॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः १११

उत्तरकाण्डम् — एकादशाधिकशततमः सर्गः

रामायणफलश्रुतिः

आख्यानस्य उपसंहारः, विष्णोः स्वस्थाने प्रतिष्ठा, पाठस्य श्रवणस्य च फलानि, वाचकसत्कारः, अयोध्यायाः भविष्यं, तीर्थदानयज्ञफलतुल्यता, पूर्वजोद्धारः, मङ्गलाशीः

एतावत् सोत्तरं वाल्मीकिकृतं रामायणम् आख्यानम्। विष्णुः पुरा इव स्वर्गे प्रतिष्ठितः; देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः ऋषयः च दिवि तत् नित्यं शृण्वन्ति। इदम् आयुष्यं सौभाग्यं पापनाशनं वेदसमं च; श्राद्धेषु श्रावयितव्यम्। अस्य पाठेन अपुत्रः पुत्रं, अधनः धनं लभते; पादस्य श्लोकस्य वा पाठः अपि पापं नाशयति। वाचकः वस्त्रधेनुहिरण्यैः सत्कर्तव्यः। अयोध्या बहुवर्षशून्या भूत्वा ऋषभराजेन पुनः वासयिष्यते। एकसर्गश्रवणं सहस्राश्वमेधवाजपेयायुतफलदं, तीर्थयात्रायाः ग्रहणकाले हेमदानस्य च तुल्यम्। नित्यश्रोता वैष्णवीं तनुं, दीर्घम् आयुः, विष्णुलोकं च प्राप्नोति; तस्य पञ्च पूर्वजाः अपि विष्णुं यान्ति। रामायणं गायत्र्याः स्वरूपं चतुर्वर्गप्रदं च। पादं पदं वा शृण्वन् ब्रह्मलोकं याति। ‘भद्रमस्तु वः, विष्णोः बलं प्रवर्धताम्’ इति मङ्गलेन काव्यं समाप्यते।

१आख्यानस्य उपसंहारः, विष्णोः प्रतिष्ठा, दिवि श्रवणम्

१एतावदेतदाख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम्।
रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम्॥

२ततः प्रतिष्ठितो विष्णुः स्वर्गलोके यथा पुरा।
येन व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

३ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
नित्यं शृण्वन्ति संहृष्टाः काव्यं रामायणं दिवि॥

एतावत् एव एतत् सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् आख्यानं, यत् वाल्मीकिना कृतं रामायणम् इति ख्यातं मुख्यं काव्यम्। ततः विष्णुः यथा पुरा तथा स्वर्गलोके प्रतिष्ठितः, येन इदं सचराचरं सर्वं त्रैलोक्यं व्याप्तम्। ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च दिवि नित्यं संहृष्टाः रामायणं काव्यं शृण्वन्ति। हिन्दीभाष्यानुसारं एतत् वचनं कुशलवयोः — ये अश्वमेधे रामस्य सभायां काव्यम् अगायन्, ते एव अन्ते उपसंहारं कुर्वन्ति। ‘सोत्तरम्’ इति पदम् उत्तरकाण्डस्य अपि रामायणस्य अङ्गत्वं स्पष्टं करोति — आख्यानम् उत्तरेण सह एव सम्पूर्णम्। ‘एतावत्’ इति पदेन कविः सीमां निर्दिशति — अतः परं रामस्य चरितं नास्ति, केवलं तस्य श्रवणस्य फलम् अवशिष्टम्। अस्मिन् सर्गे कथायाः नूतनं वृत्तं नास्ति; सः समग्रस्य काव्यस्य फलश्रुतिः माहात्म्यं च। विष्णोः स्वस्थाने प्रतिष्ठा पूर्वसर्गस्य घटनां संक्षेपेण पुनः वदति, येन कथा पूर्णवृत्तं प्राप्नोति। देवाः अपि दिवि रामायणं शृण्वन्ति इति वचनेन काव्यस्य महत्त्वं त्रिलोकव्यापि इति स्थाप्यते — न केवलं मनुष्याणां कृते, अपितु देवानाम् अपि। ‘मुख्यम्’ इति विशेषणं रामायणस्य आदिकाव्यत्वं सूचयति — सर्वेषां काव्यानां मूलम् इदम्।

