एतावत् एव एतत् सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् आख्यानं, यत् वाल्मीकिना कृतं रामायणम् इति ख्यातं मुख्यं काव्यम्। ततः विष्णुः यथा पुरा तथा स्वर्गलोके प्रतिष्ठितः, येन इदं सचराचरं सर्वं त्रैलोक्यं व्याप्तम्। ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च दिवि नित्यं संहृष्टाः रामायणं काव्यं शृण्वन्ति। हिन्दीभाष्यानुसारं एतत् वचनं कुशलवयोः — ये अश्वमेधे रामस्य सभायां काव्यम् अगायन्, ते एव अन्ते उपसंहारं कुर्वन्ति। ‘सोत्तरम्’ इति पदम् उत्तरकाण्डस्य अपि रामायणस्य अङ्गत्वं स्पष्टं करोति — आख्यानम् उत्तरेण सह एव सम्पूर्णम्। ‘एतावत्’ इति पदेन कविः सीमां निर्दिशति — अतः परं रामस्य चरितं नास्ति, केवलं तस्य श्रवणस्य फलम् अवशिष्टम्। अस्मिन् सर्गे कथायाः नूतनं वृत्तं नास्ति; सः समग्रस्य काव्यस्य फलश्रुतिः माहात्म्यं च। विष्णोः स्वस्थाने प्रतिष्ठा पूर्वसर्गस्य घटनां संक्षेपेण पुनः वदति, येन कथा पूर्णवृत्तं प्राप्नोति। देवाः अपि दिवि रामायणं शृण्वन्ति इति वचनेन काव्यस्य महत्त्वं त्रिलोकव्यापि इति स्थाप्यते — न केवलं मनुष्याणां कृते, अपितु देवानाम् अपि। ‘मुख्यम्’ इति विशेषणं रामायणस्य आदिकाव्यत्वं सूचयति — सर्वेषां काव्यानां मूलम् इदम्।

इदम् आख्यानम् आयुष्यं, सौभाग्यं, पापनाशनं च; रामायणं वेदसमं — बुधः श्राद्धेषु तत् श्रावयेत्। अस्य पाठेन अपुत्रः पुत्रं लभते, अधनः धनं लभते; यः अस्य पादम् अपि पठेत्, सः सर्वपापैः प्रमुच्येत। यः मानवः अहनि अहनि पापानि अपि कुर्यात्, सः अपि एकं श्लोकं पठन् पापात् परिमुच्यते। वाचकाय वस्त्रं, धेनुः, हिरण्यं च दातव्यम्; वाचके परितुष्टे सर्वाः देवताः तुष्टाः स्युः। एतत् आयुष्यम् आख्यानं रामायणं पठन् नरः इह लोके सपुत्रपौत्रः, प्रेत्य च महीयते। यः गोविसर्गे प्रातःकाले, मध्याह्ने, अपराह्णे, सायाह्ने वा समाहितः रामायणं वाचयति, सः न अवसीदति। फलश्रुतेः क्रमः ग्रहणीयः — आयुः, सौभाग्यं, पापनाशः, पुत्रः, धनम्, इहलोके परलोके च सम्मानः। ‘पादम् अपि’, ‘एकम् अपि श्लोकम्’ इति पदैः अल्पः अपि पाठः फलप्रदः इति आश्वासनं दीयते। वाचकस्य सत्कारः अपि धर्मः — ज्ञानस्य दाता पूज्यः। ‘वेदसमम्’ इति विशेषणं रामायणस्य आदिकाव्यत्वेन सह वेदत्वम् अपि स्थापयति; अतः एव श्राद्धे अपि तस्य श्रावणं विहितम्। दिवसस्य चत्वारः कालाः निर्दिष्टाः, येन कोऽपि कालः पाठस्य अयोग्यः नास्ति। ‘नावसीदति’ इति फलं सामान्यम् अपि गभीरं — यः नित्यं रामचरितं स्मरति, तस्य मनः विषादं न प्राप्नोति। ‘प्रेत्य चेह’ इति पदद्वयेन इहलोकपरलोकयोः उभयोः फलं सूच्यते।

रम्या अयोध्या पुरी अपि बहून् वर्षगणान् शून्या भूत्वा ऋषभं राजानं प्राप्य पुनः निवासम् उपयास्यति। सभविष्यं सहोत्तरम् एतत् आयुष्यम् आख्यानं प्रचेतसः पुत्रः वाल्मीकिः कृतवान्, ब्रह्मा अपि तत् अन्वमन्यत। एकस्य सर्गस्य श्रवणात् एव मानवः अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयायुतस्य च फलं लभते। येन रामायणं श्रुतं, तेन अस्मिन् लोके प्रयागादीनि तीर्थानि, गङ्गाद्याः सरितः, नैमिषादीनि अरण्यानि, कुरुक्षेत्रादिकानि क्षेत्राणि च गतानि इव। यः सूर्यग्रहणे कुरुक्षेत्रे हेमभारं प्रयच्छति, यः च लोके रामायणं शृणोति — उभौ सदृशौ। यः सम्यक् श्रद्धासमायुक्तः राघवीं कथां शृणुते, सः सर्वपापात् प्रमुच्येत, विष्णुलोकं च गच्छति। इदम् आर्षम् आदिकाव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम्। अयोध्यायाः भविष्यवर्णनम् अत्र करुणम् आशापूर्णं च — पूर्वसर्गे सा शून्या जाता, किन्तु कालान्तरे ऋषभराजेन पुनः वासयिष्यते। ‘सभविष्यं सहोत्तरम्’ इति पदद्वयं सूचयति यत् वाल्मीकिः भविष्यत् अपि उत्तरकाण्डम् अपि स्वकाव्ये समावेशितवान्। तीर्थयात्रायाः, महादानस्य, यज्ञानां च फलं श्रवणमात्रेण — एतत् भक्तिमार्गस्य सुलभतां दर्शयति। ‘आदिकाव्यम्’, ‘आर्षम्’ इति विशेषणे सर्गाणां पुष्पिकासु अपि आगच्छतः — ‘इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये’। अतः सर्वासां पुष्पिकाणां मूलम् अत्र एव दृश्यते। ‘हेमभारं कुरुक्षेत्रे ग्रस्ते भानौ’ इति उपमा महादानस्य पराकाष्ठां निर्दिशति — सूर्यग्रहणकाले कुरुक्षेत्रे दानं शास्त्रेषु परमपुण्यम्; तत् अपि रामायणश्रवणेन तुल्यम्। अश्वमेधसहस्रं वाजपेयायुतं च राज्ञाम् अपि दुर्लभं, किन्तु एकस्य सर्गस्य श्रवणं सर्वेषां सुलभम्।

यः सदा भक्त्या शृणोति, सः वैष्णवीं तनुं गच्छेत्; तस्य पुत्रदाराः सम्पदः संततिः च वर्धन्ते। एतत् सत्यं विदित्वा नियतात्मभिः श्रोतव्यम्; तत् अनुत्तमं रामायणं गायत्र्याः स्वरूपम्। यः नित्यं राघवस्य चरितं पठेत् शृणुयात् वा, सः भक्त्या निष्कल्मषः भूत्वा दीर्घम् आयुः अवाप्नुयात्। यः श्रेयः प्राप्तुम् इच्छति, सः नित्यं राघवं चिन्तयेत्, दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः इदम् आख्यानं श्रावयेत्। यः तु इदं सकलं रघुनाथस्य चरितं पठेत्, सः असुक्षये विष्णुलोकं गच्छति एव, न संशयः। तस्य पिता, पितामहः, प्रपितामहः, तत्पिता, तत्पिता च — सर्वे विष्णुं यान्ति, न संशयः। ‘गायत्र्याः स्वरूपम्’ इति परम्परागतं मतं — रामायणस्य चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकाः गायत्र्याः चतुर्विंशत्यक्षरैः सम्बद्धाः इति प्रसिद्धिः। सम्पूर्णस्य पाठस्य फलं पूर्वजानाम् अपि उद्धारः — पञ्च पुरुषाः विष्णुलोकं यान्ति। ‘असुक्षये’ इति पदं मृत्योः सौम्यं नाम — प्राणानां क्षये। ‘नियतात्मभिः’ इति श्रोतॄणाम् अर्हता निर्दिष्टा — संयतमनसः एव सम्यक् फलं लभन्ते। ‘न संशयः’ इति द्विवारं पुनरुक्तिः फलश्रुतेः दृढतां दर्शयति। ‘तत्पिता तत्पिता’ इति पुनरुक्तिः वंशस्य ऊर्ध्वपरम्परां गणयति — श्रोतुः पुण्यं पूर्वजान् अपि उद्धरति।

