कालः वदति — ‘महासत्त्व राजन्, यदर्थम् अहम् आगतः तत् शृणु। देवेन पितामहेन अहं प्रेषितः। हे परपुरंजय, पूर्वके भावे, अर्थात् सृष्टेः आदौ, तव मायया सम्भावितः अहं तव पुत्रः — सर्वसमाहरः कालः नाम। लोकपतिः प्रभुः भगवान् पितामहः आह — सौम्य, लोकान् सम्परिरक्षितुं त्वया यः समयः कृतः, सः इदानीं पूर्णः।’ पूर्वसर्गे गूढः ‘अतिबलः’ इति स्वामी अत्र ब्रह्मा इति स्पष्टीभवति। कालस्य स्वपरिचयः अपि अद्भुतः — सः न केवलं ब्रह्मणः दूतः, अपितु रामस्य एव पुत्रः, यतः विष्णोः मायायाः एव कालः प्रवर्तते। एवं पिता पुत्रेण एव स्वधाम आहूयते। ‘महासत्त्व’ इति सम्बोधनेन कालः रामस्य धैर्यं स्मारयति, यतः अनन्तरं वक्ष्यमाणं वचनं दुःसहम्। ‘सर्वसमाहरः’ इति विशेषणेन कालः स्वकार्यं स्पष्टं वदति — सः सर्वं सङ्गृह्णाति, न कस्यचित् पक्षपातं करोति। ‘समयः’ इति शब्दः पूर्वसर्गस्य समयं स्मारयति — तत्र रामः कालाय समयं ददौ, अत्र कालः रामस्य पुराकृतं समयं स्मारयति।

ततः कालः रामस्य दिव्यं स्वरूपं स्मारयति — ‘पुरा त्वं मायया स्वयम् एव सर्वान् लोकान् संक्षिप्य महार्णवे अप्सु शयानः पूर्वं माम् अजीजनः। ततः भोगवन्तम् उदकेशयम् अनन्तं नागं, मधुं कैटभं च द्वौ महाबलौ सत्त्वौ मायया जनयित्वा, ययोः अस्थिचयैः वृता इयं पर्वतसम्बाधा पृथिवी तदा मेदिनी अभवत्। ततः दिव्ये अर्कसंकाशे नाभिपद्मे माम् अपि उत्पाद्य त्वया सर्वं प्राजापत्यं कर्म मयि निवेशितम्। सः अहं संन्यस्तभारः त्वां जगत्पतिम् उपास्य अब्रवम् — भूतेषु रक्षां विधत्स्व, भवान् एव मम तेजस्करः।’ अत्र ‘माम्’ इति पदं द्विवारं भिन्नार्थे — चतुर्थे श्लोके कालः स्वं निर्दिशति, द्वितीयश्लोकोक्तं तव पुत्रः इति; सप्तमे तु ‘माम् अपि’ इति ब्रह्मा स्वं निर्दिशति, यस्य वचनं कालः दूतत्वेन उद्धरति। ‘मेदिनी’ इति नाम्नः निरुक्तिः अपि अत्र — मधुकैटभयोः मेदसा अस्थिभिः च व्याप्ता इति। सृष्टिकर्ता अपि स्वयं सृष्टः इति ब्रह्मणः विनयः। विष्णुः सृष्टेः मूलम्, ब्रह्मा तस्य कार्यकर्ता, कालः च उभयोः आज्ञाकारी — एषा सृष्टिक्रमस्य रूपरेखा रामं प्रति निवेद्यते।

‘ततः त्वं तस्मात् दुर्धर्षात् सनातनात् भावात् भूतानां रक्षां विधास्यन् विष्णुत्वम् उपजग्मिवान्। अदित्यां वीर्यवान् पुत्रः भूत्वा भ्रातॄणां देवानां वीर्यं वर्धयसि, समुत्पन्नेषु कृत्येषु च तेषां साहाय्याय कल्पसे। प्रजासु वित्रास्यमानासु, हे जगतां वर, रावणस्य वधम् आकाङ्क्षन् त्वं मानुषेषु मनः अदधाः। दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च — एकादशसहस्रवर्षाणि — वासस्य नियमं त्वं पुरा स्वयम् एव आत्मना कृतवान्। सः त्वं मनोमयः पुत्रः इह मानुषेषु पूर्णायुः असि; हे नरश्रेष्ठ, अयं ते समीपम् उपवर्तितुं कालः।’ अत्र कालः रामस्य एव सङ्कल्पं तस्मै स्मारयति — अवधिः न देवैः आरोपितः, अपितु स्वयं रामेण निश्चितः; अतः तस्य समाप्तिः अपि रामस्य एव इच्छायाः पूर्तिः। ‘मनोमयः पुत्रः’ इति पदं दशरथस्य सङ्कल्पेन पुत्ररूपेण अवतीर्णत्वं सूचयति। हिन्दीभाष्यम् अदितिपुत्रत्वं वामनावतारपरं व्याचष्टे।

