उत्तरकाण्डम् — प्रथमः सर्गः

ऋषीणाम् आगमनं रामस्य प्रश्नश्च

चतुर्दिग्भ्यः ऋषीणाम् अयोध्यागमनम्, प्रतीहारनिवेदनम्, रामकृतः सत्कारः, इन्द्रजिद्वधस्य प्रशंसा, रामस्य विस्मयः प्रश्नश्च

राक्षसवधे कृते राज्यं प्राप्तवन्तं रामम् अभिनन्दितुं चतसृभ्यः दिग्भ्यः महर्षयः अयोध्याम् आगच्छन् — पूर्वस्याः कौशिकयवक्रीतगार्ग्यगालवकण्वाः, दक्षिणस्याः अगस्त्येन सह स्वस्त्यात्रेयनमुचिप्रमुचिप्रभृतयः, पश्चिमायाः नृषङ्गुकवषधौम्यकौशेयाः, उत्तरस्याः वसिष्ठादयः सप्तर्षयः। अगस्त्यवचनात् प्रतीहारः तेषाम् आगमनं रामाय न्यवेदयत्। रामः प्रत्युत्थाय पाद्यार्घ्यादिभिः तान् पूजयित्वा आसनानि ददौ। ऋषयः रामस्य विजयं प्रशंसन्तः रावणकुम्भकर्णादीनां वधं स्मृत्वा अपि इन्द्रजितः वधम् एव विशेषेण अभ्यनन्दन्। तेन विस्मितः रामः प्राञ्जलिः पप्रच्छ — ‘रावणं कुम्भकर्णं च अतिक्रम्य किमर्थं रावणिं प्रशंसथ? तस्य कः प्रभावः, कथं सः शक्रम् अजयत्, कथं वरान् अलभत?’

१चतसृभ्यः दिग्भ्यः महर्षीणाम् आगमनम्

१प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते।
आजग्मुर्मुनयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम्॥

२कौशिकोऽथ यवक्रीतो गार्ग्यो गालव एव च।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः॥

३स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान्नमुचिः प्रमुचिस्तथा।
अगस्त्योऽत्रिश्च भगवान्सुमुखो विमुखस्तथा॥

४आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम्।
नृषङ्गुः कवषो धौम्यः कौशेयश्च महानृषिः॥

५तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम्।
वसिष्ठः कश्यपोऽथात्रिर्विश्वामित्रः सगौतमः॥

६जमदग्निर्भरद्वाजस्तेऽपि सप्तर्षयस्तथा।
उदीच्यां दिशि सप्तैते नित्यमेव निवासिनः॥

उत्तरकाण्डस्य आरम्भः युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं भवति। राक्षसानां वधे कृते, राज्ये च प्राप्ते, सर्वे मुनयः राघवं प्रतिनन्दितुम् आजग्मुः। कविः तान् दिशानुसारं गणयति। पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः — कौशिकः, यवक्रीतः, गार्ग्यः, गालवः, मेधातिथेः पुत्रः कण्वः च। दक्षिणस्यां दिशि ये वसन्ति — स्वस्त्यात्रेयः, भगवान् नमुचिः, प्रमुचिः, अगस्त्यः, अत्रिः, सुमुखः, विमुखः च; ते अगस्त्येन सह आगताः। पश्चिमां दिशं ये श्रिताः — नृषङ्गुः, कवषः, धौम्यः, महानृषिः कौशेयः च; ते अपि सशिष्याः आगताः। उत्तरस्यां दिशि नित्यं निवसन्तः सप्तर्षयः — वसिष्ठः, कश्यपः, अत्रिः, विश्वामित्रः, गौतमः, जमदग्निः, भरद्वाजः च। एवं सम्पूर्णः ऋषिसमाजः रामं द्रष्टुम् एकत्र मिलितः। अत्र हिन्दीभाष्ये एका टिप्पणी अस्ति — वसिष्ठः एकेन शरीरेण अयोध्यायां वसन् अपि अपरेण शरीरेण सप्तर्षिमण्डले वसति, अतः तस्य उत्तरदिशः आगमनम् उक्तम्। दिग्विभागेन गणना सूचयति यत् रामस्य विजयः सर्वलोकस्य आनन्दः, न केवलम् अयोध्यायाः। अस्य काण्डस्य कथा ऋषिभिः एव कथ्यते, अतः तेषाम् आगमनम् एव कथायाः द्वारम्। अत्रिः दक्षिणदिशि उत्तरदिशि च द्विवारं गण्यते; मूलपाठः तथा एव स्थापितः। ऋषीणां नामानि न केवलं सूची; तेषु बहवः पूर्वकाण्डेषु अपि दृष्टाः — विश्वामित्रः रामस्य गुरुः, वसिष्ठः कुलपुरोहितः, अगस्त्यः वनवासे अस्त्रदाता, भरद्वाजः चित्रकूटमार्गस्य दर्शकः। अतः तेषाम् आगमनं रामस्य सम्पूर्णस्य जीवनस्य साक्षिणाम् आगमनम् इव। सर्वे ते अभिनन्दनार्थम् आगताः, न तु किमपि याचितुम् — एतत् अपि ‘प्रतिनन्दितुम्’ इति पदेन स्पष्टम्।

