राहुग्रस्तं सोमम् इव दीनम् अवाङ्मुखं राघवं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हृष्टः इव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, मदर्थं संतापं कर्तुं न अर्हसि; कालस्य गतिः ईदृशी एव, पूर्वनिर्माणेन बद्धा। सौम्य, विस्रब्धं मां जहि, प्रतिज्ञां परिपालय; काकुत्स्थ, हीनप्रतिज्ञाः नराः नरकं प्रयान्ति। महाराज, यदि मयि प्रीतिः, यदि अहम् अनुग्राह्यः, तर्हि निर्विशङ्कः मां जहि, राघव, धर्मं वर्धय।’ अत्र लक्ष्मणस्य चरित्रं परमं शिखरं प्राप्नोति। सः स्वमृत्युं स्वयं याचते, न भयेन न शोकेन, अपितु हर्षेण — यतः तस्य मरणेन रामस्य सत्यं रक्ष्यते। सः भ्रातरं सान्त्वयति, न स्वयं सान्त्वनां याचते। ‘हृष्टः’ इति पदं विस्मयकरं — मृत्युं प्रति गच्छन् अपि सः प्रसन्नः, यतः तस्य जीवनस्य एकम् एव लक्ष्यं रामस्य धर्मरक्षा। ‘पूर्वनिर्माणबद्धा’ इति वचनेन सः कर्मसिद्धान्तं स्मारयति — यत् पूर्वं निर्मितं तत् अवश्यं भवति, अतः शोकः निष्फलः। ‘यदि प्रीतिः’ इति शर्तेन सः प्रेम एव मरणस्य कारणत्वेन स्थापयति — प्रियस्य धर्मरक्षणम् एव प्रेमणः परा परीक्षा।

लक्ष्मणेन तथा उक्तः रामः प्रचलितेन्द्रियः सन् मन्त्रिणः पुरोधसं च समुपानीय तेषां मध्ये सर्वं वृत्तम् — दुर्वाससः अभिगमं तापसस्य प्रतिज्ञां च — अब्रवीत्। तत् श्रुत्वा सोपाध्यायाः सर्वे मन्त्रिणः तूष्णीं समासत। ततः महातेजाः वसिष्ठः एतत् वाक्यम् उवाच — ‘महाबाहो, महायशः राम, ते रोमहर्षणं क्षयं, लक्ष्मणेन तव वियोगं च अहं तपसा पूर्वम् एव दृष्टवान्। बलवान् कालः; एनं लक्ष्मणं त्यज, प्रतिज्ञां वृथा मा कृथाः। प्रतिज्ञायां नष्टायां धर्मः विलयं व्रजेत्; धर्मे विनष्टे सचराचरं त्रैलोक्यं सदेवर्षिगणं विनश्येत्, अत्र संशयः नास्ति। अतः पुरुषशार्दूल, त्रैलोक्यस्य अभिपालनात् लक्ष्मणेन विना अद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व।’ रामः स्वयं निर्णयं न करोति, अपितु सभायाः गुरोः च मतं पृच्छति — राजधर्मस्य मर्यादा। वसिष्ठस्य तर्कः क्रमबद्धः — प्रतिज्ञाभङ्गात् धर्मनाशः, धर्मनाशात् लोकनाशः। अतः एकस्य त्यागः सर्वेषां रक्षा। ‘त्यज’ इति पदं महत्त्वपूर्णं — गुरुः वधं न उपदिशति, अपितु त्यागम्; एषः एव मार्गः अग्रे रामेण स्वीक्रियते। वसिष्ठः दिव्यदृष्ट्या पूर्वम् एव सर्वं दृष्टवान् इति वचनेन घटना दैवनिर्मिता इति च सूच्यते।

समवेतानां तेषां धर्मार्थसंहितं तत् वाक्यं श्रुत्वा रामः परिषदः मध्ये लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, धर्मविपर्ययः मा भूत्, अतः त्वां विसर्जये। साधूनां त्यागः वधः वा — उभयं समं विहितम्।’ रामेण वाक्ये भाषिते बाष्पव्याकुलितेन्द्रियः लक्ष्मणः त्वरितं प्रायात्, स्वगृहं अपि न विवेश। शास्त्रवचनम् अत्र आश्रितं — सज्जनस्य त्यागः मरणतुल्यः; अतः वधं विना अपि प्रतिज्ञा पाल्यते। रामस्य वचनं संक्षिप्तं, भावः तु गभीरः। लक्ष्मणः न विलपति, न प्रतिवदति; तस्य अश्रूणि एव तस्य भावं वदन्ति। ‘स्वगृहं न विवेश’ इति वाक्येन सूच्यते यत् सः पत्नीं पुत्रान् अपि न अद्राक्षीत् — त्यक्तः सः सर्वं त्यक्तवान्। सभायाः मध्ये एव निर्णयः उच्यते, न एकान्ते — राजधर्मः सर्वेषां समक्षं पाल्यते, येन कोऽपि पक्षपातं न शङ्केत। रामः ‘त्वां विसर्जये’ इति वदन् अपि ‘सौमित्रे’ इति स्नेहपूर्णं सम्बोधनं न त्यजति।