This, then, is the whole of the tale, together with its sequel, honoured by Brahmā: the chief of poems, known as the Rāmāyaṇa, composed by Vālmīki. Viṣṇu was established in heaven as he had been before, he by whom this whole threefold world, with all that moves and does not move, is pervaded. And the gods, with the gandharvas, the siddhas and the supreme seers, listen ever after in heaven with delight to the poem, the Rāmāyaṇa. "Together with its sequel" makes it plain that the Uttara Kāṇḍa too is part of the Rāmāyaṇa: the tale is complete only with it. "This, then, is the whole" marks the limit: beyond this there is no more of Rāma's story, only the fruit of hearing it. This sarga carries no new event; it is the promise of merit and the praise of the whole poem. Viṣṇu's return to his own place briefly restates what happened in the previous sarga, and so the story comes full circle. That even the gods listen to the Rāmāyaṇa in heaven shows that the poem's greatness reaches through all three worlds, not for men alone but for the gods too. "The chief of poems" points to the Rāmāyaṇa as the first poem, the source of all poetry.

२पाठस्य श्रवणस्य च फलानि, वाचकस्य सत्कारः

४इदमाख्यानमायुष्यं सौभाग्यं पापनाशनम्।
रामायणं वेदसमं श्राद्धेषु श्रावयेद्बुधः॥

५अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम्।
सर्वपापैः प्रमुच्येत पादमप्यस्य यः पठेत्॥

६पापान्यपि च यः कुर्यादहन्यहनि मानवः।
पठत्येकमपि श्लोकं पापात्स परिमुच्यते॥

७वाचकाय च दातव्यं वस्त्रं धेनुर्हिरण्यकम्।
वाचके परितुष्टे तु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः॥

८एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्रो लोकेऽस्मिन्प्रेत्य चेह महीयते॥

९रामायणं गोविसर्गे मध्याह्ने वा समाहितः।
सायाह्ने वापराह्णे च वाचयन्नावसीदति॥

इदम् आख्यानम् आयुष्यं, सौभाग्यं, पापनाशनं च; रामायणं वेदसमं — बुधः श्राद्धेषु तत् श्रावयेत्। अस्य पाठेन अपुत्रः पुत्रं लभते, अधनः धनं लभते; यः अस्य पादम् अपि पठेत्, सः सर्वपापैः प्रमुच्येत। यः मानवः अहनि अहनि पापानि अपि कुर्यात्, सः अपि एकं श्लोकं पठन् पापात् परिमुच्यते। वाचकाय वस्त्रं, धेनुः, हिरण्यं च दातव्यम्; वाचके परितुष्टे सर्वाः देवताः तुष्टाः स्युः। एतत् आयुष्यम् आख्यानं रामायणं पठन् नरः इह लोके सपुत्रपौत्रः, प्रेत्य च महीयते। यः गोविसर्गे प्रातःकाले, मध्याह्ने, अपराह्णे, सायाह्ने वा समाहितः रामायणं वाचयति, सः न अवसीदति। फलश्रुतेः क्रमः ग्रहणीयः — आयुः, सौभाग्यं, पापनाशः, पुत्रः, धनम्, इहलोके परलोके च सम्मानः। ‘पादम् अपि’, ‘एकम् अपि श्लोकम्’ इति पदैः अल्पः अपि पाठः फलप्रदः इति आश्वासनं दीयते। वाचकस्य सत्कारः अपि धर्मः — ज्ञानस्य दाता पूज्यः। ‘वेदसमम्’ इति विशेषणं रामायणस्य आदिकाव्यत्वेन सह वेदत्वम् अपि स्थापयति; अतः एव श्राद्धे अपि तस्य श्रावणं विहितम्। दिवसस्य चत्वारः कालाः निर्दिष्टाः, येन कोऽपि कालः पाठस्य अयोग्यः नास्ति। ‘नावसीदति’ इति फलं सामान्यम् अपि गभीरं — यः नित्यं रामचरितं स्मरति, तस्य मनः विषादं न प्राप्नोति। ‘प्रेत्य चेह’ इति पदद्वयेन इहलोकपरलोकयोः उभयोः फलं सूच्यते।