The Uttara Kāṇḍa opens after the war is over. The rākṣasas had been slain and Rāma had regained his kingdom, and now all the sages came to Ayodhyā to congratulate Rāghava. The poet counts them quarter by quarter. From the east came Kauśika, Yavakrīta, Gārgya, Gālava, and Kaṇva the son of Medhātithi. From the south came Svastyātreya, the holy Namuci, Pramuci, Agastya, Atri, Sumukha and Vimukha, all of them in Agastya's company. From the west came Nṛṣaṅgu, Kavaṣa, Dhaumya and the great seer Kauśeya, and they too brought their disciples. And from the north, where they always dwell, came the seven seers: Vasiṣṭha, Kaśyapa, Atri, Viśvāmitra, Gautama, Jamadagni and Bharadvāja. Vasiṣṭha lived in Ayodhyā as the family priest, yet he is also one of the seven seers of the northern sky, and so he is counted among those who came from the north. In this way the whole company of seers gathered in one place to see Rāma. Naming them by the four quarters shows that Rāma's victory was a joy to the whole world and not to Ayodhyā alone. And since the story of this kāṇḍa will be told by the seers themselves, their arrival is the doorway into it. Nor is the list of names a mere list, for many of these sages have appeared before: Viśvāmitra was Rāma's teacher, Vasiṣṭha the priest of his house, Agastya the giver of weapons during the exile in the forest, and Bharadvāja the one who showed him the road to Citrakūṭa. Their coming is as if the witnesses of Rāma's whole life had come together. They came only to rejoice with him, not to ask for anything; the poet's word for their purpose, "to congratulate," makes this plain.

२प्रतीहारेण निवेदनं, रामकृतः ऋषिसत्कारश्च

७सम्प्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम्।
विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः॥

८वेदवेदाङ्गविदुषो नानाशास्त्रविशारदाः।
द्वाःस्थं प्रोवाच धर्मात्मा अगस्त्यो मुनिसत्तमः॥

९निवेद्यतां दाशरथेर्ऋषयो वयमागताः।
प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद्द्रुतम्॥

१०समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः।
नयेङ्गितज्ञः सद्वृत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः॥

११स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम्।
अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिसत्तमम्॥

१२श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान्।
प्रत्युवाच ततो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम्॥

१३दृष्ट्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः।
पाद्यार्घ्यादिभिरानर्च गां निवेद्य च सादरम्॥

१४रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह।
तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च॥

