॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः २

उत्तरकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः

पुलस्त्यगुणवर्णनं विश्रवसः उत्पत्तिश्च

अगस्त्यस्य उपक्रमः, पुलस्त्यस्य तपः, कन्याभिः विघ्नः, पुलस्त्यस्य शापः, तृणबिन्दुकन्यायाः गर्भः, कन्याप्रदानम्, विश्रवसः जन्म

रामस्य प्रश्नं श्रुत्वा कुम्भयोनिः अगस्त्यः रावणस्य कुलं जन्म वरप्रदानं च आदितः कथयितुम् आरभते। कृतयुगे प्रजापतेः पुत्रः पुलस्त्यः नाम ब्रह्मर्षिः साक्षात् पितामहः इव आसीत्। सः मेरोः पार्श्वे तृणबिन्दोः राजर्षेः आश्रमे तपः अकरोत्। तत्र ऋषिपन्नगराजर्षिकन्याः अप्सरसः च क्रीडन्त्यः गायन्त्यः नृत्यन्त्यः च तस्य तपसि विघ्नं चक्रुः। रुष्टः पुलस्त्यः ‘या मे दर्शनम् आगच्छेत्, सा गर्भं धारयिष्यति’ इति शशाप। अन्याः कन्याः भीताः तं देशं त्यक्तवत्यः, किन्तु तृणबिन्दोः कन्या शापम् अश्रुत्वा तत्र गत्वा वेदध्वनिं श्रुत्वा पुलस्त्यं दृष्ट्वा च पाण्डुदेहा गर्भिणी अभवत्। तृणबिन्दुः ध्यानेन तत् ज्ञात्वा तां पुलस्त्याय भिक्षारूपेण ददौ। तुष्टः पुलस्त्यः तस्यै आत्मसमं पुत्रं ददौ — सः विश्रवाः नाम, यतः तया वेदः विश्रुतः। विश्रवाः पितृसदृशः तपस्वी अभवत्।

१अगस्त्यस्य उपक्रमः

१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः।
कुम्भयोनिर्महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह॥

२शृणु राम तथा वृत्तं तस्य तेजोबलं महत्।
जघान शत्रून्येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः॥

३तावत्ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते॥

महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः कुम्भयोनिः अगस्त्यः इदं वाक्यम् उवाच। ‘कुम्भयोनिः’ इति नाम अगस्त्यस्य जन्मकथां सूचयति — सः कलशात् उत्पन्नः इति प्रसिद्धम्। ‘हे राम, तस्य इन्द्रजितः महत् तेजोबलं यथा वृत्तं तत् शृणु — येन सः शत्रून् जघान, स्वयं च शत्रुभिः न वध्यः अभवत्। तत् वक्तुं पूर्वं तावत् ते रावणस्य कुलं, जन्म, तस्मै दत्तं वरप्रदानं च ब्रवीमि।’ अगस्त्यः रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं साक्षात् न ददाति, अपितु मूलात् आरभते, यतः इन्द्रजितः बलं तस्य कुलस्य वरस्य च परिणामः। एषा शैली पुराणकथानां स्वभावः — कथायाः मूलं ज्ञात्वा एव फलं सम्यक् ज्ञायते। ‘तावत्’ इति पदेन सूच्यते यत् एषा दीर्घा कथा बहुषु सर्गेषु विस्तरिष्यते; वस्तुतः रावणस्य चरितं बहुभिः सर्गैः अनन्तरम् एव इन्द्रजितः विषयं प्राप्स्यति। अगस्त्यः स्वयं ऋषिः, अतः ऋषिवंशस्य कथनं तस्य उचितम्।

When he had heard great-souled Rāghava's words, Agastya of great splendour answered him. The poet calls him Kumbhayoni, "born from a pot," a name that recalls the well-known story of his birth from a water jar. "Hear, Rāma, how it came about: that great might and splendour of Indrajit's by which he slew his enemies and could not himself be slain by them. But first I shall tell you of Rāvaṇa's family, of his birth, and of the boon that was granted him." Agastya does not answer Rāma's question directly. He goes back to the root, because Indrajit's strength was the fruit of his family and of a boon, and this is the way of the old stories: only when the root is known can the fruit be properly understood. His word "first" signals that the tale will be a long one, spread over many sargas; in fact it is only after the long story of Rāvaṇa that it reaches Indrajit. And since Agastya is himself a seer, it is fitting that he should tell of a line descended from a seer.

