लक्ष्मणं विसृज्य दुःखशोकसमन्वितः रामः पुरोधसं मन्त्रिणः नैगमान् च इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य अहं धर्मवत्सलं वीरं भरतम् अयोध्यायाः पतिं राज्ये अभिषेक्ष्यामि, ततः वनं यास्यामि। सम्भारान् प्रवेशयत, कालात्ययः यथा मा भूत्। अद्य एव लक्ष्मणेन गतां गतिम् अहं गमिष्यामि।’ राघवेण उक्तं तत् श्रुत्वा सर्वाः प्रकृतयः मूर्धभिः भूमौ प्रणताः गतसत्त्वाः इव अभवन्। लक्ष्मणस्य गमनेन रामस्य अपि भूलोके वासः समाप्तः — यः आजन्म सहचरः, तेन विना रामः क्षणम् अपि स्थातुं न इच्छति। ‘लक्ष्मणेन गतां गतिम्’ इति वाक्यं भ्रातृप्रेम्णः परां सीमां दर्शयति। ‘वनम्’ इति पदम् अत्र पुनः प्रतिध्वनति — यथा पूर्वं पितुः वचनेन वनं गतः, तथा अधुना अपि राज्यं भरताय दत्त्वा वनं गन्तुम् इच्छति; अयोध्याकाण्डस्य प्रतिबिम्बम् इव। प्रजानां मूर्च्छा तासां रामे अनन्यां भक्तिं सूचयति — राज्ञः वियोगः तासां कृते प्राणवियोगः इव। रामः ‘कालात्ययो मा भूत्’ इति त्वरां दर्शयति — पूर्वसर्गे कालः एव तं प्रतीक्षते, अतः विलम्बः न युक्तः। सः नैगमान् अपि आह्वयति, येन सर्वे पौराः निर्णयं शृण्वन्ति; राज्यस्य हस्तान्तरणं गुप्तं न, अपितु सर्वेषां समक्षं भवति।

राघवभाषितं श्रुत्वा भरतः विसंज्ञः अभूत्; सः राज्यं विगर्हयामास, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘राजन्, सत्येन स्वर्गभोगेन च अहं शपे — रघुनन्दन, त्वां विना राज्यं न कामये। नराधिप, इमौ कुशीलवौ अभिषिच्य कोशलेषु वीरं कुशम्, उत्तरेषु लवं स्थापय। शत्रुघ्नस्य समीपं त्वरितविक्रमाः दूताः गच्छन्तु; अस्माकम् इदं गमनं शीघ्रम् आख्यातु, चिरं मा भूत्।’ भरतस्य चरित्रम् अत्र अपि अयोध्याकाण्डस्य अनुरूपं — तदा अपि सः रामं विना राज्यं निराकरोत्, अधुना अपि तथा एव। ‘अस्माकम्’ इति बहुवचनेन सः स्वं शत्रुघ्नं च रामस्य अनुगामिनौ इति निश्चिनोति। सः उत्तराधिकारस्य व्यवस्थाम् अपि सूचयति — रामस्य पुत्रौ एव राज्ये स्थापनीयौ, एवं वंशस्य परम्परा न भज्यते। शत्रुघ्नः दूरे मधुरायां वसति, तस्मै अपि वार्ता शीघ्रं प्रेषणीया — भरतस्य दृष्टिः सर्वान् भ्रातॄन् समानं गृह्णाति। ‘सत्येन शपे’ इति शपथः तस्य निश्चयस्य दृढतां दर्शयति — सः स्वर्गसुखम् अपि पणीकरोति। एवं भरतः रामस्य प्रस्तावं विनयेन निराकरोति, किन्तु राज्यं शून्यं न त्यजति, योग्यान् उत्तराधिकारिणः अपि निर्दिशति। राजनीतेः धर्मस्य च सामञ्जस्यम् अत्र दृश्यते।

भरतेन उक्तं तत् श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तान् अधोमुखान् पौरान् च दृष्ट्वा वसिष्ठः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स राम, धरणिं गताः इमाः प्रकृतीः पश्य। एषाम् ईप्सितं कार्यं ज्ञात्वा एषां विप्रियं मा कृथाः।’ वसिष्ठस्य वाक्येन प्रकृतीजनम् उत्थाप्य काकुत्स्थः ‘किं करोमि’ इति सर्वान् अब्रवीत्। ततः सर्वाः प्रकृतयः रामं वचनम् अब्रुवन् — ‘राम, यत्र गमिष्यसि, तत्र गच्छन्तं त्वाम् अनुगच्छामः। काकुत्स्थ, यदि पौरेषु ते प्रीतिः, यदि अनुत्तमः स्नेहः, तर्हि सपुत्रदाराः वयं त्वया समं सत्पथं गच्छाम। तपोवनं वा, दुर्गं वा, नदीं वा, अम्भोनिधिं वा — यत्र गच्छसि, यदि वयं न त्याज्याः, तर्हि ईश्वर, सर्वान् नः नय। एषा नः परमा प्रीतिः, एषः नः परमः वरः; नृप, तव अनुगमने सदा नः हृद्गता प्रीतिः।’ प्रजानां भक्तिः अत्र अद्वितीया — ताः राज्ञः अनुगमनं मृत्युं न मन्यन्ते, अपितु परमं वरम्। वनवासकाले अपि पौराः रामम् अनुगन्तुम् ऐच्छन्, तदा सः तान् निवर्तयत्; अधुना तु वसिष्ठस्य वचनेन तेषाम् इच्छा पूर्यते। वसिष्ठः रामं स्मारयति यत् राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं प्रजानां प्रियम्; अतः अन्तिमे क्षणे अपि प्रजाः न उपेक्षणीयाः। ‘किं करोमि’ इति रामस्य प्रश्नः तस्य विनयं दर्शयति — राजा अपि प्रजानाम् इच्छां पृच्छति। ‘सत्पथम्’ इति पदेन पौराः स्वगमनं धर्ममार्गं मन्यन्ते, न आत्मनाशम्।