१५कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुङ्गवाः॥

ते हुताशनसमप्रभाः महात्मानः राघवस्य निवेशनं सम्प्राप्य प्रतिहारार्थं द्वारि विष्ठिताः। ते सर्वे वेदवेदाङ्गविदः नानाशास्त्रविशारदाः च आसन्। तदा धर्मात्मा मुनिसत्तमः अगस्त्यः द्वाःस्थं प्रोवाच — ‘दाशरथये निवेद्यताम्, ऋषयः वयम् आगताः’ इति। अगस्त्यवचनात् प्रतीहारः द्रुतं तूर्णं च महात्मनः राघवस्य समीपं प्रविवेश। सः नयेङ्गितज्ञः, सद्वृत्तः, दक्षः, धैर्यसमन्वितः च आसीत् — राजद्वारपालस्य आदर्शगुणाः अत्र गण्यन्ते। सः पूर्णचन्द्रसमद्युतिं रामं दृष्ट्वा सहसा ऋषिसत्तमम् अगस्त्यं सम्प्राप्तम् इति कथयामास। बालसूर्यसमप्रभान् तान् मुनीन् प्राप्तान् श्रुत्वा रामः द्वाःस्थं प्रत्युवाच — ‘यथासुखं प्रवेशय’ इति। तान् दृष्ट्वा रामः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः पाद्यार्घ्यादिभिः आनर्च, सादरं गां च निवेदयामास। अभिवाद्य प्रयतः सः आसनानि आदिदेश — काञ्चनचित्राणि, महान्ति, वराणि, कुशान्तर्धानदत्तानि, मृगचर्मयुतानि च। तेषु आसनेषु ऋषिपुङ्गवाः यथार्हम् उपविष्टाः। अत्र रामस्य विनयः द्रष्टव्यः — राजा अपि सन् सः ऋषीणां पुरतः प्रत्युत्थाय प्राञ्जलिः तिष्ठति। आसनानां वर्णनम् अपि सूक्ष्मम् — काञ्चनम् ऐश्वर्यस्य, कुशाः मृगचर्म च तपस्विनाम् उचितस्य आसनस्य चिह्नम्; एवं राजधर्मः ऋषिधर्मः च उभौ मानितौ। गोदानम् अतिथिसत्कारस्य प्राचीनः विधिः इति हिन्दीभाष्यम् अपि स्पष्टयति। सप्तमे श्लोके ‘प्रतिहारार्थम्’ इति पदस्य अर्थः — द्वारपालेन स्वागमनं निवेदयितुम्; ते ऋषयः अपि राजगृहस्य मर्यादां पालयन्ति, सहसा न प्रविशन्ति। अगस्त्यः एव प्रवक्ता, यतः सः दक्षिणदिशः ऋषीणां नेता, अग्रे च सः एव रामाय राक्षसकथां कथयिष्यति। ‘दाशरथेः’ इति पदं रामस्य कुलं स्मारयति। प्रतीहारस्य त्वरा अपि उल्लिखिता — ‘तूर्णम्’, ‘द्रुतम्’, ‘आशु’ इति त्रीणि पदानि एकस्मिन् एव प्रसङ्गे, येन ऋषीणां गौरवं सूच्यते। रामस्य उत्तरम् अपि संक्षिप्तम् — ‘प्रवेशय यथासुखम्’; तस्मिन् न विलम्बः, न संशयः। रामः आसनात् उत्थाय स्वयं तेषां पूजां करोति, न सेवकैः कारयति। ‘प्रयतः’ इति पदेन तस्य मनसः संयमः शौचं च सूचितम्। हिन्दीभाष्यम् अत्र कोष्ठके ‘आज्ञा पाकर द्वारपाल गया और सबको साथ ले आया’ इति वाक्यं योजयति, यत् मूले अनुक्तम् अपि प्रसङ्गात् गम्यते। आसनेषु ‘यथार्हम्’ उपवेशनं वयसा तपसा च क्रमस्य पालनं सूचयति।

The great-souled seers, bright as sacrificial fire, reached Rāghava's palace and waited at the gate to be announced. All of them knew the Vedas and their auxiliary sciences and were versed in many branches of learning. Even they kept the decorum of a king's house and did not simply walk in. Then Agastya, righteous and foremost of sages, spoke to the doorkeeper: "Tell the son of Daśaratha that we seers have come." Agastya is their spokesman because he leads the seers of the south, and it is he who will later tell Rāma the story of the rākṣasas; calling Rāma "son of Daśaratha" recalls the line he comes from. At Agastya's word the doorkeeper went quickly, swiftly, at once, into the presence of Rāghava. The poet uses three words for his haste in a single passage, and the hurry itself shows how highly the seers were honoured. He is also drawn as the model of a royal doorkeeper: he understood policy and could read a person's intentions from signs, he was of good conduct, capable and steady. Seeing Rāma, radiant as the full moon, he announced at once that Agastya, best of seers, had arrived. When Rāma heard that the sages, bright as the rising sun, had come, he answered the doorkeeper in a few words: "Show them in as they please." There was no delay and no hesitation. The doorkeeper went and brought them all in. When Rāma saw them he rose, joined his palms, and himself honoured them with water for their feet, the guest-offering and the other rites of welcome, and respectfully presented each of them with a cow, which was the ancient way of honouring a guest. He did not leave this to servants. Having saluted them, composed and pure in mind, he directed them to seats: large and excellent seats worked with gold, strewn with kuśa grass and covered with deerskins. Even the seats say something. Gold belongs to a king's splendour, while kuśa grass and deerskin are the proper seat of ascetics, so the duty of a king and the way of the seers were both honoured at once. Rāma's humility is worth noticing too: though a king, he stood up before the seers with joined palms. The foremost of the seers then sat down in due order, according to their age and their austerity.