राघवस्य चरितं नित्यं चतुर्वर्गप्रदं — धर्मम् अर्थं कामं मोक्षं च ददाति; तस्मात् यत्नवता नित्यं सदा परमं श्रोतव्यम्। यः रामायणस्य पादं पदम् एव वा भक्त्या शृण्वन् अस्ति, सः ब्रह्मणः स्थानं याति, ब्रह्मणा च सदा पूज्यते। एवम् एतत् पुरावृत्तम् आख्यानम्; भद्रम् अस्तु वः; विस्रब्धं प्रव्याहरत; विष्णोः बलं प्रवर्धताम्। अन्तिमः श्लोकः आशीर्वादः — श्रोतारः वाचकाः च निःशङ्कं कथां प्रचारयन्तु। ‘पदम् एव वा’ इति पदेन फलश्रुतिः पराकाष्ठां गच्छति — एकम् अपि पदं भक्त्या श्रुतं ब्रह्मलोकं ददाति। ‘विष्णोः बलं प्रवर्धताम्’ इति वाक्यं युद्धकाण्डस्य अन्तिमे माहात्म्ये अपि यथावत् आगच्छति — उभयोः काण्डयोः अन्तः एकेन एव मङ्गलवचनेन सम्बद्धः। एवं समग्रं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणं मङ्गलेन समाप्यते।

ఉత్తరభాగంతో కూడిన, బ్రహ్మ పూజించిన ఈ ఆఖ్యానం ఇంతే — వాల్మీకి రచించిన, రామాయణం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ముఖ్య కావ్యం. తరువాత ఈ చరాచరాత్మకమైన ముల్లోకాలంతటా వ్యాపించి ఉన్న విష్ణువు పూర్వం వలె స్వర్గలోకంలో ప్రతిష్ఠితుడయ్యాడు. అప్పటి నుండి గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ స్వర్గంలో నిత్యమూ సంతోషంగా రామాయణ కావ్యాన్ని వింటున్నారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఈ మాట కుశలవులది — అశ్వమేధంలో రాముని సభలో కావ్యాన్ని పాడినవారే చివరికి ఉపసంహారం చేస్తున్నారు. ‘సోత్తరమ్’ (ఉత్తరంతో కూడిన) అనే పదం ఉత్తరకాండ కూడా రామాయణంలో అంగమేనని స్పష్టం చేస్తుంది — ఆఖ్యానం ఉత్తరంతో కలిసి మాత్రమే సంపూర్ణం. ‘ఏతావత్’ (ఇంతే) అనే పదంతో కవి హద్దును నిర్దేశిస్తున్నాడు — ఇక పైన రాముని చరిత్ర లేదు, దాని శ్రవణఫలం మాత్రమే మిగిలింది. ఈ సర్గలో కథకు సంబంధించిన కొత్త వృత్తాంతం లేదు; ఇది సమస్త కావ్యానికీ ఫలశ్రుతీ మాహాత్మ్యమూ. విష్ణువు తన స్థానంలో ప్రతిష్ఠితుడవడం క్రిందటి సర్గలోని సంఘటనను సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెబుతుంది, దానితో కథ పూర్ణవృత్తాన్ని పొందుతుంది. దేవతలు కూడా స్వర్గంలో రామాయణాన్ని వింటారని చెప్పడం ద్వారా కావ్యపు మహత్త్వం ముల్లోకాలకూ వ్యాపించినదిగా నిలుపబడుతుంది — మనుష్యులకే కాదు, దేవతలకు కూడా. ‘ముఖ్యమ్’ అనే విశేషణం రామాయణపు ఆదికావ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — కావ్యాలన్నింటికీ ఇదే మూలం.

ఈ ఆఖ్యానం ఆయుష్షును ఇచ్చేది, సౌభాగ్యాన్ని ఇచ్చేది, పాపాలను నశింపజేసేది; రామాయణం వేదంతో సమానమైనది — బుద్ధిమంతుడు శ్రాద్ధాలలో దీన్ని వినిపించాలి. దీని పఠనంతో పుత్రుడు లేనివాడు పుత్రుని పొందుతాడు, ధనం లేనివాడు ధనం పొందుతాడు; దీనిలో ఒక్క పాదాన్నైనా పఠించినవాడు సర్వపాపాల నుండీ విముక్తుడవుతాడు. ప్రతిరోజూ పాపాలు చేసే మానవుడు కూడా ఒక్క శ్లోకం పఠిస్తే పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు. వాచకునికి వస్త్రం, ఆవు, బంగారం ఇవ్వాలి; వాచకుడు సంతోషిస్తే దేవతలందరూ సంతోషిస్తారు. ఆయుష్షును ఇచ్చే ఈ రామాయణ ఆఖ్యానాన్ని పఠించే నరుడు ఈ లోకంలో పుత్రపౌత్రులతో కూడి ఉంటాడు, మరణానంతరం కూడా గౌరవం పొందుతాడు. గోవులను మేతకు విడిచే వేళ — ఉదయాన, మధ్యాహ్నం, అపరాహ్ణంలో, లేదా సాయంకాలంలో — ఏకాగ్రచిత్తుడై రామాయణాన్ని పఠించేవాడు ఎన్నడూ విషాదంలో కుంగిపోడు. ఫలశ్రుతి క్రమాన్ని గమనించాలి — ఆయుష్షు, సౌభాగ్యం, పాపనాశం, పుత్రుడు, ధనం, ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ గౌరవం. ‘ఒక్క పాదాన్నైనా’, ‘ఒక్క శ్లోకాన్నైనా’ అనే పదాలతో కొంచెం పఠించినా ఫలం ఉంటుందని భరోసా ఇవ్వబడుతోంది. వాచకుని సత్కరించడం కూడా ధర్మమే — జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేవాడు పూజ్యుడు. ‘వేదసమమ్’ (వేదంతో సమానమైనది) అనే విశేషణం రామాయణానికి ఆదికావ్యత్వంతో పాటు వేదత్వాన్ని కూడా నిలుపుతుంది; అందుకే శ్రాద్ధంలో కూడా దాన్ని వినిపించడం విధించబడింది. రోజులోని నాలుగు కాలాలు నిర్దేశించబడ్డాయి, దానివల్ల పఠనానికి ఏ కాలమూ అనర్హం కాదు. ‘నావసీదతి’ (కుంగిపోడు) అనే ఫలం సామాన్యమైనదిగా కనిపించినా గంభీరమైనది — నిత్యమూ రామచరితను స్మరించేవాని మనస్సు విషాదానికి లోనుకాదు. ‘ప్రేత్య చేహ’ (మరణానంతరమూ ఇక్కడా) అనే రెండు పదాలతో ఇహలోక పరలోకాలు రెండింటిలోనూ ఫలం సూచించబడుతోంది.