सः सरयूतीरं गत्वा उपस्पृश्य कृताञ्जलिः सर्वस्रोतांसि इन्द्रियद्वाराणि निगृह्य निःश्वासं न मुमोच। अनिःश्वसन्तं योगयुक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः सर्षिगणाः सर्वे देवाः तदा पुष्पैः अभ्यकिरन्। सर्वमनुजैः अदृश्यं सशरीरं महाबलं लक्ष्मणं प्रगृह्य शक्रः त्रिदिवं संविवेश। ततः विष्णोः चतुर्भागम् आगतं दृष्ट्वा सर्वे सुरसत्तमाः हृष्टाः प्रमुदिताः पूजयन्ति स्म। लक्ष्मणस्य अन्तः न मृत्युः, अपितु योगेन स्वधामप्रत्यागमनम्। सः योगी इव प्राणान् निरुध्य देहं विना क्लेशं त्यजति, इन्द्रः स्वयं तं नयति। ‘विष्णोः चतुर्भागः’ इति पदेन स्पष्टं यत् लक्ष्मणः अपि विष्णोः अंशः — रामस्य एव अंशः रामात् पूर्वं स्वस्थानं गच्छति। मुद्रणे १८.२ ‘राघवम्’ इति पदं लक्ष्मणपरम् एव, हिन्दीभाष्यम् अपि लक्ष्मणम् अपूजयन् इति वदति। देवानां पुष्पवृष्टिः लक्ष्मणस्य त्यागस्य सम्मानं करोति — यः भूलोके त्यक्तः, सः स्वर्गे पूज्यते। सरयूतीरम् एव अग्रे रामस्य अपि प्रस्थानस्थानं भविष्यति; लक्ष्मणः मार्गं दर्शयन् इव अग्रे गच्छति, यथा वनवासे अपि सः सदा रामस्य अग्रे पृष्ठे वा रक्षकः आसीत्।

రాహువు పట్టిన చంద్రునిలా దీనంగా, తలవంచుకొని ఉన్న రాఘవుని చూసి లక్ష్మణుడు సంతోషంగా ఉన్నట్లు మధురంగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నా కోసం నీవు సంతాపపడకూడదు; కాలగతి ఇలాగే ఉంటుంది, పూర్వనిర్మాణంతో బద్ధమైనది. సౌమ్యుడా, నిస్సంకోచంగా నన్ను వధించు, నీ ప్రతిజ్ఞను పాలించు; కాకుత్స్థా, ప్రతిజ్ఞను భంగం చేసిన నరులు నరకానికి వెళ్తారు. మహారాజా, నాపై నీకు ప్రీతి ఉంటే, నేను నీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, సంశయం లేకుండా నన్ను వధించు, రాఘవా, ధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేయి.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని శీలం పరమ శిఖరాన్ని చేరుతుంది. అతడు తన మృత్యువును తానే కోరుకుంటున్నాడు, భయంతో కాదు, శోకంతో కాదు, సంతోషంతో — ఎందుకంటే తన మరణంతో రాముని సత్యం రక్షించబడుతుంది. అతడు సోదరుని ఓదారుస్తున్నాడు, తాను ఓదార్పు కోరడం లేదు. ‘హృష్టః’ (సంతోషంగా) అనే పదం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — మృత్యువు వైపు వెళ్తూ కూడా అతడు ప్రసన్నంగా ఉన్నాడు, ఎందుకంటే అతని జీవితానికి ఒకే లక్ష్యం — రాముని ధర్మరక్షణ. ‘పూర్వనిర్మాణబద్ధా’ (పూర్వనిర్మాణంతో బద్ధమైనది) అనే మాటతో అతడు కర్మసిద్ధాంతాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — పూర్వం నిర్మించబడినది తప్పక జరుగుతుంది, కాబట్టి శోకం నిష్ఫలం. ‘యది ప్రీతిః’ (ప్రీతి ఉంటే) అనే షరతుతో అతడు ప్రేమనే మరణానికి కారణంగా నిలుపుతున్నాడు — ప్రియుని ధర్మాన్ని రక్షించడమే ప్రేమకు పరమ పరీక్ష.