पौराणां दृढभक्तिं दृष्ट्वा ‘बाढम्’ इति एव सः अब्रवीत्। स्वकृतान्तं स्वकर्तव्यं च अन्ववेक्ष्य तस्मिन् एव अहनि राघवः कोशलेषु वीरं कुशम्, उत्तरेषु लवं च — उभौ महात्मानौ कुशीलवौ — अभिषिच्य, अभिषिक्तौ सुतौ अङ्के प्रतिष्ठाप्य, महाबाहुः परिष्वज्य असकृत् मूर्ध्नि उपाघ्राय च, एकैकस्मै रथानां सहस्राणि, नागानाम् अयुतानि, अश्वानां दशायुतानि धनं च ददौ। बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ तौ भ्रातरौ कुशीलवौ स्वे स्वे पुरे प्रेषयामास। एवं वीरौ अभिषिच्य स्वपुरे प्रस्थाप्य च तदा महात्मने शत्रुघ्नाय दूतान् सम्प्रेषयामास। पितृवात्सल्यं अत्र मृदुलं — अङ्के उपवेशनं, मूर्ध्नि आघ्राणं, पुनः पुनः परिष्वङ्गः। अन्तिमविदाये अपि रामः राजधर्मं न विस्मरति — पुत्रयोः राज्यं, सेनां, धनं च यथोचितं व्यवस्थापयति। दक्षिणकोशले कुशः, उत्तरकोशले लवः इति राज्यविभागः हिन्दीभाष्ये अपि स्पष्टः। भरतस्य प्रस्तावः पूर्णतया स्वीकृतः, शत्रुघ्नाय दूतप्रेषणेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका रच्यते। ‘बाढम्’ इति एकेन पदेन रामः प्रजानां प्रार्थनां स्वीकरोति — दीर्घं वचनं न आवश्यकम्, यतः तस्य हृदयम् अपि तथैव इच्छति। ‘तस्मिन्नहनि’ इति वचनेन त्वरा पुनः दृश्यते — एकस्मिन् एव दिने अभिषेकः, दानं, प्रेषणं च सम्पन्नम्। रथानां सहस्राणि, नागानाम् अयुतानि, अश्वानां दशायुतानि इति सङ्ख्याः राज्यस्य समृद्धिं सूचयन्ति, यां रामः पुत्रयोः हस्ते न्यस्यति।

లక్ష్మణుని పంపివేసి, దుఃఖశోకాలతో నిండిన రాముడు పురోహితునితో, మంత్రులతో, నైగములతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ధర్మవత్సలుడు, వీరుడు అయిన భరతుని అయోధ్యాపతిగా రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను, ఆ తరువాత వనానికి వెళ్తాను. సామగ్రిని తీసుకురండి, కాలం దాటిపోకూడదు. ఈ రోజే లక్ష్మణుడు వెళ్ళిన దారిలో నేనూ వెళ్తాను.’ రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని ప్రజలందరూ తలలు నేలకు ఆనించి ప్రణమిల్లి, ప్రాణం పోయినవారిలా అయిపోయారు. లక్ష్మణుడు వెళ్ళిపోవడంతో రాముని భూలోకవాసం కూడా ముగిసింది — పుట్టినప్పటి నుండీ తోడుగా ఉన్నవాడు లేకుండా రాముడు ఒక్క క్షణం కూడా ఉండాలనుకోవడం లేదు. ‘లక్ష్మణుడు వెళ్ళిన దారి’ అనే వాక్యం సోదరప్రేమ పరాకాష్ఠను చూపుతుంది. ‘వనమ్’ (వనం) అనే పదం ఇక్కడ మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తుంది — పూర్వం తండ్రి మాటతో వనానికి వెళ్ళినట్లే, ఇప్పుడు కూడా రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇచ్చి వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; అయోధ్యాకాండకు ప్రతిబింబంలా. ప్రజల మూర్ఛ వారికి రామునిపై ఉన్న అనన్యభక్తిని సూచిస్తుంది — రాజు వియోగం వారికి ప్రాణవియోగం వంటిది. ‘కాలాత్యయో మా భూత్’ (కాలం దాటిపోకూడదు) అని రాముడు తొందర చూపుతున్నాడు — క్రిందటి సర్గలలో కాలుడే అతని కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు, కాబట్టి ఆలస్యం తగదు. అతడు నైగములను కూడా పిలిపిస్తాడు, దానివల్ల పౌరులందరూ నిర్ణయాన్ని వింటారు; రాజ్యపు హస్తాంతరణ రహస్యంగా కాక, అందరి సమక్షంలో జరుగుతుంది.

రాఘవుని మాట విని భరతుడు స్పృహ కోల్పోయాడు; అతడు రాజ్యాన్ని నిందించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, సత్యం మీదా, స్వర్గభోగం మీదా ప్రమాణం చేస్తున్నాను — రఘునందనా, నీవు లేకుండా నేను రాజ్యాన్ని కోరను. నరాధిపా, ఈ కుశలవులను అభిషేకించి, కోసలలో వీరుడైన కుశుని, ఉత్తర కోసలలో లవుని నిలుపు. వేగంగా వెళ్ళే దూతలు శత్రుఘ్నుని దగ్గరికి వెళ్ళాలి; మన ఈ ప్రయాణాన్ని వెంటనే తెలియజేయాలి, ఆలస్యం కాకూడదు.’ భరతుని శీలం ఇక్కడ కూడా అయోధ్యాకాండకు అనుగుణంగానే ఉంది — అప్పుడు కూడా అతడు రాముడు లేని రాజ్యాన్ని నిరాకరించాడు, ఇప్పుడూ అలాగే. ‘అస్మాకమ్’ (మన) అనే బహువచనంతో అతడు తననూ శత్రుఘ్నునీ రాముని అనుయాయులుగా నిశ్చయిస్తున్నాడు. అతడు వారసత్వ వ్యవస్థను కూడా సూచిస్తున్నాడు — రాముని పుత్రులనే రాజ్యంలో నిలపాలి, ఈ విధంగా వంశపరంపర భంగం కాదు. శత్రుఘ్నుడు దూరాన మధురలో ఉంటున్నాడు, అతనికి కూడా వార్త వెంటనే పంపాలి — భరతుని దృష్టి సోదరులందరినీ సమానంగా చూస్తుంది. ‘సత్యం మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను’ అనే శపథం అతని నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు స్వర్గసుఖాన్ని కూడా పణంగా పెడుతున్నాడు. ఈ విధంగా భరతుడు రాముని ప్రతిపాదనను వినయంతో నిరాకరిస్తాడు, కానీ రాజ్యాన్ని శూన్యంగా వదలడు, తగిన వారసులను కూడా నిర్దేశిస్తాడు. రాజనీతికీ ధర్మానికీ సామంజస్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