२पुलस्त्यस्य परिचयः, तृणबिन्द्वाश्रमे वासश्च

४पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः॥

५नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः॥

६प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः।
इष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः॥

७स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः।
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वाप्यवसन्मुनिपुङ्गवः॥

पुरा कृतयुगे प्रजापतेः ब्रह्मणः सुतः प्रभुः पुलस्त्यः नाम ब्रह्मर्षिः आसीत्, साक्षात् पितामहः इव। तस्य धर्मतः शीलतः च गुणाः अनुकीर्तयितुं न शक्याः; ‘प्रजापतेः पुत्रः’ इति नाम्ना एव तस्य परिचयः वक्तुं शक्यः — हिन्दीभाष्यम् अपि ‘इतना ही परिचय देना पर्याप्त होगा’ इति व्याचष्टे। प्रजापतिसुतत्वेन सः देवानां वल्लभः आसीत्; शुभ्रैः गुणैः च सः महामतिः सर्वस्य लोकस्य इष्टः आसीत्। सः धर्मप्रसङ्गेन महागिरेः मेरोः पार्श्वे तृणबिन्दोः आश्रमं गत्वा अवसत्। अत्र रावणस्य पितामहस्य महत्त्वं विशेषेण वर्ण्यते, येन स्पष्टं भवति यत् राक्षसराजस्य कुलम् अपि मूले पवित्रं ब्राह्मणकुलम् एव। ‘अनुकीर्त्याः न’ इति अत्युक्तिः गुणानाम् अनन्तत्वं दर्शयति। तृणबिन्दुः राजर्षिः; तस्य आश्रमः मेरुपर्वतस्य समीपे, यत्र देवाः अपि विचरन्ति। पुलस्त्यस्य धर्मप्रसङ्गः अर्थात् धर्माचरणस्य प्रयोजनम् — तपः कर्तुं सः तत्र गतः, न विहारार्थम्। सप्तमे ‘मुनिपुङ्गवः’ इति विशेषणं तस्य श्रेष्ठतां पुनः दर्शयति।

Long ago, in the Kṛta age, Rāma, there was a mighty brahmarṣi named Pulastya, son of Prajāpati Brahmā, who was like the Grandsire himself. His virtues of righteousness and character are beyond recounting; it is enough to say that he was Prajāpati's son. Being the son of Prajāpati he was dear to the gods, and that great-minded seer was loved by the whole world for his bright virtues. For the sake of dharma this bull among sages went to the hermitage of Tṛṇabindu beside the great mountain Meru and lived there. Agastya dwells on the greatness of Rāvaṇa's grandfather so that it becomes clear that even the line of the rākṣasa king was, at its root, a pure brahmin line. To say his virtues cannot be recounted is a way of saying they were endless. Tṛṇabindu was a royal seer, and his hermitage stood near Mount Meru, where even the gods wander. Pulastya went there to practise dharma, to do austerities, not for pleasure, and the poet calls him "bull among sages" to mark his eminence once more.