లక్ష్మణుడు అలా చెప్పగా, ఇంద్రియాలు కలవరపడిన రాముడు మంత్రులనూ పురోహితునీ పిలిపించి, వారి మధ్య జరిగినదంతా — దుర్వాసుని రాకనూ, తాపసుని ప్రతిజ్ఞనూ — చెప్పాడు. అది విని ఉపాధ్యాయులతో సహా మంత్రులందరూ మౌనంగా కూర్చున్నారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, మహాయశస్వీ రామా, రోమాంచం కలిగించే నీ క్షయాన్నీ, లక్ష్మణునితో నీ వియోగాన్నీ నేను తపస్సుతో ముందుగానే చూశాను. కాలం బలమైనది; ఈ లక్ష్మణుని పరిత్యజించు, ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయకు. ప్రతిజ్ఞ నశిస్తే ధర్మం లయిస్తుంది; ధర్మం నశిస్తే చరాచరాలతో, దేవతలతో ఋషిగణాలతో కూడిన ముల్లోకాలూ నశిస్తాయి, ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి పురుషశార్దూలా, ముల్లోకాలను రక్షించడం కోసం లక్ష్మణుడు లేకుండానే ఈ రోజు జగత్తును స్వస్థంగా ఉంచు.’ రాముడు స్వయంగా నిర్ణయం తీసుకోడు, సభ అభిప్రాయాన్నీ గురువు అభిప్రాయాన్నీ అడుగుతాడు — ఇది రాజధర్మపు మర్యాద. వసిష్ఠుని తర్కం క్రమబద్ధమైనది — ప్రతిజ్ఞాభంగం వల్ల ధర్మనాశం, ధర్మనాశం వల్ల లోకనాశం. కాబట్టి ఒక్కరి త్యాగం అందరి రక్షణ. ‘త్యజ’ (పరిత్యజించు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — గురువు వధను ఉపదేశించడం లేదు, త్యాగాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు; ముందు రాముడు ఈ మార్గాన్నే స్వీకరిస్తాడు. వసిష్ఠుడు దివ్యదృష్టితో ముందుగానే అంతా చూశానని చెప్పడం ద్వారా ఈ సంఘటన దైవనిర్మితమని కూడా సూచించబడుతోంది.

కూడిన వారి ధర్మార్థాలతో కూడిన ఆ మాట విని రాముడు సభ మధ్యలో లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మవిపర్యయం జరగకూడదు, కాబట్టి నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను. సత్పురుషులకు త్యాగమూ వధా — రెండూ సమానమని విధించబడింది.’ రాముడు ఆ మాట పలకగానే కన్నీళ్ళతో ఇంద్రియాలు కలవరపడిన లక్ష్మణుడు వెంటనే వెళ్ళిపోయాడు, తన ఇంటికి కూడా వెళ్ళలేదు. ఇక్కడ శాస్త్రవచనం ఆశ్రయించబడింది — సజ్జనుని త్యాగం మరణంతో సమానం; కాబట్టి వధ లేకుండానే ప్రతిజ్ఞ పాలించబడుతుంది. రాముని మాట సంక్షిప్తమైనది, భావం మాత్రం గంభీరమైనది. లక్ష్మణుడు విలపించడు, ఎదురుచెప్పడు; అతని కన్నీళ్ళే అతని భావాన్ని చెబుతాయి. ‘తన ఇంటికి వెళ్ళలేదు’ అనే వాక్యం అతడు భార్యనూ పుత్రులనూ కూడా చూడలేదని సూచిస్తుంది — పరిత్యక్తుడైన అతడు అన్నింటినీ త్యజించాడు. నిర్ణయం సభ మధ్యలోనే చెప్పబడుతుంది, ఏకాంతంలో కాదు — రాజధర్మం అందరి సమక్షంలో పాలించబడుతుంది, దానివల్ల ఎవ్వరూ పక్షపాతాన్ని శంకించలేరు. ‘నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను’ అని అంటూ కూడా రాముడు ‘సౌమిత్రీ’ అనే స్నేహపూర్ణమైన సంబోధనను విడువడు.

అతడు సరయూతీరానికి వెళ్ళి, ఆచమనం చేసి, చేతులు జోడించి, అన్ని స్రోతస్సులనూ — ఇంద్రియద్వారాలనూ — నిగ్రహించి, శ్వాస విడువలేదు. శ్వాస తీయకుండా యోగయుక్తుడై ఉన్న అతనిపై ఇంద్రునితో, అప్సరోగణాలతో, ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ అప్పుడు పుష్పాలు కురిపించారు. మనుష్యులెవ్వరికీ కనిపించకుండా, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని శరీరంతో సహా తీసుకొని ఇంద్రుడు స్వర్గంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు విష్ణువు యొక్క నాల్గవ భాగం వచ్చిందని చూసి దేవశ్రేష్ఠులందరూ సంతోషించి ఆనందంతో పూజించారు. లక్ష్మణుని అంతం మృత్యువు కాదు, యోగంతో స్వధామానికి తిరిగి వెళ్ళడం. అతడు యోగిలా ప్రాణాలను నిరోధించి, ఏ క్లేశమూ లేకుండా దేహాన్ని విడుస్తున్నాడు, ఇంద్రుడు స్వయంగా అతనిని తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘విష్ణువు యొక్క నాల్గవ భాగం’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కూడా విష్ణువు అంశమేనని స్పష్టమవుతుంది — రాముని అంశమే రాముని కంటే ముందు తన స్థానానికి వెళ్తోంది. ముద్రణలో 18.2లోని ‘రాఘవమ్’ అనే పదం లక్ష్మణుని గురించినదే; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘లక్ష్మణుని పూజించారు’ అని చెబుతుంది. దేవతల పుష్పవృష్టి లక్ష్మణుని త్యాగాన్ని సన్మానిస్తుంది — భూలోకంలో పరిత్యక్తుడైనవాడు స్వర్గంలో పూజించబడుతున్నాడు. సరయూతీరమే ముందు రాముని ప్రస్థానానికి కూడా స్థానమవుతుంది; వనవాసంలో ఎల్లప్పుడూ రాముని ముందో వెనుకో రక్షకుడిగా ఉన్నట్లే, లక్ష్మణుడు దారి చూపుతున్నట్లు ముందుగా వెళ్తున్నాడు.

