रात्रौ प्रभातायां पृथुवक्षाः महायशाः कमलपत्राक्षः रामः पुरोधसम् अब्रवीत् — ‘दीप्यमानं मम अग्निहोत्रं द्विजैः सह अग्रे व्रजतु; महापथे शोभमानं वाजपेयातपत्रं च गच्छतु।’ ततः तेजस्वी वसिष्ठः महाप्रास्थानिकं सर्वं धर्मं विधिं च निरवशेषतः विधिवत् चकार। ततः सूक्ष्माम्बरधरः परं ब्रह्म आवर्तयन्, वेदमन्त्रान् उच्चारयन्, पाणिभ्यां कुशान् गृहीत्वा रामः सरयूं प्रययौ। पथि क्वचित् किंचित् अपि अव्याहरन्, निश्चेष्टः, लौकिकसुखरहितः, अंशुमान् सूर्यः इव दीप्यमानः सः तस्मात् गृहात् निर्जगाम। अत्र रामस्य प्रस्थानं यज्ञस्य रूपेण वर्णितम् — अग्निहोत्रं पुरतः, वाजपेयस्य छत्रं, पुरोहितः, वेदमन्त्राः, कुशाः च। महाप्रस्थानं मरणं न, अपितु अन्तिमः यज्ञः। रामस्य मौनं, निश्चेष्टता, सूक्ष्मवस्त्रं च संन्यासिनः इव — राजवेषः त्यक्तः, केवलं ब्रह्मणः ध्यानम् अवशिष्टम्। ‘निःसुखः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये लौकिकं सुखं परित्यज्य इति व्याख्यातम् — दुःखं न, अपितु सुखदुःखातीतता। ‘अंशुमान् इव’ इति उपमा सूर्यवंशस्य राज्ञः अन्तिमं प्रकाशं दर्शयति — यः सूर्यकुले जातः, सः सूर्यः इव अस्तं गच्छति, किन्तु तस्य तेजः न क्षीयते। अग्निहोत्रस्य अग्रे गमनं शास्त्रीयं — आहिताग्नेः महाप्रस्थाने तस्य अग्नयः अपि तेन सह गच्छन्ति। वाजपेयस्य छत्रं रामस्य यज्ञकर्तृत्वं स्मारयति, यत् तस्य राज्यस्य धर्ममूलत्वं सूचयति। वसिष्ठः आदौ अयोध्याकाण्डे अभिषेकविधिं कल्पितवान्, अधुना महाप्रस्थानविधिं करोति — कुलगुरुः आदौ अन्ते च उपस्थितः।

रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीः उपाश्रिता, सव्ये अपि मही देवी, अग्रतः व्यवसायः, संहारशक्तिः च। नानाविधाः शराः, आयतम् उत्तमं धनुः, अन्यानि आयुधानि च — सर्वे पुरुषविग्रहाः भूत्वा ययुः। वेदाः ब्राह्मणरूपेण, सर्वरक्षिणी गायत्री, ओङ्कारः, वषट्कारः च — सर्वे रामम् अनुव्रताः। महात्मानः ऋषयः, सर्वे महीसुराः च अपावृतं स्वर्गद्वारं महात्मानं रामम् अन्वगच्छन्। अत्र रामस्य दिव्यं स्वरूपं प्रकटीभवति — यः मनुष्यरूपेण राज्यम् अकरोत्, तस्य पार्श्वयोः श्रीः भूदेवी च, विष्णोः शक्तिद्वयम्। शस्त्राणि अपि मूर्तिमन्ति भूत्वा अनुगच्छन्ति, यानि लङ्कायुद्धे तस्य सहायाः आसन्। वेदाः गायत्री च अनुगच्छन्ति — रामः वेदानां धर्मस्य च मूर्तिः। ‘स्वर्गद्वारम् अपावृतम्’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ब्रह्मलोकस्य अपावृतद्वाररूपः परमात्मा श्रीरामः इति व्याख्यातम् — रामः एव मोक्षस्य द्वारम्। समीक्षितपाठे वामपार्श्वे श्रीः, दक्षिणे ह्रीः इति भिन्नं चित्रम्; मुद्रणे दक्षिणे श्रीः, वामे भूदेवी। ‘व्यवसायः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘संहारशक्ति’ इति व्याख्यातम् — सा अग्रतः मार्गं दर्शयति। मनुष्यदेहे अपि रामः सर्वदा एतैः दिव्यैः परिवृतः आसीत्, केवलं अधुना ते दृश्याः भवन्ति।

तं यान्तं वृद्धबालदासीसहिताः वर्षवरकिंकरसहिताः च अन्तःपुरचराः स्त्रियः अनुगच्छन्ति। सान्तःपुरः भरतः शत्रुघ्नसहितः ययौ; ते रामं गतिं शरणम् उपागम्य साग्निहोत्रं रामम् अनुव्रताः। ते सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः ब्राह्मणाः सपुत्रदाराः समागताः महामतिं काकुत्स्थम् अनुजग्मुः। सपुत्रपशुबान्धवाः मन्त्रिणः भृत्यवर्गाः च सर्वे सहानुगाः प्रहृष्टवत् रामम् अन्वगच्छन्। ततः हृष्टपुष्टजनावृताः गुणरञ्जिताः सर्वाः प्रकृतयः गच्छन्तं राघवम् अनुगच्छन्ति। ततः सस्त्रीपुमांसः सपक्षिपशुबान्धवाः ते सर्वे विगतकल्मषाः हृष्टाः राघवस्य अनुगाः। अनुगमनस्य वर्णनं क्रमेण विस्तीर्यते — अन्तःपुरं, भ्रातरौ, ब्राह्मणाः, मन्त्रिणः, सर्वाः प्रजाः, अन्ते पशुपक्षिणः अपि। सर्वेषु ‘हृष्टाः’, ‘प्रहृष्टवत्’ इति पदानि पुनः पुनः — एषा यात्रा शोकस्य न, अपितु उत्सवस्य। ‘गुणरञ्जिताः’ इति पदं दर्शयति यत् प्रजाः रामस्य गुणैः आकृष्टाः, न आज्ञया; ‘विगतकल्मषाः’ इति तेषां पापक्षयं सूचयति। भरतस्य शत्रुघ्नस्य च अनुगमनं पूर्वसर्गयोः निश्चयस्य पूर्तिः; साग्निहोत्राः ब्राह्मणाः स्वयज्ञाग्निभिः सह गच्छन्ति, यथा रामः अपि स्वाग्निहोत्रेण सह। अन्तःपुरस्य वर्णने ‘सवृद्धबालदासीकाः’ इति पदेन कोऽपि न त्यक्तः — वृद्धाः बालाः दास्यः अपि; राज्ञः परिवारः सम्पूर्णः गच्छति।

