रामवाक्येन चोदिताः लघुविक्रमाः ते दूताः शीघ्रं मधुरां प्रजग्मुः, अध्वनि वासं न चक्रुः। त्रिभिः अहोरात्रैः मधुरां सम्प्राप्य ते शत्रुघ्नाय सर्वं यथातत्त्वम् आचख्युः — लक्ष्मणस्य परित्यागं, राघवस्य प्रतिज्ञां, पुत्रयोः अभिषेकं, पौराणाम् अनुगमनं च। ‘धीमता रामेण विन्ध्यपर्वतरोधसि कुशस्य रम्या नगरी कुशावती इति नाम्ना कृता; लवस्य च श्रावस्ती इति रम्या पुरी श्राविता। राघवः भरतः च अयोध्यां विजनां कृत्वा स्वर्गस्य गमनोद्योगं कृतवन्तौ।’ एवं सर्वं महात्मने शत्रुघ्नाय आशु निवेद्य ‘राजन्, त्वरस्व’ इति अब्रुवन्, ततः विरेमुः। दूताः कुलक्षयस्य वार्तां वहन्ति, अतः ते क्षणम् अपि न विश्राम्यन्ति — त्रिभिः एव दिनैः दीर्घः मार्गः अतिक्रान्तः। तेषां सन्देशे घटनानां क्रमः संक्षिप्तः स्पष्टः च — त्यागः, प्रतिज्ञा, अभिषेकः, अनुगमनम्; एषः एव पूर्वयोः सर्गयोः सारः। कुशावती विन्ध्यस्य रोधसि, श्रावस्ती उत्तरे — नूतनयोः राजधान्योः नामनी अत्र प्रथमं श्रूयेते, येन रामवंशस्य भाविनी परम्परा सूच्यते। ‘अयोध्यां विजनां कृत्वा’ इति वाक्यं हृदयविदारकं — या नगरी रामस्य जन्मभूमिः, सा अधुना जनशून्या भविष्यति, यतः सर्वे पौराः अनुगन्तुम् उद्यताः। ‘त्वर राजन्’ इति आह्वानं दूतानाम् आग्रहं दर्शयति — यदि शत्रुघ्नः विलम्बते, तर्हि सः भ्रातॄन् न प्राप्स्यति। दूतानां वचने ‘राघवो भरतस्तथा’ इति द्वयोः नाम सह गृह्यते — भरतः अपि रामेण सह गन्तुं निश्चितवान् इति शत्रुघ्नः अवगच्छति। तस्य कृते अपि विकल्पः न अवशिष्यते — ज्येष्ठौ द्वौ भ्रातरौ गच्छतः, सः कथं तिष्ठेत्। अयोध्यायाः मधुरापर्यन्तं मार्गः दीर्घः, किन्तु दूताः अहोरात्रम् अविश्रान्ताः चलन्ति — वार्तायाः गौरवं तेषां गतौ प्रतिबिम्बितम्।

घोरसंकाशं तं कुलक्षयम् उपस्थितं श्रुत्वा रघुनन्दनः शत्रुघ्नः प्रकृतीः काञ्चनं पुरोधसं च समानीय तेषां सर्वं यथावृत्तम् अब्रवीत्, भ्रातृभिः सह भविष्यं स्वस्य विपर्यासं च। ततः सः वीरः नराधिपः पुत्रद्वयम् अभ्यषिञ्चत्। सुबाहुः मधुरां लेभे, शत्रुघाती च वैदिशम्; मधुरायाः सेनां धनं च द्विधा कृत्वा पार्थिवः पुत्रयोः द्वयोः युक्तं विभज्य तौ स्थापयामास। सुबाहुं मधुरायां वैदिशे शत्रुघातिनं च स्थापयित्वा राघवः एकेन रथेन अयोध्यां ययौ। तत्र सः सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरं ज्वलन्तं पावकम् इव महात्मानं रामम् अक्षयैः मुनिभिः सार्धं ददर्श। सः प्रयतेन्द्रियः प्राञ्जलिः रामम् अभिवाद्य धर्मम् एव अनुचिन्तयन् धर्मज्ञं रामं वाक्यम् उवाच — ‘राघवनन्दन, द्वयोः सुतयोः अभिषेकं कृत्वा अहम् आगतः; राजन्, तव अनुगमने मां कृतनिश्चयं विद्धि। वीर, अतः अन्यत् किमपि अद्य न वक्तव्यम्, न च अन्यत् शासनम्; मद्विधेन विशेषतः तव आज्ञायाः विहन्यमानम् अहं न इच्छामि।’ तस्य अक्लीबां तां बुद्धिं विज्ञाय रघुनन्दनः रामः शत्रुघ्नं ‘बाढम्’ इति एव वाक्यम् उवाच। शत्रुघ्नः अपि भरतस्य इव राज्यं त्यजति, पुत्रयोः व्यवस्थां कृत्वा एकाकी एकेन रथेन आगच्छति — तस्य त्वरा तस्य भ्रातृभक्तिं दर्शयति। तस्य वचने विनयः दृढता च — सः रामं निवारणस्य अवकाशम् एव न ददाति, ‘अन्यत् शासनं मा कुरु’ इति पूर्वम् एव याचते। कनिष्ठतमः भ्राता अपि ज्येष्ठस्य मार्गं वृणोति; चत्वारः भ्रातरः जन्मना इव प्रस्थाने अपि एकाः। शत्रुघ्नस्य व्यवस्था अपि सुविचारिता — सेनायाः धनस्य च न्याय्यः विभागः, येन पुत्रयोः मध्ये कलहः न स्यात्। ‘अक्लीबां बुद्धिम्’ इति रामस्य मूल्याङ्कनं शत्रुघ्नस्य निश्चयस्य पौरुषं स्तौति — सः न शोकेन, अपितु धैर्येन अनुगच्छति। रामः अपि दीर्घं न वदति; ‘बाढम्’ इति एकम् एव पदम् अस्य सर्गस्य पुनः पुनः आवर्तमानं स्वीकारवचनम्।

तस्य वाक्यस्य अन्ते कामरूपिणः वानराः ऋक्षराक्षससङ्घाः च अनेकशः समापेतुः। सुग्रीवं पुरस्कृत्य ते सर्वे स्वर्गाय अभिमुखं स्थितं रामं द्रष्टुमनसः समागताः। देवपुत्राः, ऋषिसुताः, गन्धर्वाणां सुताः च रामस्य क्षयं विदित्वा सर्वे एव समागताः। ते सर्वे वानरराक्षसाः रामम् अभिवाद्य ऊचुः — ‘राजन्, तव अनुगमने वयं सम्प्राप्ताः स्मः। पुरुषोत्तम राम, यदि अस्माभिः विना गच्छेः, तर्हि यमदण्डम् इव उद्यम्य त्वया वयं विनिपातिताः स्मः।’ एतस्मिन् अन्तरे महाबलः सुग्रीवः अपि विधिवत् वीरं रामं प्रणम्य विज्ञापयितुम् उद्यतः — ‘नरेश्वर, वीरम् अङ्गदम् अभिषिच्य अहम् आगतः अस्मि; राजन्, तव अनुगमने मां कृतनिश्चयं विद्धि।’ युद्धकाण्डस्य सहायाः सर्वे अत्र पुनः एकत्र मिलन्ति — ये लङ्कायुद्धे रामेण सह युयुधुः, ते स्वर्गयात्रायाम् अपि तं न त्यजन्ति। ‘रामक्षयम्’ इति पदं रामस्य लीलासंवरणं सूचयति; हिन्दीभाष्यम् अपि लीलासंवरणस्य कालः इति वदति। वानराणां वचनं भावपूर्णं — रामेण विना जीवनं तेषां कृते यमदण्डेन हननम् इव। सुग्रीवः अपि शत्रुघ्नस्य इव पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा आगतः, तस्य वचनं शत्रुघ्नस्य वचनस्य प्रतिध्वनिः — ‘तवानुगमने राजन् विद्धि मां कृतनिश्चयम्’ इति पङ्क्तिः अत्र यथावत् पुनः आवर्तते। एवं मित्रता अपि भ्रातृत्वस्य समकक्षा इति कविः सूचयति। देवपुत्राणाम् ऋषिसुतानां गन्धर्वपुत्राणां च उपस्थितिः सूचयति यत् वानराः ऋक्षाः च मूलतः देवांशाः एव — बालकाण्डे देवाः एव रामस्य साहाय्याय वानररूपेण अजायन्त। अतः तेषाम् अनुगमनं स्वमूलं प्रति प्रत्यागमनम् अपि। अग्रिमे सर्गद्वये तेषां स्वस्वपितृषु प्रवेशः वर्णयिष्यते। ‘स्वर्गायाभिमुखं स्थितम्’ इति विशेषणं रामस्य तदानीन्तनीं स्थितिं चित्रयति — सः शरीरेण अयोध्यायां, मनसा तु स्वधामाभिमुखः।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रमयतां वरः रामः तस्य मैत्रम् अनुचिन्तयन् वानरेन्द्रम् अथ उवाच — ‘सखे सुग्रीव, शृणुष्व; त्वया विनाकृतः अहं देवलोकं वा परमं महत् पदं वा न गच्छेयम्।’ तैः एवम् उक्तः काकुत्स्थः स्मयन् ‘बाढम्’ इति अब्रवीत्। ततः महायशाः राक्षसेन्द्रं विभीषणम् उवाच — ‘महावीर्य राक्षसेन्द्र विभीषण, यावत् प्रजाः धरिष्यन्ति, तावत् त्वं लङ्कास्थः स्वं शरीरं धरिष्यसि। यावत् चन्द्रः सूर्यः च, यावत् मेदिनी तिष्ठति, यावत् च लोके मम कथा, तावत् तव राज्यम् इह अस्तु। सखित्वेन शासितः असि, मम शासनं ते कार्यम्; धर्मेण प्रजाः संरक्ष, उत्तरं वक्तुं न अर्हसि। महाबल राक्षसेन्द्र, अन्यत् च वक्तुम् इच्छामि — इक्ष्वाकुकुलदैवतं जगन्नाथं सदा आराधय, यः सवासवैः देवैः अपि अनिशम् आराधनीयः।’ विभीषणः ‘तथा’ इति रामवाक्यं प्रतिजग्राह। अत्र रामः द्विविधं व्यवहारं दर्शयति — सुग्रीवं मित्रत्वेन सह नयति, विभीषणं तु राजधर्मेण लङ्कायां स्थापयति। विभीषणस्य चिरजीवित्वं रामकथायाः अस्तित्वेन सह बद्धं — यावत् कथा, तावत् राज्यम्। ‘उत्तरं वक्तुं न अर्हसि’ इति आज्ञा पूर्वम् एव तस्य अनुगमनप्रार्थनां निवारयति। हिन्दीभाष्यं ‘जगन्नाथ’ इति पदं ‘श्रीशेषशायी भगवान् विष्णुः’ इति व्याचष्टे — इक्ष्वाकूणां कुलदेवता श्रीरङ्गनाथः इति परम्परा अत्र सूच्यते। ‘सखित्वेन’ इति पदं दर्शयति यत् आज्ञा अपि मैत्र्या एव दीयते, न प्रभुत्वेन। सुग्रीवाय रामस्य उत्तरम् अपि मैत्र्याः परां सीमां दर्शयति — ‘त्वया विनाकृतः अहं परमं पदम् अपि न गच्छेयम्’; मित्रं विना स्वर्गः अपि अपूर्णः। विभीषणस्य तु भूमौ स्थितिः दण्डः न, अपितु उत्तरदायित्वम् — लङ्कायाः प्रजाः धर्मेण रक्षितव्याः, यतः रावणस्य अनन्तरं सः एव तेषां धर्मराजः। ‘यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च’ इति उपमा चिरकालस्य प्रसिद्धा सूचना; तया विभीषणस्य राज्यं कालातीतं भवति, यथा रामकथा अपि।