రమ్యమైన అయోధ్యాపురి కూడా ఎన్నో సంవత్సర సమూహాలు శూన్యంగా ఉండి, ఋషభుడనే రాజును పొంది మళ్ళీ జనావాసమవుతుంది. భవిష్యత్తుతో కూడిన, ఉత్తరభాగంతో కూడిన, ఆయుష్షును ఇచ్చే ఈ ఆఖ్యానాన్ని ప్రచేతసుని కుమారుడైన వాల్మీకి రచించాడు, బ్రహ్మ కూడా దాన్ని ఆమోదించాడు. ఒక్క సర్గను వినడం వల్లనే మానవుడు వెయ్యి అశ్వమేధాల, పదివేల వాజపేయాల ఫలాన్ని పొందుతాడు. రామాయణాన్ని విన్నవాడు ఈ లోకంలో ప్రయాగ మొదలైన తీర్థాలకూ, గంగ మొదలైన నదులకూ, నైమిశం మొదలైన అరణ్యాలకూ, కురుక్షేత్రం మొదలైన క్షేత్రాలకూ వెళ్ళినవాడితో సమానం. సూర్యగ్రహణ సమయంలో కురుక్షేత్రంలో బంగారపు బరువును దానం చేసేవాడూ, లోకంలో రామాయణాన్ని వినేవాడూ — ఇద్దరూ సమానులే. సరైన శ్రద్ధతో రాఘవ కథను వినేవాడు సర్వపాపాల నుండీ విముక్తుడవుతాడు, విష్ణులోకానికి వెళ్తాడు. ఈ ఆర్షమైన ఆదికావ్యాన్ని పూర్వం వాల్మీకి రచించాడు. ఇక్కడ అయోధ్య భవిష్యత్తు వర్ణన కరుణాభరితమైనది, ఆశాపూర్ణమైనది — క్రిందటి సర్గలో అది శూన్యమైంది, కానీ కాలాంతరంలో ఋషభరాజు దాన్ని మళ్ళీ జనావాసం చేస్తాడు. ‘సభవిష్యం సహోత్తరమ్’ (భవిష్యత్తుతో, ఉత్తరంతో కూడిన) అనే రెండు పదాలు వాల్మీకి భవిష్యత్తునూ ఉత్తరకాండనూ కూడా తన కావ్యంలో చేర్చాడని సూచిస్తాయి. తీర్థయాత్ర, మహాదానం, యజ్ఞాల ఫలం కేవలం శ్రవణమాత్రంతో — ఇది భక్తిమార్గపు సులభతను చూపుతుంది. ‘ఆదికావ్యమ్’, ‘ఆర్షమ్’ అనే విశేషణాలు సర్గల ముగింపు వాక్యాలలో కూడా వస్తాయి — ‘ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే’. కాబట్టి ముగింపు వాక్యాలన్నింటికీ మూలం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ‘హేమభారం కురుక్షేత్రే గ్రస్తే భానౌ’ (సూర్యగ్రహణ సమయంలో కురుక్షేత్రంలో బంగారపు బరువు) అనే ఉపమానం మహాదానపు పరాకాష్ఠను నిర్దేశిస్తుంది — సూర్యగ్రహణకాలంలో కురుక్షేత్రంలో చేసే దానం శాస్త్రాలలో పరమపుణ్యం; అది కూడా రామాయణ శ్రవణంతో సమానం. వెయ్యి అశ్వమేధాలూ, పదివేల వాజపేయాలూ రాజులకు కూడా దుర్లభం, కానీ ఒక్క సర్గ శ్రవణం అందరికీ సులభం.

ఎల్లప్పుడూ భక్తితో వినేవాడు వైష్ణవరూపాన్ని పొందుతాడు; అతని పుత్రులూ భార్యా సంపదలూ సంతతీ వర్ధిల్లుతాయి. ఇది సత్యమని తెలుసుకొని, నియతాత్ములు దీన్ని వినాలి; ఆ అత్యుత్తమమైన రామాయణం గాయత్రీ స్వరూపం. రాఘవుని చరిత్రను నిత్యమూ పఠించేవాడు గానీ వినేవాడు గానీ భక్తితో పాపరహితుడై దీర్ఘాయువును పొందుతాడు. శ్రేయస్సును పొందాలనుకునేవాడు నిత్యమూ రాఘవుని తలచుకోవాలి, ప్రతిరోజూ బ్రాహ్మణులకు ఈ ఆఖ్యానాన్ని వినిపించాలి. రఘునాథుని ఈ చరిత్రను సంపూర్ణంగా పఠించేవాడు ప్రాణాలు క్షీణించినప్పుడు తప్పక విష్ణులోకానికి వెళ్తాడు, సందేహం లేదు. అతని తండ్రి, తాత, ముత్తాత, అతని తండ్రి, అతని తండ్రి — అందరూ విష్ణువును చేరుతారు, సందేహం లేదు. ‘గాయత్రీ స్వరూపం’ అనేది సంప్రదాయ మతం — రామాయణంలోని ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలు గాయత్రిలోని ఇరవై నాలుగు అక్షరాలతో సంబంధం గలవని ప్రసిద్ధి. సంపూర్ణ పఠనం యొక్క ఫలం పూర్వీకుల ఉద్ధరణ కూడా — ఐదు తరాల పురుషులు విష్ణులోకానికి వెళ్తారు. ‘అసుక్షయే’ అనే పదం మృత్యువుకు సౌమ్యమైన పేరు — ప్రాణాలు క్షీణించినప్పుడు. ‘నియతాత్మభిః’ (నియతాత్ములు) అనే పదం శ్రోతల అర్హతను నిర్దేశిస్తుంది — సంయమనం గల మనస్సు గలవారే సరైన ఫలాన్ని పొందుతారు. ‘న సంశయః’ (సందేహం లేదు) అని రెండుసార్లు పునరుక్తి ఫలశ్రుతి దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘తత్పితా తత్పితా’ (అతని తండ్రి, అతని తండ్రి) అనే పునరుక్తి వంశపు ఊర్ధ్వపరంపరను లెక్కిస్తుంది — శ్రోత పుణ్యం పూర్వీకులను కూడా ఉద్ధరిస్తుంది.

రాఘవుని చరిత్ర నిత్యమూ చతుర్వర్గాలను ఇస్తుంది — ధర్మాన్నీ, అర్థాన్నీ, కామాన్నీ, మోక్షాన్నీ ఇస్తుంది; కాబట్టి ప్రయత్నశీలుడు పరమమైన దీన్ని నిత్యమూ ఎల్లప్పుడూ వినాలి. రామాయణంలోని ఒక పాదాన్నైనా, ఒక్క పదాన్నైనా భక్తితో వినేవాడు బ్రహ్మ స్థానానికి వెళ్తాడు, బ్రహ్మ చేత ఎల్లప్పుడూ పూజించబడతాడు. ఈ విధంగా ఇది పూర్వం జరిగిన ఆఖ్యానం; మీకు శుభం కలుగుగాక; నిస్సంకోచంగా దీన్ని ప్రచారం చేయండి; విష్ణువు బలం వర్ధిల్లుగాక. చివరి శ్లోకం ఆశీర్వాదం — శ్రోతలూ వాచకులూ నిస్సంకోచంగా కథను ప్రచారం చేయాలి. ‘ఒక్క పదాన్నైనా’ అనే మాటతో ఫలశ్రుతి పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — భక్తితో విన్న ఒక్క పదం కూడా బ్రహ్మలోకాన్ని ఇస్తుంది. ‘విష్ణోః బలం ప్రవర్ధతామ్’ (విష్ణువు బలం వర్ధిల్లుగాక) అనే వాక్యం యుద్ధకాండ చివరి మాహాత్మ్యంలో కూడా యథాతథంగా వస్తుంది — రెండు కాండల ముగింపులూ ఒకే మంగళవచనంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఈ విధంగా సమస్త శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణం మంగళంతో ముగుస్తుంది.

