यदा रामः कालः च एवं संवदतः, तदा भगवान् ऋषिः दुर्वासाः रामस्य दर्शनम् आकाङ्क्षन् राजद्वारम् उपागमत्। सः ऋषिसत्तमः सौमित्रिम् अभिगम्य उवाच — ‘रामं मे शीघ्रं दर्शय; पुरा मम अर्थः अतिवर्तते, अर्थात् विलम्बे मम कार्यं नश्यति।’ मुनेः भाषितं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः तं महात्मानम् अभिवाद्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘भगवन्, किं कार्यं, कः अर्थः, अहं किं करोमि इति ब्रूहि। ब्रह्मन्, राघवः इदानीं व्यग्रः अन्यकार्ये संलग्नः; मुहूर्तं परिपाल्यताम्।’ कालस्य समयः अद्य एव स्थापितः, तत्क्षणम् एव तस्य परीक्षा आगता। लक्ष्मणः स्वधर्मम् अनुसृत्य विनयेन मुनिं निवारयितुं प्रयतते — सः समयस्य रहस्यं न प्रकटयति, केवलं प्रतीक्षां याचते। दुर्वाससः कोपशीलता सर्वत्र प्रसिद्धा; तस्य आगमनम् एव सङ्कटस्य सूचना। कविः घटनाद्वयं सन्निकृष्टं स्थापयति — एकतः कालस्य गूढः संवादः, अपरतः द्वारे दुर्वाससः आग्रहः; मध्ये च लक्ष्मणः। दुर्वाससः वचने ‘पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते’ इति त्वरा अपि व्यङ्ग्यगर्भा — तस्य अर्थः केवलं व्रतस्य पारणा, किन्तु तत् सः न प्रकटयति, अतः लक्ष्मणः तस्य कार्यस्य गौरवं न जानाति।

तत् श्रुत्वा क्रोधेन कलुषीकृतः ऋषिशार्दूलः चक्षुषा निर्दहन् इव लक्ष्मणम् उवाच — ‘सौमित्रे, अस्मिन् क्षणे एव मां रामाय निवेदय। यदि अस्मिन् क्षणे न निवेदयसे, तर्हि विषयं, त्वां, पुरं, राघवं, भरतं, युष्माकं या च संततिः — सर्वान् शपिष्ये; अहं भूयः हृदि मन्युं धारयितुं न शक्ष्यामि।’ तस्य महात्मनः तत् घोरसंकाशं वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः तस्य वाक्यस्य निश्चयं मनसा चिन्तयामास — ‘एकस्य मम मरणम् अस्तु, सर्वविनाशनं मा भूत्।’ इति बुद्ध्या विनिश्चित्य सः राघवाय न्यवेदयत्। अत्र लक्ष्मणस्य त्यागः परमः — सः जानाति यत् प्रवेशेन स्वयं रामस्य वध्यः भविष्यति, तथापि कुलस्य राज्यस्य च रक्षायै स्वं मृत्युं वृणोति। ‘एकस्य मरणं मेऽस्तु’ इति वाक्यं तस्य सम्पूर्णस्य जीवनस्य सारः — आजन्म रामसेवकः सः अन्ते अपि रामस्य कुलस्य च कृते आत्मानम् अर्पयति। मुद्रणे षष्ठः श्लोकः षट्पादः — ‘अस्मिन् क्षणे’ इति वाक्यं द्विवारं पुनः उक्तं, दुर्वाससः आवेगं दर्शयति। शापस्य विषयः क्रमशः विस्तीर्यते — राज्यं, पुरं, लक्ष्मणः, रामः, भरतः, सर्वा संततिः — येन लक्ष्मणस्य समक्षं विकल्पः एव न अवशिष्यते। सः न प्रश्नं करोति, न विलम्बते; क्षणमात्रेण निर्णयः कृतः।

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य त्वरितः निःसृत्य अत्रेः पुत्रं दुर्वाससं ददर्श। तेजसा ज्वलन्तम् इव तं महात्मानम् अभिवाद्य काकुत्स्थः कृताञ्जलिः ‘किं कार्यम्’ इति अभाषत। राघवेण उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा प्रभुः मुनिवरः दुर्वासाः रामं प्रत्याह — ‘धर्मवत्सल, श्रूयताम्। अनघ राघव, अद्य मम वर्षसहस्रस्य उपवासस्य समाप्तिः; सः अहं तव गृहे यथासिद्धं भोजनम् इच्छामि।’ तत् श्रुत्वा प्रीतमानसः राजा राघवः मुनिमुख्याय यथासिद्धं भोजनम् उपाहरत्। सः मुनिश्रेष्ठः अमृतोपमं तत् अन्नं भुक्त्वा ‘साधु राम’ इति सम्भाष्य स्वम् आश्रमम् उपागमत्। करुणः व्यङ्ग्यः — यस्य आग्रहः समग्रस्य कुलस्य विनाशं भीषयति स्म, तस्य कार्यं केवलं भोजनम् आसीत्। किन्तु तेन लघुना कार्येण एव कालस्य समयः भग्नः। रामस्य आतिथ्यं पुनः निर्दोषं — सः क्रुद्धं मुनिम् अपि विनयेन प्रीणयति। ‘यथासिद्धम्’ इति पदद्वयं पुनः पुनः आगच्छति — मुनिः विशेषं भोजनं न याचते, रामः अपि यत् सिद्धं तत् एव ददाति; एवं क्षणेन एव तत् कार्यं सिद्धम्। सहस्रवर्षाणाम् उपवासस्य पारणा रामस्य गृहे एव इति दुर्वाससः अपि रामे भक्तिः सूच्यते।