३कन्याभिः तपसि विघ्नः, पुलस्त्यस्य शापश्च

८तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः।
गत्वाऽऽश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः॥

९ऋषिपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः।
क्रीडन्त्योऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे॥

१०सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः॥

११देशस्य रमणीयत्वात्पुलस्त्यो यत्र स द्विजः।
गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च॥

१२मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः।
अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः॥

१३या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति।
तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः॥

१४ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः।
तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत्॥

सः धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः तत्र तपः तेपे। किन्तु तस्य आश्रमपदं गत्वा कन्यकाः विघ्नं कुर्वन्ति। ऋषीणां पन्नगानां च कन्याः, राजर्षीणां तनयाः, अप्सरसः च क्रीडन्त्यः तं देशम् उपपेदिरे। सर्वेषु ऋतुषु उपभोग्यत्वात्, काननस्य रम्यत्वात् च ताः कन्याः नित्यशः तं देशं गत्वा क्रीडन्ति। यत्र द्विजः पुलस्त्यः वसति, तस्य देशस्य रमणीयत्वात् ताः गायन्त्यः, वादयन्त्यः, लासयन्त्यः च — अनिन्दिताः अपि ताः तपस्विनः मुनेः तपसि विघ्नं चक्रुः। अथ महातेजाः महामुनिः रुष्टः व्याजहार — ‘या मे दर्शनम् आगच्छेत्, सा गर्भं धारयिष्यति।’ महात्मनः तस्य वाक्यं प्रतिश्रुत्य ताः सर्वाः ब्रह्मशापभयात् भीताः तं देशं न उपचक्रमुः। किन्तु राजर्षेः तृणबिन्दोः तनया तत् न शृणोति। ‘अनिन्दिताः’ इति विशेषणं सूचयति यत् कन्यानां दोषः न आसीत् — ताः केवलं क्रीडार्थम् आगताः, तथापि तपस्विनः एकाग्रतायाः भङ्गः अभवत्। पुलस्त्यस्य शापः अपि विचित्रः — सः न शपति यत् ताः नश्यन्तु, अपितु तासां गर्भधारणं यथा लज्जाकारणं भवेत् तथा व्यवस्थापयति, येन ताः स्वयं दूरं तिष्ठेयुः। एषः शापः एव पुलस्त्यवंशस्य विस्तारस्य कारणं भविष्यति — विधेः गतिः एवं विचित्रा। तृणबिन्दुकन्यायाः अश्रवणम् अपि दैवस्य योजना इव भासते। अष्टमे श्लोके ‘स्वाध्यायनियतेन्द्रियः’ इति पदेन पुलस्त्यस्य तपसः स्वरूपं सूच्यते — वेदाध्ययनम् इन्द्रियनिग्रहः च तस्य मुख्यं कर्म। नवमे कन्यानां त्रयः वर्गाः गण्यन्ते — ऋषिकन्याः, नागकन्याः, राजर्षिकन्याः, तासां सह अप्सरसः अपि; एवं सर्वेषां लोकानां कुमार्यः तत्र आगच्छन्ति। दशमे एकादशे च तासां आगमनस्य कारणं द्विधा उक्तम् — ऋतूनां सौख्यं काननस्य रम्यता च, तथा पुलस्त्यस्य निवासस्थानस्य विशेषा रमणीयता। द्वादशे ‘व्याजहार’ इति पदं शापस्य गाम्भीर्यं दर्शयति।

There that righteous one practised austerities, his senses governed by the study of the Veda. But maidens would come to his hermitage and disturb him. Daughters of seers and of serpents, daughters of royal seers, and apsarases too came to that place to play. The spot could be enjoyed in every season and the forest was lovely, so the maidens went there every day to amuse themselves; and because the place where the brahmin Pulastya lived was especially delightful, they sang, played their instruments and danced there. They were blameless, yet they disturbed the ascetic's austerities. At last the great sage grew angry and solemnly declared: "Whoever comes within my sight shall conceive." When they heard what the great-souled seer had said, all of them were afraid of a brahmin's curse and no longer came near the place. But the daughter of the royal seer Tṛṇabindu did not hear it. The maidens came from every kind of family, seers, serpents and royal seers, with apsarases among them, so that the young women of every world gathered there. They are called blameless because they did nothing wrong: they came only to play, yet the ascetic's concentration was broken all the same. Pulastya's curse is a curious one. He does not curse them to perish; he makes conceiving a child the consequence, a thing that would shame an unmarried girl, so that they would keep away of their own accord. And that very curse would become the cause of the growth of Pulastya's line; so strange are the ways of fate. That Tṛṇabindu's daughter alone never heard it seems itself to be fate's design.