This tale gives long life and good fortune and destroys sin. The Rāmāyaṇa is equal to the Veda, and a wise man should have it recited at the rites for the ancestors. By reading it the sonless gain a son and the poor gain wealth; whoever recites even a quarter of a verse of it is freed from all sins. Even a man who sins day after day is freed from sin if he recites a single verse. The reciter should be given clothing, a cow and gold, for when the reciter is satisfied all the gods are satisfied. A man who recites this life-giving tale, the Rāmāyaṇa, is honoured in this world with sons and grandsons, and after death as well. And one who recites the Rāmāyaṇa with a collected mind, at the hour when the cattle are let out, at noon, in the afternoon or at evening, never comes to grief. The fruits follow in order: long life, good fortune, destruction of sin, a son, wealth, and honour in this world and the next. "Even a quarter-verse", "even a single verse" give the assurance that even a little reading bears fruit. Honouring the reciter is also dharma, for the giver of knowledge deserves worship. "Equal to the Veda" gives the Rāmāyaṇa the standing of Veda as well as of first poem, and that is why it is to be recited even at the ancestral rites. Four times of day are named, so that no hour is unfit for reading it. "Never comes to grief" is a simple promise but a deep one: the mind of one who remembers Rāma's deeds daily does not sink into despair, and the fruit reaches both this world and the next.

३अयोध्यायाः भविष्यम्, काव्यस्य कर्ता, तीर्थफलम्

१०अयोध्यापि पुरी रम्या शून्या वर्षगणान्बहून्।
ऋषभं प्राप्य राजानं निवासमुपयास्यति॥

११एतदाख्यानमायुष्यं सभविष्यं सहोत्तरम्।
कृतवान्प्रचेतसः पुत्रस्तद्ब्रह्माप्यन्वमन्यत॥

१२अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयायुतस्य च।
लभते श्रवणादेव सर्गस्यैकस्य मानवः॥

१३प्रयागादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा।
नैमिषादीन्यरण्यानि कुरुक्षेत्रादिकान्यपि॥

१४गतानि तेन लोकेऽस्मिन्येन रामायणं श्रुतम्।
हेमभारं कुरुक्षेत्रे ग्रस्ते भानौ प्रयच्छति॥

१५यश्च रामायणं लोके शृणोति सदृशावुभौ।
सम्यक्श्रद्धासमायुक्तः शृणुते राघवीं कथाम्॥

१६सर्वपापात्प्रमुच्येत विष्णुलोकं स गच्छति।
आदिकाव्यमिदं त्वार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम्॥

रम्या अयोध्या पुरी अपि बहून् वर्षगणान् शून्या भूत्वा ऋषभं राजानं प्राप्य पुनः निवासम् उपयास्यति। सभविष्यं सहोत्तरम् एतत् आयुष्यम् आख्यानं प्रचेतसः पुत्रः वाल्मीकिः कृतवान्, ब्रह्मा अपि तत् अन्वमन्यत। एकस्य सर्गस्य श्रवणात् एव मानवः अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयायुतस्य च फलं लभते। येन रामायणं श्रुतं, तेन अस्मिन् लोके प्रयागादीनि तीर्थानि, गङ्गाद्याः सरितः, नैमिषादीनि अरण्यानि, कुरुक्षेत्रादिकानि क्षेत्राणि च गतानि इव। यः सूर्यग्रहणे कुरुक्षेत्रे हेमभारं प्रयच्छति, यः च लोके रामायणं शृणोति — उभौ सदृशौ। यः सम्यक् श्रद्धासमायुक्तः राघवीं कथां शृणुते, सः सर्वपापात् प्रमुच्येत, विष्णुलोकं च गच्छति। इदम् आर्षम् आदिकाव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम्। अयोध्यायाः भविष्यवर्णनम् अत्र करुणम् आशापूर्णं च — पूर्वसर्गे सा शून्या जाता, किन्तु कालान्तरे ऋषभराजेन पुनः वासयिष्यते। ‘सभविष्यं सहोत्तरम्’ इति पदद्वयं सूचयति यत् वाल्मीकिः भविष्यत् अपि उत्तरकाण्डम् अपि स्वकाव्ये समावेशितवान्। तीर्थयात्रायाः, महादानस्य, यज्ञानां च फलं श्रवणमात्रेण — एतत् भक्तिमार्गस्य सुलभतां दर्शयति। ‘आदिकाव्यम्’, ‘आर्षम्’ इति विशेषणे सर्गाणां कोलोफनेषु अपि आगच्छतः — ‘इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये’। अतः सर्वेषां कोलोफनानां मूलम् अत्र एव दृश्यते। ‘हेमभारं कुरुक्षेत्रे ग्रस्ते भानौ’ इति उपमा महादानस्य पराकाष्ठां निर्दिशति — सूर्यग्रहणकाले कुरुक्षेत्रे दानं शास्त्रेषु परमपुण्यम्; तत् अपि रामायणश्रवणेन तुल्यम्। अश्वमेधसहस्रं वाजपेयायुतं च राज्ञाम् अपि दुर्लभं, किन्तु एकस्य सर्गस्य श्रवणं सर्वेषां सुलभम्।