तस्मिन् मुनिवरे स्वाश्रमं गते लक्ष्मणाग्रजः रामः कालवाक्यानि संस्मृत्य ततः दुःखम् उपागमत्। दुःखेन सुसंतप्तः तत् घोरदर्शनं भाविनं भ्रातृवियोगं स्मृत्वा सः अवाङ्मुखः दीनमनाः किमपि व्याहर्तुं न शशाक। ततः बुद्ध्या कालवाक्यानि विनिश्चित्य ‘एतत् सर्वं न अस्ति, न स्थास्यति’ इति निश्चित्य महायशाः तूष्णीम् आसीत्। अतिथौ गते एव रामः स्वदुःखम् अनुभवति — राजधर्मः प्रथमः, स्वशोकः अनन्तरम्। तस्य मौनं शोकस्य गाम्भीर्यं दर्शयति। ‘नैतदस्तीति’ इति वाक्यं हिन्दीभाष्ये इतः परम् इदं सर्वं किमपि न स्थास्यति इति व्याख्यातं — रामः जानाति यत् लक्ष्मणस्य वियोगेन सह समग्रस्य अस्य जगतः अन्तः समीपः। सः लक्ष्मणं किमपि न वदति, न च मन्त्रिणः आह्वयति — अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एव मौनं भिनत्ति। अत्र रामस्य दुःखं द्विविधं — प्रियभ्रातुः वियोगः, स्वप्रतिज्ञायाः कठोरता च; उभयोः मध्ये सः स्तब्धः।

రాముడూ కాలుడూ ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా భగవంతుడైన దుర్వాస మహర్షి రాముని దర్శనాన్ని కోరి రాజద్వారానికి వచ్చాడు. ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుడు సౌమిత్రిని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాముని నాకు వెంటనే చూపించు; నా కార్యం దాటిపోతోంది — అంటే ఆలస్యమైతే నా పని చెడిపోతుంది.’ ముని మాటలు విని, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భగవాన్, ఏమి కార్యం, ఏమి ప్రయోజనం, నేను ఏమి చేయాలో చెప్పు. బ్రహ్మర్షీ, రాఘవుడు ఇప్పుడు వేరే పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు; ఒక్క ముహూర్తం వేచి ఉండు.’ కాలుని షరతు ఈ రోజే విధించబడింది, ఆ క్షణంలోనే దానికి పరీక్ష వచ్చింది. లక్ష్మణుడు తన ధర్మాన్ని అనుసరించి వినయంతో మునిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు — షరతు రహస్యాన్ని బయటపెట్టడు, వేచి ఉండమని మాత్రమే అర్థిస్తాడు. దుర్వాసుని కోపస్వభావం అంతటా ప్రసిద్ధమే; అతని రాకే సంకటానికి సూచన. కవి రెండు సంఘటనలను దగ్గరగా ఉంచుతున్నాడు — ఒకవైపు కాలుని గూఢమైన సంభాషణ, మరోవైపు ద్వారం దగ్గర దుర్వాసుని పట్టుదల; మధ్యలో లక్ష్మణుడు. దుర్వాసుని మాటలోని ‘పురా మేఽర్థోఽతివర్తతే’ (నా కార్యం దాటిపోతోంది) అనే తొందర కూడా వ్యంగ్యగర్భితమైనది — అతని కార్యం కేవలం వ్రతపారణ, కానీ అతడు దాన్ని బయటపెట్టడు, కాబట్టి అతని కార్యపు గౌరవం లక్ష్మణునికి తెలియదు.