राक्षसमुख्यानां राजा विभीषणः राघवाज्ञाम् अनुस्मरन् स्थितः। तम् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘त्वं जीविते कृतबुद्धिः, प्रतिज्ञां वृथा मा कृथाः। हरीश्वर, यावत् लोके मम कथाः प्रचरिष्यन्ति, तावत् मम वाक्यम् अनुपालयन् सुप्रीतः रमस्व।’ महात्मना राघवेण एवम् उक्तः हनुमान् परं हर्षम् अवाप, वाक्यं च विज्ञापयामास — ‘यावत् तव पावनी कथा लोके विचरिष्यति, तावत् तव आज्ञाम् अनुपालयन् अहं मेदिन्यां स्थास्यामि।’ ततः ब्रह्मसुतं वृद्धं जाम्बवन्तं, मैन्दं द्विविदं च तथा उक्त्वा रामः आह — ‘जाम्बवता सह यूयं पञ्च यावत् कलिः सम्प्राप्तः, तावत् सर्वदा जीवत।’ तान् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः सर्वान् तान् ऋक्षवानरान् उवाच — ‘बाढं, यथोदितं मया सार्धं गच्छध्वम्।’ हनूमतः चिरजीवित्वं रामकथया सह बद्धं — सः कथायाः श्रोता रक्षकः च इति परम्परायां प्रसिद्धः। सः स्वयं प्रतिज्ञां स्मरति, हर्षेण च स्वीकरोति; तस्य भक्तिः सेवायाम् एव तृप्यति, न स्वर्गे। ‘पञ्च’ इति सङ्ख्या हिन्दीभाष्ये स्पष्टीकृता — जाम्बवान्, विभीषणः, हनुमान्, मैन्दः, द्विविदः च; तेषु हनुमान् विभीषणः च प्रलयपर्यन्तं, शेषाः त्रयः द्वापरकलिसन्धौ कृष्णावतारकाले मृताः इति भाष्यस्य टिप्पणी। अन्ते रामः शेषान् सर्वान् ‘मया सार्धं गच्छध्वम्’ इति अनुजानाति, अग्रिमसर्गस्य महाप्रस्थानाय च भूमिका सिद्धा। यत् रामः केचन सहायान् भूमौ एव स्थापयति, तत् तस्य कथायाः अविच्छिन्नतायै — विभीषणः लङ्कायाम्, हनुमान् कथाश्रवणे, जाम्बवदादयः कलिपर्यन्तं रामस्य स्मृतिं जीवितां रक्षन्ति। एवं रामः गच्छति, किन्तु तस्य भक्ताः तस्य साक्षिणः इव लोके तिष्ठन्ति। हनूमतः उत्तरे ‘पावनी’ इति विशेषणं कथायाः पावनत्वं स्तौति — या कथा श्रोतॄन् पुनाति। ‘यथोदितम्’ इति पदेन रामः शेषाणां स्वेच्छां मानयति — ये गन्तुम् इच्छन्ति, ते गच्छन्तु।

రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన, వేగంగా నడిచే ఆ దూతలు దారిలో ఎక్కడా విడిది చేయకుండా శీఘ్రంగా మధురకు వెళ్ళారు. మూడు పగళ్ళూ రాత్రులలో మధురకు చేరి వారు శత్రుఘ్నునికి అంతా యథాతథంగా చెప్పారు — లక్ష్మణుని పరిత్యాగమూ, రాఘవుని ప్రతిజ్ఞా, పుత్రుల అభిషేకమూ, పౌరులు అనుసరించడమూ. ‘బుద్ధిమంతుడైన రాముడు వింధ్యపర్వతపు చరియ దగ్గర కుశుని కోసం కుశావతి అనే పేరుతో రమ్యమైన నగరాన్ని నిర్మించాడు; లవుని కోసం శ్రావస్తి అనే రమ్యమైన పురం ప్రసిద్ధి చెందింది. రాఘవుడూ భరతుడూ అయోధ్యను జనశూన్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళే ప్రయత్నంలో ఉన్నారు.’ ఇలా మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి అంతా త్వరగా నివేదించి ‘రాజా, త్వరపడు’ అని చెప్పి వారు ఆగిపోయారు. దూతలు వంశక్షయపు వార్తను మోసుకువస్తున్నారు, కాబట్టి వారు క్షణం కూడా విశ్రమించరు — మూడు రోజులలోనే దీర్ఘమైన మార్గాన్ని దాటారు. వారి సందేశంలో సంఘటనల క్రమం సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — త్యాగం, ప్రతిజ్ఞ, అభిషేకం, అనుసరణ; ఇదే క్రిందటి రెండు సర్గల సారం. కుశావతి వింధ్యపు చరియ దగ్గర, శ్రావస్తి ఉత్తరాన — కొత్త రెండు రాజధానుల పేర్లు ఇక్కడ మొదటిసారి వినిపిస్తాయి, దానితో రామవంశపు భావి పరంపర సూచించబడుతుంది. ‘అయోధ్యను జనశూన్యం చేసి’ అనే వాక్యం హృదయవిదారకమైనది — రాముని జన్మభూమి అయిన నగరం ఇప్పుడు జనశూన్యమవుతుంది, ఎందుకంటే పౌరులందరూ అనుసరించడానికి సిద్ధమయ్యారు. ‘రాజా, త్వరపడు’ అనే పిలుపు దూతల ఆత్రుతను చూపుతుంది — శత్రుఘ్నుడు ఆలస్యం చేస్తే సోదరులను అందుకోలేడు. దూతల మాటలో ‘రాఘవో భరతస్తథా’ అని ఇద్దరి పేర్లూ కలిపి చెప్పబడ్డాయి — భరతుడు కూడా రామునితో వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడని శత్రుఘ్నుడు అర్థం చేసుకుంటాడు. అతనికి కూడా వేరే ఎంపిక మిగలదు — ఇద్దరు అన్నలూ వెళ్తుంటే అతడెలా ఉండగలడు? అయోధ్య నుండి మధుర వరకూ దారి దీర్ఘమైనది, అయినా దూతలు రాత్రింబవళ్ళు విశ్రాంతి లేకుండా నడుస్తున్నారు — వార్త యొక్క గౌరవం వారి గమనంలో ప్రతిబింబిస్తోంది.

ఘోరమైన ఆ వంశక్షయం సమీపించిందని విని రఘునందనుడైన శత్రుఘ్నుడు ప్రజలనూ, కాంచనుడనే పురోహితునీ పిలిపించి, జరిగినదంతా, సోదరులతో పాటు తనకు రాబోయే మార్పునూ వారికి చెప్పాడు. తరువాత ఆ వీరుడైన రాజు తన ఇద్దరు పుత్రులనూ అభిషేకించాడు. సుబాహుడు మధురను పొందాడు, శత్రుఘాతి వైదిశను; మధుర సేననూ ధనాన్నీ రెండు భాగాలు చేసి ఆ రాజు ఇద్దరు పుత్రులకూ తగినట్లు పంచి వారిని నెలకొల్పాడు. సుబాహుని మధురలోనూ, శత్రుఘాతిని వైదిశలోనూ నిలిపి, రాఘవుడైన శత్రుఘ్నుడు ఒకే రథంతో అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. అక్కడ సూక్ష్మమైన పట్టువస్త్రాలు ధరించి, జ్వలిస్తున్న అగ్నిలా ఉన్న మహాత్ముడైన రాముని అక్షయులైన మునులతో కలిసి ఉండగా చూశాడు. ఇంద్రియనిగ్రహం గల అతడు చేతులు జోడించి రామునికి నమస్కరించి, ధర్మాన్నే ఆలోచిస్తూ, ధర్మజ్ఞుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవనందనా, ఇద్దరు కుమారులకూ అభిషేకం చేసి నేను వచ్చాను; రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నేను నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో. వీరా, ఇక వేరే ఏమీ చెప్పవద్దు, వేరే ఆజ్ఞ ఇవ్వవద్దు; ముఖ్యంగా నాలాంటివాని వల్ల నీ ఆజ్ఞ భంగం కావడం నేను కోరను.’ అతని దృఢమైన ఆ బుద్ధిని గ్రహించి రఘునందనుడైన రాముడు శత్రుఘ్నునితో ‘సరే’ అనే మాట మాత్రమే అన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతునిలాగే రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు, పుత్రులకు ఏర్పాటు చేసి ఒంటరిగా ఒకే రథంతో వస్తున్నాడు — అతని తొందర అతని భ్రాతృభక్తిని చూపుతుంది. అతని మాటలో వినయమూ దృఢత్వమూ ఉన్నాయి — అతడు రామునికి వారించే అవకాశమే ఇవ్వడు, ‘వేరే ఆజ్ఞ ఇవ్వవద్దు’ అని ముందుగానే అర్థిస్తాడు. అందరికంటే చిన్న తమ్ముడు కూడా అన్న మార్గాన్నే ఎంచుకుంటున్నాడు; నలుగురు సోదరులూ జన్మలో లాగే ప్రస్థానంలోనూ ఒక్కటిగా ఉన్నారు. శత్రుఘ్నుని ఏర్పాటు కూడా బాగా ఆలోచించినది — సేనకూ ధనానికీ న్యాయమైన విభజన, దానివల్ల పుత్రుల మధ్య కలహం రాదు. ‘అక్లీబాం బుద్ధిమ్’ (దృఢమైన, పౌరుషం గల బుద్ధి) అనే రాముని అంచనా శత్రుఘ్నుని నిశ్చయంలోని పౌరుషాన్ని స్తుతిస్తుంది — అతడు శోకంతో కాక ధైర్యంతో అనుసరిస్తున్నాడు. రాముడు కూడా దీర్ఘంగా మాట్లాడడు; ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదమే ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమయ్యే అంగీకార వచనం.