स्नाताः प्रमुदिताः हृष्टपुष्टाः सर्वे वानराः किलकिलाशब्दैः दृढं सर्वं रामम् अनुव्रतम् अकुर्वन्। तत्र कश्चित् दीनः वा व्रीडितः वा दुःखितः वा न आसीत्; सर्वं हृष्टं समुदितं परमाद्भुतं बभूव। निर्यान्तं रामं द्रष्टुकामः जानपदः जनः यः प्राप्तः, सः अपि दृष्ट्वा एव स्वर्गाय अनुगतः अभवत्। ऋक्षवानररक्षांसि पुरवासिनः जनाः च परया भक्त्या सुसमाहिताः पृष्ठतः आगच्छन्। नगरे यानि अन्तर्धानगतानि अदृश्यानि भूतानि, तानि अपि स्वर्गाय समुपस्थितं राघवम् अनुययुः। यानि स्थावराणि चराणि च काकुत्स्थं पश्यन्ति, तानि सर्वाणि अपि रामगमने अनुजग्मुः। तदा अयोध्यायां सुसूक्ष्मम् अपि उच्छ्वसत् प्राणि न दृश्यते; तिर्यग्योनिगताः अपि सर्वे रामम् अनुव्रताः। अयोध्या सर्वथा शून्या भवति — न केवलं मनुष्याः, अपितु पशवः, पक्षिणः, अदृश्याः प्राणिनः, स्थावराणि अपि। दर्शकाः अपि अनुगामिनः भवन्ति — रामस्य दर्शनम् एव मोक्षस्य हेतुः। वानराणां किलकिलाशब्दः यात्रायाः उत्सवरूपं दर्शयति। ‘सुसूक्ष्मम् अपि’ इति पदं सर्वव्यापिनं निःशेषम् अनुगमनं स्पष्टयति — अयोध्या या पूर्वं रामस्य वनगमने शोकेन मूर्च्छिता, सा अधुना सर्वा एव तेन सह गच्छति। एवं रामः सर्वेषां प्राणिनां नेता — यः यत्र यावत् तं पश्यति, सः तं अनुसरति। ‘नोच्छ्वसत्’ इति अन्तिमः श्लोकः वर्णनस्य पराकाष्ठा — नगरे श्वासः एव न श्रूयते। एषः दृश्यः अयोध्याकाण्डस्य वनगमनस्य विपरीतः — तदा पौराः रामं अनुगन्तुम् ऐच्छन् किन्तु निवर्तिताः, अधुना सर्वे निर्विघ्नं गच्छन्ति।

రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే విశాలమైన వక్షస్సు గల, మహాయశస్వి, కమలదళాల వంటి కళ్ళు గల రాముడు పురోహితునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రజ్వలిస్తున్న నా అగ్నిహోత్రం బ్రాహ్మణులతో కలిసి ముందు వెళ్ళాలి; మహాపథంలో శోభిల్లే వాజపేయ ఛత్రం కూడా వెళ్ళాలి.’ అప్పుడు తేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు మహాప్రస్థానానికి సంబంధించిన ధర్మాన్నీ విధినీ అంతటినీ ఏమీ మిగల్చకుండా విధిపూర్వకంగా నిర్వర్తించాడు. తరువాత సూక్ష్మవస్త్రం ధరించి, పరబ్రహ్మను జపిస్తూ, వేదమంత్రాలు ఉచ్చరిస్తూ, చేతులలో దర్భలు పట్టుకొని రాముడు సరయూనదికి బయలుదేరాడు. దారిలో ఎక్కడా ఏమీ మాట్లాడకుండా, నిశ్చేష్టుడై, లౌకిక సుఖాలు లేకుండా, కిరణాలు గల సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ అతడు ఆ ఇంటి నుండి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రాముని ప్రస్థానం యజ్ఞరూపంలో వర్ణించబడింది — ముందు అగ్నిహోత్రం, వాజపేయ ఛత్రం, పురోహితుడు, వేదమంత్రాలు, దర్భలు. మహాప్రస్థానం మరణం కాదు, చివరి యజ్ఞం. రాముని మౌనమూ, నిశ్చేష్టతా, సూక్ష్మవస్త్రమూ సన్న్యాసి వలె ఉన్నాయి — రాజవేషం త్యజించబడింది, బ్రహ్మధ్యానం మాత్రమే మిగిలింది. ‘నిఃసుఖః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లౌకిక సుఖాన్ని పరిత్యజించి’ అని వివరించింది — దుఃఖం కాదు, సుఖదుఃఖాతీతత. ‘అంశుమాన్ వలె’ అనే ఉపమానం సూర్యవంశపు రాజు చివరి ప్రకాశాన్ని చూపుతుంది — సూర్యకులంలో పుట్టినవాడు సూర్యునిలా అస్తమిస్తున్నాడు, కానీ అతని తేజస్సు తరగదు. అగ్నిహోత్రం ముందు వెళ్ళడం శాస్త్రీయమైనది — ఆహితాగ్ని మహాప్రస్థానం చేసేటప్పుడు అతని అగ్నులు కూడా అతనితో వెళ్తాయి. వాజపేయ ఛత్రం రాముని యజ్ఞకర్తృత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అది అతని రాజ్యానికి ధర్మమే మూలమని సూచిస్తుంది. ఆదిలో అయోధ్యాకాండలో అభిషేకవిధిని ఏర్పాటు చేసిన వసిష్ఠుడే ఇప్పుడు మహాప్రస్థానవిధిని నిర్వర్తిస్తున్నాడు — కులగురువు ఆదిలోనూ అంతంలోనూ ఉన్నాడు.

రాముని కుడివైపున పద్మంతో కూడిన శ్రీదేవి ఆశ్రయించి ఉంది, ఎడమవైపున భూదేవి, ముందు వ్యవసాయం — సంహారశక్తి. రకరకాల బాణాలూ, పొడవైన ఉత్తమ ధనుస్సూ, ఇతర ఆయుధాలూ — అన్నీ పురుషరూపాలు ధరించి వెళ్ళాయి. బ్రాహ్మణరూపంలో వేదాలూ, అందరినీ రక్షించే గాయత్రీ, ఓంకారమూ, వషట్కారమూ — అన్నీ రాముని అనుసరించాయి. మహాత్ములైన ఋషులూ, భూసురులందరూ స్వర్గద్వారం తెరచుకున్నట్లున్న మహాత్ముడైన రాముని అనుసరించారు. ఇక్కడ రాముని దివ్యస్వరూపం ప్రకటమవుతుంది — మనుష్యరూపంలో రాజ్యం చేసినవాని రెండు వైపులా శ్రీదేవీ భూదేవీ, విష్ణువు యొక్క రెండు శక్తులు. లంకాయుద్ధంలో అతనికి సహాయకాలైన శస్త్రాలు కూడా మూర్తిమంతాలై అనుసరిస్తున్నాయి. వేదాలూ గాయత్రీ అనుసరిస్తున్నాయి — రాముడు వేదాలకూ ధర్మానికీ మూర్తి. ‘స్వర్గద్వారమపావృతమ్’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బ్రహ్మలోకపు తెరచిన ద్వారస్వరూపుడైన పరమాత్మ శ్రీరాముడు’ అని వివరించింది — రాముడే మోక్షద్వారం. సమీక్షిత పాఠంలో ఎడమవైపు శ్రీ, కుడివైపు హ్రీ అని భిన్నమైన చిత్రం ఉంది; ముద్రణలో కుడివైపు శ్రీ, ఎడమవైపు భూదేవి. ‘వ్యవసాయః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సంహారశక్తి’ అని వివరించింది — అది ముందు మార్గం చూపుతోంది. మనుష్యదేహంలో ఉన్నప్పుడు కూడా రాముడు ఎల్లప్పుడూ ఈ దివ్యశక్తులతో చుట్టబడి ఉన్నాడు, ఇప్పుడు మాత్రమే అవి కనిపిస్తున్నాయి.