३ऋषीणां कुशलप्रश्नः, राक्षसवधस्य अभिनन्दनं च

१६रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन्।
कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन॥

१७त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम्।
दिष्ट्या त्वया हतो राजन्रावणो लोकरावणः॥

१८नहि भारः स ते राम रावणः पुत्रपौत्रवान्।
सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथा न संशयः॥

१९दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया॥

२०लक्ष्मणेन च धर्मात्मन्भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा।
मातृभिर्भ्रातृसहितं पश्यामोऽद्य वयं नृप॥

२१दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः॥

२२यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः॥

२३त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
दिष्ट्या ते निहता राम महावीर्या निशाचराः॥

२४कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ।
दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे॥

२५युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ।
यज्ञकोपश्च बलवान्धूम्राक्षो नाम राक्षसः॥

२६कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः।
अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया॥

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः वेदविदः महर्षयः रामम् अब्रुवन् — ‘हे महाबाहो रघुनन्दन, सर्वत्र नः कुशलम्। दिष्ट्या त्वां कुशलिनं हतशात्रवं पश्यामः। दिष्ट्या त्वया लोकरावणः रावणः हतः। पुत्रपौत्रवान् सः रावणः ते भारः न आसीत्; सधनुः त्वं त्रीन् लोकान् अपि विजयेथाः, न संशयः। दिष्ट्या राक्षसेश्वरं हत्वा सीतया सह विजयिनं त्वाम् अद्य पश्यामः; हितकारिणा भ्रात्रा लक्ष्मणेन, मातृभिः भ्रातृभिः च सहितं त्वां पश्यामः।’ ततः ते एकैकं हतं राक्षसं स्मरन्ति — प्रहस्तः, विकटः, विरूपाक्षः, महोदरः, दुर्धर्षः अकम्पनः च। यस्य प्रमाणात् विपुलं प्रमाणं लोके न विद्यते, सः कुम्भकर्णः अपि समरे निपातितः। त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः इति महावीर्याः निशाचराः निहताः। कुम्भकर्णस्य सुतौ भीमदर्शनौ कुम्भनिकुम्भौ मृधे निहतौ। कालान्तकयमोपमौ युद्धोन्मत्तमत्तौ, बलवान् यज्ञकोपः, धूम्राक्षः च — एते शस्त्रास्त्रपारगाः घोरं कदनं कुर्वन्तः अन्तकप्रतिमैः बाणैः त्वया विनिहताः। पुनः पुनः ‘दिष्ट्या’ इति शब्दः आवर्तते, येन ऋषीणां हर्षः कृतज्ञता च प्रकटीभवति। नामानां दीर्घा सूची युद्धकाण्डस्य सारं संक्षिप्य स्मारयति; एवं काण्डयोः सन्धिः रचितः। अत्र ऋषयः प्रथमं रामस्य कुशलं पृच्छन्ति, ततः शत्रूणां नाशं गणयन्ति — कृतज्ञतायाः क्रमः अपि शिष्टः। ऋषीणां वचने तिस्रः श्रेण्यः दृश्यन्ते। प्रथमा — रामस्य स्वस्य कुशलं, तस्य विजयः, कुटुम्बेन सह पुनर्मिलनं च। द्वितीया — रावणस्य वधः, यः ‘लोकरावणः’ इति विशेषणेन लोकपीडकः इति स्मार्यते; तस्य नाम एव ‘रावयति’ इति धातोः निर्वचनं सूचयति। तृतीया — अन्येषां राक्षसवीराणां वधः, यत्र प्रत्येकस्य नाम पृथक् गृह्यते। ‘नहि भारः स ते राम’ इति वाक्ये रामस्य सामर्थ्यं सूच्यते — यः धनुषा त्रीन् लोकान् जेतुं शक्नोति, तस्य कृते रावणवधः लघुः एव। विंशतितमे श्लोके ‘मातृभिर्भ्रातृसहितम्’ इति पदेन मातॄणां भरतशत्रुघ्नयोः च सान्निध्यं सूच्यते, हिन्दीभाष्यम् अपि ‘भरत-शत्रुघ्नके तथा माताओंके साथ’ इति व्याचष्टे। कुम्भकर्णविषये ‘यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते’ इति उक्तिः तस्य शरीरस्य अतिमहत्त्वं वर्णयति। एतानि सर्वाणि नामानि युद्धकाण्डे विस्तरेण वर्णितानि युद्धानि स्मारयन्ति — तत्र प्रहस्तः नीलेन, अकम्पनः हनुमता, अतिकायः लक्ष्मणेन हतः इति कथितम्; अत्र तु सर्वः विजयः रामस्य एव इति ऋषयः वदन्ति, यतः सेनायाः विजयः सेनापतेः एव विजयः। अष्टादशे ‘सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथाः’ इति वाक्येन ऋषयः रामस्य विष्णुत्वम् अपि सूचयन्ति, यत् षष्ठे सप्तमे च सर्गे विष्णोः पराक्रमस्य वर्णनेन पुष्टं भविष्यति। ‘अन्तकप्रतिमैर्बाणैः’ इति उपमा रामस्य शराणाम् अमोघत्वं दर्शयति।