భరతుడు చెప్పిన ఆ మాట విని, దుఃఖంతో తపించిపోయి తలవంచుకొని ఉన్న పౌరులను చూసి వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా రామా, నేలపై పడి ఉన్న ఈ ప్రజలను చూడు. వీరు కోరుకుంటున్నది తెలుసుకొని వీరికి అప్రియం చేయకు.’ వసిష్ఠుని మాటతో ప్రజలను లేవదీసి కాకుత్స్థుడు ‘నేను ఏమి చేయాలి?’ అని అందరినీ అడిగాడు. అప్పుడు ప్రజలందరూ రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘రామా, నీవు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడికి వెళ్తున్న నిన్ను మేము అనుసరిస్తాము. కాకుత్స్థా, పౌరులపై నీకు ప్రీతి ఉంటే, సాటిలేని స్నేహం ఉంటే, భార్యాపుత్రులతో కలిసి మేము నీతో పాటు సన్మార్గంలో వెళ్తాము. తపోవనమైనా, దుర్గమైనా, నదైనా, సముద్రమైనా — నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళినా, మేము విడిచిపెట్టదగనివారమైతే, ప్రభూ, మమ్మల్నందరినీ తీసుకువెళ్ళు. ఇదే మాకు పరమ ప్రీతి, ఇదే మాకు పరమ వరం; రాజా, నిన్ను అనుసరించడంలోనే ఎల్లప్పుడూ మా హృదయంలోని ప్రీతి ఉంది.’ ఇక్కడ ప్రజల భక్తి అద్వితీయమైనది — వారు రాజును అనుసరించడాన్ని మృత్యువుగా భావించరు, పరమ వరంగా భావిస్తారు. వనవాస కాలంలో కూడా పౌరులు రాముని అనుసరించాలనుకున్నారు, అప్పుడు అతడు వారిని వెనక్కి పంపాడు; ఇప్పుడు మాత్రం వసిష్ఠుని మాటతో వారి కోరిక తీరుతోంది. రాజు మొదటి కర్తవ్యం ప్రజలకు ప్రియం చేయడమేనని వసిష్ఠుడు రామునికి గుర్తుచేస్తున్నాడు; కాబట్టి చివరి క్షణంలో కూడా ప్రజలను ఉపేక్షించకూడదు. ‘నేను ఏమి చేయాలి?’ అనే రాముని ప్రశ్న అతని వినయాన్ని చూపుతుంది — రాజు కూడా ప్రజల ఇష్టాన్ని అడుగుతున్నాడు. ‘సత్పథమ్’ (సన్మార్గం) అనే పదంతో పౌరులు తమ ప్రయాణాన్ని ఆత్మనాశంగా కాక ధర్మమార్గంగా భావిస్తున్నారు.

పౌరుల దృఢభక్తిని చూసి అతడు ‘సరే’ అని మాత్రమే అన్నాడు. తన అంతాన్నీ, తన కర్తవ్యాన్నీ పరిశీలించుకొని, అదే రోజు రాఘవుడు కోసలలో వీరుడైన కుశునీ, ఉత్తర కోసలలో లవునీ — మహాత్ములైన కుశలవులిద్దరినీ — అభిషేకించి, అభిషిక్తులైన పుత్రులను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, ఆ మహాబాహువు మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకొని, శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, ఒక్కొక్కరికీ వేలాది రథాలనూ, పదివేల సంఖ్యలో ఏనుగులనూ, లక్ష గుర్రాలనూ, ధనాన్నీ ఇచ్చాడు. ఎన్నో రత్నాలూ ఎంతో ధనమూ గల, హృష్టపుష్టులైన జనంతో కూడిన ఆ సోదరులైన కుశలవులను వారి వారి పురాలకు పంపాడు. ఈ విధంగా వీరులిద్దరినీ అభిషేకించి తమ పురాలకు పంపి, అప్పుడు మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని దగ్గరికి దూతలను పంపాడు. ఇక్కడ పితృవాత్సల్యం మృదువైనది — ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం, శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం, మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకోవడం. చివరి వీడ్కోలులో కూడా రాముడు రాజధర్మాన్ని మరచిపోడు — పుత్రులకు రాజ్యాన్నీ, సేననూ, ధనాన్నీ యథోచితంగా ఏర్పాటు చేస్తాడు. దక్షిణ కోసలలో కుశుడు, ఉత్తర కోసలలో లవుడు అనే రాజ్యవిభజన హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా స్పష్టంగా ఉంది. భరతుని ప్రతిపాదన పూర్తిగా స్వీకరించబడింది, శత్రుఘ్నునికి దూతలను పంపడంతో తరువాతి సర్గకు భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదంతో రాముడు ప్రజల ప్రార్థనను అంగీకరిస్తాడు — దీర్ఘమైన మాట అవసరం లేదు, ఎందుకంటే అతని హృదయం కూడా అదే కోరుకుంటోంది. ‘అదే రోజు’ అనే మాటతో మళ్ళీ తొందర కనిపిస్తుంది — ఒక్క రోజులోనే అభిషేకం, దానం, పంపడం పూర్తయ్యాయి. వేలాది రథాలు, పదివేల ఏనుగులు, లక్ష గుర్రాలు అనే సంఖ్యలు రాముడు పుత్రుల చేతిలో ఉంచుతున్న రాజ్యపు సమృద్ధిని సూచిస్తాయి.