The lovely city of Ayodhyā too, after lying empty for many years, will be inhabited again when it gains a king named Ṛṣabha. The son of Pracetas, Vālmīki, composed this life-giving tale, with what was yet to come and with its sequel, and Brahmā too approved it. By hearing a single sarga a man gains the merit of a thousand horse-sacrifices and ten thousand Vājapeya sacrifices. One who has heard the Rāmāyaṇa has, as it were, visited in this world Prayāga and the other holy places, the Gaṅgā and the other rivers, Naimiṣa and the other forests, Kurukṣetra and the other sacred fields. He who gives a load of gold at Kurukṣetra when the sun is eclipsed, and he who hears the Rāmāyaṇa in this world, are equal. One who listens with true faith to the story of Rāghava is freed from all sin and goes to the world of Viṣṇu. This is the first poem, the work of a seer, composed long ago by Vālmīki. The prophecy about Ayodhyā is both sad and hopeful: in the previous sarga the city was left empty, but in time a king named Ṛṣabha will people it again. "With what was yet to come and with its sequel" means that Vālmīki put even the future, and the Uttara Kāṇḍa, into his poem. The fruit of pilgrimage, great gifts and sacrifices is won by hearing alone, which shows how easy the path of devotion is. A gift of gold at Kurukṣetra during an eclipse is counted in the scriptures as the highest merit, and even that is equalled by hearing the Rāmāyaṇa. A thousand horse-sacrifices and ten thousand Vājapeyas are hard even for kings, but hearing a single sarga is within everyone's reach.

४नित्यश्रवणस्य फलं, विष्णुलोकप्राप्तिः, पूर्वजानाम् उद्धारः

१७यः शृणोति सदा भक्त्या स गच्छेद्वैष्णवीं तनुम्।
पुत्रदाराश्च वर्धन्ते सम्पदः संततिस्तथा॥

१८सत्यमेतद्विदित्वा तु श्रोतव्यं नियतात्मभिः।
गायत्र्याश्च स्वरूपं तद्रामायणमनुत्तमम्॥

१९यः पठेच्छृणुयान्नित्यं चरितं राघवस्य ह।
भक्त्या निष्कल्मषो भूत्वा दीर्घमायुरवाप्नुयात्॥

२०चिन्तयेद्राघवं नित्यं श्रेयः प्राप्तुं य इच्छति।
श्रावयेदिदमाख्यानं ब्राह्मणेभ्यो दिने दिने॥