అది విని క్రోధంతో కలుషితుడైన ఆ ఋషిశార్దూలుడు కంటిచూపుతో దహిస్తున్నాడా అన్నట్లు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ క్షణమే నన్ను రామునికి నివేదించు. ఈ క్షణంలో నివేదించకపోతే, దేశాన్నీ, నిన్నూ, నగరాన్నీ, రాఘవునీ, భరతునీ, మీ సంతతినీ — అందరినీ శపిస్తాను; ఇక నా హృదయంలో కోపాన్ని ఆపుకోలేను.’ ఆ మహాత్ముని ఘోరమైన ఆ మాట విని లక్ష్మణుడు దాని తాత్పర్యాన్ని మనసులో ఆలోచించాడు — ‘నేనొక్కడినే మరణిస్తాను గాక, అందరి వినాశం జరగకుండు గాక.’ ఇలా బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని అతడు రాఘవునికి నివేదించాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని త్యాగం పరమమైనది — లోపలికి ప్రవేశిస్తే తాను రాముని చేత వధించబడవలసి వస్తుందని అతనికి తెలుసు, అయినా వంశాన్నీ రాజ్యాన్నీ రక్షించడానికి తన మృత్యువునే వరిస్తాడు. ‘ఏకస్య మరణం మేఽస్తు’ (నేనొక్కడినే మరణిస్తాను గాక) అనే వాక్యం అతని జీవితమంతటి సారం — పుట్టినప్పటి నుండీ రామసేవకుడైన అతడు చివరికి కూడా రాముని కోసం, వంశం కోసం తనను తాను అర్పించుకుంటున్నాడు. ముద్రణలో ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘ఈ క్షణంలో’ అనే మాట రెండుసార్లు చెప్పబడి దుర్వాసుని ఆవేశాన్ని చూపుతుంది. శాపం యొక్క పరిధి క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — రాజ్యం, నగరం, లక్ష్మణుడు, రాముడు, భరతుడు, సంతతి అంతా — దీనితో లక్ష్మణుని ముందు ఏ ఎంపికా మిగలదు. అతడు ప్రశ్నించడు, ఆలస్యం చేయడు; క్షణమాత్రంలో నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

లక్ష్మణుని మాట విని రాముడు కాలుని పంపివేసి, త్వరగా బయటికి వచ్చి అత్రి కుమారుడైన దుర్వాసుని చూశాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి కాకుత్స్థుడు చేతులు జోడించి ‘ఏమి కార్యం?’ అని అడిగాడు. రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని ప్రభువు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన దుర్వాసుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మవత్సలా, విను. పాపరహితుడవైన రాఘవా, ఈ రోజు నా వెయ్యేళ్ళ ఉపవాసం ముగుస్తోంది; కాబట్టి నీ ఇంట్లో సిద్ధంగా ఉన్న భోజనాన్ని కోరుతున్నాను.’ అది విని ప్రీతమనస్కుడైన రాజు రాఘవుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి సిద్ధంగా ఉన్న భోజనాన్ని సమర్పించాడు. ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని భుజించి, ‘సాధు రామా’ అని పలికి తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. కరుణాభరితమైన వ్యంగ్యం — ఎవరి పట్టుదల సమస్త వంశ వినాశనాన్ని బెదిరించిందో, అతని కార్యం కేవలం భోజనమే. కానీ ఆ చిన్న కార్యంతోనే కాలుని షరతు భంగమైంది. రాముని ఆతిథ్యం మళ్ళీ నిర్దోషమైనది — కోపించిన మునిని కూడా వినయంతో ప్రసన్నం చేసుకుంటాడు. ‘యథాసిద్ధమ్’ (సిద్ధంగా ఉన్నది) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ముని ప్రత్యేక భోజనం అడగడు, రాముడు కూడా సిద్ధంగా ఉన్నదే ఇస్తాడు; ఈ విధంగా ఆ కార్యం క్షణంలోనే పూర్తయింది. వెయ్యేళ్ళ ఉపవాస పారణ రాముని ఇంట్లోనే జరగడం దుర్వాసునికి కూడా రామునిపై భక్తి ఉందని సూచిస్తుంది.

ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళగానే లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు కాలుని మాటలను జ్ఞాపకం చేసుకొని దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. దుఃఖంతో ఎంతో తపించిపోయి, రాబోయే ఘోరమైన సోదరవియోగాన్ని తలచుకొని, అతడు తలవంచుకొని దీనమనస్కుడై ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేకపోయాడు. తరువాత బుద్ధితో కాలుని మాటలను నిశ్చయంగా గ్రహించి, ‘ఇదంతా ఇక లేదు, నిలవదు’ అని నిర్ణయించుకొని ఆ మహాయశస్వి మౌనంగా ఉండిపోయాడు. అతిథి వెళ్ళిన తరువాతనే రాముడు తన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు — రాజధర్మం మొదట, తన శోకం తరువాత. అతని మౌనం శోకపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది. ‘నైతదస్తీతి’ అనే వాక్యాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఇక ఇదంతా ఏదీ ఉండదు’ అని వివరించింది — లక్ష్మణుని వియోగంతో పాటు ఈ జగత్తు అంతటికీ ముగింపు దగ్గర పడిందని రామునికి తెలుసు. అతడు లక్ష్మణునితో ఏమీ అనడు, మంత్రులనూ పిలవడు — తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే మౌనాన్ని భంగం చేస్తాడు. ఇక్కడ రాముని దుఃఖం రెండు విధాలు — ప్రియసోదరుని వియోగం, తన ప్రతిజ్ఞలోని కఠినత్వం; ఈ రెంటి మధ్య అతడు స్తబ్ధుడై ఉన్నాడు.