லக்ஷ்மணனைக் கைவிட்டபின், துயரமும் சோகமும் நிறைந்த ராமன் புரோகிதரிடமும் அமைச்சர்களிடமும் நைகமர்களிடமும் இதைச் சொன்னான் — ‘இன்று தர்மத்தை நேசிக்கும் வீரனான பரதனை அயோத்தியின் தலைவனாக அரசில் முடிசூட்டுவேன்; பிறகு காட்டுக்குச் செல்வேன். பொருள்களைக் கொண்டுவாருங்கள்; காலம் தாழ்ந்துவிடக் கூடாது. இன்றே லக்ஷ்மணன் சென்ற வழியில் நானும் செல்வேன்.’ ராகவன் சொன்ன அதைக் கேட்டு, மக்கள் அனைவரும் தலைகளால் தரையைத் தொட்டு வணங்கி, உயிரற்றவர்கள் போல ஆனார்கள். லக்ஷ்மணன் சென்றதால் ராமனின் பூலோக வாழ்க்கையும் முடிவுக்கு வந்தது — பிறந்தது முதல் உடனிருந்தவன் இல்லாமல் ராமன் ஒரு கணமும் இருக்க விரும்புவதில்லை. ‘லக்ஷ்மணன் சென்ற வழியில்’ என்ற வாக்கியம் சகோதர அன்பின் உச்ச எல்லையைக் காட்டுகிறது. ‘காடு’ என்ற சொல் இங்கே மீண்டும் எதிரொலிக்கிறது — முன்பு தந்தையின் சொல்லால் காட்டுக்குச் சென்றது போல, இப்போதும் அரசைப் பரதனுக்குக் கொடுத்துவிட்டுக் காட்டுக்குச் செல்ல விரும்புகிறான்; அயோத்தியா காண்டத்தின் பிரதிபிம்பம் போல. மக்களின் மயக்கம் ராமனிடம் அவர்களுக்குள்ள ஒப்பற்ற பக்தியைச் சுட்டுகிறது — அரசனின் பிரிவு அவர்களுக்கு உயிர்ப் பிரிவு போன்றது. ‘காலம் தாழ்ந்துவிடக் கூடாது’ என்று ராமன் அவசரத்தைக் காட்டுகிறான் — முந்தைய சர்க்கத்திலிருந்தே காலன் அவனுக்காகக் காத்திருக்கிறான்; ஆகவே தாமதம் பொருந்தாது. அவன் நைகமர்களையும் அழைக்கிறான்; அதனால் நகர மக்கள் அனைவரும் முடிவைக் கேட்கின்றனர்; அரசு கைமாறுவது மறைவாக அன்று, அனைவரின் முன்னிலையிலும் நிகழ்கிறது.

ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டுப் பரதன் உணர்விழந்தான்; அவன் அரசை இகழ்ந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘அரசே, வாய்மையின் மீதும் சுவர்க்க இன்பத்தின் மீதும் ஆணையிட்டுச் சொல்கிறேன் — ரகுநந்தனா, நீ இல்லாமல் நான் அரசை விரும்பவில்லை. மனிதர்களின் தலைவனே, இந்தக் குசீலவர்களுக்கு முடிசூட்டி, கோசலத்தில் வீரனான குசனையும், வடக்கில் லவனையும் அமர்த்து. விரைந்து செல்லும் தூதர்கள் சத்ருக்னனிடம் செல்லட்டும்; நம்முடைய இந்தப் பயணத்தை விரைவில் அவனுக்குச் சொல்லட்டும்; தாமதம் வேண்டாம்.’ பரதனின் பண்பு இங்கேயும் அயோத்தியா காண்டத்துக்கு இசைவானது — அப்போதும் அவன் ராமன் இல்லாமல் அரசை மறுத்தான்; இப்போதும் அவ்வாறே. ‘நம்முடைய’ என்ற பன்மையால் அவன் தன்னையும் சத்ருக்னனையும் ராமனைப் பின்தொடர்பவர்களாக உறுதிப்படுத்துகிறான். அவன் வாரிசு ஏற்பாட்டையும் சுட்டுகிறான் — ராமனின் மைந்தர்களே அரசில் அமர்த்தப்பட வேண்டும்; இவ்வாறு குல மரபு அறுபடாது. சத்ருக்னன் தொலைவில் மதுராவில் வாழ்கிறான்; அவனுக்கும் செய்தி விரைவில் அனுப்பப்பட வேண்டும் — பரதனின் பார்வை எல்லாச் சகோதரர்களையும் சமமாகக் கருதுகிறது. ‘வாய்மையின் மீது ஆணை’ என்ற சபதம் அவனுடைய முடிவின் உறுதியைக் காட்டுகிறது — அவன் சுவர்க்க இன்பத்தையும் பணயமாக வைக்கிறான். இவ்வாறு பரதன் ராமனின் முன்மொழிவைப் பணிவுடன் மறுக்கிறான்; ஆனால் அரசை வெறுமையாக விட்டுவிடுவதில்லை; தகுதியான வாரிசுகளையும் சுட்டிக்காட்டுகிறான். அரசியலுக்கும் தர்மத்துக்கும் இடையிலான இசைவு இங்கே தெரிகிறது.