२१यस्त्विदं रघुनाथस्य चरितं सकलं पठेत्।
सोऽसुक्षये विष्णुलोकं गच्छत्येव न संशयः॥

२२पिता पितामहस्तस्य तथैव प्रपितामहः।
तत्पिता तत्पिता चैव विष्णुं यान्ति न संशयः॥

यः सदा भक्त्या शृणोति, सः वैष्णवीं तनुं गच्छेत्; तस्य पुत्रदाराः सम्पदः संततिः च वर्धन्ते। एतत् सत्यं विदित्वा नियतात्मभिः श्रोतव्यम्; तत् अनुत्तमं रामायणं गायत्र्याः स्वरूपम्। यः नित्यं राघवस्य चरितं पठेत् शृणुयात् वा, सः भक्त्या निष्कल्मषः भूत्वा दीर्घम् आयुः अवाप्नुयात्। यः श्रेयः प्राप्तुम् इच्छति, सः नित्यं राघवं चिन्तयेत्, दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः इदम् आख्यानं श्रावयेत्। यः तु इदं सकलं रघुनाथस्य चरितं पठेत्, सः असुक्षये विष्णुलोकं गच्छति एव, न संशयः। तस्य पिता, पितामहः, प्रपितामहः, तत्पिता, तत्पिता च — सर्वे विष्णुं यान्ति, न संशयः। ‘गायत्र्याः स्वरूपम्’ इति परम्परागतं मतं — रामायणस्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकाः गायत्र्याः चतुर्विंशत्यक्षरैः सम्बद्धाः इति प्रसिद्धिः। सम्पूर्णस्य पाठस्य फलं पूर्वजानाम् अपि उद्धारः — पञ्च पुरुषाः विष्णुलोकं यान्ति। ‘असुक्षये’ इति पदं मृत्योः सौम्यं नाम — प्राणानां क्षये। ‘नियतात्मभिः’ इति श्रोतॄणाम् अर्हता निर्दिष्टा — संयतमनसः एव सम्यक् फलं लभन्ते। ‘न संशयः’ इति द्विवारं पुनरुक्तिः फलश्रुतेः दृढतां दर्शयति। ‘तत्पिता तत्पिता’ इति पुनरुक्तिः वंशस्य ऊर्ध्वपरम्परां गणयति — श्रोतुः पुण्यं पूर्वजान् अपि उद्धरति।

Whoever always listens to it with devotion attains a form like Viṣṇu's, and his sons and wife, his wealth and his descendants all increase. Knowing this to be true, those of restrained mind should listen to it, for the peerless Rāmāyaṇa is the very form of the Gāyatrī. Whoever reads or hears the story of Rāghava every day with devotion becomes free of stain and gains long life. One who desires his highest good should think of Rāghava always, and have this tale recited to brahmins day by day. Whoever reads the whole story of the lord of the Raghus goes, when his life is spent, to the world of Viṣṇu, there is no doubt of it; and his father, his grandfather and great-grandfather, and their father and his father too, all go to Viṣṇu, there is no doubt of it. "The very form of the Gāyatrī" reflects the traditional view that the twenty-four thousand verses of the Rāmāyaṇa are linked with the twenty-four syllables of the Gāyatrī. The fruit of reading the whole is the salvation even of one's ancestors, five generations of them reaching the world of Viṣṇu. "When his life is spent" is a gentle name for death. "Those of restrained mind" names who is fit to listen: only the self-controlled gain the full fruit. "There is no doubt of it", said twice, shows how firm the promise is, and the repeated "their father and his father" counts back up the line of descent: the listener's merit lifts even his forebears.

५चतुर्वर्गप्रदं चरितं, मङ्गलाशीः

२३चतुर्वर्गप्रदं नित्यं चरितं राघवस्य तु।
तस्माद्यत्नवता नित्यं श्रोतव्यं परमं सदा॥

२४शृण्वन्रामायणं भक्त्या यः पादं पदमेव वा।
स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यते सदा॥

२५एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानं भद्रमस्तु वः।
प्रव्याहरत विस्रब्धं बलं विष्णोः प्रवर्धताम्॥