వెళ్తున్న అతనిని వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలతో, నపుంసకులైన అంతఃపుర రక్షకులూ సేవకులతో కూడిన అంతఃపుర స్త్రీలు అనుసరిస్తున్నారు. అంతఃపురంతో కూడిన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి వెళ్ళాడు; వారు రాముని తమ గతిగా, శరణుగా భావించి అగ్నిహోత్రంతో కూడిన రాముని అనుసరించారు. అగ్నిహోత్రాలతో కూడిన ఆ మహాత్ములైన బ్రాహ్మణులందరూ భార్యాపుత్రులతో వచ్చి మహాబుద్ధిశాలి అయిన కాకుత్స్థుని అనుసరించారు. పుత్రులూ పశువులూ బంధువులతో కూడిన మంత్రులూ, సేవకవర్గాలూ అందరూ అనుచరులతో సహా సంతోషంగా రాముని అనుసరించారు. తరువాత హృష్టపుష్టులైన జనంతో కూడిన, రాముని గుణాలకు ఆకర్షితులైన ప్రజలందరూ వెళ్తున్న రాఘవుని అనుసరిస్తున్నారు. తరువాత స్త్రీపురుషులతో, పక్షులూ పశువులూ బంధువులతో కూడిన వారందరూ పాపరహితులై, సంతోషంగా రాఘవుని అనుచరులయ్యారు. అనుసరణ వర్ణన క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — అంతఃపురం, ఇద్దరు సోదరులు, బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు, ప్రజలందరూ, చివరికి పశుపక్షులు కూడా. అందరి విషయంలోనూ ‘హృష్టాః’ (సంతోషించినవారు), ‘ప్రహృష్టవత్’ (సంతోషంగా) అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ — ఈ యాత్ర శోకానిది కాదు, ఉత్సవానిది. ‘గుణరంజితాః’ (గుణాలకు ఆకర్షితులు) అనే పదం ప్రజలు ఆజ్ఞతో కాక రాముని గుణాలకు ఆకర్షితులయ్యారని చూపుతుంది; ‘విగతకల్మషాః’ (పాపరహితులు) అనే పదం వారి పాపక్షయాన్ని సూచిస్తుంది. భరత శత్రుఘ్నులు అనుసరించడం క్రిందటి రెండు సర్గలలోని నిశ్చయానికి పూర్తి; రాముడు తన అగ్నిహోత్రంతో వెళ్తున్నట్లే, అగ్నిహోత్రాలు గల బ్రాహ్మణులు తమ యజ్ఞాగ్నులతో వెళ్తున్నారు. అంతఃపుర వర్ణనలో ‘సవృద్ధబాలదాసీకాః’ (వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలతో) అనే పదంతో ఎవ్వరూ విడువబడలేదు — వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలూ కూడా; రాజు కుటుంబమంతా వెళ్తోంది.

స్నానం చేసి, ఆనందంగా, హృష్టపుష్టులై ఉన్న వానరులందరూ కిలకిలారావాలతో అంతటినీ దృఢంగా రాముని అనుసరించేలా చేశారు. అక్కడ దీనుడు గానీ, సిగ్గుపడినవాడు గానీ, దుఃఖించినవాడు గానీ ఎవ్వడూ లేడు; అంతా సంతోషంగా, ఉత్సాహంగా, పరమ అద్భుతంగా ఉంది. బయలుదేరుతున్న రాముని చూడాలని వచ్చిన జానపదులు కూడా చూడగానే స్వర్గానికి అనుసరించేవారయ్యారు. భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ పురవాసులైన జనులూ పరమభక్తితో ఏకాగ్రచిత్తులై వెనుక వచ్చారు. నగరంలో అంతర్ధానమై కనిపించకుండా ఉన్న భూతాలు కూడా స్వర్గానికి సిద్ధమైన రాఘవుని అనుసరించాయి. కాకుత్స్థుని చూసే స్థావర జంగమాలన్నీ కూడా రాముని ప్రయాణంలో అనుసరించాయి. అప్పుడు అయోధ్యలో అతి సూక్ష్మమైన శ్వాస తీసే ప్రాణి కూడా కనిపించలేదు; పశుపక్షి యోనులలో పుట్టినవి కూడా అన్నీ రాముని అనుసరించాయి. అయోధ్య పూర్తిగా శూన్యమవుతుంది — మనుష్యులే కాదు, పశువులూ, పక్షులూ, కనిపించని ప్రాణులూ, స్థావరాలూ కూడా. చూసేవారు కూడా అనుసరించేవారవుతున్నారు — రాముని దర్శనమే మోక్షానికి కారణం. వానరుల కిలకిలారావం యాత్ర యొక్క ఉత్సవరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘సుసూక్ష్మమపి’ (అతి సూక్ష్మమైనది కూడా) అనే పదం సర్వవ్యాపకమైన, ఏదీ మిగలని అనుసరణను స్పష్టం చేస్తుంది — పూర్వం రాముడు వనానికి వెళ్ళినప్పుడు శోకంతో మూర్ఛపోయిన అయోధ్య ఇప్పుడు యావత్తూ అతనితో పాటు వెళ్తోంది. ఈ విధంగా రాముడు సమస్త ప్రాణులకూ నాయకుడు — ఎవరు ఎక్కడ ఎంతవరకూ అతనిని చూస్తారో వారు అతనిని అనుసరిస్తారు. ‘నోచ్ఛ్వసత్’ (శ్వాస తీసేది లేదు) అనే చివరి శ్లోకం వర్ణనకు పరాకాష్ఠ — నగరంలో శ్వాస కూడా వినిపించడం లేదు. ఈ దృశ్యం అయోధ్యాకాండలోని వనగమనానికి విపరీతం — అప్పుడు పౌరులు రాముని అనుసరించాలనుకున్నారు కానీ వెనక్కి పంపబడ్డారు, ఇప్పుడు అందరూ నిర్విఘ్నంగా వెళ్తున్నారు.