பிரம்மாவால் போற்றப்பட்ட, உத்தர பாகத்துடன் கூடிய இந்தக் கதை இவ்வளவே — வால்மீகி இயற்றிய, ‘ராமாயணம்’ என்று புகழ்பெற்ற முதன்மையான காவியம் இதுவே. பிறகு அசைவனவும் அசையாதனவுமாகிய இந்த மூவுலகம் முழுவதையும் வியாபித்திருக்கும் விஷ்ணு, முன்பு இருந்தது போலவே சுவர்க்கலோகத்தில் நிலைபெற்றார். பிறகு கந்தர்வர்களுடன் தேவர்களும், சித்தர்களும், பரமரிஷிகளும் வானுலகில் எப்போதும் மகிழ்ச்சியுடன் ராமாயணக் காவியத்தைக் கேட்கின்றனர். இந்தி உரையின்படி இந்தச் சொல் குசலவர்களுடையது — அசுவமேதத்தில் ராமனின் அவையில் காவியத்தைப் பாடிய அவர்களே இறுதியில் நிறைவுரையும் செய்கின்றனர். ‘உத்தர பாகத்துடன் கூடிய’ என்ற சொல், உத்தர காண்டமும் ராமாயணத்தின் ஓர் உறுப்பே என்பதைத் தெளிவாக்குகிறது — உத்தர பாகத்துடனேயே கதை முழுமை பெறுகிறது. ‘இவ்வளவே’ என்ற சொல்லால் கவி எல்லையைச் சுட்டுகிறார் — இதற்கு மேல் ராமனின் வரலாறு இல்லை; அதைக் கேட்பதன் பலன் மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் புதிய நிகழ்வு எதுவும் இல்லை; இது காவியம் முழுவதற்குமான பலச்ருதியும் மகிமையும் ஆகும். விஷ்ணு தன் இருப்பிடத்தில் நிலைபெற்றது முந்தைய சர்க்கத்தின் நிகழ்வைச் சுருக்கமாக மீண்டும் சொல்கிறது; அதனால் கதை முழு வட்டத்தை அடைகிறது. தேவர்களும் வானுலகில் ராமாயணத்தைக் கேட்கின்றனர் என்ற சொல்லால், காவியத்தின் பெருமை மூவுலகிலும் பரவியது என்று நிறுவப்படுகிறது — மனிதர்களுக்கு மட்டுமன்றி, தேவர்களுக்கும். ‘முதன்மையான’ என்ற அடைமொழி ராமாயணத்தின் ஆதிகாவியத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது — எல்லாக் காவியங்களுக்கும் இதுவே மூலம்.

இந்தக் கதை ஆயுளைத் தருவது, நற்பேற்றைத் தருவது, பாவத்தை அழிப்பது; ராமாயணம் வேதத்துக்கு ஒப்பானது — அறிவுடையவன் சிராத்தங்களில் அதைக் கேட்கச் செய்ய வேண்டும். இதை ஓதுவதால் மைந்தனில்லாதவன் மைந்தனைப் பெறுகிறான், செல்வமில்லாதவன் செல்வத்தைப் பெறுகிறான்; இதன் கால் பாகத்தை ஓதுபவனும் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுபடுவான். நாள்தோறும் பாவங்களைச் செய்யும் மனிதனும் ஒரு சுலோகத்தை ஓதினால் பாவத்திலிருந்து விடுபடுகிறான். ஓதுபவருக்கு ஆடையும், பசுவும், பொன்னும் வழங்க வேண்டும்; ஓதுபவர் மனம் நிறைந்தால் எல்லாத் தேவர்களும் மனம் நிறைவார்கள். ஆயுளைத் தரும் இந்த ராமாயணக் கதையை ஓதும் மனிதன் இவ்வுலகில் மைந்தர்களுடனும் பேரர்களுடனும் சிறப்புப் பெறுகிறான்; இறந்த பின்னும் சிறப்புப் பெறுகிறான். பசுக்களை மேய்ச்சலுக்கு அனுப்பும் வேளையாகிய காலையிலோ, நண்பகலிலோ, பிற்பகலிலோ, மாலையிலோ ஒருமுகப்பட்டு ராமாயணத்தை ஓதுபவன் துன்புறுவதில்லை. பலச்ருதியின் வரிசை கவனிக்கத்தக்கது — ஆயுள், நற்பேறு, பாவ அழிவு, மைந்தன், செல்வம், இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் சிறப்பு. ‘கால் பாகத்தையும்’, ‘ஒரு சுலோகத்தையும்’ என்ற சொற்களால், சிறிதளவு ஓதுவதும் பலன் தரும் என்ற உறுதி அளிக்கப்படுகிறது. ஓதுபவரைச் சிறப்பிப்பதும் தர்மமே — அறிவைத் தருபவர் போற்றத்தக்கவர். ‘வேதத்துக்கு ஒப்பானது’ என்ற அடைமொழி, ராமாயணத்தின் ஆதிகாவியத் தன்மையோடு வேதத் தன்மையையும் நிறுவுகிறது; ஆகவேதான் சிராத்தத்திலும் அதைக் கேட்கச் செய்வது விதிக்கப்பட்டுள்ளது. நாளின் நான்கு வேளைகள் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன; அதனால் எந்த வேளையும் ஓதுவதற்குத் தகாததன்று. ‘துன்புறுவதில்லை’ என்ற பலன் பொதுவானது, ஆனால் ஆழமானது — நாள்தோறும் ராமனின் வரலாற்றை நினைப்பவனின் மனம் துயரத்தை அடைவதில்லை. ‘இறந்த பின்னும் இங்கும்’ என்ற இரு சொற்களால் இவ்வுலகம், மறுவுலகம் ஆகிய இரண்டிலும் பலன் சுட்டப்படுகிறது.

இனிய அயோத்தி நகரமும் பல ஆண்டுக் கணக்குகள் வெறுமையாக இருந்தபின், ரிஷபன் என்ற அரசனைப் பெற்று மீண்டும் மக்கள் வாழும் இடமாகும். எதிர்காலத்தையும் உத்தர பாகத்தையும் உடைய, ஆயுளைத் தரும் இந்தக் கதையைப் பிரசேதஸின் மைந்தரான வால்மீகி இயற்றினார்; பிரம்மாவும் அதை ஏற்றுக்கொண்டார். ஒரு சர்க்கத்தைக் கேட்பதாலேயே மனிதன் ஆயிரம் அசுவமேதங்களின் பலனையும், பத்தாயிரம் வாஜபேயங்களின் பலனையும் பெறுகிறான். ராமாயணத்தைக் கேட்டவன் இவ்வுலகில் பிரயாகை முதலிய தீர்த்தங்களுக்கும், கங்கை முதலிய நதிகளுக்கும், நைமிசம் முதலிய காடுகளுக்கும், குருக்ஷேத்திரம் முதலிய புண்ணியத் தலங்களுக்கும் சென்றவனைப் போன்றவன். சூரிய கிரகணத்தின்போது குருக்ஷேத்திரத்தில் ஒரு பாரம் பொன்னைக் கொடையாக அளிப்பவனும், உலகில் ராமாயணத்தைக் கேட்பவனும் — இருவரும் சமமானவர்கள். நன்கு சிரத்தையுடன் ராகவனின் கதையைக் கேட்பவன் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுபடுவான், விஷ்ணுலோகத்துக்கும் செல்வான். ரிஷியால் இயற்றப்பட்ட இந்த ஆதிகாவியம் முன்பு வால்மீகியால் படைக்கப்பட்டது. அயோத்தியின் எதிர்காலம் பற்றிய வருணனை இங்கே உருக்கமானதும் நம்பிக்கை நிறைந்ததும் ஆகும் — முந்தைய சர்க்கத்தில் அது வெறுமையானது; ஆனால் காலப்போக்கில் ரிஷப அரசனால் மீண்டும் குடியேற்றப்படும். ‘எதிர்காலத்தையும் உத்தர பாகத்தையும் உடைய’ என்ற இரு சொற்கள், வால்மீகி எதிர்காலத்தையும் உத்தர காண்டத்தையும் தம் காவியத்தில் சேர்த்தார் என்பதைச் சுட்டுகின்றன. தீர்த்த யாத்திரை, பெருங்கொடை, யாகங்கள் ஆகியவற்றின் பலன் கேட்பதால் மட்டுமே கிடைக்கிறது — இது பக்தி மார்க்கத்தின் எளிமையைக் காட்டுகிறது. ‘ஆதிகாவியம்’, ‘ஆர்ஷம்’ — ரிஷியால் இயற்றப்பட்டது — என்ற அடைமொழிகள் சர்க்கங்களின் நிறைவுக் குறிப்புகளிலும் வருகின்றன — ‘இத்யார்ஷே ஸ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீயே ஆதிகாவ்யே’. ஆகவே எல்லா நிறைவுக் குறிப்புகளின் மூலமும் இங்கேயே காணப்படுகிறது. ‘சூரிய கிரகணத்தின்போது குருக்ஷேத்திரத்தில் ஒரு பாரம் பொன்’ என்ற உவமை பெருங்கொடையின் உச்சத்தைக் குறிக்கிறது — சூரிய கிரகண காலத்தில் குருக்ஷேத்திரத்தில் செய்யும் கொடை சாஸ்திரங்களில் மிக உயர்ந்த புண்ணியம்; அதுவும் ராமாயணத்தைக் கேட்பதற்கு ஒப்பானது. ஆயிரம் அசுவமேதங்களும் பத்தாயிரம் வாஜபேயங்களும் அரசர்களுக்கும் அரியவை; ஆனால் ஒரு சர்க்கத்தைக் கேட்பது அனைவருக்கும் எளிது.