‘महाराज, यदि भूयः प्रजाः उपासितुम् इच्छसि, तर्हि वस, भद्रं ते — एवम् आह पितामहः। अथवा, राघव, सुरलोकाय विजिगीषा ते अस्ति चेत्, विष्णुना सनाथाः देवाः विगतज्वराः भवन्तु।’ ब्रह्मा आदेशं न ददाति, अपितु विकल्पद्वयं पुरतः स्थापयति — रामस्य स्वातन्त्र्यं रक्षति। ‘सनाथाः’ इति पदेन सूच्यते यत् विष्णोः अभावे देवाः अनाथाः इव, अतः तेषां ज्वरः। किन्तु निर्णयः सम्पूर्णतया रामस्य एव हस्ते इति ब्रह्मणः विनयः। ‘भद्रं ते’ इति आशीः अपि वासस्य विकल्पे एव योजिता — ब्रह्मा रामस्य भूलोके वासं न निषेधति। ‘विजिगीषा’ इति पदं युद्धार्थं न, अपितु स्वधामगमनस्य उत्कटाभिलाषम् अत्र सूचयति, यथा हिन्दीभाष्यम् अपि परमधामगमनस्य विचारः इति व्याचष्टे।

कालेन समीरितं पितामहोक्तं वाक्यं श्रुत्वा राघवः प्रहसन् सर्वसंहारं कालम् अब्रवीत् — ‘देवदेवस्य परमम् अद्भुतं वाक्यं श्रुत्वा तव आगमनेन सम्भवा महती प्रीतिः मे जाता। त्रयाणाम् अपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः आसीत्; भद्रं ते अस्तु, यतः एव अहम् आगतः तत्र गमिष्यामि। त्वं मम हृद्गतः एव सम्प्राप्तः असि — मया मनसा चिन्तितः; तत्र मे विचारणा नास्ति। हे सर्वसंहार, यथा पितामहः आह, तथा सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिना मया स्थातव्यम्।’ रामस्य प्रहसितं मृत्योः सन्देशे अपि तस्य अविचलतां दर्शयति — यः सुखदुःखयोः समः, तस्य कृते कालस्य आगमनम् अपि प्रीतिकरम्। अवतारस्य प्रयोजनं सिद्धम्, अतः प्रत्यागमनम् एव उचितम्। ‘हृद्गतः’ इति पदेन रामः स्वयं कालम् आहूतवान् इति सूच्यते — देवाः न तम् आकर्षन्ति, सः एव स्वेच्छया गच्छति। किन्तु समयः अद्यापि प्रवर्तते, द्वारे लक्ष्मणः तिष्ठति — अतः अग्रिमः सर्गः।

కాలుడు ఇలా అంటున్నాడు — ‘మహాసత్త్వుడవైన రాజా, నేను దేనికోసం వచ్చానో విను. దేవుడైన పితామహుడు నన్ను పంపాడు. శత్రుపురాలను జయించేవాడా, పూర్వభావంలో — అంటే సృష్టి ఆదిలో — నీ మాయతో పుట్టినవాడిని, నేను నీ కుమారుడను — అన్నింటినీ సంహరించే కాలుడు అనే పేరు గలవాడను. లోకపతి, ప్రభువు, భగవంతుడైన పితామహుడు ఇలా అన్నాడు — సౌమ్యుడా, లోకాలను రక్షించడానికి నీవు చేసుకున్న నియమం ఇప్పుడు పూర్తయింది.’ క్రిందటి సర్గలో గూఢంగా ఉన్న ‘అతిబలుడు’ అనే యజమాని బ్రహ్మ అని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. కాలుని ఆత్మపరిచయం కూడా అద్భుతమైనది — అతడు కేవలం బ్రహ్మ దూత మాత్రమే కాదు, రాముని కుమారుడే, ఎందుకంటే విష్ణుమాయ వల్లనే కాలం ప్రవర్తిస్తుంది. ఈ విధంగా తండ్రిని కుమారుడే స్వధామానికి పిలుస్తున్నాడు. ‘మహాసత్త్వా’ అనే సంబోధనతో కాలుడు రాముని ధైర్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే తరువాత చెప్పబోయే మాట దుస్సహమైనది. ‘సర్వసమాహరః’ (అన్నింటినీ సంహరించేవాడు) అనే విశేషణంతో కాలుడు తన కార్యాన్ని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — అతడు అన్నింటినీ సంగ్రహిస్తాడు, ఎవరిపట్లా పక్షపాతం చూపడు. ‘సమయః’ (నియమం, షరతు) అనే పదం క్రిందటి సర్గలోని షరతును గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ రాముడు కాలునికి షరతు ఇచ్చాడు, ఇక్కడ కాలుడు రాముడు పూర్వం చేసుకున్న నియమాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు.