ராகுவால் பற்றப்பட்ட சந்திரனைப் போல மனம் நொந்து தலைகுனிந்திருந்த ராகவனைக் கண்டு, லக்ஷ்மணன் மகிழ்ந்தவன் போல இனிய சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, எனக்காக நீ வருந்தத் தகாது; காலத்தின் போக்கு இப்படிப்பட்டதே; முன்பே வகுக்கப்பட்டதால் கட்டுண்டது. அன்பனே, தயக்கமின்றி என்னைக் கொல்; உறுதிமொழியைக் காப்பாற்று; காகுத்தனே, உறுதிமொழியை இழந்த மனிதர்கள் நரகத்துக்குச் செல்கிறார்கள். மகாராஜனே, என்னிடம் உனக்கு அன்பு இருந்தால், நான் உன் அருளுக்கு உரியவனானால், ஐயமின்றி என்னைக் கொல்; ராகவா, தர்மத்தை வளர்.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் பண்பு உச்சத்தை அடைகிறது. அவன் தன் மரணத்தைத் தானே வேண்டுகிறான் — அச்சத்தாலோ சோகத்தாலோ அல்ல, மகிழ்ச்சியுடன் — ஏனெனில் அவனுடைய மரணத்தால் ராமனின் வாய்மை காக்கப்படுகிறது. அவன் அண்ணனுக்கு ஆறுதல் சொல்கிறான்; தனக்கு ஆறுதல் வேண்டுவதில்லை. ‘மகிழ்ந்தவன் போல’ என்ற சொல் வியப்பூட்டுவது — மரணத்தை நோக்கிச் செல்லும்போதும் அவன் மலர்ந்த முகத்துடன் இருக்கிறான்; ஏனெனில் அவன் வாழ்க்கையின் ஒரே இலக்கு ராமனின் தர்மத்தைக் காப்பதே. ‘முன்பே வகுக்கப்பட்டதால் கட்டுண்டது’ என்ற சொல்லால் அவன் கர்மக் கோட்பாட்டை நினைவூட்டுகிறான் — முன்பு வகுக்கப்பட்டது நிச்சயம் நிகழும்; ஆகவே சோகம் பயனற்றது. ‘அன்பு இருந்தால்’ என்ற நிபந்தனையால் அவன் அன்பையே மரணத்துக்குக் காரணமாக நிறுவுகிறான் — அன்புக்குரியவனின் தர்மத்தைக் காப்பதே அன்பின் உயர்ந்த சோதனை.

லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு சொன்னதும், புலன்கள் கலங்கிய ராமன் அமைச்சர்களையும் புரோகிதரையும் அழைத்து, அவர்களிடையே நடந்தது அனைத்தையும் — துர்வாசரின் வருகையையும் தவசிக்கு அளித்த உறுதிமொழியையும் — சொன்னான். அதைக் கேட்டு, உபாத்தியாயர்களுடன் அமைச்சர்கள் அனைவரும் மௌனமாக அமர்ந்திருந்தனர். பிறகு பேரொளி படைத்த வசிஷ்டர் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, பெரும்புகழுடைய ராமா, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் உன் முடிவையும், லக்ஷ்மணனிடமிருந்து உனக்கு ஏற்படும் பிரிவையும் நான் தவத்தால் முன்பே கண்டேன். காலம் வலிமையானது; இந்த லக்ஷ்மணனைக் கைவிடு; உறுதிமொழியை வீணாக்காதே. உறுதிமொழி அழிந்தால் தர்மம் அழிந்துபோகும்; தர்மம் அழிந்தால் அசைவனவும் அசையாதனவும், தேவர்களும் ரிஷிகளும் உட்பட மூவுலகமும் அழியும்; இதில் ஐயமில்லை. ஆகவே மனிதருள் புலியே, மூவுலகையும் காப்பதற்காக, லக்ஷ்மணன் இல்லாமல் இன்று உலகை நலமாக்கு.’ ராமன் தானே முடிவெடுப்பதில்லை; அவையின் கருத்தையும் குருவின் கருத்தையும் கேட்கிறான் — இது அரச தர்மத்தின் வரம்பு. வசிஷ்டரின் வாதம் வரிசைப்படுத்தப்பட்டது — உறுதிமொழி மீறலால் தர்ம அழிவு, தர்ம அழிவால் உலக அழிவு. ஆகவே ஒருவரைக் கைவிடுவது அனைவரையும் காப்பதாகும். ‘கைவிடு’ என்ற சொல் முக்கியமானது — குரு கொல்லும்படி அறிவுறுத்துவதில்லை, கைவிடும்படியே; இதுவே பின்னர் ராமனால் ஏற்கப்படும் வழி. வசிஷ்டர் தெய்வீகப் பார்வையால் அனைத்தையும் முன்பே கண்டார் என்ற சொல்லால், இந்த நிகழ்வு விதியால் அமைக்கப்பட்டது என்பதும் சுட்டப்படுகிறது.