இரவு விடிந்ததும், அகன்ற மார்புடைய, பெரும்புகழுடைய, தாமரையிதழ்க் கண்ணனான ராமன் புரோகிதரிடம் சொன்னான் — ‘சுடர்விடும் என் அக்னிஹோத்திரத் தீ அந்தணர்களுடன் முன்னே செல்லட்டும்; பெருவழியில் ஒளிரும் வாஜபேயக் குடையும் செல்லட்டும்.’ பிறகு ஒளிமிக்க வசிஷ்டர் மகாப்பிரஸ்தானத்துக்குரிய தர்மத்தையும் சடங்கையும் முழுமையாக முறைப்படி செய்தார். பிறகு மெல்லிய ஆடை அணிந்து, பரபிரம்மத்தை ஜபித்தவாறு, வேத மந்திரங்களை உச்சரித்தவாறு, கைகளில் தர்ப்பையை ஏந்தி ராமன் சரயுவை நோக்கிச் சென்றான். வழியில் எங்கும் எதுவும் பேசாமல், அசைவற்றவனாக, உலக இன்பங்களைத் துறந்தவனாக, கதிர்களுடைய சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தவாறு அவன் அந்த இல்லத்திலிருந்து புறப்பட்டான். இங்கே ராமனின் புறப்பாடு ஒரு வேள்வியாக வருணிக்கப்படுகிறது — முன்னால் அக்னிஹோத்திரம், வாஜபேயக் குடை, புரோகிதர், வேத மந்திரங்கள், தர்ப்பை. மகாப்பிரஸ்தானம் மரணம் அன்று, இறுதி வேள்வி. ராமனின் மௌனமும், அசைவின்மையும், மெல்லிய ஆடையும் துறவியைப் போன்றவை — அரசக் கோலம் துறக்கப்பட்டது; பிரம்மத்தின் தியானம் மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. ‘இன்பம் துறந்தவன்’ என்ற சொல் இந்தி உரையில் ‘உலக இன்பத்தைத் துறந்து’ என்று விளக்கப்படுகிறது — துன்பம் அன்று, இன்பதுன்பங்களைக் கடந்த நிலை. ‘கதிர்களுடைய சூரியனைப் போல’ என்ற உவமை சூரிய குலத்து அரசனின் இறுதி ஒளியைக் காட்டுகிறது — சூரிய குலத்தில் பிறந்தவன் சூரியனைப் போல மறைகிறான்; ஆனால் அவனுடைய ஒளி குன்றுவதில்லை. அக்னிஹோத்திரம் முன்னே செல்வது சாஸ்திரப்படியானது — அக்னியை நிறுவியவனின் மகாப்பிரஸ்தானத்தில் அவனுடைய தீக்களும் அவனுடன் செல்கின்றன. வாஜபேயக் குடை ராமன் யாகங்களைச் செய்தவன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது; அது அவனுடைய அரசு தர்மத்தை வேராகக் கொண்டது என்பதைச் சுட்டுகிறது. அயோத்தியா காண்டத்தின் தொடக்கத்தில் முடிசூட்டுச் சடங்கை வகுத்த வசிஷ்டர் இப்போது மகாப்பிரஸ்தானச் சடங்கைச் செய்கிறார் — குலகுரு தொடக்கத்திலும் முடிவிலும் உடனிருக்கிறார்.

ராமனின் வலப்பக்கத்தில் தாமரையுடன் திருமகள் சார்ந்திருந்தாள்; இடப்பக்கத்தில் பூமிதேவி; முன்னால் வியவசாயம் — அழிக்கும் ஆற்றல். பலவகை அம்புகளும், நீண்ட சிறந்த வில்லும், பிற ஆயுதங்களும் — அனைத்தும் ஆண் உருவம் தாங்கிச் சென்றன. அந்தண வடிவில் வேதங்களும், அனைத்தையும் காக்கும் காயத்ரியும், ஓங்காரமும், வஷட்காரமும் — அனைவரும் ராமனைப் பின்தொடர்ந்தனர். மகாத்மாக்களான ரிஷிகளும், பூமியின் தேவர்களான அந்தணர்கள் அனைவரும், திறந்த சுவர்க்க வாயிலான மகாத்மா ராமனைப் பின்தொடர்ந்தனர். இங்கே ராமனின் தெய்வீக வடிவம் வெளிப்படுகிறது — மனித வடிவில் அரசாண்டவனின் இரு பக்கங்களிலும் திருமகளும் பூமிதேவியும், விஷ்ணுவின் இரு சக்திகள். இலங்கைப் போரில் அவனுக்குத் துணைநின்ற ஆயுதங்களும் உருவெடுத்துப் பின்தொடர்கின்றன. வேதங்களும் காயத்ரியும் பின்தொடர்கின்றன — ராமன் வேதங்களுக்கும் தர்மத்துக்கும் வடிவம். ‘திறந்த சுவர்க்க வாயில்’ என்ற சொல் இந்தி உரையில் ‘பிரம்மலோகத்தின் திறந்த வாயிலின் வடிவமான பரமாத்மா ஸ்ரீராமன்’ என்று விளக்கப்படுகிறது — ராமனே மோட்சத்தின் வாயில். திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடத்தில் இடப்பக்கத்தில் ஸ்ரீ, வலப்பக்கத்தில் ஹ்ரீ என்ற வேறுபட்ட சித்திரம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் வலப்பக்கத்தில் ஸ்ரீ, இடப்பக்கத்தில் பூமிதேவி. ‘வியவசாயம்’ என்ற சொல் இந்தி உரையில் ‘அழிக்கும் ஆற்றல்’ என்று விளக்கப்படுகிறது — அது முன்னே சென்று வழிகாட்டுகிறது. மனித உடலிலும் ராமன் எப்போதும் இந்தத் தெய்வீக சக்திகளால் சூழப்பட்டிருந்தான்; இப்போதுதான் அவை கண்ணுக்குத் தெரிகின்றன.