అతని మాట ముగిసేసరికి కామరూపులైన వానరులూ, భల్లూక రాక్షస సమూహాలూ అనేకంగా వచ్చి చేరారు. సుగ్రీవుని ముందుంచుకొని వారందరూ స్వర్గాభిముఖుడై ఉన్న రాముని చూడాలనే మనస్సుతో వచ్చారు. దేవపుత్రులూ, ఋషిపుత్రులూ, గంధర్వపుత్రులూ రాముని క్షయాన్ని తెలుసుకొని అందరూ వచ్చారు. ఆ వానర రాక్షసులందరూ రామునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, నిన్ను అనుసరించడానికి మేము వచ్చాము. పురుషోత్తమా రామా, మేము లేకుండా నీవు వెళ్తే, యమదండాన్ని ఎత్తి మమ్మల్ని నీవు పడగొట్టినట్లే.’ ఈలోగా మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు కూడా వీరుడైన రామునికి విధిపూర్వకంగా ప్రణమిల్లి విన్నవించడానికి సిద్ధమయ్యాడు — ‘నరేశ్వరా, వీరుడైన అంగదుని అభిషేకించి నేను వచ్చాను; రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నేను నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో.’ యుద్ధకాండలోని సహాయకులందరూ ఇక్కడ మళ్ళీ ఒక్కచోట కలుస్తున్నారు — లంకాయుద్ధంలో రామునితో కలిసి పోరాడినవారు స్వర్గయాత్రలో కూడా అతనిని విడువరు. ‘రామక్షయమ్’ అనే పదం రాముని లీలాసంవరణను సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘లీలాసంవరణ సమయం’ అని చెబుతుంది. వానరుల మాట భావపూర్ణమైనది — రాముడు లేని జీవితం వారికి యమదండంతో చంపబడడం వంటిది. సుగ్రీవుడు కూడా శత్రుఘ్నునిలాగే కుమారుని రాజ్యంలో నిలిపి వచ్చాడు, అతని మాట శత్రుఘ్నుని మాటకు ప్రతిధ్వని — ‘తవానుగమనే రాజన్ విద్ధి మాం కృతనిశ్చయమ్’ (రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో) అనే పంక్తి ఇక్కడ యథాతథంగా మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది. ఈ విధంగా మైత్రి కూడా సోదరత్వంతో సమానమని కవి సూచిస్తున్నాడు. దేవపుత్రుల, ఋషిపుత్రుల, గంధర్వపుత్రుల ఉనికి వానరులూ భల్లూకులూ మూలతః దేవాంశలేనని సూచిస్తుంది — బాలకాండలో దేవతలే రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో జన్మించారు. కాబట్టి వారు అనుసరించడం తమ మూలానికి తిరిగి వెళ్ళడం కూడా. తరువాతి రెండు సర్గలలో వారు తమ తమ తండ్రులలో ప్రవేశించడం వర్ణించబడుతుంది. ‘స్వర్గాయాభిముఖం స్థితమ్’ (స్వర్గాభిముఖుడై ఉన్న) అనే విశేషణం రాముని అప్పటి స్థితిని చిత్రిస్తుంది — అతడు శరీరంతో అయోధ్యలో ఉన్నాడు, మనసుతో మాత్రం స్వధామాభిముఖుడై ఉన్నాడు.

అతని ఆ మాట విని, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అతని మైత్రిని తలచుకొని ఆ వానరేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మిత్రుడా సుగ్రీవా, విను; నీవు లేకుండా నేను దేవలోకానికి గానీ, పరమమైన మహత్తర పదానికి గానీ వెళ్ళను.’ వారు అలా అనగా కాకుత్స్థుడు చిరునవ్వుతో ‘సరే’ అన్నాడు. తరువాత ఆ మహాయశస్వి రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహావీరుడవైన రాక్షసేంద్రా విభీషణా, ప్రజలు ఉన్నంతకాలం నీవు లంకలో ఉంటూ నీ శరీరాన్ని ధరిస్తావు. చంద్రుడూ సూర్యుడూ ఉన్నంతకాలం, భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం, లోకంలో నా కథ ఉన్నంతకాలం ఇక్కడ నీ రాజ్యం ఉండుగాక. మిత్రునిగా నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను, నా ఆజ్ఞను నీవు పాటించాలి; ధర్మంతో ప్రజలను రక్షించు, ఎదురుచెప్పడం నీకు తగదు. మహాబలుడవైన రాక్షసేంద్రా, ఇంకొకటి కూడా చెప్పాలనుకుంటున్నాను — ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిరంతరం ఆరాధించదగిన ఇక్ష్వాకు కులదైవమైన జగన్నాథుని ఎల్లప్పుడూ ఆరాధించు.’ విభీషణుడు ‘అలాగే’ అని రాముని మాటను స్వీకరించాడు. ఇక్కడ రాముడు రెండు విధాల వ్యవహారాన్ని చూపుతున్నాడు — సుగ్రీవుని మిత్రునిగా వెంట తీసుకువెళ్తున్నాడు, విభీషణుని మాత్రం రాజధర్మం ప్రకారం లంకలో నిలుపుతున్నాడు. విభీషణుని చిరంజీవిత్వం రామకథ ఉనికితో ముడిపడి ఉంది — కథ ఉన్నంతకాలం రాజ్యం. ‘ఎదురుచెప్పడం నీకు తగదు’ అనే ఆజ్ఞ అతడు అనుసరిస్తానని ప్రార్థించకముందే దాన్ని నివారిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘జగన్నాథ’ అనే పదాన్ని ‘శేషశాయి అయిన శ్రీమహావిష్ణువు’ అని వివరిస్తుంది — ఇక్ష్వాకుల కులదైవం శ్రీరంగనాథుడు అనే సంప్రదాయం ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. ‘సఖిత్వేన’ (మిత్రునిగా) అనే పదం ఆజ్ఞ కూడా ప్రభుత్వంతో కాక మైత్రితోనే ఇవ్వబడుతోందని చూపుతుంది. సుగ్రీవునికి రాముడిచ్చిన జవాబు కూడా మైత్రి పరాకాష్ఠను చూపుతుంది — ‘నీవు లేకుండా పరమపదానికి కూడా వెళ్ళను’; మిత్రుడు లేని స్వర్గం కూడా అసంపూర్ణమే. విభీషణుడు భూమిపై ఉండిపోవడం దండన కాదు, బాధ్యత — లంక ప్రజలను ధర్మంతో రక్షించాలి, ఎందుకంటే రావణుని తరువాత వారికి ధర్మరాజు అతడే. ‘యావచ్చంద్రశ్చ సూర్యశ్చ’ (చంద్రుడూ సూర్యుడూ ఉన్నంతకాలం) అనే ఉపమానం చిరకాలానికి ప్రసిద్ధమైన సూచన; దానివల్ల విభీషణుని రాజ్యం రామకథలాగే కాలాతీతమవుతుంది.

రాక్షసశ్రేష్ఠుల రాజైన విభీషణుడు రాఘవుని ఆజ్ఞను స్మరిస్తూ నిలిచాడు. అతనితో అలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు జీవించి ఉండాలని నిశ్చయించుకున్నావు, ఆ ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయకు. వానరేశ్వరా, లోకంలో నా కథలు ప్రచారంలో ఉన్నంతకాలం నా మాటను పాలిస్తూ సుప్రీతుడవై ఆనందించు.’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు అలా అనగా హనుమంతుడు పరమానందాన్ని పొంది ఇలా విన్నవించాడు — ‘నీ పావనమైన కథ లోకంలో సంచరించినంతకాలం నీ ఆజ్ఞను పాలిస్తూ నేను భూమిపై ఉంటాను.’ తరువాత బ్రహ్మపుత్రుడైన వృద్ధ జాంబవంతునితో, మైందునితో, ద్వివిదునితో కూడా అలాగే చెప్పి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘జాంబవంతునితో కలిసి మీరు ఐదుగురూ కలియుగం వచ్చేవరకూ ఎల్లప్పుడూ జీవించి ఉండండి.’ వారితో అలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు ఆ భల్లూక వానరులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘సరే, మీరు చెప్పినట్లే నాతో కలిసి రండి.’ హనుమంతుని చిరంజీవిత్వం రామకథతో ముడిపడి ఉంది — అతడు కథకు శ్రోతా, రక్షకుడూ అని సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధుడు. అతడు తన ప్రతిజ్ఞను తానే స్మరించుకొని సంతోషంతో అంగీకరిస్తాడు; అతని భక్తి స్వర్గంతో కాక సేవతోనే తృప్తి చెందుతుంది. ‘ఐదుగురు’ అనే సంఖ్యను హిందీ వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేసింది — జాంబవంతుడు, విభీషణుడు, హనుమంతుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు; వారిలో హనుమంతుడూ విభీషణుడూ ప్రళయం వరకూ ఉంటారు, మిగిలిన ముగ్గురూ ద్వాపర కలియుగాల సంధిలో కృష్ణావతార కాలంలో మరణించారని వ్యాఖ్యానపు టిప్పణి. చివరికి రాముడు మిగిలినవారందరినీ ‘నాతో కలిసి రండి’ అని అనుమతిస్తాడు, తరువాతి సర్గలోని మహాప్రస్థానానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. రాముడు కొందరు సహాయకులను భూమిపైనే నిలపడం తన కథ అవిచ్ఛిన్నంగా సాగడం కోసం — విభీషణుడు లంకలో, హనుమంతుడు కథాశ్రవణంలో, జాంబవంతాదులు కలియుగం వరకూ రాముని స్మృతిని సజీవంగా కాపాడుతారు. ఈ విధంగా రాముడు వెళ్ళిపోతున్నాడు, కానీ అతని భక్తులు అతనికి సాక్షుల్లా లోకంలో నిలుస్తారు. హనుమంతుని జవాబులోని ‘పావనీ’ (పావనమైన) అనే విశేషణం కథ పవిత్రతను స్తుతిస్తుంది — శ్రోతలను పవిత్రం చేసే కథ. ‘యథోదితమ్’ (చెప్పినట్లే) అనే పదంతో రాముడు మిగిలినవారి స్వేచ్ఛను మన్నిస్తున్నాడు — వెళ్ళాలనుకునేవారు వెళ్ళవచ్చు.

ராமனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட, விரைந்து செல்லும் அந்தத் தூதர்கள் வழியில் தங்காமல் விரைவாக மதுராவுக்குச் சென்றனர். மூன்று பகலிரவுகளில் மதுராவை அடைந்து, அவர்கள் சத்ருக்னனிடம் அனைத்தையும் உள்ளது உள்ளபடி சொன்னார்கள் — லக்ஷ்மணன் கைவிடப்பட்டதையும், ராகவனின் உறுதிமொழியையும், மைந்தர்கள் இருவருக்கும் முடிசூட்டியதையும், நகர மக்கள் உடன்வர இருப்பதையும். ‘அறிவுடைய ராமன் விந்திய மலைச்சாரலில் குசனுக்காகக் குசாவதி என்ற பெயருடைய அழகிய நகரத்தை அமைத்தான்; லவனுக்காகச் சிராவஸ்தி என்ற அழகிய நகரம் அறிவிக்கப்பட்டது. ராகவனும் பரதனும் அயோத்தியை மக்களற்றதாக்கிச் சுவர்க்கம் செல்ல ஆயத்தமாகிவிட்டனர்.’ இவ்வாறு அனைத்தையும் மகாத்மாவான சத்ருக்னனிடம் விரைவில் தெரிவித்துவிட்டு, ‘அரசே, விரைந்து வா’ என்று சொல்லி அவர்கள் பேச்சை நிறுத்தினர். தூதர்கள் குல அழிவின் செய்தியைச் சுமந்து வருகின்றனர்; ஆகவே அவர்கள் ஒரு கணமும் ஓய்வெடுப்பதில்லை — மூன்றே நாள்களில் நீண்ட வழி கடக்கப்பட்டது. அவர்களுடைய செய்தியில் நிகழ்வுகளின் வரிசை சுருக்கமாகவும் தெளிவாகவும் உள்ளது — கைவிடுதல், உறுதிமொழி, முடிசூட்டு, உடன்செல்லுதல்; இதுவே முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களின் சாரம். குசாவதி விந்தியத்தின் சாரலில், சிராவஸ்தி வடக்கில் — புதிய இரண்டு தலைநகரங்களின் பெயர்கள் இங்கே முதல்முறையாகக் கேட்கப்படுகின்றன; இதனால் ராம குலத்தின் எதிர்கால மரபு சுட்டப்படுகிறது. ‘அயோத்தியை மக்களற்றதாக்கி’ என்ற வாக்கியம் நெஞ்சைப் பிளப்பது — ராமனின் பிறப்பிடமான நகரம் இனி மக்களற்றதாகும்; ஏனெனில் நகர மக்கள் அனைவரும் உடன்செல்லத் தயாராகிவிட்டனர். ‘அரசே, விரைந்து வா’ என்ற அழைப்பு தூதர்களின் வற்புறுத்தலைக் காட்டுகிறது — சத்ருக்னன் தாமதித்தால் சகோதரர்களைச் சேர முடியாது. தூதர்களின் சொல்லில் ‘ராகவனும் பரதனும்’ என்று இருவரின் பெயர்களும் சேர்த்துச் சொல்லப்படுகின்றன — பரதனும் ராமனுடன் செல்ல முடிவெடுத்துவிட்டான் என்பதைச் சத்ருக்னன் புரிந்துகொள்கிறான். அவனுக்கும் வேறு வழி எஞ்சவில்லை — மூத்த சகோதரர்கள் இருவரும் செல்லும்போது அவன் எப்படி இருப்பான்? அயோத்தியிலிருந்து மதுரா வரையிலான வழி நீண்டது; ஆனால் தூதர்கள் இரவும் பகலும் ஓய்வின்றிச் செல்கின்றனர் — செய்தியின் கனம் அவர்களுடைய நடையில் பிரதிபலிக்கிறது.

கொடியதாகத் தோன்றும் அந்தக் குல அழிவு வந்துவிட்டதைக் கேட்டு, ரகுநந்தனான சத்ருக்னன் மக்களையும் காஞ்சனன் என்ற புரோகிதரையும் அழைத்து, நடந்தது அனைத்தையும் அவர்களிடம் சொன்னான் — சகோதரர்களுடன் தனக்கு வரப்போகும் மாறுதலையும். பிறகு வீரனான அந்த அரசன் தன் இரு மைந்தர்களுக்கும் முடிசூட்டினான். சுபாகு மதுராவைப் பெற்றான், சத்ருகாதி வைதிசத்தைப் பெற்றான்; மதுராவின் படையையும் செல்வத்தையும் இரண்டாகப் பிரித்து, அந்த அரசன் இரு மைந்தர்களுக்கும் தகுந்தவாறு பகிர்ந்தளித்து அவர்களை அமர்த்தினான். சுபாகுவை மதுராவிலும் சத்ருகாதியை வைதிசத்திலும் அமர்த்திவிட்டு, ராகவ குலத்தவனான அவன் ஒரே தேரில் அயோத்திக்குச் சென்றான். அங்கே மெல்லிய பட்டாடை அணிந்து, சுடர்விடும் தீயைப் போல இருந்த மகாத்மாவான ராமனை, அழிவற்ற முனிவர்களுடன் கண்டான். புலன்களை அடக்கி, கைகூப்பி, ராமனை வணங்கி, தர்மத்தையே சிந்தித்தவாறு தர்மம் அறிந்த ராமனிடம் அவன் சொன்னான் — ‘ராகவ குலத்தை மகிழ்விப்பவனே, இரு மைந்தர்களுக்கும் முடிசூட்டிவிட்டு வந்திருக்கிறேன்; அரசே, உன்னைப் பின்தொடர நான் உறுதியான முடிவெடுத்தவன் என்று அறி. வீரனே, ஆகவே இன்று வேறு எதுவும் சொல்ல வேண்டாம், வேறு ஆணையும் இட வேண்டாம்; குறிப்பாக என் போன்றவனால் உன் ஆணை மீறப்படுவதை நான் விரும்பவில்லை.’ அவனுடைய தளராத அந்த மனத்தை அறிந்து, ரகுநந்தனான ராமன் சத்ருக்னனிடம் ‘நல்லது’ என்ற ஒரு சொல்லை மட்டும் சொன்னான். சத்ருக்னனும் பரதனைப் போல அரசைத் துறக்கிறான்; மைந்தர்களுக்கு ஏற்பாடு செய்துவிட்டுத் தனியனாக ஒரே தேரில் வருகிறான் — அவனுடைய விரைவு அவனுடைய சகோதர பக்தியைக் காட்டுகிறது. அவனுடைய சொல்லில் பணிவும் உறுதியும் உள்ளன — ராமன் தடுப்பதற்கு அவன் வாய்ப்பே தருவதில்லை; ‘வேறு ஆணை இட வேண்டாம்’ என்று முன்னதாகவே வேண்டுகிறான். கடைக்குட்டிச் சகோதரனும் மூத்தவனின் வழியையே தேர்ந்தெடுக்கிறான்; நான்கு சகோதரர்களும் பிறப்பில் போலவே புறப்பாட்டிலும் ஒன்றாக இருக்கின்றனர். சத்ருக்னனின் ஏற்பாடும் நன்கு சிந்திக்கப்பட்டது — படைக்கும் செல்வத்துக்கும் நியாயமான பங்கீடு; அதனால் மைந்தர்களுக்கிடையே பூசல் இருக்காது. ‘தளராத மனம்’ என்ற ராமனின் மதிப்பீடு சத்ருக்னனின் முடிவின் ஆண்மையைப் போற்றுகிறது — அவன் சோகத்தால் அல்ல, மன உறுதியால் பின்தொடர்கிறான். ராமனும் நீளமாகப் பேசுவதில்லை; ‘நல்லது’ என்ற ஒரே சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் ஏற்புச் சொல்.

அவனுடைய சொல் முடிந்ததும், விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் வானரர்களும் கரடிகள், ராக்ஷசர்களின் கூட்டங்களும் பெருந்திரளாக வந்து கூடினர். சுக்ரீவனை முன்னிட்டுக்கொண்டு, சுவர்க்கத்தை நோக்கி நிற்கும் ராமனைக் காண விரும்பி அவர்கள் அனைவரும் வந்து சேர்ந்தனர். தேவர்களின் மைந்தர்களும், ரிஷிகளின் மைந்தர்களும், கந்தர்வர்களின் மைந்தர்களும் ராமனின் முடிவுக்காலத்தை அறிந்து அனைவரும் வந்து கூடினர். அந்த வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் ராமனை வணங்கிச் சொன்னார்கள் — ‘அரசே, உன்னைப் பின்தொடரவே நாங்கள் வந்திருக்கிறோம். புருஷோத்தமனே, ராமா, நாங்கள் இல்லாமல் நீ சென்றால், யமனின் தண்டத்தை ஓங்கியது போல நீ எங்களை வீழ்த்தியவனாவாய்.’ இதற்கிடையே பெருவலிமையுடைய சுக்ரீவனும் வீரனான ராமனை முறைப்படி வணங்கித் தெரிவிக்க முன்வந்தான் — ‘மனிதர்களின் தலைவனே, வீரனான அங்கதனுக்கு முடிசூட்டிவிட்டு வந்திருக்கிறேன்; அரசே, உன்னைப் பின்தொடர நான் உறுதியான முடிவெடுத்தவன் என்று அறி.’ யுத்த காண்டத்தின் துணைவர்கள் அனைவரும் இங்கே மீண்டும் ஒன்றுகூடுகின்றனர் — இலங்கைப் போரில் ராமனுடன் சேர்ந்து போரிட்டவர்கள் சுவர்க்கப் பயணத்திலும் அவனைக் கைவிடுவதில்லை. ‘ராமனின் முடிவுக்காலம்’ என்ற சொல் ராமன் தன் லீலையை நிறைவுசெய்வதைக் குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘லீலையை நிறைவுசெய்யும் நேரம்’ என்கிறது. வானரர்களின் சொல் உணர்வு நிறைந்தது — ராமன் இல்லாத வாழ்க்கை அவர்களுக்கு யமனின் தண்டத்தால் கொல்லப்படுவது போன்றது. சுக்ரீவனும் சத்ருக்னனைப் போலத் தன் மைந்தனை அரசில் அமர்த்திவிட்டு வந்திருக்கிறான்; அவனுடைய சொல் சத்ருக்னனின் சொல்லின் எதிரொலி — ‘அரசே, உன்னைப் பின்தொடர நான் உறுதியான முடிவெடுத்தவன் என்று அறி’ என்ற வரி இங்கே அப்படியே மீண்டும் வருகிறது. இவ்வாறு நட்பும் சகோதரத்துவத்துக்கு இணையானது என்று கவி சுட்டுகிறார். தேவர் மைந்தர்கள், ரிஷி மைந்தர்கள், கந்தர்வ மைந்தர்கள் ஆகியோரின் வருகை, வானரர்களும் கரடிகளும் அடிப்படையில் தேவர்களின் அம்சங்களே என்பதைச் சுட்டுகிறது — பால காண்டத்தில் தேவர்களே ராமனுக்கு உதவுவதற்காக வானர வடிவில் பிறந்தனர். ஆகவே அவர்கள் பின்தொடர்வது தம் மூலத்துக்குத் திரும்புவதும் ஆகும். அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் அவர்கள் தத்தம் தந்தையருள் புகுவது வருணிக்கப்படும். ‘சுவர்க்கத்தை நோக்கி நிற்கும்’ என்ற அடைமொழி அப்போதைய ராமனின் நிலையைச் சித்திரிக்கிறது — உடலால் அயோத்தியில், மனத்தாலோ தன் இருப்பிடத்தை நோக்கி.

அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மகிழ்விப்பவர்களுள் சிறந்த ராமன் அவனுடைய நட்பை நினைத்து, வானரத் தலைவனிடம் சொன்னான் — ‘தோழா சுக்ரீவா, கேள்; நீ இல்லாமல் நான் தேவலோகத்துக்கோ உயர்ந்த பெரும் பதவிக்கோ செல்ல மாட்டேன்.’ அவர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும் காகுத்தன் புன்னகைத்தவாறு ‘நல்லது’ என்றான். பிறகு பெரும்புகழுடையவன் ராக்ஷசத் தலைவனான விபீஷணனிடம் சொன்னான் — ‘பேராற்றல் படைத்த ராக்ஷசத் தலைவனே, விபீஷணா, மக்கள் நிலைத்திருக்கும் வரை நீ இலங்கையில் இருந்து உன் உடலைத் தாங்குவாய். சந்திரனும் சூரியனும் உள்ளவரை, பூமி நிலைத்திருக்கும் வரை, உலகில் என் கதை உள்ளவரை உன் அரசு இங்கே இருக்கட்டும். நட்பின் உரிமையால் ஆணையிடப்படுகிறாய்; என் ஆணையை நீ நிறைவேற்ற வேண்டும்; தர்மப்படி மக்களைக் காப்பாற்று; மறுத்துப் பேசுவது உனக்குத் தகாது. பெருவலிமையுடைய ராக்ஷசத் தலைவனே, இன்னொன்றும் சொல்ல விரும்புகிறேன் — இந்திரன் முதலான தேவர்களாலும் இடைவிடாது வழிபடத்தக்க, இக்ஷ்வாகு குலத்தின் தெய்வமான ஜகந்நாதனை எப்போதும் வழிபடு.’ விபீஷணன் ‘அப்படியே’ என்று ராமனின் சொல்லை ஏற்றுக்கொண்டான். இங்கே ராமன் இருவகை நடைமுறையைக் காட்டுகிறான் — சுக்ரீவனை நட்பின் காரணமாக உடன் அழைத்துச் செல்கிறான்; விபீஷணனையோ அரச தர்மத்தின்படி இலங்கையில் நிறுத்துகிறான். விபீஷணன் நெடுங்காலம் வாழ்வது ராமகதையின் இருப்போடு பிணைக்கப்பட்டுள்ளது — கதை உள்ளவரை அரசு. ‘மறுத்துப் பேசுவது உனக்குத் தகாது’ என்ற ஆணை, அவன் பின்தொடர வேண்டுவதை முன்னதாகவே தடுக்கிறது. இந்தி உரை ‘ஜகந்நாதன்’ என்ற சொல்லை ‘ஆதிசேஷன் மீது பள்ளிகொண்ட பகவான் ஸ்ரீவிஷ்ணு’ என்று விளக்குகிறது — இக்ஷ்வாகுக்களின் குலதெய்வம் ஸ்ரீரங்கநாதர் என்ற மரபு இங்கே சுட்டப்படுகிறது. ‘நட்பின் உரிமையால்’ என்ற சொல், ஆணையும் தலைமையால் அல்ல, நட்பாலேயே இடப்படுகிறது என்பதைக் காட்டுகிறது. சுக்ரீவனுக்கு ராமன் அளித்த மறுமொழியும் நட்பின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது — ‘நீ இல்லாமல் நான் உயர்ந்த பதவிக்கும் செல்ல மாட்டேன்’; நண்பன் இல்லாமல் சுவர்க்கமும் முழுமையற்றது. விபீஷணன் பூமியில் நிலைத்திருப்பதோ தண்டனை அல்ல, பொறுப்பு — இலங்கையின் மக்கள் தர்மப்படி காக்கப்பட வேண்டும்; ஏனெனில் ராவணனுக்குப் பின் அவனே அவர்களுடைய தர்மராஜன். ‘சந்திரனும் சூரியனும் உள்ளவரை’ என்ற உவமை நெடுங்காலத்தைக் குறிக்கும் புகழ்பெற்ற வழக்கு; அதனால் விபீஷணனின் அரசு ராமகதையைப் போலவே காலத்தைக் கடந்ததாகிறது.

ராக்ஷசத் தலைவர்களின் அரசனான விபீஷணன் ராகவனின் ஆணையை நினைவில் கொண்டவனாக நின்றான். அவனிடம் இவ்வாறு சொன்னபின் காகுத்தன் அனுமனிடம் சொன்னான் — ‘நீ உயிர்வாழ்வதென்று முடிவெடுத்தவன்; அந்த உறுதிமொழியை வீணாக்காதே. வானரத் தலைவனே, உலகில் என் கதைகள் பரவும் வரை என் சொல்லைக் காப்பாற்றியவாறு மகிழ்ச்சியுடன் இன்புற்றிரு.’ மகாத்மாவான ராகவன் இவ்வாறு சொன்னதும் அனுமன் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்து இந்தச் சொல்லைத் தெரிவித்தான் — ‘உன் புனிதமான கதை உலகில் உலவும் வரை, உன் ஆணையைக் காப்பாற்றியவாறு நான் பூமியில் இருப்பேன்.’ பிறகு பிரம்மாவின் மைந்தனும் முதியவனுமான ஜாம்பவானிடமும், மைந்தனிடமும் த்விவிதனிடமும் அவ்வாறே சொல்லி, ராமன் சொன்னான் — ‘ஜாம்பவானுடன் சேர்ந்து நீங்கள் ஐவரும் கலியுகம் வரும் வரை எப்போதும் வாழ்ந்திருங்கள்.’ அவர்களிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, காகுத்தன் கரடிகள், வானரர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘நல்லது; நீங்கள் சொன்னபடியே என்னுடன் வாருங்கள்.’ அனுமனின் நீடித்த வாழ்வு ராமகதையோடு பிணைக்கப்பட்டுள்ளது — அவன் கதையைக் கேட்பவனாகவும் காப்பவனாகவும் மரபில் புகழ்பெற்றவன். அவனே தன் உறுதிமொழியை நினைவுகூர்கிறான், மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்கிறான்; அவனுடைய பக்தி சேவையிலேயே நிறைவு பெறுகிறது, சுவர்க்கத்தில் அல்ல. ‘ஐவர்’ என்ற எண்ணிக்கை இந்தி உரையில் தெளிவாக்கப்பட்டுள்ளது — ஜாம்பவான், விபீஷணன், அனுமன், மைந்தன், த்விவிதன்; இவர்களில் அனுமனும் விபீஷணனும் பிரளயம் வரை வாழ்வார்கள்; மற்ற மூவரும் துவாபர-கலியுகச் சந்தியில் கிருஷ்ணாவதார காலத்தில் இறந்தனர் என்பது உரையின் குறிப்பு. இறுதியில் ராமன் எஞ்சிய அனைவருக்கும் ‘என்னுடன் வாருங்கள்’ என்று அனுமதி தருகிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தின் மகாப்பிரஸ்தானத்துக்கான பின்னணி தயாராகிறது. ராமன் சில துணைவர்களைப் பூமியிலேயே நிறுத்துவது அவனுடைய கதை அறுபடாமல் தொடர்வதற்காகவே — விபீஷணன் இலங்கையில், அனுமன் கதை கேட்பதில், ஜாம்பவான் முதலானோர் கலியுகம் வரை ராமனின் நினைவை உயிர்ப்புடன் காக்கின்றனர். இவ்வாறு ராமன் செல்கிறான்; ஆனால் அவனுடைய பக்தர்கள் அவனுடைய சாட்சிகளைப் போல உலகில் நிலைக்கின்றனர். அனுமனின் மறுமொழியில் உள்ள ‘புனிதமான’ என்ற அடைமொழி கதையின் புனிதத்தைப் போற்றுகிறது — கேட்போரைத் தூய்மைப்படுத்தும் கதை அது. ‘நீங்கள் சொன்னபடியே’ என்ற சொல்லால் ராமன் எஞ்சியோரின் விருப்பத்தை மதிக்கிறான் — செல்ல விரும்புவோர் செல்லட்டும்.

ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ, ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಆ ದೂತರು ಬೇಗನೆ ಮಧುರೆಗೆ ಹೊರಟರು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಂಗಲಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನೂ, ರಾಘವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ, ಪುತ್ರರ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ, ಪೌರರ ಅನುಗಮನವನ್ನೂ. ‘ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಮನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಶನಿಗಾಗಿ ಕುಶಾವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಲವನಿಗಾಗಿ ಶ್ರಾವಸ್ತಿ ಎಂಬ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಘವನೂ ಭರತನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಜನಶೂನ್ಯವಾಗಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ನಿವೇದಿಸಿ ‘ರಾಜನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದರು. ದೂತರು ಕುಲಕ್ಷಯದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕ್ಷಣವೂ ವಿಶ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮೂರೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾದ ದಾರಿ ಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವರ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ತ್ಯಾಗ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಅಭಿಷೇಕ, ಅನುಗಮನ; ಇದೇ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರ. ಕುಶಾವತಿ ವಿಂಧ್ಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ, ಶ್ರಾವಸ್ತಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮವಂಶದ ಮುಂದಿನ ಪರಂಪರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ವಿಜನಾಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಜನಶೂನ್ಯವಾಗಿಸಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಹೃದಯವಿದ್ರಾವಕ — ರಾಮನ ಜನ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ನಗರವು ಈಗ ಜನಶೂನ್ಯವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪೌರರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ತ್ವರ ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಕರೆ ದೂತರ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಡಮಾಡಿದರೆ ಸಹೋದರರನ್ನು ಸೇರಲಾರ. ದೂತರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವೋ ಭರತಸ್ತಥಾ’ (ರಾಘವನೂ ಭರತನೂ) ಎಂದು ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಭರತನೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೂ ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇಬ್ಬರು ಅಣ್ಣಂದಿರು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಹೇಗೆ ಉಳಿದಾನು? ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಮಧುರೆಯವರೆಗಿನ ದಾರಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು, ಆದರೆ ದೂತರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸುದ್ದಿಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವು ಅವರ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಘೋರವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಕುಲಕ್ಷಯವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುನಂದನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಂಚನನೆಂಬ ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಅವರಿಗೆ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು — ಸಹೋದರರೊಡನೆ ತನಗೂ ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ ನರಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಸುಬಾಹುವು ಮಧುರೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು, ಶತ್ರುಘಾತಿಯು ವೈದಿಶವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಮಧುರೆಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಿ ಆ ರಾಜನು ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಹಂಚಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಸುಬಾಹುವನ್ನು ಮಧುರೆಯಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಘಾತಿಯನ್ನು ವೈದಿಶದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಾಘವನು ಒಂದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ನಯವಾದ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನು ಅಕ್ಷಯರಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಕಂಡನು. ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನಂದನನೇ, ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ. ವೀರನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಡ, ಬೇರೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನಂತಹವನಿಂದ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅವನ ಆ ದೃಢವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರಿತು ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಭರತನಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪುತ್ರರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಆತುರವು ಅವನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ದೃಢತೆಯೂ ಇವೆ — ರಾಮನಿಗೆ ತಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಅವನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಬೇರೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲೂ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಒಂದಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಸುವಿಚಾರಿತ — ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಧನಗಳ ನ್ಯಾಯವಾದ ವಿಭಾಗ, ಇದರಿಂದ ಪುತ್ರರ ನಡುವೆ ಕಲಹವಾಗಬಾರದು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದೃಢವಾದ, ಹೇಡಿತನವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಶತ್ರುಘ್ನನ ನಿಶ್ಚಯದ ಪೌರುಷವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುವ ಸ್ವೀಕಾರವಚನ.

ಅವನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹಗಳೂ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ದೇವಪುತ್ರರು, ಋಷಿಪುತ್ರರು, ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರು — ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಹೋದರೆ, ಯಮದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಡವಿಹಾಕಿದಂತಾಗುವುದು.’ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವೀರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಮುಂದಾದನು — ‘ನರೇಶ್ವರನೇ, ವೀರನಾದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರೂ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ — ಲಂಕಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿದವರು ಸ್ವರ್ಗಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೂ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಮಕ್ಷಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಲೀಲಾಸಂವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಲೀಲಾಸಂವರಣದ ಸಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಮಾತು ಭಾವಪೂರ್ಣ — ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಜೀವನವು ಅವರಿಗೆ ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಂತೆ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ‘ತವಾನುಗಮನೇ ರಾಜನ್ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಂ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಮ್’ (ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಭ್ರಾತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಪುತ್ರರ, ಋಷಿಪುತ್ರರ, ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಮೂಲತಃ ದೇವಾಂಶರೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಅನುಗಮನವು ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೂ ಹೌದು. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ‘ಸ್ವರ್ಗಾಯಾಭಿಮುಖಂ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನ ಆಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶರೀರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾದರೋ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಆನಂದಪಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅವನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖ ಸುಗ್ರೀವ, ಕೇಳು; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ದೇವಲೋಕಕ್ಕಾಗಲಿ ಪರಮ ಮಹಾಪದಕ್ಕಾಗಲಿ ಹೋಗಲಾರೆ.’ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನೇ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿರುವವರೆಗೆ, ಭೂಮಿಯಿರುವವರೆಗೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಥೆಯಿರುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲಿ. ಸ್ನೇಹದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ನೀನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಾರದು. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸದಾ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ದೇವತೆಯಾದ ಜಗನ್ನಾಥನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಆರಾಧಿಸು.’ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನನ್ನಾದರೋ ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವವು ರಾಮಕಥೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದೊಡನೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಕಥೆಯಿರುವವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯ. ‘ಉತ್ತರಂ ವಕ್ತುಂ ನಾರ್ಹಸಿ’ (ನೀನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅವನ ಅನುಗಮನಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಜಗನ್ನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಶ್ರೀಶೇಷಶಾಯಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದೇವತೆ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥ ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಖಿತ್ವೇನ’ (ಸ್ನೇಹದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಮೈತ್ರಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಮೈತ್ರಿಯ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಪರಮಪದಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಾರೆ’; ಮಿತ್ರನಿಲ್ಲದ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಅಪೂರ್ಣ. ವಿಭೀಷಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದಾದರೋ ದಂಡನೆಯಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ — ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಅನಂತರ ಅವನೇ ಅವರ ಧರ್ಮರಾಜ. ‘ಯಾವಚ್ಚಂದ್ರಶ್ಚ ಸೂರ್ಯಶ್ಚ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿರುವವರೆಗೆ) ಎಂಬುದು ಚಿರಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಕ್ತಿ; ಇದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯವು ರಾಮಕಥೆಯಂತೆಯೇ ಕಾಲಾತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರ ರಾಜನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಜೀವಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬೇಡ. ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇರು.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹನುಮಂತನು ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಹೀಗೆ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪಾವನವಾದ ಕಥೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರನಾದ ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೂ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಜಾಂಬವಂತನೊಡನೆ ನೀವು ಐವರೂ ಕಲಿಯುಗ ಬರುವವರೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಸಿರಿ.’ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಬನ್ನಿ.’ ಹನುಮಂತನ ಚಿರಂಜೀವಿತ್ವವು ರಾಮಕಥೆಯೊಡನೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕಥೆಯ ಶ್ರೋತೃವೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೃಪ್ತಿಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಐವರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ; ಇವರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರು ಪ್ರಳಯದವರೆಗೆ, ಉಳಿದ ಮೂವರು ದ್ವಾಪರ-ಕಲಿಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದಿದರು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಟಿಪ್ಪಣಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಬನ್ನಿ’ ಎಂದು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ರಾಮನು ಕೆಲವು ಸಹಾಯಕರನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಸುವುದು ಅವನ ಕಥೆಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಗಾಗಿ — ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಹನುಮಂತನು ಕಥಾಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬವಂತ ಮೊದಲಾದವರು ಕಲಿಯುಗದವರೆಗೆ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಭಕ್ತರು ಅವನ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಪಾವನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕಥೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಕಥೆ. ‘ಯಥೋದಿತಮ್’ (ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಉಳಿದವರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೋಗಬಯಸುವವರು ಹೋಗಲಿ.

രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ വേഗമേറിയ ആ ദൂതന്മാർ വഴിയിൽ എവിടെയും തങ്ങാതെ വേഗം മഥുരയിലേക്കു പോയി. മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട് മഥുരയിലെത്തി അവർ ശത്രുഘ്നനോട് എല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ പറഞ്ഞു — ലക്ഷ്മണന്റെ പരിത്യാഗം, രാഘവന്റെ പ്രതിജ്ഞ, പുത്രന്മാരുടെ അഭിഷേകം, പൗരന്മാരുടെ അനുഗമനം. ‘ബുദ്ധിമാനായ രാമൻ വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വരയിൽ കുശനുവേണ്ടി കുശാവതി എന്ന പേരിൽ മനോഹരമായ ഒരു നഗരി നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു; ലവന്റെ മനോഹരമായ പുരി ശ്രാവസ്തി എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാഘവനും ഭരതനും അയോധ്യയെ ജനശൂന്യമാക്കി സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാം മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെ വേഗം അറിയിച്ച് ‘രാജാവേ, വേഗം വരിക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ നിർത്തി. കുലക്ഷയത്തിന്റെ വാർത്തയാണ് ദൂതന്മാർ വഹിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവർ ഒരു ക്ഷണംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല — മൂന്നു ദിവസംകൊണ്ടുതന്നെ നീണ്ട വഴി താണ്ടി. അവരുടെ സന്ദേശത്തിൽ സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — ത്യാഗം, പ്രതിജ്ഞ, അഭിഷേകം, അനുഗമനം; ഇതുതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സാരം. കുശാവതി വിന്ധ്യന്റെ താഴ്‌വരയിൽ, ശ്രാവസ്തി വടക്ക് — പുതിയ രണ്ടു രാജധാനികളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ ആദ്യമായി കേൾക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമവംശത്തിന്റെ ഭാവിപരമ്പര സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അയോധ്യാം വിജനാം കൃത്വാ’ (അയോധ്യയെ ജനശൂന്യമാക്കി) എന്ന വാക്യം ഹൃദയഭേദകമാണ് — രാമന്റെ ജന്മഭൂമിയായ ആ നഗരി, പൗരന്മാരെല്ലാം അനുഗമിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയതിനാൽ, ഇനി ജനശൂന്യമാകും. ‘ത്വര രാജൻ’ (രാജാവേ, വേഗം വരിക) എന്ന ആഹ്വാനം ദൂതന്മാരുടെ നിർബന്ധം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ വൈകിയാൽ സഹോദരന്മാരെ അദ്ദേഹത്തിനു കിട്ടുകയില്ല. ദൂതന്മാരുടെ വാക്കിൽ ‘രാഘവോ ഭരതസ്തഥാ’ (രാഘവനും ഭരതനും) എന്ന് രണ്ടുപേരുടെയും പേരുകൾ ഒന്നിച്ചു പറയുന്നു — ഭരതനും രാമനോടൊപ്പം പോകാൻ നിശ്ചയിച്ചുവെന്ന് ശത്രുഘ്നൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിനും മറ്റൊരു വഴി ശേഷിക്കുന്നില്ല — രണ്ടു ജ്യേഷ്ഠന്മാരും പോകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ ഇവിടെ നിൽക്കും? അയോധ്യമുതൽ മഥുരവരെയുള്ള വഴി നീണ്ടതാണ്; എങ്കിലും ദൂതന്മാർ രാപ്പകൽ വിശ്രമമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു — വാർത്തയുടെ ഗൗരവം അവരുടെ ഗതിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു.