எப்போதும் பக்தியுடன் கேட்பவன் வைஷ்ணவ வடிவை அடைவான்; அவனுடைய மைந்தர்கள், மனைவி, செல்வங்கள், சந்ததி ஆகியவை வளர்கின்றன. இந்த உண்மையை அறிந்து, மனத்தை அடக்கியவர்களால் இது கேட்கப்பட வேண்டும்; ஒப்பற்ற அந்த ராமாயணம் காயத்ரியின் வடிவமே. ராகவனின் வரலாற்றை நாள்தோறும் ஓதுபவனோ கேட்பவனோ பக்தியால் பாவம் நீங்கியவனாகி நீண்ட ஆயுளைப் பெறுவான். நன்மையை அடைய விரும்புபவன் நாள்தோறும் ராகவனை நினைக்க வேண்டும்; நாள்தோறும் அந்தணர்களுக்கு இந்தக் கதையைக் கேட்கச் செய்ய வேண்டும். ரகுநாதனின் இந்த வரலாறு முழுவதையும் ஓதுபவனோ, உயிர் பிரியும்போது விஷ்ணுலோகத்துக்கு நிச்சயம் செல்வான்; ஐயமில்லை. அவனுடைய தந்தை, பாட்டன், பூட்டன், அவருடைய தந்தை, அவருடைய தந்தை — அனைவரும் விஷ்ணுவை அடைவார்கள்; ஐயமில்லை. ‘காயத்ரியின் வடிவம்’ என்பது மரபுவழிக் கருத்து — ராமாயணத்தின் இருபத்து நான்காயிரம் சுலோகங்கள் காயத்ரியின் இருபத்து நான்கு எழுத்துகளோடு தொடர்புடையவை என்ற பிரசித்தி உண்டு. முழுமையாக ஓதுவதன் பலன் முன்னோரையும் உய்விப்பது — ஐந்து தலைமுறையினர் விஷ்ணுலோகத்துக்குச் செல்கின்றனர். ‘உயிர் பிரியும்போது’ என்ற சொல் மரணத்துக்கான மென்மையான பெயர் — உயிர்மூச்சுகள் ஒடுங்கும்போது. ‘மனத்தை அடக்கியவர்களால்’ என்பதால் கேட்போரின் தகுதி சுட்டப்படுகிறது — அடங்கிய மனமுடையவர்களே முழுமையான பலனைப் பெறுகின்றனர். ‘ஐயமில்லை’ என்று இருமுறை மீண்டும் சொல்வது பலச்ருதியின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. ‘அவருடைய தந்தை, அவருடைய தந்தை’ என்ற மீள்கூற்று குலத்தின் மேல்நோக்கிய மரபை எண்ணுகிறது — கேட்பவனின் புண்ணியம் முன்னோரையும் உய்விக்கிறது.

ராகவனின் வரலாறு எப்போதும் நான்கு புருஷார்த்தங்களையும் தருவது — அறம், பொருள், இன்பம், வீடு ஆகியவற்றை அளிக்கிறது; ஆகவே முயற்சியுடன் நாள்தோறும் எப்போதும் இந்த உயர்ந்ததைக் கேட்க வேண்டும். ராமாயணத்தின் கால் பாகத்தையோ ஒரு சொல்லையோ பக்தியுடன் கேட்பவன் பிரம்மாவின் இருப்பிடத்தை அடைகிறான்; பிரம்மாவாலும் எப்போதும் போற்றப்படுகிறான். இவ்வாறு இது பழங்கால வரலாறான கதை; உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; தயக்கமின்றி இதை எடுத்துரையுங்கள்; விஷ்ணுவின் வலிமை பெருகட்டும். கடைசிச் சுலோகம் ஒரு வாழ்த்து — கேட்போரும் ஓதுவோரும் அச்சமின்றிக் கதையைப் பரப்பட்டும். ‘ஒரு சொல்லையோ’ என்ற சொல்லால் பலச்ருதி உச்சத்தை அடைகிறது — பக்தியுடன் கேட்ட ஒரு சொல்லும் பிரம்மலோகத்தைத் தருகிறது. ‘விஷ்ணுவின் வலிமை பெருகட்டும்’ என்ற வாக்கியம் யுத்த காண்டத்தின் இறுதி மகிமைப் பகுதியிலும் அப்படியே வருகிறது — இரு காண்டங்களின் முடிவும் ஒரே மங்கலச் சொல்லால் இணைக்கப்பட்டுள்ளன. இவ்வாறு ஸ்ரீமத் வால்மீகி ராமாயணம் முழுவதும் மங்கலத்துடன் நிறைவடைகிறது.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತವಾದ, ಉತ್ತರಕಾಂಡಸಹಿತವಾದ ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಇಷ್ಟೇ — ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ರಾಮಾಯಣವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮುಖ್ಯ ಕಾವ್ಯ. ಅನಂತರ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವಿಷ್ಣುವು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮಾತು ಕುಶ-ಲವರದು — ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದವರೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸೋತ್ತರಮ್’ (ಉತ್ತರಸಹಿತ) ಎಂಬ ಪದವು ಉತ್ತರಕಾಂಡವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಅಂಗ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಆಖ್ಯಾನವು ಉತ್ತರದೊಡನೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ. ‘ಏತಾವತ್’ (ಇಷ್ಟೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಾಚೆಗೆ ರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯಿಲ್ಲ, ಅದರ ಶ್ರವಣದ ಫಲ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ವೃತ್ತಾಂತವಿಲ್ಲ; ಇದು ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ. ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಪೂರ್ಣವೃತ್ತವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಮಹತ್ವವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ. ‘ಮುಖ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮಾಯಣದ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಕಾವ್ಯಗಳ ಮೂಲ ಇದು.

ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಪಾಪನಾಶಕವಾದುದು; ರಾಮಾಯಣವು ವೇದಸಮಾನ — ತಿಳಿದವನು ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ಇದರ ಪಠನದಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವನು ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಧನವಿಲ್ಲದವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದರ ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾದರೂ ಪಠಿಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದಿನದಿನವೂ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಚಕನಿಗೆ ವಸ್ತ್ರ, ಹಸು, ಚಿನ್ನಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ವಾಚಕನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದರೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಯುಷ್ಯಪ್ರದವಾದ ಈ ರಾಮಾಯಣ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ, ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಲು ಬಿಡುವ ಮುಂಜಾನೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ವಾಚಿಸುವವನು ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲಶ್ರುತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಷ್ಯ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಪಾಪನಾಶ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಗೌರವ. ‘ಪಾದಮಪಿ’ (ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾದರೂ), ‘ಏಕಮಪಿ ಶ್ಲೋಕಮ್’ (ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಲ್ಪ ಪಠನವೂ ಫಲಪ್ರದ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಚಕನ ಸತ್ಕಾರವೂ ಧರ್ಮ — ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಪೂಜ್ಯ. ‘ವೇದಸಮಮ್’ (ವೇದಸಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮಾಯಣದ ಆದಿಕಾವ್ಯತ್ವದೊಡನೆ ವೇದತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಸುವುದು ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ದಿನದ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಕಾಲವೂ ಪಠನಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ‘ನಾವಸೀದತಿ’ (ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಫಲವು ಸಾಮಾನ್ಯವೆನಿಸಿದರೂ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ನಿತ್ಯವೂ ರಾಮಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ’ (ಮರಣಾನಂತರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳೆರಡರ ಫಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಮ್ಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿಯೂ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಋಷಭನೆಂಬ ರಾಜನನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಜನವಸತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು. ಭವಿಷ್ಯಸಹಿತವಾದ, ಉತ್ತರಸಹಿತವಾದ ಈ ಆಯುಷ್ಯಪ್ರದ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಪುತ್ರನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದನು, ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದನು. ಒಂದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾಜಪೇಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳಿದವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಗವೇ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೂ, ಗಂಗೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳಿಗೂ, ನೈಮಿಷವೇ ಮೊದಲಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಿಗೂ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೂ ಹೋದಂತೆಯೇ. ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರದಷ್ಟು ಚಿನ್ನವನ್ನು ದಾನಮಾಡುವವನೂ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳುವವನೂ — ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರು. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾಘವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆರ್ಷವಾದ ಆದಿಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಭವಿಷ್ಯವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣವೂ ಆಶಾಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಋಷಭರಾಜನಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಸತಿಗೊಳ್ಳುವುದು. ‘ಸಭವಿಷ್ಯಂ ಸಹೋತ್ತರಮ್’ (ಭವಿಷ್ಯಸಹಿತ, ಉತ್ತರಸಹಿತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡವನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಮಹಾದಾನ, ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವು ಕೇವಲ ಶ್ರವಣದಿಂದ — ಇದು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆದಿಕಾವ್ಯಮ್’, ‘ಆರ್ಷಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸರ್ಗಗಳ ಕೊನೆಯ ಪುಷ್ಪಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತವೆ — ‘ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ’ (ಹೀಗೆ ಋಷಿಪ್ರಣೀತವಾದ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆದಿಕಾವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ). ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುಷ್ಪಿಕೆಗಳ ಮೂಲವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮಭಾರಂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಗ್ರಸ್ತೇ ಭಾನೌ’ (ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಹಾದಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾನವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಪುಣ್ಯ; ಅದೂ ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳೂ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾಜಪೇಯಗಳೂ ರಾಜರಿಗೂ ದುರ್ಲಭ, ಆದರೆ ಒಂದು ಸರ್ಗದ ಶ್ರವಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಲಭ.

ಯಾವಾಗಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ವೈಷ್ಣವ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದುವನು; ಅವನ ಮಕ್ಕಳು, ಹೆಂಡತಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಸಂತತಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಂಯತಮನಸ್ಕರು ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು; ಆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಮಾಯಣವು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸ್ವರೂಪ. ನಿತ್ಯವೂ ರಾಘವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವವನು ಅಥವಾ ಕೇಳುವವನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಳಂಕನಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಬಯಸುವವನು ನಿತ್ಯವೂ ರಾಘವನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ದಿನದಿನವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ರಘುನಾಥನ ಈ ಸಮಗ್ರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವವನಾದರೋ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನ ತಂದೆ, ಅಜ್ಜ, ಮುತ್ತಜ್ಜ, ಅವನ ತಂದೆ, ಅವನ ತಂದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ‘ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಮ್’ (ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂಬುದು ಪರಂಪರಾಗತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ರಾಮಾಯಣದ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಠನದ ಫಲ ಪೂರ್ವಜರ ಉದ್ಧಾರವೂ ಹೌದು — ಐದು ತಲೆಮಾರಿನವರು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಸುಕ್ಷಯೇ’ (ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ) ಎಂಬ ಪದವು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಹೆಸರು. ‘ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ (ಸಂಯತಮನಸ್ಕರಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಅರ್ಹತೆ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಸಂಯತಮನಸ್ಸಿನವರೇ ಸರಿಯಾದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನ ಸಂಶಯಃ’ (ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ಪಿತಾ ತತ್ಪಿತಾ’ (ಅವನ ತಂದೆ, ಅವನ ತಂದೆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಂಶದ ಮೇಲ್ಮುಖ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ರೋತೃವಿನ ಪುಣ್ಯವು ಪೂರ್ವಜರನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನ ಚರಿತ್ರೆಯು ನಿತ್ಯವೂ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸದಾ ಈ ಪರಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಪಾದವನ್ನಾಗಲಿ ಒಂದು ಪದವನ್ನಾಗಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಆಖ್ಯಾನ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಿರಿ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆಶೀರ್ವಾದ — ಶ್ರೋತೃಗಳೂ ವಾಚಕರೂ ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರಮಾಡಲಿ. ‘ಪದಮೇವ ವಾ’ (ಒಂದು ಪದವನ್ನಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪದವೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಬಲಂ ಪ್ರವರ್ಧತಾಮ್’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಎರಡೂ ಕಾಂಡಗಳ ಅಂತ್ಯವು ಒಂದೇ ಮಂಗಳವಚನದಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣವು ಮಂಗಳದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ഉത്തരത്തോടുകൂടിയതും ബ്രഹ്മാവിനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഈ ആഖ്യാനം ഇത്രമാത്രമാണ് — വാല്മീകി രചിച്ച, രാമായണം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ മുഖ്യകാവ്യം. തുടർന്ന് ഈ ചരാചരമായ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിഷ്ണു പണ്ടത്തെപ്പോലെ സ്വർഗലോകത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായി. പിന്നീട് ഗന്ധർവരോടൊപ്പം ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ദിവ്യലോകത്തിൽ എന്നും സന്തുഷ്ടരായി രാമായണകാവ്യം കേൾക്കുന്നു. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനമനുസരിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ കുശലവന്മാരുടേതാണ് — അശ്വമേധത്തിൽ രാമന്റെ സഭയിൽ കാവ്യം പാടിയ അവർതന്നെ ഒടുവിൽ ഉപസംഹാരം നിർവഹിക്കുന്നു. ‘സോത്തരം’ (ഉത്തരത്തോടുകൂടി) എന്ന പദം ഉത്തരകാണ്ഡവും രാമായണത്തിന്റെ അംഗമാണെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു — ആഖ്യാനം ഉത്തരത്തോടുകൂടിയേ സമ്പൂർണമാകൂ. ‘ഏതാവത്’ (ഇത്രമാത്രം) എന്ന പദത്താൽ കവി അതിർത്തി നിർദേശിക്കുന്നു — ഇതിനപ്പുറം രാമചരിതമില്ല, അതിന്റെ ശ്രവണഫലം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ പുതിയ വൃത്താന്തമൊന്നുമില്ല; ഇത് കാവ്യം മുഴുവന്റെയും ഫലശ്രുതിയും മാഹാത്മ്യവുമാണ്. വിഷ്ണു സ്വസ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിതനായത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ സംഭവം ചുരുക്കി വീണ്ടും പറയുന്നു; അങ്ങനെ കഥ പൂർണവൃത്തം പ്രാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ദിവ്യലോകത്തിൽ രാമായണം കേൾക്കുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ കാവ്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചതാണെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു — മനുഷ്യർക്കു മാത്രമല്ല, ദേവന്മാർക്കും. ‘മുഖ്യം’ എന്ന വിശേഷണം രാമായണത്തിന്റെ ആദികാവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ കാവ്യങ്ങളുടെയും മൂലം ഇതാണ്.