செல்லும் அவனை, முதியோர், சிறுவர், பணிப்பெண்கள் ஆகியோருடனும், அந்தப்புரக் காவலர்கள், பணியாளர்களுடனும் அந்தப்புரத்துப் பெண்கள் பின்தொடர்கின்றனர். அந்தப்புரத்தாருடன் பரதன் சத்ருக்னனுடன் சென்றான்; அவர்கள் ராமனையே கதியாகவும் அடைக்கலமாகவும் கொண்டு, அக்னிஹோத்திரத்துடன் கூடிய ராமனைப் பின்தொடர்ந்தனர். மகாத்மாக்களான அந்தணர்கள் அனைவரும் தம் அக்னிஹோத்திரங்களுடனும் மைந்தர்கள், மனைவியருடனும் வந்து, பேரறிவுடைய காகுத்தனைப் பின்தொடர்ந்தனர். மைந்தர்கள், கால்நடைகள், உறவினர்களுடன் அமைச்சர்களும் பணியாளர் கூட்டங்களும் அனைவரும் பரிவாரங்களுடன் மகிழ்ந்தவர்கள் போல ராமனைப் பின்தொடர்ந்தனர். பிறகு மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் உடைய மக்களால் சூழப்பட்ட, அவனுடைய நற்பண்புகளால் கவரப்பட்ட மக்கள் அனைவரும் செல்லும் ராகவனைப் பின்தொடர்கின்றனர். பிறகு பெண்களும் ஆண்களும், பறவைகள், கால்நடைகள், உறவினர்களும் உட்பட, பாவம் நீங்கிய அவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ச்சியுடன் ராகவனைப் பின்தொடர்ந்தனர். பின்தொடர்தலின் வருணனை படிப்படியாக விரிகிறது — அந்தப்புரம், இரு சகோதரர்கள், அந்தணர்கள், அமைச்சர்கள், மக்கள் அனைவரும், இறுதியில் கால்நடைகளும் பறவைகளும் கூட. அனைவரிடமும் ‘மகிழ்ந்தவர்கள்’, ‘மகிழ்ந்தவர்கள் போல’ என்ற சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன — இந்தப் பயணம் சோகத்தின் பயணம் அன்று, திருவிழாவின் பயணம். ‘நற்பண்புகளால் கவரப்பட்ட’ என்ற சொல், மக்கள் ராமனின் நற்பண்புகளால் ஈர்க்கப்பட்டனர், ஆணையால் அல்ல என்பதைக் காட்டுகிறது; ‘பாவம் நீங்கிய’ என்பது அவர்களுடைய பாவங்கள் அழிந்ததைச் சுட்டுகிறது. பரதனும் சத்ருக்னனும் பின்தொடர்வது முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் எடுத்த முடிவின் நிறைவேற்றம்; அக்னிஹோத்திரமுடைய அந்தணர்கள் தம் வேள்வித் தீக்களுடன் செல்கின்றனர், ராமனும் தன் அக்னிஹோத்திரத்துடன் செல்வது போல. அந்தப்புரத்தின் வருணனையில் ‘முதியோர், சிறுவர், பணிப்பெண்கள் ஆகியோருடன்’ என்ற சொல்லால் எவரும் விடப்படவில்லை — முதியோர், சிறுவர், பணிப்பெண்கள் கூட; அரசனின் குடும்பம் முழுவதும் செல்கிறது.

நீராடி, களிப்புற்று, மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் உடைய வானரர்கள் அனைவரும் கிலுகிலு என்ற ஆரவாரத்துடன் அனைத்தையும் ராமனை உறுதியாகப் பின்தொடர்வதாக்கினர். அங்கே எவரும் மனம் நொந்தவராகவோ, வெட்கமுற்றவராகவோ, துயருற்றவராகவோ இல்லை; அனைத்தும் மகிழ்ச்சியும் களிப்பும் நிறைந்ததாக, மிக வியப்பானதாக இருந்தது. புறப்படும் ராமனைக் காண விரும்பி வந்த நாட்டுப்புற மக்களும், அவனைக் கண்டதுமே சுவர்க்கத்துக்குப் பின்தொடர்பவர்களாயினர். கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள், நகரவாசிகள் ஆகியோர் உயர்ந்த பக்தியுடன் ஒருமுகப்பட்டவர்களாகப் பின்னால் வந்தனர். நகரத்தில் மறைந்திருந்த, கண்ணுக்குப் புலப்படாத உயிர்களும் சுவர்க்கத்துக்குப் புறப்பட்ட ராகவனைப் பின்தொடர்ந்தன. காகுத்தனைக் கண்ட அசைவனவும் அசையாதனவுமான அனைத்தும் ராமனின் பயணத்தில் பின்தொடர்ந்தன. அப்போது அயோத்தியில் மிக நுண்ணிய மூச்சுவிடும் உயிர்கூடக் காணப்படவில்லை; விலங்குப் பிறவி எடுத்தவையும் அனைத்தும் ராமனைப் பின்தொடர்ந்தன. அயோத்தி முழுமையாக வெறுமையாகிறது — மனிதர்கள் மட்டுமல்ல, கால்நடைகள், பறவைகள், கண்ணுக்குப் புலப்படாத உயிர்கள், அசையாதவையும் கூட. பார்த்தவர்களும் பின்தொடர்பவர்களாகின்றனர் — ராமனைக் காண்பதே மோட்சத்துக்குக் காரணம். வானரர்களின் கிலுகிலு ஆரவாரம் பயணத்தின் திருவிழாத் தன்மையைக் காட்டுகிறது. ‘மிக நுண்ணிய உயிர்கூட’ என்ற சொல் எங்கும் பரவிய, எதையும் விட்டுவைக்காத பின்தொடர்தலைத் தெளிவாக்குகிறது — முன்பு ராமன் காட்டுக்குச் சென்றபோது சோகத்தால் மயங்கிய அயோத்தி இப்போது முழுவதுமாக அவனுடன் செல்கிறது. இவ்வாறு ராமன் எல்லா உயிர்களுக்கும் தலைவன் — எவர் எங்கே எவ்வளவு அவனைக் காண்கிறாரோ அவர் அவனைப் பின்தொடர்கிறார். ‘மூச்சுவிடும் உயிர்கூட இல்லை’ என்ற கடைசிச் சுலோகம் வருணனையின் உச்சம் — நகரத்தில் மூச்சொலியே கேட்பதில்லை. இந்தக் காட்சி அயோத்தியா காண்டத்தின் வனப் பயணத்துக்கு நேர்மாறானது — அப்போது நகர மக்கள் ராமனைப் பின்தொடர விரும்பினர், ஆனால் திருப்பி அனுப்பப்பட்டனர்; இப்போது அனைவரும் தடையின்றிச் செல்கின்றனர்.