Rāma asked after their welfare, and the seers, with their disciples and their leaders, answered him. "All is well with us everywhere, mighty-armed delight of the Raghus. By good fortune we see you safe, and your enemies slain. By good fortune you have killed Rāvaṇa, who made the worlds weep. Rāvaṇa, with all his sons and grandsons, was no burden to you, Rāma; with your bow in your hand you could conquer the three worlds, of that there is no doubt. By good fortune we see you victorious today with Sītā at your side, with your brother Lakṣmaṇa who ever seeks your good, and among your mothers and brothers." Then they recalled the fallen rākṣasas one by one. By good fortune Prahasta, Vikaṭa, Virūpākṣa, Mahodara and the invincible Akampana had been slain. By good fortune Kumbhakarṇa, whose bulk no other bulk on earth exceeds, had been felled in battle. Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka, those mighty night-rangers, had been slain; so had Kumbha and Nikumbha, the dreadful sons of Kumbhakarṇa. Yuddhonmatta and Matta, like Time and Yama the Ender, the mighty Yajñakopa and Dhūmrākṣa, masters of every weapon, who had wrought terrible slaughter, had all been struck down by Rāma's arrows, which were like Death itself. The words "by good fortune" come back again and again, and in them the seers' joy and gratitude pour out. Their speech has a clear order. First they speak of Rāma himself: his well-being, his victory, his reunion with his family, which means his mothers and Bharata and Śatrughna as well as Lakṣmaṇa. Then of Rāvaṇa, whom they call "the one who made the worlds weep," a play on his very name, which comes from a root meaning "to make cry out." Then of the other rākṣasa champions, each named separately. It is courteous, too, that they ask first after Rāma and only then count his enemies' ruin. Saying that Rāvaṇa was "no burden" to him shows Rāma's power: for one who could conquer the three worlds with his bow, killing Rāvaṇa was a light thing, and the words already hint that Rāma is Viṣṇu, which the sixth and seventh sargas will confirm when they describe Viṣṇu's might. This long list of names sums up the Yuddha Kāṇḍa and so joins the two books together. In the war itself Prahasta fell to Nīla, Akampana to Hanumān and Atikāya to Lakṣmaṇa, but the seers credit every victory to Rāma, for the victory of an army belongs to its commander. Arrows "like Death" says that Rāma's shafts never miss.

४इन्द्रजिद्वधस्य विशेषप्रशंसा

२७दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि॥

२८संख्ये तस्य न किंचित्तु रावणस्य पराभवः।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः॥

२९दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया॥

३०अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम्।
अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि॥

३१विस्मयस्त्वेष चास्माकं तं श्रुत्वेन्द्रजितं हतम्।
एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः॥

३२दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्धन।
दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम्॥

३३दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन।
श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम्॥

ऋषयः अनुवदन्ति — ‘दिष्ट्या त्वं देवतानाम् अवध्येन राक्षसेन्द्रेण सह द्वन्द्वयुद्धम् उपागतः, विजयं च प्राप्तवान् असि। संख्ये तस्य रावणस्य पराभवः किंचित् न महत्; किन्तु द्वन्द्वयुद्धम् अनुप्राप्तः रावणिः यत् हतः, तत् दिष्ट्या। कालस्य इव अभिधावतः तस्य सुररिपोः मुक्तः त्वं, विजयः च त्वया प्राप्तः। इन्द्रजितः वधं संश्रुत्य वयं सर्वे त्वाम् अभिनन्दामः; सः सर्वभूतानाम् अवध्यः, युधि महामायाधरः आसीत्। तं हतं श्रुत्वा अस्माकं विस्मयः जातः। एते अन्ये च बहवः कामरूपिणः वीराः राक्षसाः त्वया हताः, हे रघूणां कुलवर्धन। इमां पुण्यां सौम्याम् अभयदक्षिणां लोकाय दत्त्वा, हे काकुत्स्थ अमित्रकर्शन, दिष्ट्या त्वं जयेन वर्धसे।’ अत्र ‘अभयदक्षिणा’ इति रूपकं विशिष्टम् — यज्ञस्य अन्ते दक्षिणा दीयते, रामस्य युद्धयज्ञस्य अन्ते लोकाय अभयं दक्षिणा इव दत्तम्। इन्द्रजितः विशेषप्रशंसा एव अग्रिमस्य प्रश्नस्य बीजम्, यतः रामः स्वयम् एतेन विस्मितः भवति। रावणात् अपि रावणेः वधः अधिकः इति ऋषीणां मतम्, तस्य कारणं तु सम्पूर्णे काण्डे विस्तरेण कथ्यते। सप्तविंशे श्लोके ‘देवतानाम् अवध्येन’ इति रावणस्य विशेषणम् — वरप्रभावात् सः देवैः अवध्यः आसीत्, अतः मनुष्येण रामेण एव हन्तव्यः; एषः विषयः अग्रे विस्तरेण आगमिष्यति। अष्टाविंशे ऋषयः स्पष्टं तुलनां कुर्वन्ति — रावणस्य पराभवः ‘न किंचित्’, इन्द्रजितः वधः तु ‘दिष्ट्या’। नवविंशे ‘कालस्येवाभिधावतः’ इति उपमा इन्द्रजितः भयङ्करतां दर्शयति; ‘मुक्तः’ इति पदं हिन्दीभाष्यं नागपाशात् मुक्तिः इति व्याचष्टे, यत् युद्धकाण्डस्य प्रसङ्गं स्मारयति। त्रिंशे ‘महामायाधरः’ इति विशेषणं तस्य अदृश्ययुद्धं स्मारयति, येन सः रामलक्ष्मणौ अपि मोहितवान्।

