूच्यते, यं पिता पूरयति। षड्विंशे ‘महेन्द्रस्य पुरी यथा’ सप्तविंशे च ‘यथेन्द्रस्यामरावती’ इति उपमाद्वयं लङ्कायाः वैभवं दर्शयति। एकत्रिंशे ‘निर्दोषः’ इति पदं पुनः अहिंसां स्मारयति।
When the gods led by Brahmā had gone up into the sky, the lord of wealth, self-controlled, joined his palms and said to his father: "Lord, I have obtained the boon I desired from the Grandsire, but the divine Prajāpati appointed me no place to live. So find me, lord and master, some good dwelling where no creature whatever would suffer harm." The bull among sages Viśravas answered his son: "Hear me, best of the righteous. On the shore of the southern ocean there is a mountain named Trikūṭa. On its summit stands a lovely city named Laṅkā, vast as the city of great Indra, built by Viśvakarman as a dwelling for the rākṣasas, like Indra's Amarāvatī. Live there in Laṅkā, and blessings on you; have no doubt about it. It has golden ramparts and moats, it is furnished with engines of war and weapons, and its gateways are of gold and beryl. Long ago the rākṣasas abandoned it, tormented by fear of Viṣṇu. All the rākṣasa hosts have gone down to the depths of Rasātala, and Laṅkā now stands empty with no lord. Go there and live as you please, my son. Your dwelling there will be blameless, and no one will be harmed." Even after gaining his boon Vaiśravaṇa humbly asks his father's direction, and his request again shows his care for others: he wants a place where no one would suffer. Brahmā's gift had lacked only a home, and the father supplies it. Viśravas's reply hints at Laṅkā's history: it was built for the rākṣasas in the first place and left by them for fear of Viṣṇu, a story that will be told at length from the fourth sarga on. So Kubera's settling there was "blameless": he took nothing from anyone, only an empty place. The two comparisons with Indra's city show Laṅkā's splendour. And since Rāvaṇa will later take this same Laṅkā from his brother, the seed of what is to come is sown here.
५वैश्रवणस्य लङ्कानिवासः, पितृदर्शनं च
३२एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः।
निवासयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि॥
३३नैर्ऋतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा।
अचिरेणैव कालेन सम्पूर्णा तस्य शासनात्॥
३४स तु तत्रावसत्प्रीतो धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः।
समुद्रपरिखायां स लङ्कायां विश्रवात्मजः॥
३५काले काले तु धर्मात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः।
अभ्यागच्छद्विनीतात्मा पितरं मातरं च हि॥
३६स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुतस्तथाप्सरोनृत्यविभूषितालयः।
गभस्तिभिः सूर्य इवावभासयन्पितुः समीपं प्रययौ स वित्तपः॥
पितुः एतत् धर्मिष्ठं वचनं श्रुत्वा सः धर्मात्मा पर्वतमूर्धनि लङ्कां तदा निवासयामास। अचिरेण एव कालेन तस्य शासनात् सा पुरी हृष्टैः प्रमुदितैः नैर्ऋतानां सहस्रैः सदा सम्पूर्णा अभवत्। सः धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः विश्रवात्मजः समुद्रपरिखायां लङ्कायां प्रीतः अवसत्। धर्मात्मा धनेश्वरः काले काले विनीतात्मा पुष्पकेण पितरं मातरं च अभ्यागच्छत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन उपसंहरति — देवगन्धर्वगणैः अभिष्टुतः, अप्सरसां नृत्यैः विभूषितालयः सः वित्तपः गभस्तिभिः सूर्यः इव अवभासयन् पितुः समीपं प्रययौ। ‘समुद्रपरिखायाम्’ इति पदेन लङ्कायाः दुर्गत्वं सूच्यते — समुद्रः एव तस्याः परिखा। नैर्ऋताः राक्षसाः एव; अतः कुबेरः अपि राक्षसानां राजा अभवत् इति हिन्दीभाष्यम् ‘राक्षसोंके राजा हो’ इति वदति। कुबेरस्य विनयः पुनः पुनः वर्ण्यते — ऐश्वर्यं प्राप्य अपि सः पितरौ सेवितुं गच्छति। एतत् चित्रम् अग्रिमसर्गेषु रावणस्य चरितेन सह विपरीतं भविष्यति। ‘वित्तपः’ इति कुबेरस्य नाम — वित्तं पाति इति। त्रयस्त्रिंशे ‘तस्य शासनात्’ इति पदेन कुबेरस्य सुशासनं सूच्यते; प्रजाः ‘हृष्टाः प्रमुदिताः’ इति तस्य राज्यस्य सुखं दर्शयति। पञ्चत्रिंशे ‘विनीतात्मा’ इति पदं तस्य स्वभावस्य सारः; षट्त्रिंशे दीर्घवृत्तं सर्गस्य समाप्तिं सूचयति।