తరువాత కాలుడు రాముని దివ్యస్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ‘పూర్వం నీవు నీ మాయతో నీవే లోకాలన్నింటినీ సంక్షేపించి, మహాసముద్రపు జలాలలో శయనించి, మొదట నన్ను పుట్టించావు. తరువాత పడగలు గల, నీటిలో శయనించే అనంతనాగుని, మధువు కైటభుడు అనే ఇద్దరు మహాబలులైన ప్రాణులనూ మాయతో పుట్టించావు; వారి ఎముకల గుట్టలతో కప్పబడి పర్వతాలతో నిండిన ఈ భూమి అప్పుడు మేదిని అయింది. తరువాత సూర్యుని వంటి కాంతి గల దివ్యమైన నాభికమలంలో నన్ను కూడా పుట్టించి, ప్రజాపతి కర్మనంతా నాపై ఉంచావు. భారాన్ని మోస్తున్న నేను జగత్పతివైన నిన్ను ఉపాసించి ఇలా అన్నాను — ప్రాణులకు రక్షణ కల్పించు, నాకు తేజస్సు ఇచ్చేవాడవు నీవే.’ ఇక్కడ ‘మామ్’ (నన్ను) అనే పదం రెండుసార్లు భిన్నార్థాలలో ఉంది — నాల్గవ శ్లోకంలో కాలుడు తనను సూచిస్తున్నాడు, రెండవ శ్లోకంలో చెప్పిన ‘నీ కుమారుడు’; ఏడవ శ్లోకంలో మాత్రం ‘మామపి’ (నన్ను కూడా) అని బ్రహ్మ తనను సూచిస్తున్నాడు, ఆ బ్రహ్మ మాటనే కాలుడు దూతగా ఉదహరిస్తున్నాడు. ‘మేదిని’ అనే పేరుకు నిరుక్తి కూడా ఇక్కడ ఉంది — మధుకైటభుల మేదస్సుతోనూ ఎముకలతోనూ వ్యాపించినది అని. సృష్టికర్త కూడా తానే సృష్టించబడ్డాడని చెప్పడం బ్రహ్మ వినయం. విష్ణువు సృష్టికి మూలం, బ్రహ్మ అతని కార్యకర్త, కాలుడు ఇద్దరికీ ఆజ్ఞాపాలకుడు — ఈ సృష్టిక్రమపు రూపరేఖ రామునికి నివేదించబడుతోంది.

‘తరువాత నీవు ఎదిరించరాని ఆ సనాతన భావం నుండి ప్రాణుల రక్షణ చేయదలచి విష్ణుత్వాన్ని పొందావు. అదితి గర్భంలో వీర్యవంతుడైన పుత్రుడవై, సోదరులైన దేవతల వీర్యాన్ని పెంచుతున్నావు, కార్యాలు ఏర్పడినప్పుడు వారికి సహాయం చేయడానికి సిద్ధమవుతున్నావు. ప్రజలు భయంతో వణుకుతుండగా, జగత్తులలో శ్రేష్ఠుడా, రావణవధను కోరి నీవు మనుష్యులలో పుట్టాలని మనస్సు పెట్టావు. పదివేల సంవత్సరాలూ, వెయ్యి సంవత్సరాలూ — పదకొండు వేల సంవత్సరాలు — ఇక్కడ నివసించాలనే నియమాన్ని పూర్వం నీవే స్వయంగా విధించుకున్నావు. మనోమయుడైన పుత్రుడవైన నీవు ఇక్కడ మనుష్యులలో పూర్ణాయుష్షు గలవాడవయ్యావు; నరశ్రేష్ఠా, నీ దగ్గరికి రావడానికి ఇదే కాలం.’ ఇక్కడ కాలుడు రాముని సంకల్పాన్నే అతనికి గుర్తుచేస్తున్నాడు — అవధిని దేవతలు విధించలేదు, రాముడే స్వయంగా నిశ్చయించుకున్నాడు; కాబట్టి దాని సమాప్తి కూడా రాముని ఇచ్ఛాపూర్తే. ‘మనోమయుడైన పుత్రుడు’ అనే పదం దశరథుని సంకల్పంతో పుత్రరూపంలో అవతరించడాన్ని సూచిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం అదితిపుత్రత్వాన్ని వామనావతారంగా వివరిస్తుంది.