ஒன்றுகூடியிருந்த அவர்களுடைய தர்மமும் பொருளும் நிறைந்த அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராமன் அவையின் நடுவே லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘சௌமித்ரியே, தர்மம் தலைகீழாகக் கூடாது; ஆகவே உன்னைக் கைவிடுகிறேன். நல்லோரைக் கைவிடுவதும் கொல்வதும் — இரண்டும் சமமானவை என்று விதிக்கப்பட்டுள்ளது.’ ராமன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னதும், கண்ணீரால் புலன்கள் கலங்கிய லக்ஷ்மணன் விரைந்து புறப்பட்டான்; தன் இல்லத்துக்குள்ளும் நுழையவில்லை. இங்கே சாஸ்திர வாக்கியம் சார்ந்து நிற்கப்படுகிறது — நல்லவனைக் கைவிடுவது மரணத்துக்கு ஒப்பானது; ஆகவே கொல்லாமலேயே உறுதிமொழி காக்கப்படுகிறது. ராமனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் உணர்வு ஆழமானது. லக்ஷ்மணன் புலம்புவதில்லை, எதிர்த்துப் பேசுவதில்லை; அவனுடைய கண்ணீரே அவனுடைய உணர்வைச் சொல்கிறது. ‘தன் இல்லத்துக்குள்ளும் நுழையவில்லை’ என்ற வாக்கியத்தால், அவன் மனைவியையும் மைந்தர்களையும் கூடக் காணவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது — கைவிடப்பட்டவன் அனைத்தையும் கைவிட்டான். முடிவு அவையின் நடுவிலேயே சொல்லப்படுகிறது, தனிமையில் அல்ல — எவரும் பாரபட்சத்தை ஐயுறாதபடி அரச தர்மம் அனைவரின் முன்னிலையிலும் காக்கப்படுகிறது. ‘உன்னைக் கைவிடுகிறேன்’ என்று சொல்லும்போதும் ராமன் ‘சௌமித்ரியே’ என்ற அன்பு நிறைந்த விளியைக் கைவிடுவதில்லை.

அவன் சரயுக் கரைக்குச் சென்று நீரைத் தொட்டு ஆசமனம் செய்து, கைகூப்பி, புலன்களின் வாயில்களான எல்லா ஓட்டங்களையும் அடக்கி, மூச்சை வெளிவிடாமல் இருந்தான். மூச்சு விடாமல் யோகத்தில் ஆழ்ந்திருந்த அவன் மீது, இந்திரனுடனும் அப்சரஸ் கூட்டங்களுடனும் ரிஷிக் கூட்டங்களுடனும் கூடிய தேவர்கள் அனைவரும் அப்போது மலர்களைப் பொழிந்தனர். மனிதர் எவருக்கும் புலப்படாமல், பெருவலிமையுடைய லக்ஷ்மணனை உடலுடன் எடுத்துக்கொண்டு இந்திரன் சுவர்க்கத்தில் நுழைந்தான். பிறகு விஷ்ணுவின் நான்கில் ஒரு பாகம் வந்திருப்பதைக் கண்டு, தேவருள் சிறந்தவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து களித்துப் போற்றினர். லக்ஷ்மணனின் முடிவு மரணம் அன்று, யோகத்தால் தன் இருப்பிடத்துக்குத் திரும்புதல். யோகியைப் போல உயிர்மூச்சை அடக்கி, அவன் துன்பமின்றி உடலை விடுகிறான்; இந்திரனே அவனை அழைத்துச் செல்கிறான். ‘விஷ்ணுவின் நான்கில் ஒரு பாகம்’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனும் விஷ்ணுவின் அம்சமே என்பது தெளிவாகிறது — ராமனின் அம்சமே ராமனுக்கு முன்பாகத் தன் இடத்துக்குச் செல்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் 18.2 இல் உள்ள ‘ராகவம்’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனையே குறிக்கிறது; இந்தி உரையும் ‘லக்ஷ்மணனைப் போற்றினர்’ என்கிறது. தேவர்களின் மலர்மழை லக்ஷ்மணனின் தியாகத்தைக் கௌரவிக்கிறது — பூலோகத்தில் கைவிடப்பட்டவன் சுவர்க்கத்தில் போற்றப்படுகிறான். சரயுக் கரையே பின்னர் ராமனும் புறப்பட்டுச் செல்லும் இடமாகும்; வனவாசத்திலும் எப்போதும் ராமனுக்கு முன்னும் பின்னும் காவலனாக இருந்தது போல, லக்ஷ்மணன் வழிகாட்டுபவன் போல முன்னே செல்கிறான்.

ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ದೀನನಾಗಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ಕಾಲದ ಗತಿಯೇ ಹೀಗಿದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನ ವಿಧಿನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಬದ್ಧವಾದುದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದ ಮನುಷ್ಯರು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ರಾಘವನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವು ಪರಮ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲ, ಹರ್ಷದಿಂದ — ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮರಣದಿಂದ ರಾಮನ ಸತ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹೃಷ್ಟಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಮರಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜೀವನದ ಏಕೈಕ ಗುರಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ. ‘ಪೂರ್ವನಿರ್ಮಾಣಬದ್ಧಾ’ (ಹಿಂದಿನ ವಿಧಿನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಬದ್ಧವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಯದಿ ಪ್ರೀತಿಃ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನಿಂದ ಅವನು ಪ್ರೇಮವನ್ನೇ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯನ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಪ್ರೇಮದ ಪರಮ ಪರೀಕ್ಷೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತನನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಅವರ ನಡುವೆ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ — ದುರ್ವಾಸನ ಆಗಮನವನ್ನೂ ತಾಪಸನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ — ಹೇಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನೇ, ನಿನಗೆ ಬರಲಿರುವ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಈ ಕ್ಷಯವನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ನಾನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದೆನು. ಕಾಲವು ಬಲವಾದುದು; ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬೇಡ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ನಾಶವಾದರೆ ಧರ್ಮವು ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದರೆ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ, ದೇವ-ಋಷಿಗಣಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾಗುವುವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಡು.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ. ವಸಿಷ್ಠನ ತರ್ಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದುದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗದಿಂದ ಧರ್ಮನಾಶ, ಧರ್ಮನಾಶದಿಂದ ಲೋಕನಾಶ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬನ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಣೆ. ‘ತ್ಯಜ’ (ತ್ಯಜಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಗುರುವು ವಧೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಕಂಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಘಟನೆ ದೈವನಿರ್ಮಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಅವರ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ತ್ಯಾಗವೂ ವಧೆಯೂ — ಎರಡೂ ಸಮಾನವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದನು, ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸಜ್ಜನನ ತ್ಯಾಗವು ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪಾಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಭಾವವಾದರೋ ಗಂಭೀರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿವಾದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕಣ್ಣೀರೇ ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವಗೃಹಂ ನ ವಿವೇಶ’ (ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನಾಗಲಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ನಡುವೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜಧರ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯಾರೂ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ರಾಮನು ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ’ ಎಂಬ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನು ಸರಯೂತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ಉಸಿರನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಉಸಿರಾಡದೆ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಆಗ ಹೂಮಳೆಗರೆದರು. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾದ, ಶರೀರಸಹಿತನಾದ ಮಹಾಬಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಂತ್ಯವು ಮರಣವಲ್ಲ, ಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು. ಅವನು ಯೋಗಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಿ ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಚತುರ್ಭಾಗಃ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನದೇ ಅಂಶವು ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 18.2ರಲ್ಲಿರುವ ‘ರಾಘವಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತದೆ — ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸರಯೂತೀರವೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನದ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗುವುದು; ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆಯೋ ಹಿಂದೆಯೋ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീനനായി മുഖം കുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാഘവനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ സന്തുഷ്ടനെപ്പോലെ മധുരമായി പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് സന്താപപ്പെടരുത്; കാലത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെതന്നെയാണ്, മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം. സൗമ്യാ, ശങ്കയില്ലാതെ എന്നെ വധിക്കുക, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുക; കാകുത്സ്ഥാ, പ്രതിജ്ഞ ലംഘിക്കുന്ന മനുഷ്യർ നരകത്തിൽ പോകുന്നു. മഹാരാജാവേ, എന്നിൽ പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ അനുഗ്രഹത്തിനു പാത്രമാണെങ്കിൽ, നിശ്ശങ്കം എന്നെ വധിക്കുക; രാഘവാ, ധർമം വർധിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ചരിത്രം പരമശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വന്തം മരണം സ്വയം യാചിക്കുന്നു — ഭയത്താലോ ശോകത്താലോ അല്ല, ഹർഷത്തോടെ; കാരണം തന്റെ മരണത്തിലൂടെ രാമന്റെ സത്യം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം സഹോദരനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, സ്വയം സാന്ത്വനം യാചിക്കുന്നില്ല. ‘ഹൃഷ്ടഃ’ (സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന പദം വിസ്മയകരമാണ് — മരണത്തിലേക്കു പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം പ്രസന്നനാണ്; കാരണം രാമന്റെ ധർമരക്ഷ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യം. ‘പൂർവനിർമാണബദ്ധാ’ (മുൻകൂട്ടിയുള്ള നിർമിതിയാൽ ബന്ധിതം) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം കർമസിദ്ധാന്തം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പേ നിർമിക്കപ്പെട്ടതു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും; അതിനാൽ ശോകം നിഷ്ഫലമാണ്. ‘പ്രീതിയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വ്യവസ്ഥയിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തെത്തന്നെ മരണത്തിന്റെ കാരണമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — പ്രിയപ്പെട്ടവന്റെ ധർമം രക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ പരമമായ പരീക്ഷ.

ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇളകിയ രാമൻ മന്ത്രിമാരെയും പുരോഹിതനെയും വിളിച്ചുവരുത്തി അവരുടെ മധ്യത്തിൽ നടന്നതെല്ലാം — ദുർവാസാവിന്റെ ആഗമനവും താപസന്റെ പ്രതിജ്ഞയും — പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് ഉപാധ്യായരോടുകൂടിയ മന്ത്രിമാരെല്ലാം മൗനമായിരുന്നു. തുടർന്ന് മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, മഹായശസ്വിയായ രാമാ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന അങ്ങയുടെ ഈ ക്ഷയവും ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള അങ്ങയുടെ വിയോഗവും തപസ്സിലൂടെ ഞാൻ മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു. കാലം ബലവത്താണ്; ഈ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കുക; പ്രതിജ്ഞ വ്യർഥമാക്കരുത്. പ്രതിജ്ഞ നശിച്ചാൽ ധർമം ഇല്ലാതാകും; ധർമം നശിച്ചാൽ ചരാചരങ്ങളോടും ദേവർഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നശിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ പുരുഷശാർദൂലാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പരിപാലനത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെക്കൂടാതെ ഇന്നു ലോകത്തെ സ്വസ്ഥമാക്കുക.’ രാമൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, സഭയുടെയും ഗുരുവിന്റെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു — രാജധർമത്തിന്റെ മര്യാദ. വസിഷ്ഠന്റെ യുക്തി ക്രമബദ്ധമാണ് — പ്രതിജ്ഞാഭംഗത്തിൽനിന്നു ധർമനാശം, ധർമനാശത്തിൽനിന്നു ലോകനാശം. അതിനാൽ ഒരാളുടെ ത്യാഗം എല്ലാവരുടെയും രക്ഷയാണ്. ‘ത്യജ’ (ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഗുരു വധമല്ല, ത്യാഗമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്; ഈ മാർഗംതന്നെയാണ് രാമൻ പിന്നീടു സ്വീകരിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠൻ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ എല്ലാം മുമ്പേ കണ്ടിരുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ ഈ സംഭവം ദൈവനിർമിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഒത്തുകൂടിയ അവരുടെ ധർമാർഥസമ്പന്നമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സഭാമധ്യത്തിൽവെച്ച് ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ധർമവിപര്യയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ത്യാഗവും വധവും — രണ്ടും തുല്യമായി വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ണീരിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ ലക്ഷ്മണൻ വേഗം പുറപ്പെട്ടു; സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കുപോലും പ്രവേശിച്ചില്ല. ഇവിടെ ശാസ്ത്രവചനം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു — സജ്ജനത്തിന്റെ ത്യാഗം മരണതുല്യമാണ്; അതിനാൽ വധമില്ലാതെതന്നെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്ക് സംക്ഷിപ്തം, ഭാവമാകട്ടെ ഗഹനം. ലക്ഷ്മണൻ വിലപിക്കുന്നില്ല, മറുപടി പറയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണീർതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം പറയുന്നു. ‘സ്വഗൃഹം ന വിവേശ’ (സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ അദ്ദേഹം ഭാര്യയെയും പുത്രന്മാരെയും പോലും കണ്ടില്ലെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു. തീരുമാനം ഏകാന്തത്തിലല്ല, സഭാമധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണു പറയുന്നത് — ആർക്കും പക്ഷപാതം ശങ്കിക്കാനിടയില്ലാത്തവിധം രാജധർമം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുമ്പോഴും രാമൻ ‘സൗമിത്രേ’ എന്ന സ്നേഹപൂർണമായ സംബോധന ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

അദ്ദേഹം സരയുതീരത്തുചെന്ന് ആചമനം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി, എല്ലാ സ്രോതസ്സുകളെയും — ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളെയും — നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം പുറത്തുവിട്ടില്ല. ശ്വാസമടക്കി യോഗയുക്തനായി നിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ ഇന്ദ്രനോടും അപ്സരോഗണങ്ങളോടും ഋഷിഗണങ്ങളോടുംകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും അപ്പോൾ പുഷ്പങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും അദൃശ്യനായ, ശരീരത്തോടുകൂടിയ മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനെ എടുത്തുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ ത്രിദിവത്തിലേക്കു — സ്വർഗത്തിലേക്കു — പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം വന്നെത്തിയതു കണ്ട് എല്ലാ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഹൃഷ്ടരും പ്രമുദിതരുമായി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ അന്ത്യം മരണമല്ല, യോഗത്തിലൂടെയുള്ള സ്വധാമത്തിലേക്കുള്ള മടക്കമാണ്. ഒരു യോഗിയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പ്രാണനെ നിരോധിച്ച് ക്ലേശമില്ലാതെ ദേഹം ത്യജിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിലൊരംശം’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണനും വിഷ്ണുവിന്റെ അംശമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു — രാമന്റെതന്നെ അംശം രാമനുമുമ്പേ സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുന്നു. അച്ചടിയിൽ 18.2-ലെ ‘രാഘവം’ എന്ന പദം ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണു കുറിക്കുന്നത്; ‘ലക്ഷ്മണനെ പൂജിച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗത്തെ ആദരിക്കുന്നു — ഭൂലോകത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ സ്വർഗത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. സരയുതീരംതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാമന്റെയും പ്രസ്ഥാനസ്ഥലമാകുന്നത്; വനവാസത്തിലും എപ്പോഴും രാമന്റെ മുന്നിലോ പിന്നിലോ രക്ഷകനായി നടന്നതുപോലെ, ലക്ഷ്മണൻ വഴികാട്ടുന്നവനെപ്പോലെ മുന്നേ പോകുന്നു.