Hearing this righteous counsel from his father, the righteous Vaiśravaṇa settled Laṅkā on the mountain top. In a short time, under his rule, the city was filled with thousands of joyful and contented nairṛtas. There the righteous son of Viśravas, bull among the nairṛtas, lived happily in Laṅkā, whose moat is the ocean. And from time to time the righteous lord of wealth, humble in spirit, came in Puṣpaka to visit his father and mother. Praised by hosts of gods and gandharvas, his palace graced by the dances of apsarases, lighting everything with his rays like the sun, the lord of riches would go to his father's side. The ocean itself serving as the city's moat shows how strong a fortress Laṅkā was. The nairṛtas are rākṣasas, so Kubera became the king of the rākṣasas there. That his subjects were joyful and contented speaks of his good rule, and the name "lord of riches" means the one who guards wealth. Again and again the poet stresses his humility: for all his glory he still goes to wait on his parents, and "humble in spirit" is the heart of his nature. In the sargas that follow this picture will be set against the conduct of Rāvaṇa, which is its opposite. A final verse in a longer metre closes the sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
देववर्णिनी
३.३
देवाङ्गनासदृशकान्तिम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देवस्य इव वर्णः अस्याः अस्ति — इन्प्रत्ययान्तं बहुव्रीहिसदृशम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘देववर्णिनीम्’)
प्रजान्वेषिकया
३.४
प्रजायाः हितम् अन्विष्यन्त्या
- सन्धिः
- प्रजा + अन्वेषिका → प्रजान्वेषिका — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- प्रजाम् अन्वेषते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रजान्वेषिकया’)
परमाद्भुत
३.५
अत्यन्तम् आश्चर्यजनकम्
- सन्धिः
- परम + अद्भुत → परमाद्भुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परमं च तत् अद्भुतं च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘परमाद्भुतम्’)
ब्रह्मगुण
३.६
ब्राह्मणोचितैः गुणैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सर्वैः + ब्रह्म…’ → ‘सर्वैर्ब्रह्म…’
- समासः
- ब्रह्मणः (ब्राह्मणस्य) गुणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘ब्रह्मगुणैः’)
धनाध्यक्ष
३.७
धनस्य स्वामी, कुबेरः
- सन्धिः
- धन + अध्यक्ष → धनाध्यक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धनस्य अध्यक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘धनाध्यक्षः’ → ‘धनाध्यक्षो’)
वैश्रवण
३.८
विश्रवःपुत्रः कुबेरः
- सन्धिः
- विश्रवस् + अण् → वैश्रवण — आदिवृद्धिः (इ → ऐ) तद्धिते
- समासः
- विश्रवसः अपत्यं पुमान् — तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वैश्रवणः’)
अवर्धताहुतिहुत
३.९
घृताहुत्या प्रज्वालितः (अग्निः)
- सन्धिः
- अवर्धत + आहुति → अवर्धताहुति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आहुत्या हुतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आहुतिहुतः’ → ‘आहुतिहुतो’)
तपोवनगत
३.९
तपोवने स्थितः
- सन्धिः
- तपस् + वन → तपोवन — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- तपोवनं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘तपोवनगतः’ → ‘तपोवनगतस्तदा’)
यन्त्रित
३.११
नियमैः बद्धः, संयतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यन्त्र्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यन्त्रितः’ → ‘यन्त्रितो’)
मारुताहार
३.१२
वायुमात्रभक्षः
- सन्धिः
- मारुत + आहार → मारुताहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मारुतः आहारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मारुताहारः’ → ‘मारुताहारो’)
एकवर्षवत्
३.१३
एकवर्षसदृशम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘तानि + एकवर्षवत्’ → ‘तान्येकवर्षवत्’ (यण्सन्धिः)