ഘോരമായ ആ കുലക്ഷയം അടുത്തെത്തിയെന്നു കേട്ട് രഘുനന്ദനനായ ശത്രുഘ്നൻ പ്രജകളെയും പുരോഹിതനായ കാഞ്ചനനെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അവരോട് നടന്നതെല്ലാം പറഞ്ഞു; സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം തനിക്കുണ്ടാകാൻപോകുന്ന മാറ്റവും. തുടർന്ന് വീരനായ ആ നരാധിപൻ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്തു. സുബാഹുവിന് മഥുരയും ശത്രുഘാതിക്ക് വൈദിശവും ലഭിച്ചു; മഥുരയിലെ സേനയെയും ധനത്തെയും രണ്ടായി ഭാഗിച്ച് രാജാവ് രണ്ടു പുത്രന്മാർക്കും യഥോചിതം വിഭജിച്ചുനൽകി അവരെ സ്ഥാപിച്ചു. സുബാഹുവിനെ മഥുരയിലും ശത്രുഘാതിയെ വൈദിശത്തിലും സ്ഥാപിച്ചശേഷം രാഘവൻ (ശത്രുഘ്നൻ) ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കു പോയി. അവിടെ നേർത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാമനെ അക്ഷയരായ മുനിമാരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, കൈകൂപ്പി രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ധർമത്തെ മാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ധർമജ്ഞനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവനന്ദനാ, രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെയും അഭിഷേകം കഴിച്ചാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും. വീരാ, അതിനാൽ ഇനി ഇന്നു മറ്റൊന്നും പറയരുത്, മറ്റൊരു ആജ്ഞയും നൽകരുത്; എന്നെപ്പോലൊരുവൻ വിശേഷിച്ച് അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കപ്പെടുന്നത് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ അവന്റെ ദുർബലമല്ലാത്ത ആ ബുദ്ധി — ദൃഢനിശ്ചയം — അറിഞ്ഞ് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ ശത്രുഘ്നനോട് ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. ശത്രുഘ്നനും ഭരതനെപ്പോലെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; പുത്രന്മാർക്കു വേണ്ട ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്ത് ഏകനായി ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ വരുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരഭക്തി കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ വിനയവും ദൃഢതയുമുണ്ട് — തടയാനുള്ള അവസരംപോലും അദ്ദേഹം രാമനു നൽകുന്നില്ല; ‘മറ്റൊരു ആജ്ഞ നൽകരുത്’ എന്ന് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഏറ്റവും ഇളയ സഹോദരനും ജ്യേഷ്ഠന്റെ മാർഗം വരിക്കുന്നു; ജനനത്തിലെന്നപോലെ പ്രസ്ഥാനത്തിലും നാലു സഹോദരന്മാരും ഒന്നാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ ഏർപ്പാടും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — സേനയുടെയും ധനത്തിന്റെയും ന്യായമായ വിഭജനം; അതിനാൽ പുത്രന്മാർക്കിടയിൽ കലഹമുണ്ടാകില്ല. ‘അക്ലീബാം ബുദ്ധിം’ (ദുർബലമല്ലാത്ത ബുദ്ധി) എന്ന രാമന്റെ വിലയിരുത്തൽ ശത്രുഘ്നന്റെ നിശ്ചയത്തിലെ പൗരുഷത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ശോകത്താലല്ല, ധൈര്യത്തോടെയാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്. രാമനും ദീർഘമായി സംസാരിക്കുന്നില്ല; ‘ശരി’ എന്ന ഒറ്റപ്പദമാണ് ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന സ്വീകാരവാക്ക്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ കാമരൂപികളായ വാനരരും ഋക്ഷരാക്ഷസസംഘങ്ങളും അനേകമായി വന്നുചേർന്നു. സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സ്വർഗത്തിലേക്കു മുഖം തിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അവരെല്ലാം ഒത്തുകൂടി. ദേവപുത്രന്മാരും ഋഷിപുത്രന്മാരും ഗന്ധർവപുത്രന്മാരും രാമന്റെ ക്ഷയം — ലീലാസംവരണം — അറിഞ്ഞ് എല്ലാവരും വന്നുചേർന്നു. ആ വാനരരാക്ഷസരെല്ലാം രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാനാണ് ഞങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നത്. പുരുഷോത്തമനായ രാമാ, ഞങ്ങളെക്കൂടാതെ അങ്ങു പോകുകയാണെങ്കിൽ, യമദണ്ഡം ഉയർത്തി ഞങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയതുപോലെയാകും.’ ഇതിനിടയിൽ മഹാബലനായ സുഗ്രീവനും വിധിയാംവണ്ണം വീരനായ രാമനെ നമസ്കരിച്ച് അറിയിക്കാനൊരുങ്ങി: ‘നരേശ്വരാ, വീരനായ അംഗദനെ അഭിഷേകം ചെയ്താണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും.’ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സഹായികളെല്ലാം ഇവിടെ വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു — ലങ്കായുദ്ധത്തിൽ രാമനോടൊപ്പം പൊരുതിയവർ സ്വർഗയാത്രയിലും അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘രാമക്ഷയം’ എന്ന പദം രാമന്റെ ലീലാസംവരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലീലാസംവരണത്തിന്റെ സമയം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. വാനരരുടെ വാക്ക് ഭാവപൂർണമാണ് — രാമനില്ലാത്ത ജീവിതം അവർക്കു യമദണ്ഡംകൊണ്ടുള്ള വധംപോലെയാണ്. സുഗ്രീവനും ശത്രുഘ്നനെപ്പോലെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടാണു വന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — ‘തവാനുഗമനേ രാജൻ വിദ്ധി മാം കൃതനിശ്ചയം’ (രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അറിഞ്ഞാലും) എന്ന വരി ഇവിടെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൈത്രിയും സാഹോദര്യത്തിനു തുല്യമാണെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവപുത്രന്മാരുടെയും ഋഷിപുത്രന്മാരുടെയും ഗന്ധർവപുത്രന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യം വാനരരും ഋക്ഷരും മൂലത്തിൽ ദേവാംശങ്ങൾതന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാർതന്നെയാണ് വാനരരൂപത്തിൽ ജനിച്ചത്. അതിനാൽ അവരുടെ അനുഗമനം സ്വന്തം മൂലത്തിലേക്കുള്ള മടക്കവുമാണ്. അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ അവർ അവരവരുടെ പിതാക്കന്മാരിൽ ലയിക്കുന്നത് വർണിക്കപ്പെടും. ‘സ്വർഗായാഭിമുഖം സ്ഥിതം’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു മുഖം തിരിച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അപ്പോഴത്തെ രാമന്റെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ശരീരംകൊണ്ട് അയോധ്യയിൽ, മനസ്സുകൊണ്ടോ സ്വധാമാഭിമുഖൻ.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൈത്രി ഓർത്തുകൊണ്ട് വാനരേന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുഹൃത്തേ സുഗ്രീവാ, കേൾക്കുക; നിന്നെക്കൂടാതെ ദേവലോകത്തിലേക്കോ പരമവും മഹത്തുമായ പദത്തിലേക്കോ ഞാൻ പോകില്ല.’ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാവീര്യനായ രാക്ഷസേന്ദ്രാ വിഭീഷണാ, പ്രജകൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം നീ ലങ്കയിൽ നിന്റെ ശരീരം ധരിച്ചു ജീവിക്കും. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉള്ളിടത്തോളം, ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ലോകത്തിൽ എന്റെ കഥയുള്ളിടത്തോളം നിന്റെ രാജ്യം ഇവിടെ നിലനിൽക്കട്ടെ. സൗഹൃദത്തിന്റെ പേരിലാണ് നിന്നോടു ഞാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്; എന്റെ ആജ്ഞ നീ നിറവേറ്റണം; ധർമത്തോടെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുക; മറുപടി പറയരുത്. മഹാബലനായ രാക്ഷസേന്ദ്രാ, മറ്റൊന്നുകൂടി പറയാനാഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുകുലദൈവതമായ ജഗന്നാഥനെ എപ്പോഴും ആരാധിക്കുക; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർപോലും ഇടവിടാതെ ആരാധിക്കേണ്ടവനാണ് അദ്ദേഹം.’ വിഭീഷണൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമവാക്യം സ്വീകരിച്ചു. ഇവിടെ രാമൻ രണ്ടുവിധം പെരുമാറുന്നു — സുഗ്രീവനെ മിത്രമെന്ന നിലയിൽ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; വിഭീഷണനെയാകട്ടെ രാജധർമമനുസരിച്ച് ലങ്കയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ചിരഞ്ജീവിത്വം രാമകഥയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — കഥയുള്ളിടത്തോളം രാജ്യം. ‘മറുപടി പറയരുത്’ എന്ന ആജ്ഞ അനുഗമിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷയെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ തടയുന്നു. ‘ജഗന്നാഥൻ’ എന്ന പദം ‘ശേഷശായിയായ ശ്രീഭഗവാൻ വിഷ്ണു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലദൈവം ശ്രീരംഗനാഥനാണെന്ന പാരമ്പര്യം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സഖിത്വേന’ (സൗഹൃദത്തിന്റെ പേരിൽ) എന്ന പദം ആജ്ഞപോലും പ്രഭുത്വത്തോടെയല്ല, മൈത്രിയോടെയാണു നൽകുന്നതെന്നു കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനോടുള്ള രാമന്റെ മറുപടിയും മൈത്രിയുടെ പരമാവധി കാണിക്കുന്നു — ‘നിന്നെക്കൂടാതെ പരമപദത്തിലേക്കുപോലും ഞാൻ പോകില്ല’; മിത്രമില്ലാതെ സ്വർഗവും അപൂർണമാണ്. വിഭീഷണനെ ഭൂമിയിൽ നിർത്തുന്നതാകട്ടെ ശിക്ഷയല്ല, ഉത്തരവാദിത്വമാണ് — ലങ്കയിലെ പ്രജകളെ ധർമത്തോടെ രക്ഷിക്കണം; രാവണനുശേഷം അവരുടെ ധർമരാജാവ് അദ്ദേഹമാണല്ലോ. ‘യാവച്ചന്ദ്രശ്ച സൂര്യശ്ച’ (ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉള്ളിടത്തോളം) എന്ന ഉപമ ചിരകാലത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ സൂചനയാണ്; അതിലൂടെ വിഭീഷണന്റെ രാജ്യം രാമകഥയെപ്പോലെ കാലാതീതമാകുന്നു.