‘మహారాజా, ఇంకా ప్రజలను పాలించాలని కోరుకుంటే ఇక్కడే ఉండు, నీకు శుభం కలుగుగాక — అని పితామహుడు అన్నాడు. లేదా, రాఘవా, దేవలోకాన్ని పొందాలనే కోరిక నీకుంటే, విష్ణువును రక్షకునిగా పొంది దేవతలు నిశ్చింతులవుదురు గాక.’ బ్రహ్మ ఆదేశం ఇవ్వడం లేదు, రెండు ఎంపికలను ముందుంచుతున్నాడు — రాముని స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ‘సనాథాః’ (రక్షకుడు గలవారు) అనే పదం విష్ణువు లేకపోతే దేవతలు అనాథల్లా ఉన్నారని, అందుకే వారికి ఆందోళన అని సూచిస్తుంది. కానీ నిర్ణయం పూర్తిగా రాముని చేతిలోనే ఉంది అనేది బ్రహ్మ వినయం. ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభం) అనే ఆశీస్సు కూడా నివసించే ఎంపికతోనే జోడించబడింది — బ్రహ్మ రాముడు భూలోకంలో ఉండడాన్ని నిషేధించడం లేదు. ‘విజిగీషా’ అనే పదం ఇక్కడ యుద్ధం కోసం కాదు, స్వధామానికి వెళ్ళాలనే ఉత్కటమైన కోరికను సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పరమధామానికి వెళ్ళాలనే ఆలోచన’ అని వివరిస్తుంది.

కాలుడు తెలియజేసిన పితామహుని మాట విని రాఘవుడు నవ్వుతూ సర్వసంహారకుడైన కాలునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవదేవుని పరమ అద్భుతమైన మాట విని, నీ రాక వల్ల నాకు గొప్ప ప్రీతి కలిగింది. మూడు లోకాల కార్యం కోసమే నా జన్మ జరిగింది; నీకు శుభం కలుగుగాక, నేను ఎక్కడి నుండి వచ్చానో అక్కడికే వెళ్తాను. నీవు నా హృదయంలోని భావంగానే వచ్చావు — నేను మనసులో నిన్నే తలచుకున్నాను; దీని గురించి నాకు ఏ సంశయమూ లేదు. సర్వసంహారకా, పితామహుడు చెప్పినట్లే, అన్ని కార్యాలలోనూ దేవతల ఇచ్ఛను అనుసరించి నేను ప్రవర్తించాలి.’ రాముని నవ్వు మృత్యుసందేశంలో కూడా అతని నిశ్చలతను చూపుతుంది — సుఖదుఃఖాలలో సమంగా ఉండేవానికి కాలుని రాక కూడా ప్రీతికరమే. అవతార ప్రయోజనం నెరవేరింది, కాబట్టి తిరిగి వెళ్ళడమే ఉచితం. ‘హృద్గతః’ (హృదయంలోని భావంగా) అనే పదం రాముడే స్వయంగా కాలుని పిలిచాడని సూచిస్తుంది — దేవతలు అతనిని లాగడం లేదు, అతడే స్వేచ్ఛగా వెళ్తున్నాడు. కానీ షరతు ఇంకా అమలులోనే ఉంది, ద్వారం దగ్గర లక్ష్మణుడు నిలబడి ఉన్నాడు — అందుకే తరువాతి సర్గ.