The seers went on. "By good fortune you met the lord of the rākṣasas, whom the gods could not slay, in single combat, and won. That Rāvaṇa was overthrown by you in battle is no great matter. But that Rāvaṇa's son, who met you in single combat, has been slain, that is our good fortune indeed. By good fortune you were freed from that enemy of the gods as he rushed on you like Death, and the victory is yours. We all rejoice with you now that we hear of Indrajit's death, for no creature could slay him, and in battle he was a master of great illusion. Hearing that he has been killed, we are amazed. These and many other heroic rākṣasas who could take whatever form they wished have been slain by you, prosperer of the Raghu line. By good fortune, Kākutstha, harrower of your foes, you have given the world this holy and gentle gift of freedom from fear, and you prosper in victory." The image of that gift is a striking one. At the end of a sacrifice the priests are given their fee; at the end of Rāma's sacrifice of war, freedom from fear was given to the world as its fee. Rāvaṇa is called one "whom the gods could not slay" because by the power of a boon no god could kill him, so he had to be killed by a man, by Rāma; this will be told at length later. The seers now make a pointed comparison: Rāvaṇa's defeat is "no great matter," but Indrajit's death is good fortune. Their likening of him to Death rushing forward shows how terrible he was, and the word "freed" recalls the time in the Yuddha Kāṇḍa when he bound Rāma and Lakṣmaṇa with serpent-arrows. Calling him a master of great illusion recalls how he fought unseen and bewildered even the two brothers. The seers hold that the death of Rāvaṇa's son counted for more than the death of Rāvaṇa himself; the reason is given at length through the whole kāṇḍa. This special praise of Indrajit is the seed of the question that follows, for Rāma himself is astonished by it.

५रामस्य विस्मयः, इन्द्रजितः विषये प्रश्नश्च

३४विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम्॥

३५अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम्।
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम्॥

३६मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ।
अतिक्रम्य महावीरान्किं प्रशंसथ रावणिम्॥

३७अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम्।
अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम्॥

३८कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः पराक्रमः।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते॥

३९शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः।
यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्॥

४०शक्रोऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः।
कथं च बलवान्पुत्रो न पिता तस्य रावणः॥

४१कथं पितुश्चाप्यधिको महाहवे शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः।
वरांश्च लब्धाः कथयस्व मेऽद्य तत्पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम्॥

भावितात्मनां मुनीनां तत् वचनं श्रुत्वा रामः परमं विस्मयं गत्वा प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘भगवन्तः, महावीर्यौ कुम्भकर्णं निशाचरं रावणं च अतिक्रम्य किमर्थं रावणिं प्रशंसथ? महोदरं, प्रहस्तं, विरूपाक्षं राक्षसं, दुर्धर्षौ मत्तोन्मत्तौ, देवान्तकनरान्तकौ च — एतान् महावीरान् अतिक्रम्य किं रावणिं प्रशंसथ? अतिकायं, त्रिशिरसं, धूम्राक्षं निशाचरं च अतिक्रम्य किं रावणिं प्रशंसथ? तस्य प्रभावः कीदृशः, किं बलं, कः पराक्रमः, केन कारणेन एषः रावणात् अतिरिच्यते? यदि मया श्रोतुं शक्यं, यदि गुह्यं न, तर्हि कथ्यताम् — अहं न आज्ञापयामि, श्रोतुम् इच्छामि। कथं तेन शक्रः अपि विजितः, कथं सः वरान् लब्धवान्? कथं पुत्रः बलवान् अभवत्, न तु तस्य पिता रावणः?’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन उपसंहरति — ‘महाहवे पितुः अपि अधिकः, शक्रस्य जेता सः राक्षसः कथम् अभवत्, वरान् च कथं लब्धवान्, तत् सर्वं मे अद्य कथयस्व, मुनीन्द्र।’ ‘अतिक्रम्य … किं प्रशंसथ रावणिम्’ इति पादः त्रिवारम् आवर्तते, येन रामस्य आश्चर्यं दृढीभवति। ‘न खल्वाज्ञापयामि वः’ इति रामस्य विनयः, राजा अपि ऋषीन् न आज्ञापयति, अपितु प्रार्थयते। अनेन प्रश्नेन एव अगस्त्यस्य दीर्घा कथा आरभ्यते। चतुस्त्रिंशात् आरभ्य रामः ऋषिभिः उक्तानि नामानि एव पुनः गणयति, किन्तु प्रश्नरूपेण — एषः तस्य विस्मयस्य स्वभावः। सः स्वयं युद्धे तान् दृष्टवान्, अतः तेषां बलं जानाति; अतः एव इन्द्रजितः अधिका प्रशंसा तस्मै विचित्रा भासते। अष्टात्रिंशे त्रयः प्रश्नाः — प्रभावः, बलं, पराक्रमः — ततः कारणस्य प्रश्नः। चत्वारिंशे पितापुत्रयोः तुलना अपि प्रश्नविषयः — लोके पुत्रः पितुः अधिकः इति दुर्लभम्। अग्रिमे सर्गे अगस्त्यः रावणस्य कुलम् आदितः कथयितुम् आरभते, इन्द्रजितः कथा तु बहुभिः सर्गैः अनन्तरम् आगमिष्यति।