४तृणबिन्दुकन्यायाः गर्भः, पितुः समीपं निवेदनं च

१५गत्वाऽऽश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया।
न चापश्यच्च सा तत्र कांचिदभ्यागतां सखीम्॥

१६तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः।
स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम्॥

१७सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम्।
अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा॥

१८बभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः।
इदं मे किंत्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाऽऽश्रमे स्थिता॥

१९तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत्।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः॥

२०सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम्।
न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम्॥

२१किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम्॥

२२न च पश्याम्यहं तत्र कांचिदभ्यागतां सखीम्।
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता॥

सा आश्रमपदं गत्वा सुनिर्भया विचचार, किन्तु तत्र काञ्चित् अभ्यागतां सखीं न अपश्यत्। तस्मिन् काले महातेजाः प्राजापत्यः महानृषिः पुलस्त्यः तपसा भावितः स्वयं तत्र स्वाध्यायम् अकरोत्। सा वेदश्रुतिं श्रुत्वा तपसः निधिं तं दृष्ट्वा च पाण्डुदेहा सुव्यञ्जितशरीरजा अभवत् — तस्याः शरीरे गर्भस्य लक्षणानि प्रकटानि जातानि। आत्मनः तं दोषं दृष्ट्वा सा समुद्विग्ना बभूव, ‘इदं मे किं नु’ इति चिन्तयन्ती पितुः आश्रमे गत्वा स्थिता। तथाभूतां तां दृष्ट्वा तृणबिन्दुः अब्रवीत् — ‘किं त्वम् एतत् असदृशं वपुः आत्मनः धारयसि?’ सा दीना कृताञ्जलिः तपोधनं पितरम् उवाच — ‘तात, येन मे ईदृशं रूपं तत् कारणं न जाने। किं तु पूर्वं स्वसखीजनम् अन्वेष्टुं महर्षेः भावितात्मनः पुलस्त्यस्य दिव्यम् आश्रमम् एका गतास्मि। तत्र काञ्चित् सखीं न पश्यामि; रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासात् इह आगता।’ अत्र ‘वेदश्रुतिम्’ इति पदं मुख्यम् — दर्शनेन सह वेदध्वनेः श्रवणम् अपि गर्भस्य कारणम्, अतः एव पुत्रस्य नाम ‘विश्रवाः’ इति अग्रे वक्ष्यते। कन्यायाः वचने निर्दोषता स्पष्टा — सा न जानाति किं जातम्, केवलं सखीः अन्विष्यन्ती गता। ‘पाण्डुदेहा’ इति पदं गर्भिण्याः स्त्रियः पाण्डुवर्णं सूचयति, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘पीलापन छा गया’ इति व्याचष्टे। पितुः प्रश्ने कोपः नास्ति, चिन्ता एव; कन्या अपि भीता अपि सत्यं वदति। सप्तदशे ‘तपसो निधिम्’ इति रूपकेण पुलस्त्यः तपसः कोशः इव वर्ण्यते। अष्टादशे ‘पितुर्गत्वाऽऽश्रमे स्थिता’ इति वाक्यं कन्यायाः भीतिं विनयं च दर्शयति — सा पितुः समीपे मौनेन तिष्ठति, स्वयं किमपि न वदति, पिता एव प्रथमं पृच्छति। एकोनविंशे पितुः ‘असदृशम्’ इति पदं तस्याः कुमारीत्वस्य विरुद्धं रूपं सूचयति। विंशे कन्या ‘तात’ इति सम्बोधनेन पितरं शरणं गच्छति।