காலன் சொல்கிறான் — ‘பேராற்றல் படைத்த அரசே, நான் எதற்காக வந்தேனோ அதைக் கேள். பாட்டனாரான தேவரால் நான் அனுப்பப்பட்டேன். பகைவர் நகரங்களை வெல்பவனே, முந்தைய நிலையில் — அதாவது படைப்பின் தொடக்கத்தில் — உன் மாயையால் தோற்றுவிக்கப்பட்ட உன் மைந்தன் நான் — அனைத்தையும் தன்னுள் அடக்கும் காலன் என்பது என் பெயர். உலகங்களின் தலைவரும் பிரபுவுமான பூஜ்ய பாட்டனார் சொல்கிறார் — அன்பனே, உலகங்களைக் காப்பதற்காக நீ வகுத்த கால எல்லை இப்போது நிறைவடைந்தது.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் மறைவாக இருந்த ‘அதிபலன்’ என்ற தலைவர் பிரம்மா என்பது இங்கே தெளிவாகிறது. காலனின் தன்னறிமுகமும் வியப்பானது — அவன் பிரம்மாவின் தூதன் மட்டுமல்ல, ராமனின் மைந்தனே; ஏனெனில் விஷ்ணுவின் மாயையாலேயே காலம் இயங்குகிறது. இவ்வாறு தந்தை மைந்தனாலேயே தன் இருப்பிடத்துக்கு அழைக்கப்படுகிறான். ‘பேராற்றல் படைத்தவனே’ என்ற விளியால் காலன் ராமனின் மன உறுதியை நினைவூட்டுகிறான்; ஏனெனில் அடுத்துச் சொல்லப்போகும் சொல் தாங்கமுடியாதது. ‘அனைத்தையும் தன்னுள் அடக்கும்’ என்ற அடைமொழியால் காலன் தன் பணியைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — அவன் அனைத்தையும் சேர்த்துக்கொள்கிறான்; எவருக்கும் பாரபட்சம் காட்டுவதில்லை. ‘சமயம்’ என்ற சொல் முந்தைய சர்க்கத்தின் நிபந்தனையை நினைவூட்டுகிறது — அங்கே ராமன் காலனுக்கு ஒரு நிபந்தனை தந்தான்; இங்கே காலன் ராமன் முன்பு வகுத்த கால எல்லையை நினைவூட்டுகிறான்.

பிறகு காலன் ராமனின் தெய்வீக வடிவை நினைவூட்டுகிறான் — ‘முன்பு நீயே உன் மாயையால் எல்லா உலகங்களையும் ஒடுக்கிக்கொண்டு பெருங்கடலின் நீரில் பள்ளிகொண்டிருந்தபோது, முதலில் என்னைத் தோற்றுவித்தாய். பிறகு படங்களுடைய, நீரில் உறங்கும் அனந்தன் என்ற நாகத்தையும், மது, கைடபன் என்ற பெருவலிமையுடைய இரண்டு உயிர்களையும் மாயையால் தோற்றுவித்தாய்; அவர்களுடைய எலும்புக் குவியல்களால் மூடப்பட்டு, மலைகள் நெருங்கிய இந்தப் பூமி அப்போது ‘மேதினி’ ஆயிற்று. பிறகு சூரியனைப் போல ஒளிரும் தெய்வீக நாபித்தாமரையில் என்னையும் தோற்றுவித்து, பிரஜாபதியின் பணி அனைத்தையும் நீ என்னிடம் ஒப்படைத்தாய். பொறுப்பு ஒப்படைக்கப்பெற்ற நான், உலகின் தலைவனான உன்னை வணங்கிச் சொன்னேன் — உயிர்களுக்குக் காவல் செய்வாயாக; நீயே என் ஒளிக்குக் காரணம்.’ இங்கே ‘என்னை’ என்ற சொல் இருமுறை வெவ்வேறு பொருளில் வருகிறது — நான்காம் சுலோகத்தில் காலன் தன்னைக் குறிக்கிறான், இரண்டாம் சுலோகத்தில் சொன்ன ‘உன் மைந்தன்’ என்பதை; ஏழாம் சுலோகத்திலோ ‘என்னையும்’ என்று பிரம்மா தன்னைக் குறிக்கிறார்; அவருடைய சொல்லையே காலன் தூதனாக மேற்கோள் காட்டுகிறான். ‘மேதினி’ என்ற பெயரின் சொற்பிறப்பும் இங்கே உள்ளது — மது, கைடபர்களின் மேதஸ் எனப்படும் கொழுப்பாலும் எலும்புகளாலும் நிறைந்தது என்று. படைப்பவரும் படைக்கப்பட்டவரே என்பது பிரம்மாவின் பணிவு. விஷ்ணு படைப்பின் மூலம், பிரம்மா அவருடைய பணியைச் செய்பவர், காலன் இருவருக்கும் கீழ்ப்படிபவன் — படைப்பு வரிசையின் இந்த வரைபடம் ராமனிடம் தெரிவிக்கப்படுகிறது.