பரதன் சொன்ன அதைக் கேட்டு, துயரத்தால் வெந்து தலைகுனிந்திருந்த நகர மக்களையும் கண்டு, வசிஷ்டர் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார் — ‘குழந்தாய் ராமா, தரையில் விழுந்திருக்கும் இந்த மக்களைப் பார். இவர்கள் விரும்புவதை அறிந்து, இவர்களுக்கு விருப்பமில்லாததைச் செய்யாதே.’ வசிஷ்டரின் சொல்லால் மக்களை எழுப்பிக் காகுத்தன் அனைவரிடமும் ‘நான் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்று கேட்டான். பிறகு மக்கள் அனைவரும் ராமனிடம் சொன்னார்கள் — ‘ராமா, நீ எங்கே செல்வாயோ அங்கே செல்லும் உன்னை நாங்களும் பின்தொடர்வோம். காகுத்தனே, நகர மக்களிடம் உனக்கு அன்பு இருந்தால், ஒப்பற்ற பாசம் இருந்தால், மைந்தர்களுடனும் மனைவியருடனும் நாங்கள் உன்னுடன் நல்வழியில் செல்வோம். தவவனமோ, அரணோ, நதியோ, கடலோ — நீ எங்கே சென்றாலும், நாங்கள் கைவிடப்படத் தகாதவர்களானால், தலைவனே, எங்கள் அனைவரையும் அழைத்துச் செல். இதுவே எங்கள் பெருமகிழ்ச்சி, இதுவே நாங்கள் வேண்டும் உயர்ந்த வரம்; அரசே, உன்னைப் பின்தொடர்வதில்தான் எப்போதும் எங்கள் இதயத்தின் மகிழ்ச்சி உள்ளது.’ மக்களின் பக்தி இங்கே இணையற்றது — அரசனைப் பின்தொடர்வதை அவர்கள் மரணமாகக் கருதுவதில்லை, உயர்ந்த வரமாகக் கருதுகின்றனர். வனவாச காலத்திலும் நகர மக்கள் ராமனைப் பின்தொடர விரும்பினர்; அப்போது அவன் அவர்களைத் திருப்பி அனுப்பினான்; இப்போதோ வசிஷ்டரின் சொல்லால் அவர்களுடைய விருப்பம் நிறைவேறுகிறது. அரசனின் முதல் கடமை மக்களுக்கு விருப்பமானதைச் செய்வதே என்று வசிஷ்டர் ராமனுக்கு நினைவூட்டுகிறார்; ஆகவே இறுதிக் கணத்திலும் மக்கள் புறக்கணிக்கப்படக் கூடாது. ‘நான் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்ற ராமனின் கேள்வி அவனுடைய பணிவைக் காட்டுகிறது — அரசனும் மக்களின் விருப்பத்தைக் கேட்கிறான். ‘நல்வழி’ என்ற சொல்லால் நகர மக்கள் தம் பயணத்தைத் தர்ம வழியாகக் கருதுகின்றனர், தற்கொலையாக அல்ல.