ராமனும் காலனும் இவ்வாறு உரையாடிக்கொண்டிருந்தபோது, பூஜ்ய ரிஷி துர்வாசர் ராமனைக் காண விரும்பி அரண்மனை வாயிலுக்கு வந்தார். ரிஷிகளுள் சிறந்த அவர் சௌமித்ரியை அணுகிச் சொன்னார் — ‘ராமனை எனக்கு உடனே காட்டு; இல்லையேல் என் காரியம் கடந்துபோய்விடும் — அதாவது தாமதித்தால் என் காரியம் கெட்டுவிடும்.’ முனிவரின் சொல்லைக் கேட்டு, பகைவீரர்களை அழிக்கும் லக்ஷ்மணன் அந்த மகாத்மாவை வணங்கி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘பூஜ்யரே, என்ன காரியம், என்ன நோக்கம், நான் என்ன செய்ய வேண்டும் என்று சொல்லுங்கள். அந்தணரே, ராகவன் இப்போது வேறொரு காரியத்தில் ஈடுபட்டிருக்கிறான்; சிறிது நேரம் பொறுத்திருங்கள்.’ காலனின் நிபந்தனை இன்றுதான் விதிக்கப்பட்டது; அந்தக் கணத்திலேயே அதற்கான சோதனை வந்துவிட்டது. லக்ஷ்மணன் தன் கடமையைப் பின்பற்றிப் பணிவுடன் முனிவரைத் தடுக்க முயல்கிறான் — நிபந்தனையின் இரகசியத்தை அவன் வெளிப்படுத்துவதில்லை; பொறுத்திருக்க மட்டும் வேண்டுகிறான். துர்வாசரின் சினங்கொள்ளும் இயல்பு எங்கும் புகழ்பெற்றது; அவருடைய வருகையே நெருக்கடியின் அறிகுறி. கவி இரண்டு நிகழ்வுகளை அருகருகே வைக்கிறார் — ஒருபுறம் காலனின் மறைவான உரையாடல், மறுபுறம் வாயிலில் துர்வாசரின் வற்புறுத்தல்; நடுவே லக்ஷ்மணன். ‘என் காரியம் கடந்துபோய்விடும்’ என்ற துர்வாசரின் சொல்லில் உள்ள அவசரமும் குறிப்புப்பொருள் நிறைந்தது — அவருடைய காரியம் வெறும் நோன்பு முடிக்கும் உணவுதான்; ஆனால் அதை அவர் வெளிப்படுத்துவதில்லை; ஆகவே லக்ஷ்மணனுக்கு அவருடைய காரியத்தின் முக்கியத்துவம் தெரியவில்லை.

அதைக் கேட்டுச் சினத்தால் கலங்கிய ரிஷிகளுள் புலி போன்றவர், கண்ணால் எரிப்பவர் போல லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னார் — ‘சௌமித்ரியே, இந்தக் கணத்திலேயே என் வருகையை ராமனுக்குத் தெரிவி. இந்தக் கணத்தில் தெரிவிக்காவிட்டால், நாட்டையும், உன்னையும், நகரத்தையும், ராகவனையும், பரதனையும், உங்கள் சந்ததி அனைத்தையும் — அனைவரையும் சபிப்பேன்; இனியும் என் இதயத்தில் சினத்தை அடக்கிவைக்க என்னால் முடியாது.’ அந்த மகாத்மாவின் கொடியதாகத் தோன்றும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணன் அந்தச் சொல்லின் உறுதியைப் பற்றி மனத்தில் சிந்தித்தான் — ‘என் ஒருவனின் மரணம் நிகழட்டும்; அனைவரின் அழிவும் நிகழக் கூடாது.’ இவ்வாறு அறிவால் முடிவு செய்து அவன் ராகவனிடம் தெரிவித்தான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் தியாகம் உயர்ந்தது — உள்ளே நுழைந்தால் தானே ராமனால் கொல்லப்பட வேண்டியவனாவான் என்பதை அவன் அறிவான்; ஆயினும் குலத்தையும் அரசையும் காக்கத் தன் மரணத்தைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘என் ஒருவனின் மரணம் நிகழட்டும்’ என்ற வாக்கியம் அவனுடைய வாழ்க்கை முழுவதின் சாரம் — பிறந்தது முதல் ராமனின் சேவகனான அவன், இறுதியிலும் ராமனுக்காகவும் குலத்துக்காகவும் தன்னையே அர்ப்பணிக்கிறான். அச்சுப் பதிப்பில் ஆறாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது — ‘இந்தக் கணத்தில்’ என்ற வாக்கியம் இருமுறை மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; இது துர்வாசரின் பதற்றத்தைக் காட்டுகிறது. சாபத்தின் எல்லை படிப்படியாக விரிகிறது — அரசு, நகரம், லக்ஷ்மணன், ராமன், பரதன், சந்ததி அனைத்தும் — இதனால் லக்ஷ்மணனுக்கு வேறு வழியே இல்லாமல் போகிறது. அவன் கேள்வி கேட்பதில்லை, தாமதிப்பதில்லை; ஒரு கணத்தில் முடிவெடுக்கப்பட்டது.

லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் காலனுக்கு விடைகொடுத்து, விரைந்து வெளியே வந்து அத்ரியின் மைந்தரான துர்வாசரைக் கண்டான். ஒளியால் சுடர்விடுபவர் போன்ற அந்த மகாத்மாவை வணங்கிக் காகுத்தன் கைகூப்பி ‘என்ன காரியம்?’ என்று கேட்டான். ராகவன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆற்றல் மிக்க முனிவருள் சிறந்தவரான துர்வாசர் ராமனிடம் மறுமொழி கூறினார் — ‘தர்மத்தை நேசிப்பவனே, கேள். பாவமற்ற ராகவா, இன்று என் ஆயிரம் ஆண்டு உண்ணாநோன்பு நிறைவடைகிறது; ஆகவே உன் இல்லத்தில் தயாராக இருக்கும் உணவை விரும்புகிறேன்.’ அதைக் கேட்டு மகிழ்ந்த மனத்துடன் அரசன் ராகவன் முனிவருள் முதன்மையானவருக்குத் தயாராக இருந்த உணவைப் படைத்தான். முனிவருள் சிறந்த அவர் அமுதத்துக்கு ஒப்பான அந்த உணவை உண்டு, ‘நன்று ராமா’ என்று சொல்லித் தம் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றார். உருக்கமான முரண்நகை — எவருடைய வற்புறுத்தல் குலம் முழுவதின் அழிவையும் அச்சுறுத்தியதோ, அவருடைய காரியம் வெறும் உணவுதான். ஆனால் அந்தச் சிறிய காரியத்தாலேயே காலனின் நிபந்தனை மீறப்பட்டது. ராமனின் விருந்தோம்பல் மீண்டும் குறையற்றது — சினங்கொண்ட முனிவரையும் பணிவால் மகிழ்விக்கிறான். ‘தயாராக இருக்கும்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — முனிவர் சிறப்பு உணவைக் கேட்பதில்லை; ராமனும் தயாராக இருப்பதையே கொடுக்கிறான்; இவ்வாறு ஒரு கணத்தில் அந்தக் காரியம் முடிந்தது. ஆயிரம் ஆண்டு உண்ணாநோன்பை ராமனின் இல்லத்திலேயே முடிப்பது துர்வாசருக்கும் ராமனிடம் உள்ள பக்தியைச் சுட்டுகிறது.

முனிவருள் சிறந்த அவர் தம் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றதும், லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான ராமன் காலனின் சொற்களை நினைவுகூர்ந்து பெருந்துயரம் அடைந்தான். துயரத்தால் மிகவும் வெந்து, வரப்போகும் அந்தக் கொடிய தம்பியின் பிரிவை நினைத்து, அவன் தலைகுனிந்து மனம் நொந்து எதுவும் பேச முடியாமல் இருந்தான். பிறகு காலனின் சொற்களை அறிவால் உறுதியாக உணர்ந்து, ‘இவை எதுவும் இல்லை, இனி நிலைக்கவும் போவதில்லை’ என்று முடிவு செய்து, பெரும்புகழுடையவன் மௌனமானான். விருந்தினர் சென்ற பின்னரே ராமன் தன் துயரத்தை உணர்கிறான் — அரச தர்மம் முதலில், தன் சோகம் பிறகு. அவனுடைய மௌனம் சோகத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. ‘இவை எதுவும் இல்லை’ என்ற வாக்கியம் இந்தி உரையில் ‘இனி இவை எதுவுமே இருக்காது’ என்று விளக்கப்படுகிறது — லக்ஷ்மணனின் பிரிவோடு இந்த உலகம் முழுவதின் முடிவும் அருகில் உள்ளது என்பதை ராமன் அறிவான். அவன் லக்ஷ்மணனிடம் எதுவும் சொல்வதில்லை, அமைச்சர்களையும் அழைப்பதில்லை — அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனே மௌனத்தைக் கலைக்கிறான். இங்கே ராமனின் துயரம் இருவகையானது — அன்புத் தம்பியின் பிரிவு, தன் உறுதிமொழியின் கடுமை; இவ்விரண்டுக்கும் நடுவே அவன் திகைத்து நிற்கிறான்.