‘பிறகு நீ வெல்லற்கரிய, நிலையான அந்த நிலையிலிருந்து உயிர்களைக் காப்பதற்காக விஷ்ணுவாக ஆனாய். அதிதியிடம் வீரமுடைய மைந்தனாகப் பிறந்து, உன் சகோதரர்களான தேவர்களின் வீரத்தைப் பெருக்குகிறாய்; காரியங்கள் எழும்போது அவர்களுக்கு உதவத் தயாராகிறாய். உலகங்களில் சிறந்தவனே, மக்கள் அச்சுறுத்தப்பட்டபோது, ராவணனின் வதத்தை விரும்பி நீ மனிதர்களிடையே பிறக்க மனம் கொண்டாய். பத்தாயிரம் ஆண்டுகளும் ஆயிரம் ஆண்டுகளும் — பதினோராயிரம் ஆண்டுகள் — இங்கே வாழ்வதற்கான கால எல்லையை முன்பு நீயே உனக்கு வகுத்துக்கொண்டாய். மனத்தால் தோன்றிய மைந்தனான நீ இங்கே மனிதர்களிடையே முழு ஆயுளை அடைந்துவிட்டாய்; மனிதருள் சிறந்தவனே, உன்னை அணுகுவதற்கான காலம் இதுவே.’ இங்கே காலன் ராமனுக்கு அவனுடைய சொந்தத் தீர்மானத்தையே நினைவூட்டுகிறான் — கால எல்லை தேவர்களால் சுமத்தப்பட்டதன்று, ராமனாலேயே வகுக்கப்பட்டது; ஆகவே அதன் நிறைவும் ராமனின் விருப்பத்தின் நிறைவேற்றமே. ‘மனத்தால் தோன்றிய மைந்தன்’ என்ற சொல், தசரதனின் சங்கல்பத்தால் மைந்தனாக அவதரித்ததைச் சுட்டுகிறது. இந்தி உரை அதிதியின் மைந்தனானதை வாமன அவதாரமாக விளக்குகிறது.

‘மகாராஜனே, மீண்டும் மக்களைப் பேணி வாழ விரும்புவாயானால், இங்கேயே வாழ்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும் — இவ்வாறு பாட்டனார் சொல்கிறார். அல்லது, ராகவா, தேவருலகுக்குச் செல்லும் வேட்கை உனக்கு இருந்தால், விஷ்ணுவைத் தலைவராகப் பெற்ற தேவர்கள் கவலை நீங்கியவர்களாகட்டும்.’ பிரம்மா ஆணையிடுவதில்லை; இரண்டு வழிகளை முன்வைக்கிறார் — ராமனின் சுதந்திரத்தைக் காக்கிறார். ‘தலைவரைப் பெற்ற’ என்ற சொல்லால், விஷ்ணு இல்லாதபோது தேவர்கள் தலைவரற்றவர்கள் போல இருக்கின்றனர், ஆகவே அவர்களுக்குக் கவலை என்பது சுட்டப்படுகிறது. ஆயினும் முடிவு முழுவதும் ராமனின் கையிலேயே என்பது பிரம்மாவின் பணிவு. ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசியும் இங்கேயே வாழும் வழியோடுதான் இணைக்கப்பட்டுள்ளது — பிரம்மா ராமன் பூலோகத்தில் வாழ்வதைத் தடுப்பதில்லை. ‘விஜிகீஷா’ — வெல்லும் வேட்கை — என்ற சொல் இங்கே போருக்கானதன்று; தன் இருப்பிடத்துக்குச் செல்லும் தீவிர விருப்பத்தையே சுட்டுகிறது; இந்தி உரையும் ‘பரமபதத்துக்கு எழுந்தருளும் எண்ணம்’ என்று விளக்குகிறது.