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಥಳದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಕಮಲದಳನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವು ದ್ವಿಜರೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ; ಮಹಾಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುವ ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರವೂ ಸಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ಸರಯೂನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡದೆ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ, ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ತೊರೆದು, ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಅವನು ಆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವು ಯಜ್ಞದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರ, ಪುರೋಹಿತ, ವೇದಮಂತ್ರಗಳು, ದರ್ಭೆ. ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಅಂತಿಮ ಯಜ್ಞ. ರಾಮನ ಮೌನ, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ, ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಂತಿವೆ — ರಾಜವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಧ್ಯಾನವೊಂದೇ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ನಿಃಸುಖಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಲೌಕಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ದುಃಖವಲ್ಲ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಸ್ಥಿತಿ. ‘ಅಂಶುಮಾನಿವ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜನ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಗ್ನಿಗಳೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ವಾಜಪೇಯದ ಛತ್ರವು ರಾಮನು ಯಜ್ಞಕರ್ತನಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಮೂಲತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಲಗುರು ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತನಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಮನ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶ್ರೀದೇವಿಯು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿಯು, ಮುಂದೆ ವ್ಯವಸಾಯ — ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಬಾಣಗಳು, ದೀರ್ಘವಾದ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು, ಇತರ ಆಯುಧಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಪುರುಷರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಟವು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವ ಗಾಯತ್ರಿ, ಓಂಕಾರ, ವಷಟ್ಕಾರ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಎಲ್ಲ ಭೂಸುರರೂ ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರದಂತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದವನ ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀದೇವಿ ಮತ್ತು ಭೂದೇವಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು. ಲಂಕಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ವೇದಗಳೂ ಗಾಯತ್ರಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿ. ‘ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್’ (ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ತೆರೆದ ಬಾಗಿಲಿನ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀರಾಮ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನೇ ಮೋಕ್ಷದ ದ್ವಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹ್ರೀ (ಲಜ್ಜಾದೇವಿ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಚಿತ್ರವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ, ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂದೇವಿ. ‘ವ್ಯವಸಾಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಮುಂದೆ ನಿಂತು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ರಾಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಈ ದಿವ್ಯರಿಂದ ಪರಿವೃತನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರು, ಅಂತಃಪುರದ ರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರೊಡನೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂತಃಪುರಸಹಿತನಾಗಿ ಭರತನು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೊರಟನು; ರಾಮನನ್ನೇ ಗತಿಯೆಂದೂ ಶರಣೆಂದೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವರು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ಬಂದು ಮಹಾಮತಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಕ್ಕಳು, ಪಶುಗಳು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಸೇವಕವರ್ಗಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರೊಡನೆ, ಪಕ್ಷಿ-ಪಶು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಘವನ ಅನುಗಾಮಿಗಳಾದರು. ಅನುಗಮನದ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರ, ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು), ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಸಂತೋಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ — ಈ ಯಾತ್ರೆ ಶೋಕದ್ದಲ್ಲ, ಉತ್ಸವದ್ದು. ‘ಗುಣರಂಜಿತಾಃ’ (ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದವು ಪ್ರಜೆಗಳು ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಾಃ’ (ಪಾಪರಹಿತರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಪಾಪಕ್ಷಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಅನುಗಮನವು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ನಿಶ್ಚಯದ ಪೂರ್ತಿ; ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದೊಡನೆ ಹೋಗುವಂತೆಯೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಪುರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸವೃದ್ಧಬಾಲದಾಸೀಕಾಃ’ (ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಬಿಡಲಾಗಿಲ್ಲ — ವೃದ್ಧರು, ಬಾಲಕರು, ದಾಸಿಯರೂ; ರಾಜನ ಸಮಸ್ತ ಪರಿವಾರವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದೃಢವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ದೀನರಾಗಲಿ, ನಾಚಿದವರಾಗಲಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಹರ್ಷಿತವಾಗಿ, ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದ ಜಾನಪದ ಜನರೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪುರವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರು ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದರು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗಿದ್ದ ಅದೃಶ್ಯ ಭೂತಗಳೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಆಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರಾಡುವ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದವು. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ಪಶುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಅದೃಶ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸ್ಥಾವರಗಳೂ. ನೋಡಲು ಬಂದವರೂ ಅನುಗಾಮಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ದರ್ಶನವೇ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ವಾನರರ ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದವು ಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪಿ’ (ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದೂ) ಎಂಬ ಪದವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ, ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸದ ಅನುಗಮನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ವನಗಮನದಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಈಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾಯಕ — ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅವನನ್ನು ನೋಡುವರೋ ಅವರು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನೋಚ್ಛ್ವಸತ್’ (ಉಸಿರಾಡುವುದು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವರ್ಣನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಸಿರೇ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಶ್ಯವು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಆಗ ಪೌರರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಈಗ ಎಲ್ಲರೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനും മഹായശസ്വിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമൻ പുരോഹിതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജ്വലിക്കുന്ന എന്റെ അഗ്നിഹോത്രം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം മുന്നിൽ പോകട്ടെ; മഹാപഥത്തിൽ ശോഭിക്കുന്ന വാജപേയച്ഛത്രവും പോകട്ടെ.’ തുടർന്ന് തേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ള എല്ലാ ധർമവും വിധിയും ഒന്നും വിടാതെ വിധിയാംവണ്ണം നിർവഹിച്ചു. തുടർന്ന് നേർത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, പരബ്രഹ്മത്തെ ആവർത്തിച്ചു ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, വേദമന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, ഇരുകൈകളിലും ദർഭ പിടിച്ച് രാമൻ സരയുവിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ എവിടെയും ഒന്നും സംസാരിക്കാതെ, നിശ്ചേഷ്ടനായി, ലൗകികസുഖങ്ങളില്ലാതെ, രശ്മികളോടുകൂടിയ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാമന്റെ പ്രസ്ഥാനം യജ്ഞരൂപത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — മുന്നിൽ അഗ്നിഹോത്രം, വാജപേയത്തിന്റെ കുട, പുരോഹിതൻ, വേദമന്ത്രങ്ങൾ, ദർഭ. മഹാപ്രസ്ഥാനം മരണമല്ല, അന്തിമയജ്ഞമാണ്. രാമന്റെ മൗനവും നിശ്ചേഷ്ടതയും നേർത്ത വസ്ത്രവും ഒരു സംന്യാസിയുടേതുപോലെ — രാജവേഷം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, ബ്രഹ്മധ്യാനം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ‘നിഃസുഖഃ’ (സുഖമില്ലാതെ) എന്ന പദം ‘ലൗകികസുഖം പരിത്യജിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — ദുഃഖമല്ല, സുഖദുഃഖാതീതത. ‘അംശുമാനിവ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സൂര്യവംശത്തിലെ രാജാവിന്റെ അന്തിമപ്രകാശം കാണിക്കുന്നു — സൂര്യകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ സൂര്യനെപ്പോലെ അസ്തമിക്കുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സു ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. അഗ്നിഹോത്രം മുന്നിൽ പോകുന്നത് ശാസ്ത്രീയമാണ് — ആഹിതാഗ്നിയുടെ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഗ്നികളും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പോകുന്നു. വാജപേയത്തിന്റെ കുട രാമന്റെ യജ്ഞകർതൃത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ധർമമൂലകത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദിയിൽ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ അഭിഷേകവിധി ഒരുക്കിയ വസിഷ്ഠൻ ഇപ്പോൾ മഹാപ്രസ്ഥാനവിധി നിർവഹിക്കുന്നു — കുലഗുരു ആദിയിലും അന്ത്യത്തിലും സന്നിഹിതൻ.