ರಾಮನೂ ಕಾಲನೂ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ದುರ್ವಾಸನು ರಾಮನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ನನಗೆ ರಾಮನನ್ನು ತೋರಿಸು; ತಡವಾದರೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಕೈಮೀರಿಹೋಗುತ್ತದೆ.’ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಏನು ಕಾರ್ಯ, ಏನು ಉದ್ದೇಶ, ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ರಾಘವನು ಈಗ ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯಿರಿ.’ ಕಾಲನ ಒಪ್ಪಂದ ಇಂದೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು, ತಕ್ಷಣವೇ ಅದರ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬಂದೊದಗಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನನುಸರಿಸಿ ವಿನಯದಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಒಪ್ಪಂದದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾಯುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ವಾಸನ ಕೋಪಶೀಲತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನ ಆಗಮನವೇ ಸಂಕಟದ ಸೂಚನೆ. ಕವಿಯು ಎರಡು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಕಾಲನ ಗೂಢ ಸಂಭಾಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸನ ಒತ್ತಾಯ; ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ದುರ್ವಾಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ಮೇಽರ್ಥೋಽತಿವರ್ತತೇ’ (ತಡವಾದರೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಕೈಮೀರುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಆತುರವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ವ್ರತದ ಪಾರಣೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯದು.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾದ ಆ ಋಷಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ನಿನ್ನನ್ನೂ, ನಗರವನ್ನೂ, ರಾಘವನನ್ನೂ, ಭರತನನ್ನೂ, ನಿಮ್ಮ ಸಂತತಿಯನ್ನೂ — ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಪಿಸುವೆನು; ಇನ್ನು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಘೋರವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಮಾತಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಯುವುದಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲರ ವಿನಾಶವಾಗದಿರಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗ ಪರಮವಾದುದು — ಒಳಹೊಕ್ಕರೆ ತಾನು ರಾಮನಿಂದ ವಧ್ಯನಾಗುವೆನೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕುಲದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಸ್ಯ ಮರಣಂ ಮೇಽಸ್ತು’ (ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಯುವುದಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಜೀವನದ ಸಾರ — ಆಜನ್ಮ ರಾಮಸೇವಕನಾದ ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕುಲಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ದುರ್ವಾಸನ ಆವೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ವಿಷಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ, ನಗರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ಭರತ, ಸಮಸ್ತ ಸಂತತಿ — ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಕಾಲನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅತ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ದುರ್ವಾಸನನ್ನು ಕಂಡನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೈಮುಗಿದು ‘ಏನು ಕಾರ್ಯ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಭುವಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ದುರ್ವಾಸನು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ, ಕೇಳು. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಘವನೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಉಪವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಮುನಿಮುಖ್ಯನಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಡಿಸಿದನು. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡು ‘ಸಾಧು, ರಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಯಾರ ಒತ್ತಾಯವು ಸಮಸ್ತ ಕುಲದ ವಿನಾಶದ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡ್ಡಿತ್ತೋ, ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಕೇವಲ ಭೋಜನವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಕಾಲನ ಒಪ್ಪಂದ ಭಂಗವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ದೋಷ — ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮುನಿಯನ್ನೂ ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಸಿದ್ಧಮ್’ (ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಮುನಿಯು ವಿಶೇಷ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಆ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯಿತು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಉಪವಾಸದ ಪಾರಣೆ ರಾಮನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಎಂಬುದರಿಂದ ದುರ್ವಾಸನಿಗೂ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಕಾಲನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ದುಃಖಕ್ಕೊಳಗಾದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸಹೋದರವಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅವನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಅನಂತರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಾಲನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ಇನ್ನಿಲ್ಲ, ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ಮೌನವಾದನು. ಅತಿಥಿಯು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಧರ್ಮ ಮೊದಲು, ತನ್ನ ಶೋಕ ಆಮೇಲೆ. ಅವನ ಮೌನವು ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೈತದಸ್ತೀತಿ’ (ಇದೆಲ್ಲವೂ ಇನ್ನಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಇನ್ನು ಇದೆಲ್ಲವೂ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಯೋಗದೊಡನೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತ್ಯವೂ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನು ಬಲ್ಲ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮೌನವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದುಃಖ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರನ ವಿಯೋಗ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನು ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

രാമനും കാലനും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് ഭഗവാനായ ദുർവാസാമഹർഷി രാജദ്വാരത്തിലെത്തി. ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ സൗമിത്രിയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രാമനെ എനിക്ക് ഉടനെ കാണിച്ചുതരിക; എന്റെ കാര്യം കൈവിട്ടുപോകുകയാണ് — അതായത് വൈകിയാൽ എന്റെ കാര്യം നശിക്കും.’ മുനിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ആ മഹാത്മാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, എന്താണു കാര്യം, എന്താണ് ആവശ്യം, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം എന്നു പറഞ്ഞാലും. ബ്രഹ്മർഷേ, രാഘവൻ ഇപ്പോൾ മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ വ്യാപൃതനാണ്; ഒരു മുഹൂർത്തം കാത്തിരുന്നാലും.’ കാലന്റെ വ്യവസ്ഥ ഇന്നുതന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; അതിന്റെ പരീക്ഷയും ഉടൻതന്നെ വന്നെത്തി. ലക്ഷ്മണൻ സ്വധർമം പിന്തുടർന്ന് വിനയത്തോടെ മുനിയെ തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു — വ്യവസ്ഥയുടെ രഹസ്യം അദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കാത്തിരിക്കാൻ മാത്രം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദുർവാസാവിന്റെ കോപശീലം എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനംതന്നെ ആപത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. കവി രണ്ടു സംഭവങ്ങളെ അടുത്തടുത്തു സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് കാലന്റെ ഗൂഢസംഭാഷണം, മറുവശത്ത് വാതിൽക്കൽ ദുർവാസാവിന്റെ നിർബന്ധം; നടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ. ദുർവാസാവിന്റെ വാക്കിലെ ‘പുരാ മേഽർഥോഽതിവർതതേ’ (എന്റെ കാര്യം കൈവിട്ടുപോകുകയാണ്) എന്ന തിടുക്കവും വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യം വ്രതത്തിന്റെ പാരണ മാത്രമാണ്; പക്ഷേ അദ്ദേഹം അതു വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം ലക്ഷ്മണന് അറിയില്ല.