Hearing these words from the sages of purified soul, Rāma was filled with wonder, and he said with joined palms: "Holy ones, why do you pass over Kumbhakarṇa and the night-ranger Rāvaṇa, both of such great prowess, and praise Rāvaṇa's son? Why pass over Mahodara, Prahasta, the rākṣasa Virūpākṣa, Matta and Unmatta who were so hard to overcome, Devāntaka and Narāntaka, those great heroes, and praise Rāvaṇa's son? Why pass over Atikāya, Triśiras and the night-ranger Dhūmrākṣa, heroes of great might, and praise Rāvaṇa's son? What was his power, what his strength, what his valour? For what reason does he surpass Rāvaṇa? If I may hear it, and if it is not a secret that cannot be told, let it be told to me. I do not command you; I only wish to hear. How did he conquer even Śakra, and how did he win his boons? How did the son become so mighty, and not his father Rāvaṇa? How did that rākṣasa come to surpass his father in great battle and conquer Śakra, and how did he gain his boons? Tell me all of it today, lord of sages, for I ask you." The question "why pass over these and praise Rāvaṇa's son?" comes three times, and each time Rāma's amazement grows firmer. He repeats the very names the seers had listed, but now as questions, which is the nature of wonder. He had seen these warriors himself in battle and knew their strength, so the higher praise of Indrajit seemed strange to him. He asks first about the man's power, strength and valour, and then for the cause behind them, and he sets son against father, since it is rare in the world for a son to surpass his father. "I do not command you" shows his humility: even a king does not order the seers but asks them as a favour. With this question Agastya's long narrative begins. In the next sarga Agastya starts to tell the history of Rāvaṇa's family from its very beginning; the story of Indrajit himself will come only many sargas later.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

प्राप्तराज्य १.१ यः राज्यं पुनः प्राप्तवान्

सन्धिः: प्राप्त + राज्य → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्राप्तं राज्यं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘प्राप्तराज्यस्य’; ‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रतिनन्दितुम् १.१ अभिनन्दितुं, हर्षेण सत्कर्तुम्

सन्धिः: प्रति + नन्दितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति + नन्द्’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः: तुमुन्नन्तम् अव्ययम्

मेधातिथेः १.२ मेधातिथिनाम्नः ऋषेः (पुत्रः कण्वः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — प्रातिपदिकं ‘मेधातिथि’
समासः: मेधा अतिथिः यस्य — बहुव्रीहिः (नाम)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

स्वस्त्यात्रेय १.३ स्वस्त्यात्रेयनामा ऋषिः

सन्धिः: स्वस्ति + आत्रेय → स्वस्त्यात्रेय — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: स्वस्तिः आत्रेयः — नामवाचकः संयोगः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘स्वस्त्यात्रेयश्च’)

सहागस्त्य १.४ अगस्त्येन सहिताः

सन्धिः: सह + अगस्त्य → सहागस्त्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अगस्त्येन सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘सहागस्त्याः’)

सशिष्य १.५ शिष्यैः सहिताः

सन्धिः: स + शिष्य → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शिष्यैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘सशिष्याः’)

सप्तर्षयः १.६ वसिष्ठादयः सप्त महर्षयः। मुद्रणे ‘ससर्षयः’ इव दृश्यते — प्त-ग्रन्थेः सीमादोषः

सन्धिः: सप्त + ऋषि → सप्तर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: सप्त च ते ऋषयः — द्विगुः / कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘सप्तर्षयः’)