ഈ ആഖ്യാനം ആയുസ്സും സൗഭാഗ്യവും നൽകുന്നതും പാപം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; രാമായണം വേദതുല്യമാണ് — ജ്ഞാനി ശ്രാദ്ധങ്ങളിൽ അതു കേൾപ്പിക്കണം. ഇതിന്റെ പാരായണത്താൽ പുത്രനില്ലാത്തവനു പുത്രനും ധനമില്ലാത്തവനു ധനവും ലഭിക്കുന്നു; ഇതിന്റെ ഒരു പാദമെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തനാകും. ദിവസംതോറും പാപങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻപോലും ഒരു ശ്ലോകം പാരായണം ചെയ്താൽ പാപത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നു. വായിച്ചുകേൾപ്പിക്കുന്നയാൾക്ക് വസ്ത്രവും പശുവും സ്വർണവും നൽകണം; വായിക്കുന്നയാൾ സംതൃപ്തനായാൽ എല്ലാ ദേവതകളും സംതൃപ്തരാകും. ആയുസ്സു നൽകുന്ന ഈ രാമായണാഖ്യാനം പാരായണം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്തിൽ പുത്രപൗത്രന്മാരോടൊപ്പവും മരണാനന്തരവും മഹത്ത്വം നേടുന്നു. പശുക്കളെ മേയാൻ വിടുന്ന പ്രഭാതവേളയിലോ മധ്യാഹ്നത്തിലോ അപരാഹ്നത്തിലോ സായാഹ്നത്തിലോ ഏകാഗ്രചിത്തനായി രാമായണം വായിക്കുന്നവൻ ഒരിക്കലും തളരുന്നില്ല. ഫലശ്രുതിയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആയുസ്സ്, സൗഭാഗ്യം, പാപനാശം, പുത്രൻ, ധനം, ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും സമ്മാനം. ‘ഒരു പാദമെങ്കിലും’, ‘ഒരു ശ്ലോകമെങ്കിലും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ അല്പമായ പാരായണവും ഫലപ്രദമാണെന്ന ഉറപ്പു നൽകുന്നു. വായിക്കുന്നയാളെ സത്കരിക്കുന്നതും ധർമമാണ് — ജ്ഞാനം നൽകുന്നവൻ പൂജ്യനാണ്. ‘വേദസമം’ (വേദതുല്യം) എന്ന വിശേഷണം ആദികാവ്യത്വത്തോടൊപ്പം രാമായണത്തിന്റെ വേദത്വവും സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് ശ്രാദ്ധത്തിലും അതു കേൾപ്പിക്കാൻ വിധിച്ചിരിക്കുന്നത്. ദിവസത്തിലെ നാലു കാലങ്ങൾ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പാരായണത്തിന് അയോഗ്യമായ ഒരു സമയവുമില്ല. ‘നാവസീദതി’ (തളരുന്നില്ല) എന്ന ഫലം സാമാന്യമെങ്കിലും ഗഹനമാണ് — എന്നും രാമചരിതം സ്മരിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സ് വിഷാദത്തിലാഴുന്നില്ല. ‘പ്രേത്യ ചേഹ’ (മരണാനന്തരവും ഇവിടെയും) എന്ന പദദ്വയത്താൽ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലുമുള്ള ഫലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

മനോഹരമായ അയോധ്യാപുരിയും അനേകവർഷക്കാലം ശൂന്യമായിക്കിടന്നശേഷം ഋഷഭൻ എന്ന രാജാവിനെ ലഭിച്ച് വീണ്ടും ജനവാസമുള്ളതാകും. ഭാവിയോടും ഉത്തരത്തോടുംകൂടിയ, ആയുസ്സു നൽകുന്ന ഈ ആഖ്യാനം പ്രചേതസ്സിന്റെ പുത്രനായ വാല്മീകി രചിച്ചു; ബ്രഹ്മാവും അത് അംഗീകരിച്ചു. ഒരു സർഗം കേൾക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം മനുഷ്യന് ആയിരം അശ്വമേധങ്ങളുടെയും പതിനായിരം വാജപേയങ്ങളുടെയും ഫലം ലഭിക്കുന്നു. രാമായണം കേട്ടവൻ ഈ ലോകത്തിൽ പ്രയാഗം മുതലായ തീർഥങ്ങളിലും ഗംഗ മുതലായ നദികളിലും നൈമിശം മുതലായ വനങ്ങളിലും കുരുക്ഷേത്രം മുതലായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും പോയതുപോലെയാണ്. സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ ഒരു ഭാരം സ്വർണം ദാനം ചെയ്യുന്നവനും ലോകത്തിൽ രാമായണം കേൾക്കുന്നവനും — ഇരുവരും തുല്യരാണ്. ശ്രദ്ധയോടുകൂടി രാഘവകഥ നന്നായി കേൾക്കുന്നവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽനിന്നും മുക്തനാകും; വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്യും. ആർഷമായ ഈ ആദികാവ്യം പണ്ട് വാല്മീകി രചിച്ചതാണ്. അയോധ്യയുടെ ഭാവിവർണന ഇവിടെ കരുണവും ആശാപൂർണവുമാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അതു ശൂന്യമായി; എന്നാൽ കാലാന്തരത്തിൽ ഋഷഭരാജാവ് അതിനെ വീണ്ടും ജനവാസമുള്ളതാക്കും. ‘സഭവിഷ്യം സഹോത്തരം’ (ഭാവിയോടും ഉത്തരത്തോടുംകൂടി) എന്ന പദദ്വയം വാല്മീകി ഭാവിയും ഉത്തരകാണ്ഡവും തന്റെ കാവ്യത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തീർഥയാത്രയുടെയും മഹാദാനത്തിന്റെയും യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഫലം ശ്രവണമാത്രത്താൽ — ഇതു ഭക്തിമാർഗത്തിന്റെ സുലഭത കാണിക്കുന്നു. ‘ആദികാവ്യം’, ‘ആർഷം’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങൾ സർഗങ്ങളുടെ സമാപ്തിവാക്യങ്ങളിലും വരുന്നു — ‘ഇത്യാർഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ’. അതിനാൽ എല്ലാ സമാപ്തിവാക്യങ്ങളുടെയും മൂലം ഇവിടെത്തന്നെ കാണാം. ‘ഹേമഭാരം കുരുക്ഷേത്രേ ഗ്രസ്തേ ഭാനൗ’ (സൂര്യഗ്രഹണത്തിൽ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ ഒരു ഭാരം സ്വർണം) എന്ന ഉപമ മഹാദാനത്തിന്റെ പാരമ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — സൂര്യഗ്രഹണകാലത്ത് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ദാനം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പരമപുണ്യമാണ്; അതുപോലും രാമായണശ്രവണത്തിനു തുല്യം മാത്രം. ആയിരം അശ്വമേധങ്ങളും പതിനായിരം വാജപേയങ്ങളും രാജാക്കന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭമാണ്; എന്നാൽ ഒരു സർഗത്തിന്റെ ശ്രവണം എല്ലാവർക്കും സുലഭമാണ്.

എപ്പോഴും ഭക്തിയോടെ കേൾക്കുന്നവൻ വൈഷ്ണവശരീരം പ്രാപിക്കും; അവന്റെ പുത്രദാരങ്ങളും സമ്പത്തും സന്തതിയും വർധിക്കും. ഇതു സത്യമാണെന്നറിഞ്ഞ് ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവർ കേൾക്കണം; അനുത്തമമായ ആ രാമായണം ഗായത്രിയുടെ സ്വരൂപമാണ്. രാഘവന്റെ ചരിതം എന്നും പാരായണം ചെയ്യുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ ഭക്തിയാൽ കല്മഷമകന്ന് ദീർഘായുസ്സു നേടും. ശ്രേയസ്സു നേടാനാഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്നും രാഘവനെ ചിന്തിക്കണം; ദിവസംതോറും ബ്രാഹ്മണരെ ഈ ആഖ്യാനം കേൾപ്പിക്കണം. രഘുനാഥന്റെ ഈ ചരിതം മുഴുവനും പാരായണം ചെയ്യുന്നവനാകട്ടെ പ്രാണൻ ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ തീർച്ചയായും വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു; സംശയമില്ല. അവന്റെ പിതാവും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവും — എല്ലാവരും വിഷ്ണുവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു; സംശയമില്ല. ‘ഗായത്രിയുടെ സ്വരൂപം’ എന്നത് പരമ്പരാഗതമായ മതമാണ് — രാമായണത്തിലെ ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ ഗായത്രിയുടെ ഇരുപത്തിനാല് അക്ഷരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നു പ്രസിദ്ധി. സമ്പൂർണപാരായണത്തിന്റെ ഫലം പൂർവികരുടെയും ഉദ്ധാരമാണ് — അഞ്ചു തലമുറ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. ‘അസുക്ഷയേ’ എന്ന പദം മരണത്തിന്റെ സൗമ്യമായ പേരാണ് — പ്രാണങ്ങളുടെ ക്ഷയത്തിൽ. ‘നിയതാത്മഭിഃ’ (ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരാൽ) എന്നതിലൂടെ ശ്രോതാക്കളുടെ യോഗ്യത നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — സംയതമനസ്കർക്കു മാത്രമേ ശരിയായ ഫലം ലഭിക്കൂ. ‘ന സംശയഃ’ (സംശയമില്ല) എന്ന രണ്ടുതവണയുള്ള ആവർത്തനം ഫലശ്രുതിയുടെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ‘തത്പിതാ തത്പിതാ’ (അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ്) എന്ന ആവർത്തനം വംശത്തിന്റെ ഊർധ്വപരമ്പര എണ്ണുന്നു — ശ്രോതാവിന്റെ പുണ്യം പൂർവികരെയും ഉദ്ധരിക്കുന്നു.