അതു കേട്ട് ക്രോധത്താൽ കലുഷിതനായ ആ ഋഷിശാർദൂലൻ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ഈ നിമിഷംതന്നെ എന്റെ വരവ് രാമനെ അറിയിക്കുക. ഈ നിമിഷം അറിയിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ രാജ്യത്തെയും നിന്നെയും നഗരത്തെയും രാഘവനെയും ഭരതനെയും നിങ്ങളുടെ സന്തതിപരമ്പരയെയും — എല്ലാവരെയും ഞാൻ ശപിക്കും; ഇനിയും ഹൃദയത്തിൽ കോപം അടക്കിവയ്ക്കാൻ എനിക്കാവില്ല.’ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഘോരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആ വാക്കിന്റെ ഉറപ്പിനെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു — ‘എന്റെ ഒരാളുടെ മരണം മതി; എല്ലാവരുടെയും വിനാശം ഉണ്ടാകരുത്.’ ബുദ്ധികൊണ്ട് ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം രാഘവനെ അറിയിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗം പരമമാണ് — അകത്തു പ്രവേശിച്ചാൽ താൻ രാമനാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാകുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; എന്നിട്ടും കുലത്തിന്റെയും രാജ്യത്തിന്റെയും രക്ഷയ്ക്കായി അദ്ദേഹം സ്വന്തം മരണം വരിക്കുന്നു. ‘ഏകസ്യ മരണം മേഽസ്തു’ (എന്റെ ഒരാളുടെ മരണം മതി) എന്ന വാക്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാരമാണ് — ജനനംമുതൽ രാമസേവകനായ അദ്ദേഹം അവസാനവും രാമനുവേണ്ടിയും കുലത്തിനുവേണ്ടിയും തന്നെത്തന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ആറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘ഈ നിമിഷം’ എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് ദുർവാസാവിന്റെ ആവേശം കാണിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ വിഷയം ക്രമേണ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം, നഗരം, ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, ഭരതൻ, സന്തതിപരമ്പര മുഴുവൻ — അതോടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽ മറ്റൊരു വഴിയും ശേഷിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല, വൈകുന്നില്ല; ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു തീരുമാനമെടുത്തു.

ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ കാലനെ യാത്രയാക്കി, തിടുക്കത്തിൽ പുറത്തുവന്ന് അത്രിയുടെ പുത്രനായ ദുർവാസാവിനെ കണ്ടു. തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ള ആ മഹാത്മാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് കാകുത്സ്ഥൻ കൈകൂപ്പി ‘എന്താണു കാര്യം?’ എന്നു ചോദിച്ചു. രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രഭുവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ ദുർവാസാവ് രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ധർമവത്സലാ, കേട്ടാലും. പാപരഹിതനായ രാഘവാ, ഇന്ന് എന്റെ ആയിരം വർഷത്തെ ഉപവാസത്തിന്റെ സമാപ്തിയാണ്; അതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഗൃഹത്തിൽ തയ്യാറായിരിക്കുന്ന ഭോജനം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അതു കേട്ട് പ്രീതമനസ്സോടെ രാജാവ് രാഘവൻ മുനിമുഖ്യനു തയ്യാറായിരുന്ന ഭോജനം കൊണ്ടുവന്നു. അമൃതുപോലുള്ള ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ച് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ‘രാമാ, നന്ന്’ എന്നു പറഞ്ഞ് സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. കരുണമായ വ്യംഗ്യം — ആരുടെ നിർബന്ധമാണോ കുലം മുഴുവന്റെയും വിനാശം ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യം വെറും ഭോജനം മാത്രമായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ നിസ്സാരകാര്യംകൊണ്ടുതന്നെ കാലന്റെ വ്യവസ്ഥ ഭഞ്ജിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ ആതിഥ്യം വീണ്ടും കുറ്റമറ്റതാണ് — ക്രുദ്ധനായ മുനിയെപ്പോലും അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘യഥാസിദ്ധം’ (തയ്യാറായിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — മുനി വിശേഷഭോജനം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല, രാമനും തയ്യാറായിരുന്നതുതന്നെ നൽകുന്നു; അങ്ങനെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ആ കാര്യം സാധിച്ചു. ആയിരം വർഷത്തെ ഉപവാസത്തിന്റെ പാരണ രാമന്റെ ഗൃഹത്തിൽത്തന്നെ നടത്തുന്നു എന്നതിലൂടെ ദുർവാസാവിനും രാമനിലുള്ള ഭക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ കാലന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്ത് ദുഃഖിതനായി. ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം തപിച്ച അദ്ദേഹം ഘോരമായ, വരാനിരിക്കുന്ന സഹോദരവിയോഗം ഓർത്ത് മുഖം കുനിച്ച് ദീനമനസ്സോടെ ഒന്നും പറയാനാവാതെ നിന്നു. തുടർന്ന് ബുദ്ധികൊണ്ട് കാലന്റെ വാക്കുകളുടെ പൊരുൾ നിശ്ചയിച്ച്, ‘ഇതൊന്നും ഇനി ഇല്ല, ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല’ എന്നുറച്ച് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം മൗനമായിരുന്നു. അതിഥി പോയശേഷം മാത്രമാണ് രാമൻ സ്വന്തം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നത് — രാജധർമം ആദ്യം, സ്വന്തം ശോകം പിന്നീട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൗനം ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു. ‘നൈതദസ്തീതി’ (ഇതൊന്നുമില്ല) എന്ന വാക്യം ‘ഇനി ഇതൊന്നും ശേഷിക്കില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ വിയോഗത്തോടൊപ്പം ഈ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അന്ത്യവും അടുത്തുവെന്ന് രാമനറിയാം. അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോട് ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മന്ത്രിമാരെ വിളിക്കുന്നുമില്ല — അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെയാണ് മൗനം ഭഞ്ജിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ ദുഃഖം രണ്ടുവിധമാണ് — പ്രിയസഹോദരന്റെ വിയോഗവും സ്വന്തം പ്രതിജ്ഞയുടെ കാഠിന്യവും; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ അദ്ദേഹം സ്തബ്ധനായി നിൽക്കുന്നു.