She went to the hermitage and wandered about quite without fear, but she saw none of the friends who used to come there. Just then the great seer, the mighty son of Prajāpati, radiant with his austerity, was reciting the Veda there. Hearing the sound of the Veda and seeing that treasure-house of austerity, she grew pale, and the signs of pregnancy appeared on her body. She saw this blemish in herself and was deeply troubled. Wondering what had happened to her, she went back to her father's hermitage and stood there. When Tṛṇabindu saw her in that state he said, "Why do you bear this body so unlike your own?" The poor girl joined her palms and said to her ascetic father, "Father, I do not know why my form has become like this. Only, a little while ago I went alone to the divine hermitage of the great seer Pulastya to look for my friends. I did not find any of them there, but I saw that my form had changed, and I came here in fright." The key word is "the sound of the Veda": it was hearing the Veda, as well as seeing the seer, that made her conceive, and this is why the son will be named Viśravas. Her paleness is the pallor of a woman with child. Her words show her innocence plainly: she does not know what has happened, she went only to find her friends. She was so frightened and so modest that she stood before her father in silence and said nothing until he spoke first. There is no anger in his question, only concern; when he calls her body "unlike her own" he means a form that did not befit an unmarried girl. And though afraid, she tells the truth, turning to him for refuge with the single word "Father".

५तृणबिन्दोः ध्यानं, पुलस्त्याय कन्याप्रदानं च

२३तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः।
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम्॥

२४स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत्॥

२५भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम्।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम्॥

२६तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते।
शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः॥

२७तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा।
जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः॥

२८दत्त्वा तु तनयां राजा स्वमाश्रमपदं गतः।
सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः॥

२९तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह॥

तपसा द्योतितप्रभः राजर्षिः तृणबिन्दुः ध्यानं विवेश, तत् च ऋषिकर्मजम् अपश्यत् — सः ज्ञातवान् यत् एषा अवस्था पुलस्त्यस्य शापात् जाता। भावितात्मनः महर्षेः तं शापं विज्ञाय सः तनयां गृहीत्वा पुलस्त्यं गत्वा इदम् अब्रवीत् — ‘भगवन्, स्वैः एव गुणैः भूषिताम् इमां मम तनयां स्वयम् उद्यतां भिक्षां प्रतिगृहाण, महर्षे। तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते एषा नित्यं शुश्रूषणपरा भविष्यति, न संशयः।’ तथा ब्रुवाणं धार्मिकं राजर्षिं दृष्ट्वा कन्यां जिघृक्षुः सः द्विजः ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। तनयां दत्त्वा राजा स्वम् आश्रमपदं गतः। सा अपि कन्या तत्र अवसत्, गुणैः पतिं तोषयन्ती। तस्याः शीलवृत्ताभ्यां मुनिपुङ्गवः तुतोष, प्रीतः सः महातेजाः इदं वाक्यम् उवाच। अत्र ‘भिक्षाम्’ इति पदं विशिष्टम् — तपस्विने कन्या भिक्षारूपेण दीयते, येन दाने अपि विनयः रक्ष्यते। तृणबिन्दुः कोपं न करोति, अपितु ध्यानेन सत्यं ज्ञात्वा धर्ममार्गं चिनोति — कन्यायाः सम्मानं रक्षितुं विवाहः एव उपायः। ‘श्रम्यमाणेन्द्रियस्य’ इति पदेन तपसा क्लान्तानाम् इन्द्रियाणां सेवायाः आवश्यकता सूच्यते। पुलस्त्यस्य ‘बाढम्’ इति एकपदम् उत्तरं तस्य स्वीकारस्य सरलतां दर्शयति। त्रयोविंशे ‘ध्यानं विवेश’ इति पदेन राजर्षेः अपि तपोबलं दर्शितम् — सः अन्तर्दृष्ट्या कारणं जानाति। चतुर्विंशे ‘गृहीत्वा तनयाम्’ इति, सः स्वयं कन्यां नयति, दूतं न प्रेषयति — एतत् तस्य आदरस्य लक्षणम्। पञ्चविंशे ‘स्वैरेव गुणैर्भूषिताम्’ इति वचनेन पिता पुत्र्याः निर्दोषतां पुनः प्रतिपादयति, अलंकारैः विना अपि सा गुणैः शोभते। अष्टाविंशे राजा स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः, कन्या पत्युः गृहे स्थिता — विवाहस्य विधिः सरलः तपस्विनाम् उचितः च।