രാമന്റെ വലതുവശത്ത് താമരയേന്തിയ ശ്രീ ആശ്രയിച്ചുനിന്നു; ഇടതുവശത്ത് ഭൂമീദേവിയും; മുന്നിൽ വ്യവസായം — സംഹാരശക്തി. പലതരം ശരങ്ങളും നീണ്ട ഉത്തമമായ വില്ലും മറ്റ് ആയുധങ്ങളും — എല്ലാം പുരുഷരൂപം ധരിച്ച് കൂടെ പോയി. ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ വേദങ്ങളും, എല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കുന്ന ഗായത്രിയും, ഓങ്കാരവും വഷട്കാരവും — എല്ലാം രാമനെ അനുഗമിച്ചു. മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ഭൂസുരരായ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാവരും തുറന്ന സ്വർഗദ്വാരമായ മഹാത്മാവായ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. ഇവിടെ രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം പ്രകടമാകുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ രാജ്യം ഭരിച്ചവന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും വിഷ്ണുവിന്റെ രണ്ടു ശക്തികളായ ശ്രീയും ഭൂദേവിയും. ലങ്കായുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായികളായിരുന്ന ആയുധങ്ങളും മൂർത്തിമത്തുകളായി അനുഗമിക്കുന്നു. വേദങ്ങളും ഗായത്രിയും അനുഗമിക്കുന്നു — രാമൻ വേദങ്ങളുടെയും ധർമത്തിന്റെയും മൂർത്തിയാണ്. ‘സ്വർഗദ്വാരമപാവൃതം’ (തുറന്ന സ്വർഗദ്വാരം) എന്ന പദം ‘ബ്രഹ്മലോകത്തിന്റെ തുറന്ന ദ്വാരസ്വരൂപനായ പരമാത്മാവ് ശ്രീരാമൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻതന്നെയാണ് മോക്ഷത്തിന്റെ ദ്വാരം. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇടതുവശത്ത് ശ്രീയും വലതുവശത്ത് ഹ്രീയും എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ചിത്രമാണ്; അച്ചടിയിൽ വലത്ത് ശ്രീയും ഇടത്ത് ഭൂദേവിയും. ‘വ്യവസായം’ എന്ന പദം ‘സംഹാരശക്തി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — അതു മുന്നിൽ വഴികാട്ടുന്നു. മനുഷ്യദേഹത്തിലും രാമൻ എപ്പോഴും ഈ ദിവ്യശക്തികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇപ്പോൾ മാത്രമാണ് അവ ദൃശ്യമാകുന്നത്.

അങ്ങനെ പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും ഉൾപ്പെടെ, അന്തഃപുരരക്ഷകരായ ഭൃത്യന്മാരോടൊപ്പം അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ അനുഗമിച്ചു. അന്തഃപുരത്തോടൊപ്പം ഭരതനും ശത്രുഘ്നനോടുകൂടി പോയി; രാമനെ ഗതിയും ശരണവുമായി സ്വീകരിച്ച് അവർ അഗ്നിഹോത്രത്തോടുകൂടിയ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അഗ്നിഹോത്രങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം പുത്രന്മാരോടും ഭാര്യമാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്ന് മഹാമതിയായ കാകുത്സ്ഥനെ അനുഗമിച്ചു. പുത്രന്മാരോടും പശുക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടിയ മന്ത്രിമാരും ഭൃത്യവർഗങ്ങളും എല്ലാവരും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ രാമനെ അനുഗമിച്ചു. തുടർന്ന് ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടരായ പ്രജകളെല്ലാവരും പോകുന്ന രാഘവനെ അനുഗമിച്ചു. തുടർന്ന് സ്ത്രീപുരുഷന്മാരോടും പക്ഷിമൃഗങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി, കല്മഷമകന്ന ആ എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരായി രാഘവന്റെ അനുഗാമികളായി. അനുഗമനത്തിന്റെ വർണന ക്രമേണ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — അന്തഃപുരം, സഹോദരന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, മന്ത്രിമാർ, എല്ലാ പ്രജകളും, ഒടുവിൽ പക്ഷിമൃഗങ്ങൾപോലും. എല്ലാവരിലും ‘ഹൃഷ്ടാഃ’, ‘പ്രഹൃഷ്ടവത്’ (സന്തുഷ്ടർ) എന്നീ പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും — ഈ യാത്ര ശോകത്തിന്റേതല്ല, ഉത്സവത്തിന്റേതാണ്. ‘ഗുണരഞ്ജിതാഃ’ എന്ന പദം പ്രജകൾ ആജ്ഞയാലല്ല, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളാലാണ് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടതെന്നു കാണിക്കുന്നു; ‘വിഗതകല്മഷാഃ’ (കല്മഷമകന്നവർ) എന്നത് അവരുടെ പാപക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും അനുഗമനം കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണ്; രാമൻ സ്വന്തം അഗ്നിഹോത്രത്തോടൊപ്പം പോകുന്നതുപോലെ അഗ്നിഹോത്രികളായ ബ്രാഹ്മണർ തങ്ങളുടെ യജ്ഞാഗ്നികളോടൊപ്പം പോകുന്നു. അന്തഃപുരവർണനയിലെ ‘സവൃദ്ധബാലദാസീകാഃ’ (വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും ഉൾപ്പെടെ) എന്ന പദത്താൽ ആരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല എന്നു വ്യക്തം — വൃദ്ധരും ബാലരും ദാസിമാരും; രാജാവിന്റെ കുടുംബം മുഴുവനും പോകുന്നു.