രാഘവന്റെ ചരിതം എന്നും ചതുർവർഗം — ധർമം, അർഥം, കാമം, മോക്ഷം — നൽകുന്നതാണ്; അതിനാൽ പ്രയത്നത്തോടെ എന്നും എപ്പോഴും പരമമായ ഈ ചരിതം കേൾക്കണം. രാമായണത്തിന്റെ ഒരു പാദമോ ഒരു പദമോ എങ്കിലും ഭക്തിയോടെ കേൾക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിനാൽ എപ്പോഴും പൂജിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് ഈ പുരാവൃത്തമായ ആഖ്യാനം; നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; നിർഭയം ഇതു പ്രചരിപ്പിക്കുക; വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം വർധിക്കട്ടെ. അവസാനശ്ലോകം ആശീർവാദമാണ് — ശ്രോതാക്കളും വായിക്കുന്നവരും ശങ്കയില്ലാതെ കഥ പ്രചരിപ്പിക്കട്ടെ. ‘പദമേവ വാ’ (ഒരു പദമെങ്കിലും) എന്നതിലൂടെ ഫലശ്രുതി പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — ഭക്തിയോടെ കേട്ട ഒരൊറ്റ പദംപോലും ബ്രഹ്മലോകം നൽകുന്നു. ‘വിഷ്ണോർബലം പ്രവർധതാം’ (വിഷ്ണുവിന്റെ ബലം വർധിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്യം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിലുള്ള മാഹാത്മ്യത്തിലും അതേപടി വരുന്നു — രണ്ടു കാണ്ഡങ്ങളുടെയും അന്ത്യം ഒരേ മംഗളവചനത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശ്രീമദ്വാല്മീകീയരാമായണം മുഴുവനും മംഗളത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു.

This, then, is the whole of the tale, together with its sequel, honoured by Brahmā: the chief of poems, known as the Rāmāyaṇa, composed by Vālmīki. Viṣṇu was established in heaven as he had been before, he by whom this whole threefold world, with all that moves and does not move, is pervaded. And the gods, with the gandharvas, the siddhas and the supreme seers, listen ever after in heaven with delight to the poem, the Rāmāyaṇa. "Together with its sequel" makes it plain that the Uttara Kāṇḍa too is part of the Rāmāyaṇa: the tale is complete only with it. "This, then, is the whole" marks the limit: beyond this there is no more of Rāma's story, only the fruit of hearing it. This sarga carries no new event; it is the promise of merit and the praise of the whole poem. Viṣṇu's return to his own place briefly restates what happened in the previous sarga, and so the story comes full circle. That even the gods listen to the Rāmāyaṇa in heaven shows that the poem's greatness reaches through all three worlds, not for men alone but for the gods too. "The chief of poems" points to the Rāmāyaṇa as the first poem, the source of all poetry.

This tale gives long life and good fortune and destroys sin. The Rāmāyaṇa is equal to the Veda, and a wise man should have it recited at the rites for the ancestors. By reading it the sonless gain a son and the poor gain wealth; whoever recites even a quarter of a verse of it is freed from all sins. Even a man who sins day after day is freed from sin if he recites a single verse. The reciter should be given clothing, a cow and gold, for when the reciter is satisfied all the gods are satisfied. A man who recites this life-giving tale, the Rāmāyaṇa, is honoured in this world with sons and grandsons, and after death as well. And one who recites the Rāmāyaṇa with a collected mind, at the hour when the cattle are let out, at noon, in the afternoon or at evening, never comes to grief. The fruits follow in order: long life, good fortune, destruction of sin, a son, wealth, and honour in this world and the next. "Even a quarter-verse", "even a single verse" give the assurance that even a little reading bears fruit. Honouring the reciter is also dharma, for the giver of knowledge deserves worship. "Equal to the Veda" gives the Rāmāyaṇa the standing of Veda as well as of first poem, and that is why it is to be recited even at the ancestral rites. Four times of day are named, so that no hour is unfit for reading it. "Never comes to grief" is a simple promise but a deep one: the mind of one who remembers Rāma's deeds daily does not sink into despair, and the fruit reaches both this world and the next.

The lovely city of Ayodhyā too, after lying empty for many years, will be inhabited again when it gains a king named Ṛṣabha. The son of Pracetas, Vālmīki, composed this life-giving tale, with what was yet to come and with its sequel, and Brahmā too approved it. By hearing a single sarga a man gains the merit of a thousand horse-sacrifices and ten thousand Vājapeya sacrifices. One who has heard the Rāmāyaṇa has, as it were, visited in this world Prayāga and the other holy places, the Gaṅgā and the other rivers, Naimiṣa and the other forests, Kurukṣetra and the other sacred fields. He who gives a load of gold at Kurukṣetra when the sun is eclipsed, and he who hears the Rāmāyaṇa in this world, are equal. One who listens with true faith to the story of Rāghava is freed from all sin and goes to the world of Viṣṇu. This is the first poem, the work of a seer, composed long ago by Vālmīki. The prophecy about Ayodhyā is both sad and hopeful: in the previous sarga the city was left empty, but in time a king named Ṛṣabha will people it again. "With what was yet to come and with its sequel" means that Vālmīki put even the future, and the Uttara Kāṇḍa, into his poem. The fruit of pilgrimage, great gifts and sacrifices is won by hearing alone, which shows how easy the path of devotion is. A gift of gold at Kurukṣetra during an eclipse is counted in the scriptures as the highest merit, and even that is equalled by hearing the Rāmāyaṇa. A thousand horse-sacrifices and ten thousand Vājapeyas are hard even for kings, but hearing a single sarga is within everyone's reach.

Whoever always listens to it with devotion attains a form like Viṣṇu's, and his sons and wife, his wealth and his descendants all increase. Knowing this to be true, those of restrained mind should listen to it, for the peerless Rāmāyaṇa is the very form of the Gāyatrī. Whoever reads or hears the story of Rāghava every day with devotion becomes free of stain and gains long life. One who desires his highest good should think of Rāghava always, and have this tale recited to brahmins day by day. Whoever reads the whole story of the lord of the Raghus goes, when his life is spent, to the world of Viṣṇu, there is no doubt of it; and his father, his grandfather and great-grandfather, and their father and his father too, all go to Viṣṇu, there is no doubt of it. "The very form of the Gāyatrī" reflects the traditional view that the twenty-four thousand verses of the Rāmāyaṇa are linked with the twenty-four syllables of the Gāyatrī. The fruit of reading the whole is the salvation even of one's ancestors, five generations of them reaching the world of Viṣṇu. "When his life is spent" is a gentle name for death. "Those of restrained mind" names who is fit to listen: only the self-controlled gain the full fruit. "There is no doubt of it", said twice, shows how firm the promise is, and the repeated "their father and his father" counts back up the line of descent: the listener's merit lifts even his forebears.

The story of Rāghava always grants the four aims of life, dharma, wealth, desire and liberation; therefore it should always be listened to with effort, as the highest thing. Whoever listens with devotion to the Rāmāyaṇa, even a quarter-verse or a single word of it, goes to the abode of Brahmā and is honoured by Brahmā for ever. Such is this ancient tale. May good fortune be yours! Recite it without fear, and may the might of Viṣṇu increase. The last verse is a blessing: let listeners and reciters spread the story without hesitation. "Even a single word" brings the promise to its height: a single word heard with devotion wins the world of Brahmā. "May the might of Viṣṇu increase" also appears in the closing praise at the end of the Yuddha Kāṇḍa, so the endings of the two kāṇḍas are joined by the same auspicious words. And so the whole of Vālmīki's Rāmāyaṇa ends in blessing.