Then the royal seer Tṛṇabindu, radiant with austerity, entered into meditation and saw that this was the seer's doing: he understood that his daughter's state came from Pulastya's curse. Knowing the curse of that great seer of purified soul, he took his daughter by the hand, went to Pulastya and said: "Holy one, great seer, accept this daughter of mine, adorned with her own virtues, as alms offered freely. While you are engaged in austerity and your senses grow weary, she will always be devoted to your service, have no doubt of it." Seeing the righteous royal seer speak so, the brahmin, wishing to accept the maiden, said, "So be it." Having given his daughter, the king returned to his own hermitage, and the maiden lived there, pleasing her husband with her virtues. The bull among sages was pleased with her character and conduct, and in his delight he spoke to her. Offering her as "alms" is a delicate touch: a daughter is given to an ascetic as one gives alms, so that humility is kept even in the giving. Tṛṇabindu does not grow angry either. The royal seer has his own power of austerity; he learns the truth by inward sight and then chooses the path of dharma, since marriage was the way to protect his daughter's honour. He takes her himself rather than sending a messenger, a sign of respect, and by calling her "adorned with her own virtues" he affirms her innocence once more: even without ornaments she shines with virtue. He also names the service she will give, for senses worn out by austerity need care. Pulastya's one-word answer, "So be it," shows how simply he accepted. The king went home, the bride stayed in her husband's house, and the marriage was a simple one, as befits ascetics.

६पुलस्त्यस्य वरः, विश्रवसः जन्म च

३०परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम्।
तस्माद्देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव॥

३१उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम्।
यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाध्ययतो मम॥

३२तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः।
एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥

३३अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम्।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम्॥

३४श्रुतिमान्समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा।
पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद्विश्रवा मुनिः॥

‘सुश्रोणि, तव गुणानां सम्पदा अहं भृशं परितुष्टः अस्मि। तस्मात्, देवि, अद्य तव आत्मसमं पुत्रं ददामि — उभयोः वंशकर्तारं, पौलस्त्यः इति विश्रुतम्। यस्मात् इह अध्ययतः मम वेदः त्वया विश्रुतः, तस्मात् सः विश्रवाः नाम भविष्यति, न संशयः।’ एवम् उक्ता सा देवी प्रहृष्टेन अन्तरात्मना अचिरेण एव कालेन विश्रवसं सुतम् असूत — त्रिषु लोकेषु विख्यातं, यशोधर्मसमन्वितम्। सः श्रुतिमान्, समदर्शी, व्रताचाररतः च अभवत्; पिता इव तपसा युक्तः विश्रवाः मुनिः अभवत्। नामनिर्वचनम् अत्र स्पष्टम् — ‘वि + श्रु’ इति धातुतः, विशेषेण श्रुतः वेदः इति; हिन्दीभाष्यम् ‘विश्रवा या विश्रवण’ इति नामद्वयं ददाति। ‘उभयोर्वंशकर्तारम्’ इति पदेन पुत्रः पितृकुलं मातृकुलं च वर्धयिष्यति इति सूच्यते। विश्रवाः रावणस्य कुबेरस्य च पिता भविष्यति; अतः अस्य सर्गस्य अन्ते रावणवंशस्य द्वितीया पीढी स्थापिता। विश्रवसः गुणाः — वेदज्ञानं, समदर्शित्वं, व्रतपालनं च — पुलस्त्यस्य गुणानाम् अनुरूपाः; अतः पुत्रः पितुः सदृशः इति उक्तिः सार्थका। त्रिंशे ‘देवि’ इति सम्बोधनं पत्न्याः प्रति पुलस्त्यस्य आदरं सूचयति। द्वात्रिंशे ‘प्रहृष्टेनान्तरात्मना’ इति तस्याः हर्षः, यतः पूर्वं लज्जाकारणं यत् आसीत् तत् अधुना गौरवस्य कारणं जातम्।