സ്നാനം ചെയ്ത, സന്തോഷിച്ച, ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ വാനരരെല്ലാവരും കിലുകിലാരവത്തോടെ ദൃഢമായി രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അവിടെ ദീനനോ ലജ്ജിതനോ ദുഃഖിതനോ ആയി ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല; എല്ലാം ഹൃഷ്ടവും ആഹ്ലാദഭരിതവും പരമാദ്ഭുതവുമായിരുന്നു. പുറപ്പെടുന്ന രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് എത്തിയ ജനപദവാസികളും അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കുന്നവരായി. ഋക്ഷരും വാനരരും രാക്ഷസരും പുരവാസികളായ ജനങ്ങളും പരമമായ ഭക്തിയോടെ ഏകാഗ്രരായി പിന്നാലെ വന്നു. നഗരത്തിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന അദൃശ്യഭൂതങ്ങളും സ്വർഗത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ട രാഘവനെ അനുഗമിച്ചു. കാകുത്സ്ഥനെ കാണുന്ന സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമെല്ലാം രാമന്റെ യാത്രയിൽ അനുഗമിച്ചു. അപ്പോൾ അയോധ്യയിൽ ശ്വസിക്കുന്ന ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ജീവിപോലും കാണപ്പെട്ടില്ല; തിര്യഗ്യോനികളിൽ — മൃഗപക്ഷികളായി — ജനിച്ചവരും എല്ലാവരും രാമനെ അനുഗമിച്ചു. അയോധ്യ സർവഥാ ശൂന്യമാകുന്നു — മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അദൃശ്യജീവികളും സ്ഥാവരങ്ങളും. കാഴ്ചക്കാരും അനുഗാമികളാകുന്നു — രാമന്റെ ദർശനംതന്നെ മോക്ഷത്തിനു കാരണമാണ്. വാനരരുടെ കിലുകിലാരവം യാത്രയുടെ ഉത്സവരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘സുസൂക്ഷ്മമപി’ (ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായതുപോലും) എന്ന പദം സർവവ്യാപിയും നിശ്ശേഷവുമായ അനുഗമനം വ്യക്തമാക്കുന്നു — മുമ്പ് രാമന്റെ വനയാത്രയിൽ ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട അയോധ്യ ഇപ്പോൾ മുഴുവനായും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ സകല ജീവികളുടെയും നേതാവാണ് — ആര് എവിടെ എത്രത്തോളം അദ്ദേഹത്തെ കാണുന്നുവോ, അവർ അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു. ‘നോച്ഛ്വസത്’ (ശ്വസിക്കുന്നതൊന്നുമില്ല) എന്ന അവസാനശ്ലോകം വർണനയുടെ പാരമ്യമാണ് — നഗരത്തിൽ ഒരു ശ്വാസംപോലും കേൾക്കാനില്ല. ഈ ദൃശ്യം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ വനയാത്രയുടെ വിപരീതമാണ് — അന്ന് പൗരന്മാർ രാമനെ അനുഗമിക്കാനാഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും മടക്കിയയയ്ക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ എല്ലാവരും തടസ്സമില്ലാതെ പോകുന്നു.

When night had given way to dawn, broad-chested, illustrious Rāma, his eyes like lotus petals, said to his family priest: "Let my sacred fire go ahead, blazing, with the brahmins, and let the parasol of the Vājapeya go too, shining on the great road." Then the radiant Vasiṣṭha duly performed every rite belonging to the great departure, leaving nothing out. Then Rāma, clad in fine cloth, reciting the supreme Brahman and holding kuśa grass in both hands, set out for the Sarayū. He said nothing to anyone along the way; motionless within, beyond all thought of pleasure, he went out of his house shining like the sun. Rāma's departure is described as a sacrifice: the sacred fire in front, the parasol of the Vājapeya, the priest, the Vedic mantras, the kuśa grass. The great departure is not death but a last sacrifice. His silence, his stillness and his simple cloth are like a renunciant's: the royal dress is set aside, and only meditation on Brahman remains. "Beyond pleasure" means not sorrow but freedom from both pleasure and pain. "Like the sun" shows the last shining of a king of the solar line: born in the sun's house, he sets like the sun, but his radiance does not fade. The sacred fire going ahead follows the rule, for when one who keeps the sacred fires makes the great departure his fires go with him. The Vājapeya parasol recalls Rāma as a performer of sacrifices, and shows that his reign was rooted in dharma. Vasiṣṭha, who in the Ayodhyā Kāṇḍa had arranged the rite of consecration, now performs the rite of departure: the family guru is present at the beginning and at the end.

At Rāma's right side stood Śrī with her lotus, at his left the goddess Earth, and before him went his power of resolve. Arrows of many kinds, the great bow and all his other weapons went with him, taking the forms of men. The Vedas in the form of brahmins, the Gāyatrī who protects all, the syllable Om and the call Vaṣaṭ, all followed Rāma. The great-souled seers and all the brahmins, the gods of the earth, followed the great-souled one, who was himself the open door to heaven. Here Rāma's divine nature is revealed: he who ruled in human form has at his sides Śrī and the goddess Earth, the two powers of Viṣṇu. Even his weapons, his helpers in the war of Laṅkā, take bodily form and follow him. The Vedas and the Gāyatrī follow too, for Rāma is the embodiment of the Vedas and of dharma. "The open door to heaven" means that Rāma himself is the door to liberation. Even in his human body Rāma had always been surrounded by these divine powers; only now do they become visible.

Behind him as he went came the women of the inner apartments, with the old, the children and the maidservants, the eunuchs and the servants. Bharata went with his household and with Śatrughna, taking Rāma as their refuge and following him with his sacred fire. All the great-souled brahmins came with their own sacred fires, with their sons and wives, and followed Kākutstha of great mind. The ministers and the throngs of servants, with their sons, cattle and kin, all with their followers, went after Rāma joyfully. Then all the people, glad and prosperous and won by his virtues, followed Rāghava as he went, men and women together, with their birds, cattle and kin, all of them joyful and freed from sin. The procession widens step by step: the inner apartments, the brothers, the brahmins, the ministers, all the people, and at last even the beasts and birds. "Joyful" and "gladly" are said again and again: this is a journey not of mourning but of festival. "Won by his virtues" shows that the people were drawn by Rāma's goodness, not by command, and "freed from sin" tells of the destruction of their sins. The going of Bharata and Śatrughna fulfils the resolve of the previous sargas, and the brahmins go with their own sacrificial fires, as Rāma goes with his. In the inner apartments no one is left behind, not the old, the children or the maidservants; the king's whole household goes.

The monkeys, bathed, delighted, glad and well fed, all followed Rāma steadfastly with their chattering cries. No one there was downcast, ashamed or grieving; everything was glad and exultant, and most wonderful. The country folk who had come to watch Rāma go forth, whoever arrived, followed him towards heaven as soon as they saw him. Bears, monkeys and rākṣasas, and the people of the city, came behind him with the highest devotion and with collected minds. Even the unseen beings who lived in the city followed Rāghava as he made ready for heaven. Whatever things, moving or unmoving, saw Kākutstha, all of them followed as Rāma went. Then not a single breathing creature, however small, could be seen in Ayodhyā; even those born as animals had all followed Rāma. Ayodhyā becomes wholly empty: not only its people but its beasts, its birds, its unseen beings, even its unmoving things. Those who came only to watch become followers too, for the very sight of Rāma is the cause of liberation. The monkeys' chattering shows the festive nature of the journey. "However small" makes plain that the following was total and left nothing behind: Ayodhyā, which once fainted with grief when Rāma went to the forest, now goes with him entirely. So Rāma leads all beings; whoever sees him, wherever and however long, follows him. The last verse, that no breath could be heard in the city, is the height of the description. This scene is the reverse of the exile in the Ayodhyā Kāṇḍa: then the citizens wanted to follow Rāma and were turned back; now they all go without hindrance.