हुताशनसमप्रभ १.७ अग्निसदृशतेजस्विनः

सन्धिः: हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: हुताशनेन समा प्रभा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘हुताशनसमप्रभाः’)

वेदवेदाङ्गविदुषः १.८ वेदानां वेदाङ्गानां च ज्ञातारः

सन्धिः: वेद + अङ्ग → वेदाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वेदान् वेदाङ्गानि च विद्वांसः — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘विद्वस्’ शब्दस्य रूपम्)

द्वाःस्थ १.८ द्वारपालम्, प्रतीहारम्

सन्धिः: द्वार् + स्थ → द्वाःस्थ — रेफस्य विसर्गः
समासः: द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘द्वाःस्थम्’)

दाशरथेः १.९ दशरथपुत्रस्य रामस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘दाशरथेः + ऋषयः’ इति विसर्गस्य रेफः (दाशरथेर्ऋषयः)
समासः: दशरथस्य अपत्यं पुमान् — तद्धितः (इञ्)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘दाशरथेः’)

नयेङ्गितज्ञ १.१० नीतिज्ञः, संकेतं ज्ञातुं समर्थः

सन्धिः: नय + इङ्गित → नयेङ्गित — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: नयं च इङ्गितं च जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पूर्णचन्द्रसमद्युति १.११ पूर्णचन्द्रवत् कान्तिमन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्णचन्द्रेण समा द्युतिः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पूर्णचन्द्रसमद्युतिम्’)

पाद्यार्घ्यादि १.१३ पादप्रक्षालनजलम् अर्घ्यजलं च इत्यादिभिः उपचारैः

सन्धिः: पाद्य + अर्घ्य → पाद्यार्घ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्घ्य + आदि → अर्घ्यादि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पाद्यम् अर्घ्यं च आदौ येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘पाद्यार्घ्यादिभिः’)

आनर्च १.१३ पूजितवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अर्च्’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कुशान्तर्धानदत्त १.१५ येषु उपरि कुशाः आस्तीर्णाः

सन्धिः: कुश + अन्तर्धान → कुशान्तर्धान — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कुशानाम् अन्तर्धानं दत्तं येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम् (‘कुशान्तर्धानदत्तेषु’; आसनानां विशेषणम्)

हतशात्रव १.१७ यस्य शत्रवः निहताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हताः शात्रवाः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘हतशात्रवम्’)

लोकरावण १.१७ लोकान् रोदयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकान् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘लोकरावणः’)

पुत्रपौत्रवान् १.१८ पुत्रैः पौत्रैः च युक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुत्राः पौत्राः च अस्य सन्ति — मतुबन्तं पदम् (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

त्वद्धितकारिणा १.२० तव हितं कुर्वता

सन्धिः: त्वत् + हित → त्वद्धित — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह = द्ध)
समासः: तव हितं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘त्वद्धितकारिणा’)

कालान्तकयमोपम १.२५ मृत्युसदृशौ

सन्धिः: यम + उपम → यमोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कालः अन्तकः यमः च, तैः उपमौ — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘कालान्तकयमोपमौ’)

शस्त्रास्त्रपारग १.२६ शस्त्रेषु अस्त्रेषु च निपुणाः

सन्धिः: शस्त्र + अस्त्र → शस्त्रास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: शस्त्राणाम् अस्त्राणां च पारं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘शस्त्रास्त्रपारगाः’)

द्वन्द्वयुद्ध १.२७ एकेन सह एकस्य युद्धम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वन्द्वेन युद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘द्वन्द्वयुद्धम्’)

रावणि १.२८ रावणपुत्रः इन्द्रजित्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘रावणिः + हतः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: रावणस्य अपत्यं पुमान् — तद्धितः (इञ्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रावणिः’)

महामायाधर १.३० महतीं मायां धारयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महतीं मायां धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘महामायाधरः’)

अभयदक्षिणा १.३२ अभयरूपा दक्षिणा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अभयम् एव दक्षिणा — कर्मधारयः (रूपकम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘अभयदक्षिणाम्’)

अमित्रकर्शन १.३३ शत्रून् कृशीकुर्वन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘जयेन + अमित्रकर्शन’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (जयेनामित्र…)
समासः: अमित्रान् कर्शयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

अतिरिच्यते १.३८ अधिकः भवति

सन्धिः: अति + रिच्यते → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अति + रिच्’ धातोः कर्मणि लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

आज्ञापयामि १.३९ आदिशामि

सन्धिः: आ + ज्ञापयामि → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘खलु + आज्ञापयामि’ इति यण्सन्धिः (खल्वाज्ञापयामि)
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + ज्ञा’ धातोः णिजन्तं लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्