राघवस्य चरितं नित्यं चतुर्वर्गप्रदं — धर्मम् अर्थं कामं मोक्षं च ददाति; तस्मात् यत्नवता नित्यं सदा परमं श्रोतव्यम्। यः रामायणस्य पादं पदम् एव वा भक्त्या शृण्वन् अस्ति, सः ब्रह्मणः स्थानं याति, ब्रह्मणा च सदा पूज्यते। एवम् एतत् पुरावृत्तम् आख्यानम्; भद्रम् अस्तु वः; विस्रब्धं प्रव्याहरत; विष्णोः बलं प्रवर्धताम्। अन्तिमः श्लोकः आशीर्वादः — श्रोतारः वाचकाः च निःशङ्कं कथां प्रचारयन्तु। ‘पदम् एव वा’ इति पदेन फलश्रुतिः पराकाष्ठां गच्छति — एकम् अपि पदं भक्त्या श्रुतं ब्रह्मलोकं ददाति। ‘विष्णोः बलं प्रवर्धताम्’ इति वाक्यं युद्धकाण्डस्य अन्तिमे माहात्म्ये अपि यथावत् आगच्छति — उभयोः काण्डयोः अन्तः एकेन एव मङ्गलवचनेन सम्बद्धः। एवं समग्रं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणं मङ्गलेन समाप्यते।