காலன் தெரிவித்த பாட்டனாரின் சொல்லைக் கேட்டு, ராகவன் புன்னகைத்தவாறு அனைத்தையும் அழிக்கும் காலனிடம் சொன்னான் — ‘தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவரின் மிக வியப்பான சொல்லைக் கேட்டு, உன் வருகையால் எனக்குப் பெருமகிழ்ச்சி உண்டாயிற்று. மூன்று உலகங்களின் காரியத்துக்காகவே நான் பிறந்தேன்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; எங்கிருந்து வந்தேனோ அங்கேயே செல்வேன். என் இதயத்தில் இருந்தவனாகவே நீ வந்திருக்கிறாய் — என் மனத்தால் நான் உன்னை நினைத்திருந்தேன்; அதில் எனக்கு எந்தத் தயக்கமும் இல்லை. அனைத்தையும் அழிப்பவனே, பாட்டனார் சொன்னபடி, எல்லாக் காரியங்களிலும் தேவர்களுக்கு இசைந்தே நான் நடக்க வேண்டும்.’ ராமனின் புன்னகை மரணச் செய்தியிலும் அவனுடைய அசைவின்மையைக் காட்டுகிறது — இன்பத்திலும் துன்பத்திலும் சமநிலை உடையவனுக்குக் காலனின் வருகையும் மகிழ்ச்சி தருவதே. அவதாரத்தின் நோக்கம் நிறைவேறியது; ஆகவே திரும்பிச் செல்வதே பொருத்தம். ‘இதயத்தில் இருந்தவன்’ என்ற சொல்லால் ராமனே காலனை அழைத்தான் என்பது சுட்டப்படுகிறது — தேவர்கள் அவனை இழுப்பதில்லை; அவனே தன் விருப்பப்படி செல்கிறான். ஆனால் நிபந்தனை இன்னும் நடைமுறையில் உள்ளது; வாயிலில் லக்ஷ்மணன் நிற்கிறான் — ஆகவே அடுத்த சர்க்கம்.

ಕಾಲನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಪಿತಾಮಹದೇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನೇ, ಹಿಂದಿನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಕಾಲ ಎಂಬುವನು. ಲೋಕಪತಿಯೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಒಪ್ಪಂದದ ಅವಧಿ ಈಗ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾಗಿದ್ದ ‘ಅತಿಬಲ’ ಎಂಬ ಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲನ ಆತ್ಮಪರಿಚಯವೂ ಅದ್ಭುತವಾದುದು — ಅವನು ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಪುತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ಕಾಲವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಮಗನೇ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಾಲನು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ ಮಾತು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದು. ‘ಸರ್ವಸಮಾಹರಃ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕಾಲನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯಾರ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮಯಃ’ (ಒಪ್ಪಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲನಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಕಾಲನು ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನೀನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ಮಹಾಸಾಗರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಮೊದಲು ನನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ. ಅನಂತರ ಹೆಡೆಗಳುಳ್ಳ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುವ ಅನಂತನಾಗನನ್ನೂ, ಮಧು ಮತ್ತು ಕೈಟಭ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲರಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ; ಅವರ ಮೂಳೆಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಆಗ ಮೇದಿನಿ ಎನಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದ ನಾಭಿಕಮಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದೆ. ಆ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತ ನಾನು ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಹೇಳಿದೆನು — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸು, ನೀನೇ ನನಗೆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಭಿನ್ನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ — ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ’ನನ್ನು; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಾಮಪಿ’ (ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕಾಲನು ದೂತನಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇದಿನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ — ಮಧು-ಕೈಟಭರ ಮೇದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮೂಳೆಗಳಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದುದು ಎಂದು. ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಸ್ವತಃ ಸೃಷ್ಟನಾದವನು ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಯ. ವಿಷ್ಣು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಕಾಲನು ಇಬ್ಬರ ಆಜ್ಞಾಕಾರಿ — ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮದ ಈ ರೂಪರೇಖೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ನೀನು ಆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ಸನಾತನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರಾದ ದೇವತೆಗಳ ವೀರ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಕಾರ್ಯಗಳು ಒದಗಿಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತೀಯೆ. ಜಗತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಭಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ನೀನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳು — ಅಂದರೆ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು — ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರನಾದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೀಯೆ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರಲು ಇದೇ ಕಾಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ರಾಮನದೇ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಧಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಹೇರಿಲ್ಲ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ರಾಮನದೇ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ತಿ. ‘ಮನೋಮಯಃ ಪುತ್ರಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವು ದಶರಥನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪುತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅದಿತಿಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ವಾಮನಾವತಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಇಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಎಂದು ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ, ರಾಘವನೇ, ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಕಟ ಬಯಕೆ ನಿನಗಿದ್ದರೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಸನಾಥರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಲಿ.’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಗಿಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸನಾಥಾಃ’ (ಒಡೆಯನುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಅನಾಥರಂತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಚಿಂತೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ಣಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಯ. ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ವಾಸಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಗೇ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಮನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಜಿಗೀಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುವ ವಿಚಾರ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾಲನು ತಿಳಿಸಿದ ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ನಗುತ್ತಾ ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನಾದ ಕಾಲನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವದೇವನ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿನ್ನ ಆಗಮನದಿಂದ ನನಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಅವತಾರವಾಯಿತು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಾನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂದಿರುವೆ — ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಯಾವ ವಿಚಾರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನೇ, ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನು ನಡೆಯಬೇಕು.’ ರಾಮನ ನಗು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲೂ ಅವನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಕಾಲನ ಆಗಮನವೂ ಸಂತೋಷಕರ. ಅವತಾರದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೇ ಉಚಿತ. ‘ಹೃದ್ಗತಃ’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕಾಲನನ್ನು ಕರೆದಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಎಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಪ್ಪಂದವು ಇನ್ನೂ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ.