நகர மக்களின் உறுதியான பக்தியைக் கண்டு அவன் ‘நல்லது’ என்று மட்டுமே சொன்னான். தன் முடிவையும் தன் கடமையையும் ஆராய்ந்து, அதே நாளில் ராகவன் கோசலத்தில் வீரனான குசனுக்கும், வடக்கில் லவனுக்கும் — மகாத்மாக்களான குசீலவர்கள் இருவருக்கும் — முடிசூட்டி, முடிசூட்டப்பட்ட மைந்தர்களைத் தன் மடியில் அமர்த்தி, நீண்ட கைகளுடைய அவன் அவர்களைப் பலமுறை தழுவி, உச்சிமோந்து, ஒவ்வொருவருக்கும் ஆயிரக்கணக்கான தேர்களையும், பல்லாயிரம் யானைகளையும், லட்சம் குதிரைகளையும் செல்வத்தையும் வழங்கினான். பல ரத்தினங்களும் பெருஞ்செல்வமும் உடைய, மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் உடைய மக்களால் சூழப்பட்ட அந்தச் சகோதரர்களான குசீலவர்களை அவரவர் நகரத்துக்கு அனுப்பினான். இவ்வாறு வீரர்கள் இருவருக்கும் முடிசூட்டி, அவரவர் நகரத்துக்கு அனுப்பிவைத்த பின், அப்போது மகாத்மாவான சத்ருக்னனிடம் தூதர்களை அனுப்பினான். தந்தையின் பாசம் இங்கே மென்மையானது — மடியில் அமர்த்துதல், உச்சிமோத்தல், மீண்டும் மீண்டும் தழுவுதல். இறுதி விடைகொடுப்பிலும் ராமன் அரச தர்மத்தை மறப்பதில்லை — மைந்தர்களுக்கு அரசையும் படையையும் செல்வத்தையும் தகுந்தவாறு ஏற்பாடு செய்கிறான். தென் கோசலத்தில் குசன், வட கோசலத்தில் லவன் என்ற அரசுப் பிரிவு இந்தி உரையிலும் தெளிவாக உள்ளது. பரதனின் முன்மொழிவு முழுமையாக ஏற்கப்பட்டது; சத்ருக்னனுக்குத் தூதர்களை அனுப்புவதன் மூலம் அடுத்த சர்க்கத்துக்கான பின்னணி அமைக்கப்படுகிறது. ‘நல்லது’ என்ற ஒற்றைச் சொல்லால் ராமன் மக்களின் வேண்டுகோளை ஏற்கிறான் — நீண்ட பேச்சு தேவையில்லை; ஏனெனில் அவன் இதயமும் அதையே விரும்புகிறது. ‘அதே நாளில்’ என்ற சொல்லால் அவசரம் மீண்டும் தெரிகிறது — ஒரே நாளில் முடிசூட்டு, கொடை, அனுப்புதல் அனைத்தும் நிறைவேறின. ஆயிரக்கணக்கான தேர்கள், பல்லாயிரம் யானைகள், லட்சம் குதிரைகள் என்ற எண்ணிக்கைகள் அரசின் செழிப்பைச் சுட்டுகின்றன; அதை ராமன் மைந்தர்களின் கையில் ஒப்படைக்கிறான்.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ ದುಃಖ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ಪುರೋಹಿತನಿಗೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ನೈಗಮರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನಾನು ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಭರತನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವೆನು, ಅನಂತರ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತರಿಸಿರಿ, ಕಾಲವು ಮೀರದಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದ ಗತಿಯನ್ನೇ ಇಂದು ನಾನೂ ಹೊಂದುವೆನು.’ ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದವರಂತಾದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ರಾಮನ ಭೂಲೋಕವಾಸವೂ ಮುಗಿಯಿತು — ಆಜನ್ಮ ಸಹಚರನಾದವನಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಇರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಗತಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋದ ಗತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ, ಈಗಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೂರ್ಛೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ವಿಯೋಗ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಣವಿಯೋಗದಂತೆ. ರಾಮನು ‘ಕಾಲಾತ್ಯಯೋ ಮಾ ಭೂತ್’ (ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ) ಎಂದು ಆತುರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲನೇ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಅವನು ನೈಗಮರನ್ನೂ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪೌರರೂ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜ್ಯದ ಹಸ್ತಾಂತರ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದನು; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೂ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗದ ಮೇಲೂ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ರಘುನಂದನನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಈ ಕುಶೀಲವರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ಕುಶನನ್ನೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲವನನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ದೂತರು ಹೋಗಲಿ; ನಮ್ಮ ಈ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಲಿ, ತಡವಾಗದಿರಲಿ.’ ಭರತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ — ಆಗಲೂ ಅವನು ರಾಮನಿಲ್ಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನು, ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ (ನಮ್ಮ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ ರಾಮನ ಅನುಗಾಮಿಗಳೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ಹೀಗೆ ವಂಶದ ಪರಂಪರೆ ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ದೂರದ ಮಧುರೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೂ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು — ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಯೇನ ಶಪೇ’ (ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥವು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನೂ ಪಣಕ್ಕಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭರತನು ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಸಾಮರಸ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ಪೌರರನ್ನು ಕಂಡು ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ ರಾಮ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಇವರು ಬಯಸುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಇವರಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.’ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಂತೆ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನು ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ‘ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಮ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇವೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪೌರರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ, ಅನುಪಮವಾದ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ನಾವು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ತಪೋವನಕ್ಕಾಗಲಿ, ದುರ್ಗಕ್ಕಾಗಲಿ, ನದಿಗಾಗಲಿ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕಾಗಲಿ — ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ, ನಾವು ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲವಾದರೆ, ಒಡೆಯನೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿ, ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ವರ; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಯಾವಾಗಲೂ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದ ಪ್ರೀತಿಯಿದೆ.’ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಅದ್ವಿತೀಯ — ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ಮರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮ ವರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವನವಾಸದ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಪೌರರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಯಸಿದ್ದರು, ಆಗ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ರಾಮನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ’ (ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜನೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಪಥಮ್’ (ಸನ್ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೌರರು ತಮ್ಮ ಪಯಣವನ್ನು ಆತ್ಮನಾಶವೆಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪೌರರ ದೃಢಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಅದೇ ದಿನ ರಾಘವನು ಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ಕುಶನನ್ನೂ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲವನನ್ನೂ — ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಕುಶೀಲವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ — ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳನ್ನೂ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳಷ್ಟು ಆನೆಗಳನ್ನೂ, ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ, ಧನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳೂ ಅನೇಕ ಧನವೂ ಉಳ್ಳ, ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ಆವೃತರಾದ ಆ ಸಹೋದರರಾದ ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಅವರವರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಆ ವೀರರನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಅವರವರ ನಗರಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮೃದುವಾದುದು — ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಅಂತಿಮ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯಲ್ಲೂ ರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಸೈನ್ಯ, ಧನಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ಕುಶ, ಉತ್ತರಕೋಸಲದಲ್ಲಿ ಲವ ಎಂಬ ರಾಜ್ಯವಿಭಾಗವು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಭರತನ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕೃತವಾಯಿತು; ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಳಿಗೆ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೃದಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ’ (ಅದೇ ದಿನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆತುರವು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ, ದಾನ, ಕಳುಹಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ನೆರವೇರಿದವು. ರಥಗಳ ಸಾವಿರಗಳು, ಆನೆಗಳ ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳು, ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ರಾಮನು ಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ രാമൻ പുരോഹിതനോടും മന്ത്രിമാരോടും നൈഗമന്മാരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ധർമവത്സലനും വീരനുമായ ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ അധിപനായി ഞാൻ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനുശേഷം ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകും. സാധനസാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവരിക; കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്. ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴിയേ ഇന്നുതന്നെ ഞാനും പോകും.’ രാഘവൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് പ്രജകളെല്ലാം തല നിലത്തുമുട്ടിച്ച് നമസ്കരിച്ച് ജീവനറ്റവരെപ്പോലെയായി. ലക്ഷ്മണന്റെ വിയോഗത്തോടെ രാമന്റെയും ഭൂലോകവാസം അവസാനിച്ചു — ജനനംമുതൽ കൂടെനടന്നവനില്ലാതെ ഒരു ക്ഷണംപോലും നിൽക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ലക്ഷ്മണൻ പോയ വഴി’ എന്ന വാക്യം സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ പരമാവധി കാണിക്കുന്നു. ‘വനം’ എന്ന പദം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — മുമ്പ് പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയതുപോലെ ഇപ്പോഴും രാജ്യം ഭരതനു നൽകി വനത്തിലേക്കു പോകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെ. പ്രജകളുടെ മോഹാലസ്യം രാമനിൽ അവർക്കുള്ള അനന്യഭക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ വിയോഗം അവർക്കു പ്രാണവിയോഗംപോലെയാണ്. ‘കാലാത്യയോ മാ ഭൂത്’ (കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്) എന്ന് രാമൻ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ കണ്ടതുപോലെ കാലൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വൈകുന്നത് ഉചിതമല്ല. അദ്ദേഹം നൈഗമന്മാരെയും വിളിക്കുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാ പൗരന്മാരും തീരുമാനം കേൾക്കുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ കൈമാറ്റം രഹസ്യമായല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലാണ് നടക്കുന്നത്.

രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭരതൻ ബോധമറ്റവനെപ്പോലെയായി; അദ്ദേഹം രാജ്യത്തെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, സത്യത്തെയും സ്വർഗഭോഗത്തെയും പിടിച്ച് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു — രഘുനന്ദനാ, അങ്ങയില്ലാതെ എനിക്കു രാജ്യം വേണ്ട. നരാധിപാ, ഈ കുശീലവന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് വീരനായ കുശനെ കോസലത്തിലും ലവനെ ഉത്തരത്തിലും (ഉത്തരകോസലത്തിൽ) സ്ഥാപിക്കുക. വേഗമേറിയ ദൂതന്മാർ ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്കു പോകട്ടെ; നമ്മുടെ ഈ പുറപ്പാട് വേഗം അറിയിക്കട്ടെ; താമസമുണ്ടാകരുത്.’ ഭരതന്റെ ചരിത്രം ഇവിടെയും അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിനനുസരിച്ചുതന്നെ — അന്നും രാമനില്ലാതെ അദ്ദേഹം രാജ്യം നിരസിച്ചു, ഇന്നും അങ്ങനെതന്നെ. ‘നമ്മുടെ’ എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ താനും ശത്രുഘ്നനും രാമന്റെ അനുഗാമികളാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്തുടർച്ചയുടെ വ്യവസ്ഥയും അദ്ദേഹം നിർദേശിക്കുന്നു — രാമന്റെ പുത്രന്മാരെത്തന്നെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം; അങ്ങനെ വംശപരമ്പര മുറിയുകയില്ല. ശത്രുഘ്നൻ ദൂരെ മഥുരയിലാണു വസിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിനും വാർത്ത വേഗം എത്തിക്കണം — ഭരതന്റെ ദൃഷ്ടി എല്ലാ സഹോദരന്മാരെയും തുല്യമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘സത്യത്തെ പിടിച്ചു ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ശപഥം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു — സ്വർഗസുഖംപോലും അദ്ദേഹം പണയം വയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭരതൻ രാമന്റെ നിർദേശം വിനയത്തോടെ നിരസിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാജ്യം ശൂന്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, യോഗ്യരായ പിന്തുടർച്ചക്കാരെയും നിർദേശിക്കുന്നു. രാജനീതിയുടെയും ധർമത്തിന്റെയും പൊരുത്തം ഇവിടെ കാണാം.

ഭരതൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട്, ദുഃഖത്താൽ തപിച്ചു മുഖം കുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന പൗരന്മാരെയും കണ്ട് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ രാമാ, നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഈ പ്രജകളെ നോക്കുക. ഇവർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യം അറിഞ്ഞ് ഇവർക്ക് അപ്രിയമായതു ചെയ്യരുത്.’ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് പ്രജകളെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കാകുത്സ്ഥൻ ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്ന് എല്ലാവരോടും ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രജകളെല്ലാം രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, അങ്ങ് എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, അവിടേക്കു പോകുന്ന അങ്ങയെ ഞങ്ങൾ അനുഗമിക്കും. കാകുത്സ്ഥാ, പൗരന്മാരിൽ അങ്ങേക്കു പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ, അനുത്തമമായ സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, പുത്രന്മാരോടും ഭാര്യമാരോടുംകൂടി ഞങ്ങളും അങ്ങയോടൊപ്പം സത്പഥത്തിലൂടെ പോകട്ടെ. തപോവനമായാലും ദുർഗമായ സ്ഥലമായാലും നദിയായാലും സമുദ്രമായാലും — അങ്ങ് എവിടേക്കു പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരല്ലെങ്കിൽ, പ്രഭോ, ഞങ്ങളെയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുക. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ പ്രീതി, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ വരം; രാജാവേ, അങ്ങയെ അനുഗമിക്കുന്നതിലാണ് എന്നും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലെ പ്രീതി.’ പ്രജകളുടെ ഭക്തി ഇവിടെ അദ്വിതീയമാണ് — രാജാവിനെ അനുഗമിക്കുന്നത് അവർ മരണമായല്ല, പരമമായ വരമായാണു കരുതുന്നത്. വനവാസകാലത്തും പൗരന്മാർ രാമനെ അനുഗമിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; അന്ന് അദ്ദേഹം അവരെ മടക്കിയയച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവരുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറുന്നു. പ്രജകളുടെ പ്രിയമാണ് രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യമെന്ന് വസിഷ്ഠൻ രാമനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവസാനനിമിഷത്തിലും പ്രജകളെ അവഗണിക്കരുത്. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — രാജാവുപോലും പ്രജകളുടെ ഇച്ഛ ചോദിക്കുന്നു. ‘സത്പഥം’ എന്ന പദത്താൽ പൗരന്മാർ തങ്ങളുടെ യാത്രയെ ധർമമാർഗമായാണ് കരുതുന്നത്, ആത്മനാശമായല്ല.