- समासः
- एकं वर्षम् इव — वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
वरार्ह
३.१५
वरस्य योग्यः
- सन्धिः
- वर + अर्ह → वरार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वरम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वरार्हः’ → ‘वरार्हस्त्वं’)
लोकपालत्व
३.१६
दिक्पालस्य पदम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘भगवन् + लोक…’ → ‘भगवँल्लोक…’ (नकारस्य सानुनासिकलकारः)
- समासः
- लोकान् पाति इति लोकपालः, तस्य भावः — त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लोकपालत्वम्’)
निधीशत्व
३.१८
निधीनां स्वामित्वम्
- सन्धिः
- निधि + ईश → निधीश — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- निधीनाम् ईशः, तस्य भावः — षष्ठीतत्पुरुषः, त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निधीशत्वम्’)
शक्राम्बुपयमानाम्
३.१९
इन्द्रवरुणयमानाम्
- सन्धिः
- शक्र + अम्बुप → शक्राम्बुप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शक्रः च अम्बुपः च यमः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
सूर्यसंनिभ
३.१९
सूर्यसदृशकान्ति
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सूर्येण संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सूर्यसंनिभम्’)
वरद्वय
३.२१
द्वौ वरौ — लोकपालत्वं निधीशत्वं च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वरयोः द्वयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वरद्वयम्’)
प्रयतात्मवान्
३.२२
संयतचित्तः
- सन्धिः
- प्रयत + आत्मवान् → प्रयतात्मवान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- प्रयतः आत्मा अस्य अस्ति — मतुबन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
निवासन
३.२३
वासस्थानम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + वस्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निवासनम्’)
श्रूयताम्
३.२५
शृणु
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘श्रूयताम् + इति’ → ‘श्रूयतामिति’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
यन्त्रशस्त्रसमावृता
३.२८
यन्त्रैः आयुधैः च परिवेष्टिता
- सन्धिः
- सम् + आवृता → समावृता — मकारस्य लोपः परसन्धौ (सम् + आ = समा)
- समासः
- यन्त्रैः शस्त्रैः च समावृता — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रुक्मवैदूर्यतोरणा
३.२९
सुवर्णनीलमणिमयद्वारा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुक्मस्य वैदूर्यस्य च तोरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विष्णुभयार्दित
३.२९
विष्णोः भयात् पीडितैः
- सन्धिः
- भय + अर्दित → भयार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विष्णोः भयेन अर्दिताः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विष्णुभयार्दितैः’)
रसातलतल
३.३०
पातालस्य अधोभागम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रसातलस्य तलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रसातलतलम्’)
पर्वतमूर्धनि
३.३२
पर्वतस्य शिखरे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वतस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
नैर्ऋतर्षभ
३.३४
राक्षसश्रेष्ठः
- सन्धिः
- नैर्ऋत + ऋषभ → नैर्ऋतर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नैर्ऋतेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नैर्ऋतर्षभः’)
समुद्रपरिखा
३.३४
यस्याः परिखा समुद्रः एव
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समुद्रः परिखा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘समुद्रपरिखायाम्’)
अप्सरोनृत्यविभूषितालय
३.३६
यस्य भवनम् अप्सरसां नृत्यैः शोभितम्
- सन्धिः
- अप्सरस् + नृत्य → अप्सरोनृत्य — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च; विभूषित + आलय → विभूषितालय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अप्सरसां नृत्यैः विभूषितः आलयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘…विभूषितालयः’)
वित्तप
३.३६
धनरक्षकः, कुबेरः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वित्तं पाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वित्तपः’)