Seeing Rāghava downcast, his face bowed like the moon in eclipse, Lakṣmaṇa spoke to him gently and almost gladly: "Mighty one, do not grieve on my account. Such is the course of Time, bound by what was fashioned long ago. Kill me without hesitation, gentle brother, and keep your promise; men who break their promises go to hell, Kākutstha. If you love me, great king, if you would do me a kindness, kill me without misgiving, Rāghava, and so increase dharma." Here Lakṣmaṇa's character reaches its summit. He asks for his own death, not in fear or grief but gladly, because by his death Rāma's truth is preserved. He comforts his brother instead of seeking comfort himself. "Gladly" is astonishing: even as he goes to his death he is content, because the one aim of his life has been to guard Rāma's dharma. "Bound by what was fashioned long ago" recalls the law of deeds: what was fashioned before must surely come to pass, so grief is fruitless. By saying "if you love me" he makes love itself the reason for his death, for guarding the dharma of the one you love is love's highest test.

So addressed by Lakṣmaṇa, Rāma, shaken to his depths, summoned his ministers and his family priest, and in their midst told them everything that had happened, Durvāsas's coming and his promise to the ascetic. Hearing it, all the ministers and their preceptors sat in silence. Then Vasiṣṭha of great splendour said: "Mighty and glorious Rāma, by my austerity I have foreseen this hair-raising end of yours, and your parting from Lakṣmaṇa. Time is mighty; let Lakṣmaṇa go, and do not make your promise empty. When a promise is broken, dharma is destroyed, and once dharma is destroyed the three worlds, with all that moves and does not move, with the gods and the hosts of seers, would perish; of that there is no doubt. So, tiger among men, for the protection of the three worlds, make the world whole today without Lakṣmaṇa." Rāma does not decide alone but asks the counsel of the assembly and his guru, keeping the proper bounds of a king's dharma. Vasiṣṭha's argument runs step by step: a broken promise destroys dharma, and the destruction of dharma destroys the worlds, so the giving up of one protects all. "Let him go" is the crucial word: the guru counsels not killing but casting off, and that is the way Rāma will take. That Vasiṣṭha had foreseen everything with divine sight suggests that the event was ordained by fate.

Hearing that counsel of the assembly, grounded in dharma and in sound purpose, Rāma said to Lakṣmaṇa in the midst of the council: "Saumitri, I cast you off, so that dharma may not be overturned. For good men, to be cast off and to be put to death are held to be the same." When Rāma had spoken, Lakṣmaṇa, his eyes blinded with tears, left at once, and did not even go into his own house. Rāma relies on the teaching of the śāstras that for a good man being cast off is equal to death, so the promise is kept without killing. His words are few, but his feeling is deep. Lakṣmaṇa neither laments nor argues; his tears speak for him. "He did not even go into his own house" means that he did not see even his wife and sons; cast off, he gave up everything. The decision is spoken in the midst of the assembly, not in private, for a king's dharma is kept before all, so that no one could suspect favour. And even as he says "I cast you off", Rāma does not give up the loving name "Saumitri".

He went to the bank of the Sarayū, sipped water, joined his palms, shut every gateway of the senses and held his breath. As he stayed thus absorbed in yoga, no longer breathing, all the gods with Śakra, with the hosts of apsarases and seers, showered him with flowers. Then Śakra took up the mighty Lakṣmaṇa in his body, unseen by any man, and entered heaven with him. And all the best of the gods, seeing that the fourth part of Viṣṇu had come, were overjoyed and paid him honour. Lakṣmaṇa's end is not death but a return to his own abode through yoga. Like a yogī he restrains his breath and leaves the body without suffering, and Indra himself carries him away. "The fourth part of Viṣṇu" makes plain that Lakṣmaṇa too is a portion of Viṣṇu, a portion of Rāma himself returning to its place before Rāma. The gods' shower of flowers honours his sacrifice: he who was cast off on earth is worshipped in heaven. The bank of the Sarayū will later be the place of Rāma's own departure too; Lakṣmaṇa goes ahead as if showing the way, just as in the years of exile he always walked before or behind Rāma to guard him.