രാക്ഷസമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവായ വിഭീഷണൻ രാഘവന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടു നിന്നു. അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ ജീവിച്ചിരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവനാണ്; ആ പ്രതിജ്ഞ വ്യർഥമാക്കരുത്. വാനരേശ്വരാ, ലോകത്തിൽ എന്റെ കഥകൾ പ്രചരിക്കുന്നിടത്തോളം എന്റെ വാക്കു പാലിച്ചുകൊണ്ട് സുപ്രീതനായി ആനന്ദിക്കുക.’ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹനുമാൻ അത്യധികം ഹർഷിച്ച് ഇങ്ങനെ അറിയിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ പാവനമായ കഥ ലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നിടത്തോളം അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ഭൂമിയിൽ നിലകൊള്ളും.’ തുടർന്ന് ബ്രഹ്മപുത്രനും വൃദ്ധനുമായ ജാംബവാനോടും മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടും അങ്ങനെതന്നെ പറഞ്ഞശേഷം രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ജാംബവാനോടൊപ്പം നിങ്ങൾ അഞ്ചുപേർ കലിയുഗം വന്നെത്തുന്നതുവരെ എപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുക.’ അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം കാകുത്സ്ഥൻ ആ എല്ലാ ഋക്ഷവാനരരോടും പറഞ്ഞു: ‘ശരി, പറഞ്ഞതുപോലെ എന്നോടൊപ്പം പോരുക.’ ഹനുമാന്റെ ചിരഞ്ജീവിത്വം രാമകഥയുമായി ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കഥയുടെ ശ്രോതാവും രക്ഷകനുമാണെന്നു പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രതിജ്ഞ ഓർക്കുന്നു, ഹർഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തി സ്വർഗത്തിലല്ല, സേവനത്തിലാണു തൃപ്തിയടയുന്നത്. ‘അഞ്ച്’ എന്ന സംഖ്യ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു — ജാംബവാൻ, വിഭീഷണൻ, ഹനുമാൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ; ഇവരിൽ ഹനുമാനും വിഭീഷണനും പ്രളയംവരെ, ശേഷിച്ച മൂന്നുപേർ ദ്വാപരകലിസന്ധിയിൽ കൃഷ്ണാവതാരകാലത്തു മരിച്ചു എന്നാണ് വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ കുറിപ്പ്. ഒടുവിൽ ശേഷിച്ച എല്ലാവരെയും ‘എന്നോടൊപ്പം പോരുക’ എന്ന് രാമൻ അനുവദിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലെ മഹാപ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങി. ചില സഹായികളെ രാമൻ ഭൂമിയിൽത്തന്നെ നിർത്തുന്നത് തന്റെ കഥയുടെ അവിച്ഛിന്നതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് — വിഭീഷണൻ ലങ്കയിൽ, ഹനുമാൻ കഥാശ്രവണത്തിൽ, ജാംബവാൻ തുടങ്ങിയവർ കലിയുഗംവരെ — അവർ രാമന്റെ സ്മരണ ജീവനോടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ പോകുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാക്ഷികളെപ്പോലെ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിലെ ‘പാവനീ’ (പാവനമായ) എന്ന വിശേഷണം കഥയുടെ പാവനത്വത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — ശ്രോതാക്കളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന കഥ. ‘യഥോദിതം’ (പറഞ്ഞതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ ശേഷിച്ചവരുടെ സ്വേച്ഛയെ മാനിക്കുന്നു — പോകാനാഗ്രഹിക്കുന്നവർ പോരട്ടെ.

Urged on by Rāma's command, the swift messengers set off at once for Madhurā and made no halt on the way. After three days and nights they reached Madhurā and told Śatrughna everything just as it had happened: Lakṣmaṇa's banishment and Rāghava's promise, the consecration of the two sons and the citizens' resolve to follow him. "The wise Rāma has founded for Kuśa a lovely city named Kuśāvatī on the slopes of the Vindhya mountains, and for Lava a lovely city proclaimed as Śrāvastī. Rāghava and Bharata, those great warriors, are leaving Ayodhyā empty of people and have made ready to depart for heaven." When they had quickly told all this to the great-souled Śatrughna, the messengers said, "Make haste, king," and fell silent. The messengers carry news of the ending of the family, and so they do not rest a moment; the long road is covered in three days. Their message gives the sequence of events briefly and clearly, the banishment, the promise, the consecration, the resolve to follow, which is the substance of the two previous sargas. Kuśāvatī on the Vindhya slopes and Śrāvastī in the north: the names of the two new capitals are heard here for the first time, hinting at the future line of Rāma's house. "Leaving Ayodhyā empty of people" is heartbreaking: the city of Rāma's birth will now be deserted, since all its citizens are ready to follow him. "Make haste, king" shows the messengers' urgency: if Śatrughna delays, he will not reach his brothers. They name Rāghava and Bharata together, so Śatrughna understands that Bharata too has resolved to go with Rāma; for him no choice remains, for how could he stay when his two elder brothers are going? The road from Ayodhyā to Madhurā is long, yet the messengers travel day and night without rest, and the weight of their news shows in their speed.

Hearing of the dreadful ending of the family now at hand, Śatrughna, delight of the Raghus, called together his people and his priest Kāñcana and told them all that had happened, and the change that awaited him along with his brothers. Then the heroic king consecrated his two sons: Subāhu received Madhurā and Śatrughātin Vaidiśa. He divided the army of Madhurā in two between them and shared the wealth fairly, and so established them. Having set Subāhu in Madhurā and Śatrughātin in Vaidiśa, he set out for Ayodhyā with a single chariot. There he saw the great-souled Rāma, blazing like fire, clad in fine silk, with the imperishable sages around him. With joined palms and restrained senses he saluted Rāma and, his mind fixed on dharma alone, said to him: "Joy of the Raghus, I have consecrated my two sons, and I have come. Know, king, that I am resolved to follow you. Say nothing else to me today, hero, and give me no other command; I would not have your command defied, least of all by one like me." Seeing his firm and manly resolve, Rāma, delight of the Raghus, said to Śatrughna only, "So be it." Like Bharata, Śatrughna gives up his kingdom; he provides for his sons and comes alone in a single chariot, and his haste shows his devotion to his brother. His words are humble and firm together: he gives Rāma no chance to stop him, asking in advance not to be given any other command. Even the youngest brother chooses the path of the eldest; the four brothers are one in their going as in their birth. His arrangements too are well considered, with a fair division of army and wealth so that there should be no quarrel between his sons. Rāma's praise of his "manly resolve" honours its courage: he follows not from grief but from steadfastness. And Rāma says no more than "So be it", the word of assent that recurs again and again in this sarga.

As Śatrughna finished speaking, monkeys who could take any form they pleased, and hosts of bears and rākṣasas, gathered there in great numbers. With Sugrīva at their head they had all come, eager to see Rāma, who stood facing towards heaven. Sons of gods, sons of seers and sons of gandharvas had all come, knowing that Rāma's end was at hand. All the monkeys and rākṣasas saluted Rāma and said: "King, we have come to follow you. If you go without us, Rāma, best of men, it will be as though you had struck us down with the raised staff of Yama." Meanwhile mighty Sugrīva bowed duly to the hero Rāma and made ready to speak: "Lord of men, I have come after consecrating the heroic Aṅgada. Know, king, that I am resolved to follow you." All the allies of the Yuddha Kāṇḍa meet here once more: those who fought beside Rāma in the war of Laṅkā do not forsake him on his journey to heaven either. "Rāma's end" means his withdrawing of his earthly play. The monkeys' words are full of feeling: life without Rāma would be to them like being killed by Yama's staff. Sugrīva too, like Śatrughna, has set his son on the throne before coming, and his words echo Śatrughna's exactly: "Know, king, that I am resolved to follow you." So the poet suggests that friendship is the equal of brotherhood. The presence of the sons of gods, seers and gandharvas shows that the monkeys and bears were at root portions of the gods, for in the Bāla Kāṇḍa the gods were born as monkeys to help Rāma; so their following him is also a return to their source, and their entering into their own divine fathers is told in the next two sargas. "Facing towards heaven" pictures Rāma at that moment: in body he is in Ayodhyā, but in mind he faces his own abode.

Hearing Sugrīva's words and thinking of their friendship, Rāma, best of those who give delight, said to the lord of the monkeys: "Listen, friend Sugrīva: I would not go to the world of the gods, or even to the highest and greatest state, without you." To all of them Kākutstha smiled and said, "So be it." Then the illustrious one spoke to Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas: "Mighty Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, as long as the creatures live, so long shall you keep your body and dwell in Laṅkā. As long as the moon and the sun endure, as long as the earth stands, as long as my story is told in the world, so long shall your kingship stand here. You are bound to me by friendship, and you must do as I command: protect your subjects with dharma, and do not answer back. And I wish to say one thing more, mighty lord of the rākṣasas: always worship Jagannātha, lord of the world, the family deity of the Ikṣvākus, who is ever to be worshipped even by the gods with Vāsava." Vibhīṣaṇa said, "So be it," and accepted Rāma's word. Here Rāma deals with his friends in two ways: Sugrīva he takes with him as a friend, while Vibhīṣaṇa he establishes in Laṅkā by a king's dharma. Vibhīṣaṇa's long life is bound up with the life of Rāma's story: as long as the story lasts, so long his kingdom. "Do not answer back" forestalls in advance his plea to follow. "Bound by friendship" shows that even the command is given in friendship, not as lordship. Rāma's answer to Sugrīva shows the height of friendship: without a friend, even heaven is incomplete. For Vibhīṣaṇa, remaining on earth is not a punishment but a charge: the people of Laṅkā must be protected by dharma, for after Rāvaṇa he is their righteous king. "As long as the moon and the sun" is the familiar image for time without end, and by it Vibhīṣaṇa's kingdom, like Rāma's story, passes beyond time.

The king of the rākṣasa chiefs stood keeping Rāghava's command in mind. When he had spoken to him, Kākutstha said to Hanumān: "You have set your mind on living on; do not make your promise empty. As long as stories of me are told in the world, lord of the monkeys, so long live on in joy, carrying out my word." At these words of the great-souled Rāghava Hanumān felt the highest joy and answered: "As long as your purifying story travels through the world, so long shall I stay on the earth, carrying out your command." Having spoken likewise to the aged Jāmbavān, son of Brahmā, and to Mainda and Dvivida, he said: "All five of you, with Jāmbavān, live on until the Kali age has come." Then Kākutstha said to all the other bears and monkeys: "Very well; come with me, as you have said." Hanumān's long life is bound to Rāma's story, and tradition knows him as its listener and guardian. He remembers his own promise and accepts with joy; his devotion is satisfied by service, not by heaven. At the end Rāma allows all the rest to go with him, and the stage is set for the great departure in the next sarga. That Rāma leaves some of his helpers on earth is for the unbroken life of his story: Vibhīṣaṇa in Laṅkā, Hanumān listening to the story, Jāmbavān and the others until the Kali age keep Rāma's memory alive. So Rāma departs, but his devotees remain in the world as his witnesses. In Hanumān's reply "purifying" praises the holiness of the story, which purifies those who hear it, and "as you have said" shows Rāma honouring the others' own wish: let those who want to go, go.