"Fair-hipped one," he said, "I am well pleased with the wealth of your virtues. Therefore, lady, I give you today a son equal to myself, who will carry on both our lines and be known as Paulastya. And because the Veda was heard by you while I was reciting it here, he shall be named Viśravas, there is no doubt of it." At these words the lady was joyful at heart, and in a very short time she bore a son, Viśravas, famous in the three worlds and endowed with glory and righteousness. Learned in the Veda, even-minded, devoted to vows and good conduct, the sage Viśravas became rich in austerity like his father. The name is explained here: Viśravas comes from the root "to hear," for the Veda was specially heard. The son would continue both lines, his father's and his mother's. Pulastya addresses his wife as "lady" with respect, and her joy is natural: what had once been a cause of shame had now become a cause of honour. Viśravas will be the father of Rāvaṇa and of Kubera, so at the close of this sarga the second generation of Rāvaṇa's line is in place. His virtues, knowledge of the Veda, even-mindedness and faithfulness to his vows, mirror Pulastya's, and so it is rightly said that the son was like the father.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
कुम्भयोनि २.१ कलशात् उत्पन्नः, अगस्त्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘कुम्भयोनिः + महातेजाः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
कुम्भः योनिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कुम्भयोनिः’)
तेजोबल २.२ प्रतापः सामर्थ्यं च
सन्धिः
तेजस् + बल → तेजोबल — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च (अस् + ब = ओ)
समासः
तेजः च बलं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तेजोबलम्’)
वरप्रदान २.३ वरस्य दानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरस्य प्रदानम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वरप्रदानम्’)
ब्रह्मर्षि २.४ श्रेष्ठः ब्राह्मणः ऋषिः
सन्धिः
ब्रह्म + ऋषि → ब्रह्मर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
ब्रह्मा चासौ ऋषिः च / ब्रह्मनिष्ठः ऋषिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘ब्रह्मर्षिः’)
नानुकीर्त्य २.५ वर्णयितुम् अशक्याः
सन्धिः
न + अनुकीर्त्य → नानुकीर्त्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + कीर्त्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तं कृदन्तम्, नञा सह
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नानुकीर्त्याः’ → सन्धौ ‘नानुकीर्त्या’)
वल्लभ २.६ प्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वल्लभः’ → सन्धौ ‘वल्लभो’)
तृणबिन्द्वाश्रम २.७ तृणबिन्दुनाम्नः राजर्षेः आश्रमम्
सन्धिः
बिन्दु + आश्रम → बिन्द्वाश्रम — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः
तृणबिन्दोः आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तृणबिन्द्वाश्रमम्’)
स्वाध्यायनियतेन्द्रिय २.८ वेदाध्ययने संयतेन्द्रियः
सन्धिः
नियत + इन्द्रिय → नियतेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
स्वाध्याये नियतानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘स्वाध्यायनियतेन्द्रियः’)
क्रीडन्त्यः २.९ क्रीडां कुर्वत्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘क्रीडन्त्यः + अप्सरसः’ → ‘क्रीडन्त्योऽप्सरसः’ (विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रीड्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् २.१० सर्वेषु कालेषु भोगयोग्यत्वात्
सन्धिः
सर्व + ऋतु → सर्वर्तु — गुणसन्धिः; ऋतुषु + उपभोग्य → ऋतुषूपभोग्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः
सर्वेषु ऋतुषु उपभोग्यत्वम् — सप्तमीतत्पुरुषः (अलुक्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
लासयन्त्यः २.११ नृत्यन्त्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘लासयन्त्यः + तथा’ → ‘लासयन्त्यस्तथा’
समासः
समासः नास्ति — ‘लस्’ धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अनिन्दिता २.१२ निर्दोषाः
सन्धिः