പൗരന്മാരുടെ ദൃഢഭക്തി കണ്ട് അദ്ദേഹം ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. തന്റെ അന്ത്യവും കർത്തവ്യവും ആലോചിച്ച് അന്നുതന്നെ രാഘവൻ വീരനായ കുശനെ കോസലത്തിലും ലവനെ ഉത്തരകോസലത്തിലും — മഹാത്മാക്കളായ കുശീലവന്മാരെ ഇരുവരെയും — അഭിഷേകം ചെയ്തു; അഭിഷിക്തരായ പുത്രന്മാരെ മടിയിലിരുത്തി, മഹാബാഹുവായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, ഓരോരുത്തർക്കും ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങളും പതിനായിരക്കണക്കിന് ആനകളും ലക്ഷം കുതിരകളും ധനവും നൽകി. അനേകം രത്നങ്ങളും ധാരാളം ധനവുമുള്ള, ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ സഹോദരന്മാരായ കുശീലവന്മാരെ അവരവരുടെ നഗരങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം അയച്ചു. ഇങ്ങനെ വീരന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്ത് സ്വന്തം നഗരങ്ങളിലേക്കു യാത്രയാക്കിയശേഷം അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്ക് അദ്ദേഹം ദൂതന്മാരെ അയച്ചു. പിതൃവാത്സല്യം ഇവിടെ മൃദുലമാണ് — മടിയിലിരുത്തൽ, ശിരസ്സിൽ മുകരൽ, വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആലിംഗനം. അന്തിമയാത്രയിലും രാമൻ രാജധർമം മറക്കുന്നില്ല — പുത്രന്മാർക്കു രാജ്യവും സേനയും ധനവും യഥോചിതം ഏർപ്പാടാക്കുന്നു. ദക്ഷിണകോസലത്തിൽ കുശനും ഉത്തരകോസലത്തിൽ ലവനും എന്ന രാജ്യവിഭജനം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലും വ്യക്തമാണ്. ഭരതന്റെ നിർദേശം പൂർണമായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതരെ അയയ്ക്കുന്നതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമികയും ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് രാമൻ പ്രജകളുടെ അപേക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നു — നീണ്ട വാക്കുകൾ ആവശ്യമില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയവും അതുതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘തസ്മിന്നഹനി’ (അന്നുതന്നെ) എന്ന വാക്കിൽ തിടുക്കം വീണ്ടും കാണാം — ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് അഭിഷേകവും ദാനവും യാത്രയയപ്പും നിർവഹിക്കപ്പെട്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങൾ, പതിനായിരക്കണക്കിന് ആനകൾ, ലക്ഷം കുതിരകൾ എന്നീ സംഖ്യകൾ രാമൻ പുത്രന്മാരുടെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്ന രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Having sent Lakṣmaṇa away, Rāma, full of grief and sorrow, said to his family priest, his ministers and the leading citizens: "Today I shall consecrate as king the heroic Bharata, who loves dharma, to be lord of Ayodhyā, and then I shall go to the forest. Bring in what is needed for the rite, so that no time is lost. This very day I shall follow the path Lakṣmaṇa has taken." Hearing Rāghava's words, all his people bowed their heads to the ground and lay as if lifeless. With Lakṣmaṇa gone, Rāma's life on earth is also at an end: without the companion who had been with him since birth he does not wish to stay a moment longer. "I shall follow the path Lakṣmaṇa has taken" shows the utmost reach of a brother's love. The word "forest" echoes here: as once he went to the forest at his father's word, so now he wants to give the kingdom to Bharata and go to the forest, almost a reflection of the Ayodhyā Kāṇḍa. The people's swoon shows their undivided devotion to Rāma, for parting from their king is like parting from life itself. "So that no time is lost" shows Rāma's haste: Time himself is waiting for him, and delay would not be right. He calls the leading citizens too, so that all the townspeople hear the decision; the handing over of the kingdom is not done in secret but before everyone.

When he heard what Rāghava said, Bharata fainted. He spurned the kingship and said: "I swear by the truth, king, and by the joys of heaven: I do not want the kingdom without you, delight of the Raghus. Consecrate these two, Kuśa and Lava, lord of men: brave Kuśa among the Kosalas and Lava in the north. Let swift messengers go to Śatrughna and tell him quickly of our departure; let there be no delay." Here too Bharata is as he was in the Ayodhyā Kāṇḍa: then he refused the kingdom without Rāma, and now he does the same. By saying "our departure" he makes it certain that he and Śatrughna will both follow Rāma. He also points to the proper succession: Rāma's own sons must be set on the throne, so that the line of the dynasty is not broken. Śatrughna lives far away in Madhurā, and word must be sent to him quickly too; Bharata's care takes in all his brothers alike. His oath "by the truth" shows how firm his resolve is, for he stakes even the joys of heaven. So Bharata humbly declines Rāma's proposal, yet he does not leave the kingdom empty but names fit successors, and statecraft and dharma are in harmony here.

Hearing Bharata's words, and seeing the townspeople with bowed faces, burning with grief, Vasiṣṭha said: "Dear Rāma, see how your people lie on the ground. Understand what they long for, and do not act against their wishes." At Vasiṣṭha's word Kākutstha raised the people up and asked them all, "What shall I do?" Then all the people said to Rāma: "Wherever you go, Rāma, we shall follow you. If you love your citizens, if your affection for them has no equal, then let us go with you on the good path, Kākutstha, with our sons and our wives. Whether it is to a forest hermitage, a fortress, a river or the ocean, if we are not to be abandoned, lord, lead us all. This is our greatest joy and our greatest boon: our heart's delight, king, will always be to follow you." The people's devotion here is beyond compare: to follow their king is not death to them but the highest boon. At the time of the exile too the citizens had wanted to follow Rāma, and then he turned them back; now, at Vasiṣṭha's word, their wish is granted. Vasiṣṭha reminds Rāma that a king's first duty is what his people love, so even at the last moment they must not be neglected. "What shall I do?" shows Rāma's humility: even a king asks his people's wishes. "The good path" shows that the citizens see their going as the way of dharma, not as self-destruction.

Seeing the citizens' steadfast devotion, he said simply, "So be it." Then, looking to what he himself had to do, that same day Rāghava consecrated both the great-souled brothers, brave Kuśa among the Kosalas and Lava in the north. The mighty one set his two consecrated sons on his lap, embraced them again and again, and kissed them on the head. To each he gave wealth, thousands of chariots, tens of thousands of elephants and a hundred thousand horses, and he sent the two brothers, Kuśa and Lava, rich in jewels and wealth and surrounded by glad and prosperous people, each to his own city. When he had consecrated the two heroes and sent them off to their cities, he dispatched messengers to the great-souled Śatrughna. A father's tenderness is gently shown here: the sons set on his lap, the kiss on the head, the repeated embraces. Even in this last farewell Rāma does not forget a king's dharma; he duly provides his sons with kingdom, army and wealth. Kuśa rules in southern Kosala and Lava in northern Kosala. Bharata's proposal is fully accepted, and the sending of messengers to Śatrughna prepares for the next sarga. Rāma accepts the people's plea with the single word "So be it"; no long speech is needed, for his heart wants the same. "That same day" shows his haste again: consecration, gifts and departure are all completed in one day. The numbers of chariots, elephants and horses show the wealth of the kingdom that Rāma places in his sons' hands.