While Rāma and Time were talking together, the holy seer Durvāsas came to the palace gate wanting to see Rāma. The best of seers went up to Saumitri and said, "Take me to Rāma at once, before my business is lost by delay." Hearing the sage, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, saluted the great-souled one and said: "Tell me, holy one, what is the matter? What do you need, and what can I do? Rāghava is busy with other business just now, brahmin; please wait a little while." The compact with Time had been made that very day, and at once its test arrived. Lakṣmaṇa, following his duty, tries courteously to hold the sage back; he does not reveal the secret of the compact, he only asks him to wait. Durvāsas was famous everywhere for his temper, and his coming is itself a sign of danger. The poet sets two events side by side: on one side Time's secret conversation, on the other Durvāsas's insistence at the door, and between them Lakṣmaṇa. Even the sage's haste, "before my business is lost", carries an irony: his business is only the breaking of a fast, but he does not say so, and so Lakṣmaṇa cannot know how small the matter is.

At that the tiger among seers, clouded with anger, spoke to Lakṣmaṇa as though burning him with his eyes: "Announce me to Rāma this very moment, Saumitri. If you do not announce me this very moment, I shall curse the kingdom, you, the city and Rāghava, and Bharata too, and all your offspring, for I can hold this anger in my heart no longer." Hearing those terrible words from the great-souled sage, Lakṣmaṇa weighed in his mind what they meant. "Better that I alone should die than that everyone should perish," he thought, and having settled this he went in and announced him to Rāghava. Here Lakṣmaṇa's sacrifice is supreme: he knows that by going in he makes himself one whom Rāma must put to death, and yet to save the family and the kingdom he chooses his own death. "Better that I alone should die" is the essence of his whole life: Rāma's servant from birth, at the end too he offers himself for Rāma and his line. The repeated "this very moment" shows the sage's vehemence. The range of the curse widens step by step, the kingdom, the city, Lakṣmaṇa, Rāma, Bharata and all their offspring, so that Lakṣmaṇa is left no choice at all. He asks no questions and does not delay; the decision is made in an instant.

Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma dismissed Time, came out in haste and saw Durvāsas, the son of Atri. He saluted the great-souled sage, who seemed to blaze with splendour, and with joined palms asked, "What can I do for you?" Hearing Rāghava, the mighty sage Durvāsas answered: "Listen, you who love dharma. Today, sinless Rāghava, my fast of a thousand years comes to an end, so I would like whatever food you have ready." Hearing this, King Rāghava was glad at heart and served the chief of sages with food that was ready. The best of sages ate that food, which was like nectar, said "Well done, Rāma," and went back to his own hermitage. The irony is painful: the man whose insistence threatened the destruction of the whole line wanted nothing but a meal. Yet by that trifling business the compact with Time was broken. Rāma's hospitality is again faultless; he pleases even the angry sage with courtesy. "Whatever is ready" is said again and again: the sage asks for no special food, and Rāma gives only what is already prepared, so the business is finished in a moment. That Durvāsas breaks his thousand-year fast in Rāma's house also suggests his devotion to Rāma.

When the great sage had gone back to his hermitage, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, remembered the words of Time and was filled with grief. Burning with sorrow as he thought of that dreadful parting from his brother to come, he stood with his face bowed, sick at heart, unable to say a word. Then, having weighed Time's words in his mind and concluded that none of this would remain, none of it would last, the illustrious one fell silent. Only when the guest has gone does Rāma let himself feel his own grief: a king's dharma first, his own sorrow after. His silence shows the depth of his grief. Rāma knows that with the loss of Lakṣmaṇa the end of this whole world of his is near. He says nothing to Lakṣmaṇa and does not call his ministers; in the next sarga it is Lakṣmaṇa who breaks the silence. Rāma's grief is twofold, the parting from his dear brother and the harshness of his own vow, and between the two he stands stunned.