The story of Rāghava always grants the four aims of life, dharma, wealth, desire and liberation; therefore it should always be listened to with effort, as the highest thing. Whoever listens with devotion to the Rāmāyaṇa, even a quarter-verse or a single word of it, goes to the abode of Brahmā and is honoured by Brahmā for ever. Such is this ancient tale. May good fortune be yours! Recite it without fear, and may the might of Viṣṇu increase. The last verse is a blessing: let listeners and reciters spread the story without hesitation. "Even a single word" brings the promise to its height: a single word heard with devotion wins the world of Brahmā. "May the might of Viṣṇu increase" also appears in the closing praise at the end of the Yuddha Kāṇḍa, so the endings of the two kāṇḍas are joined by the same auspicious words. And so the whole of Vālmīki's Rāmāyaṇa ends in blessing.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
सोत्तरम् १११.१ उत्तरकाण्डसहितम्
सन्धिः
स + उत्तरम् → सोत्तरम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उत्तरेण सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘आख्यानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ब्रह्मपूजितम् १११.१ ब्रह्मणा आदृतम्
सन्धिः
ब्रह्म + पूजितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्रह्मणा पूजितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सचराचरम् १११.२ जङ्गमस्थावरसहितम्
सन्धिः
स + चर + अचरम् → सचराचरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चरं च अचरं च (द्वन्द्वः), तेन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘त्रैलोक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
संहृष्टाः १११.३ अतीव प्रसन्नाः
सन्धिः
सम् + हृष्टाः → संहृष्टाः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पापनाशनम् १११.४ पापहरम्
सन्धिः
पाप + नाशनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापानि नाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युट्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्रावयेद्बुधः १११.४ विद्वान् श्रावयेत्
सन्धिः
श्रावयेत् + बुधः → श्रावयेद्बुधः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘श्रावयेत्’ — णिजन्तात् विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः; ‘बुधः’ — प्रथमा
पुत्रमधनः १११.५ पुत्रं, निर्धनः
सन्धिः
पुत्रम् + अधनः — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः
‘अधनः’ — न धनं यस्य सः, नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘पुत्रम्’ — द्वितीया; ‘अधनः’ — प्रथमा
पादमप्यस्य १११.५ अस्य एकं चरणम् अपि
सन्धिः
पादम् + अपि + अस्य → पादमप्यस्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पादम्’ — द्वितीया, एकवचनम्
अहन्यहनि १११.६ प्रतिदिनम्
सन्धिः
अहनि + अहनि → अहन्यहनि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
वीप्सायां द्विर्वचनम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
धेनुर्हिरण्यकम् १११.७ गौः सुवर्णं च
सन्धिः
धेनुः + हिरण्यकम् → धेनुर्हिरण्यकम् — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘धेनुः’ — प्रथमा; ‘हिरण्यकम्’ — प्रथमा, नपुंसकलिङ्गम् (कन्)
सपुत्रपौत्रः १११.८ पुत्रपौत्रैः युक्तः
सन्धिः
स + पुत्र + पौत्रः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्राः च पौत्राः च (द्वन्द्वः), तैः सहितः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गोविसर्गे १११.९ प्रातःकाले (यदा गावः चरितुं मुच्यन्ते)
सन्धिः
गो + विसर्गे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गवां विसर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
वापराह्णे १११.९ अथवा दिवसस्य उत्तरभागे
सन्धिः
वा + अपराह्णे → वापराह्णे — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
अह्नः अपरम् — एकदेशितत्पुरुषः (अह्न-आदेशः)
विभक्तिः
‘अपराह्णे’ — सप्तमी, एकवचनम्
नावसीदति १११.९ दुःखं न प्राप्नोति
सन्धिः
न + अवसीदति → नावसीदति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लट्, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वर्षगणान् १११.१० बहूनि वर्षाणि
सन्धिः
वर्ष + गणान् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वर्षाणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (अत्यन्तसंयोगे)
सभविष्यम् १११.११ भाविकथासहितम्
सन्धिः
स + भविष्यम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भविष्येण सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ब्रह्माप्यन्वमन्यत १११.११ ब्रह्मा अपि अनुमोदितवान्
सन्धिः
ब्रह्मा + अपि → ब्रह्मापि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपि + अन्वमन्यत → अप्यन्वमन्यत — यण्सन्धिः; अनु + अमन्यत → अन्वमन्यत — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अन्वमन्यत’ — ‘मन्’ धातुः, लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः
वाजपेयायुतस्य १११.१२ दशसहस्राणां वाजपेयानाम्
सन्धिः
वाजपेय + अयुतस्य → वाजपेयायुतस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वाजपेयानाम् अयुतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
नैमिषादीन्यरण्यानि १११.१३ नैमिषारण्यप्रभृतीनि वनानि
सन्धिः
नैमिष + आदीनि → नैमिषादीनि — सवर्णदीर्घसन्धिः; आदीनि + अरण्यानि → आदीन्यरण्यानि — यण्सन्धिः
समासः
नैमिषम् आदिः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
हेमभारम् १११.१४ भारपरिमितं सुवर्णम्
सन्धिः
हेम + भारम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्नः भारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सदृशावुभौ १११.१५ उभौ समानौ
सन्धिः
सदृशौ + उभौ → सदृशावुभौ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
राघवीम् १११.१५ राघवसम्बन्धिनीम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘राघव’ शब्दात् अण्, ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कथाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वार्षम् १११.१६ ऋषिप्रणीतं तु
सन्धिः
तु + आर्षम् → त्वार्षम् — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ऋषि’ शब्दात् अण्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नियतात्मभिः १११.१८ संयतचित्तैः
सन्धिः
नियत + आत्मभिः → नियतात्मभिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नियतः आत्मा येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
पठेच्छृणुयान्नित्यम् १११.१९ प्रतिदिनं पठेत् शृणुयात् वा
सन्धिः
पठेत् + शृणुयात् → पठेच्छृणुयात् — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श् → च्छ्); शृणुयात् + नित्यम् → शृणुयान्नित्यम् — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘पठेत्’, ‘शृणुयात्’ — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘नित्यम्’ — अव्ययम्
सोऽसुक्षये १११.२१ सः प्राणान्ते
सन्धिः
सः + असुक्षये → सोऽसुक्षये — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
असूनां क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘असुक्षये’ — सप्तमी, एकवचनम्
प्रपितामहः १११.२२ पितामहस्य पिता
सन्धिः
प्र + पितामहः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रकृष्टः पितामहः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चतुर्वर्गप्रदम् १११.२३ धर्मार्थकाममोक्षदायकम्
सन्धिः
चतुः + वर्ग → चतुर्वर्ग — विसर्गस्य रेफः
समासः
चत्वारः वर्गाः (द्विगुः), तान् प्रददाति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘चरितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरावृत्तमाख्यानम् १११.२५ प्राचीनं घटितं कथानकम्
सन्धिः
पुरावृत्तम् + आख्यानम् — मकारः स्वरे परे यथावत्
समासः
पुरा वृत्तम् — सुप्सुपा समासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रव्याहरत १११.२५ कथयत, प्रचारयत
सन्धिः
प्र + वि + आहरत → प्रव्याहरत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्