अ + निन्दिता → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न निन्दिताः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अनिन्दिताः’)
ब्रह्मशापभय २.१४ ब्राह्मणस्य शापस्य भयात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्रह्मणः (ब्राह्मणस्य) शापात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘ब्रह्मशापभयात्’)
सुनिर्भया २.१५ अत्यन्तं भयरहिता
सन्धिः
सु + निर्भया → सन्धिकार्यं नास्ति; निस् + भया → निर्भया — विसर्गस्य रेफः
समासः
सुष्ठु निर्भया — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्राजापत्य २.१६ प्रजापतिपुत्रः पुलस्त्यः
सन्धिः
प्रजापति + अण् → प्राजापत्य — आदिवृद्धिः (अ → आ) तद्धिते
समासः
प्रजापतेः अपत्यं पुमान् — तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्राजापत्यः’ → सन्धौ ‘प्राजापत्यो’)
सुव्यञ्जितशरीरजा २.१७ यस्याः शरीरे गर्भलक्षणानि स्पष्टानि
सन्धिः
सु + वि + अञ्जित → सुव्यञ्जित — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
सुव्यञ्जितं शरीरजं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
समुद्विग्ना २.१८ अत्यन्तं व्याकुला
सन्धिः
सम् + उद् + विग्ना → समुद्विग्ना — मकारस्य परसवर्णाभावः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + उद् + विज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
तथाभूता २.१९ तादृशीम् अवस्थां प्राप्ताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तथा भूता — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘तथाभूताम्’)
स्वसखीजन २.२१ स्वकीयाः सखीः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य सख्यः एव जनः — षष्ठीतत्पुरुषः (उत्तरपदं कर्मधारयः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वसखीजनम्’)
विपर्यास २.२२ विपरीतभावम्, परिवर्तनम्
सन्धिः
वि + परि + आस → विपर्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + परि + अस्’ धातोः घञ्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘विपर्यासम्’)
द्योतितप्रभ २.२३ तपसा प्रकाशितकान्तिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्योतिता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्योतितप्रभः’)
ऋषिकर्मज २.२३ ऋषेः कर्मणा उत्पन्नम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘अपश्यत् + ऋषि…’ → ‘अपश्यदृषि…’ इति जश्त्वम्
समासः
ऋषेः कर्मणः जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋषिकर्मजम्’)
श्रम्यमाणेन्द्रिय २.२६ तपसा श्रान्तेन्द्रियस्य। समीक्षिते ‘śrāmyamāṇa’ इति दीर्घः
सन्धिः
श्रम्यमाण + इन्द्रिय → श्रम्यमाणेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
श्रम्यमाणानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘श्रम्यमाणेन्द्रियस्य’)
जिघृक्षु २.२७ ग्रहीतुम् इच्छन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘जिघृक्षुः + अब्रवीत्’ → ‘जिघृक्षुरब्रवीत्’
समासः
समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जिघृक्षुः’)
बाढम् २.२७ तथा अस्तु, स्वीकृतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘बाढम् + इति’ → ‘बाढमित्येव’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम्
शीलवृत्त २.२९ स्वभावेन आचरणेन च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीलं च वृत्तं च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (‘शीलवृत्ताभ्याम्’)
सुश्रोणि २.३० हे सुन्दरकटिप्रदेशे
सन्धिः
सु + श्रोणि → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभना श्रोणिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वंशकर्तारं २.३१ कुलस्य वर्धकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘उभयोः + वंश…’ → ‘उभयोर्वंश…’
समासः
वंशस्य कर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वंशकर्तारम्’)
विश्रवाः २.३२ पुलस्त्यपुत्रस्य नाम
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; प्रातिपदिकं ‘विश्रवस्’
समासः
वि विशेषेण श्रुतः वेदः यया (यस्मात्) — नामनिर्वचनम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘विश्रवा’ इति सन्धौ)
व्रताचाररत २.३४ व्रतपालने सदाचारे च निरतः
सन्धिः
व्रत + आचार → व्रताचार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
व्रते आचारे च रतः — सप्तमीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘व्रताचाररतः’ → ‘व्रताचाररतस्तथा’)