കാലൻ പറയുന്നു: ‘മഹാസത്ത്വനായ രാജാവേ, ഞാൻ എന്തിനുവേണ്ടി വന്നുവോ അതു കേട്ടാലും. പിതാമഹനായ ദേവനാണ് എന്നെ അയച്ചത്. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, പൂർവഭാവത്തിൽ — അതായത് സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ — അങ്ങയുടെ മായയാൽ ഉളവായ ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രനാണ് — എല്ലാം സംഹരിക്കുന്ന കാലൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ. ലോകപതിയും പ്രഭുവുമായ ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ പറയുന്നു — സൗമ്യാ, ലോകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് സ്വീകരിച്ച കാലാവധി ഇപ്പോൾ പൂർണമായിരിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗൂഢമായിരുന്ന ‘അതിബലൻ’ എന്ന സ്വാമി ബ്രഹ്മാവാണെന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാകുന്നു. കാലന്റെ സ്വപരിചയവും അദ്ഭുതകരമാണ് — അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദൂതൻ മാത്രമല്ല, രാമന്റെതന്നെ പുത്രനുമാണ്; കാരണം വിഷ്ണുവിന്റെ മായയിൽനിന്നുതന്നെയാണ് കാലം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ പിതാവിനെ പുത്രൻതന്നെ സ്വധാമത്തിലേക്കു വിളിക്കുന്നു. പിന്നീടു പറയാനുള്ള വാക്ക് ദുസ്സഹമായതിനാൽ ‘മഹാസത്ത്വാ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ കാലൻ രാമന്റെ ധൈര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവസമാഹരൻ’ (എല്ലാം സംഹരിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ കാലൻ തന്റെ കർമം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അവൻ എല്ലാം ശേഖരിക്കുന്നു, ആരോടും പക്ഷപാതം കാണിക്കുന്നില്ല. ‘സമയം’ എന്ന വാക്ക് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വ്യവസ്ഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ രാമൻ കാലന് ഒരു വ്യവസ്ഥ നൽകി; ഇവിടെ കാലൻ രാമൻ പണ്ടു സ്വീകരിച്ച വ്യവസ്ഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് കാലൻ രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘പണ്ട് അങ്ങ് മായയാൽ സ്വയം എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ഉപസംഹരിച്ച് മഹാസമുദ്രത്തിലെ ജലത്തിൽ ശയിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം എന്നെ ജനിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ഫണങ്ങളുള്ളവനും ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്നവനുമായ അനന്തൻ എന്ന നാഗത്തെയും, മധു, കൈടഭൻ എന്നീ രണ്ടു മഹാബലരായ ജീവികളെയും മായയാൽ ജനിപ്പിച്ചു; അവരുടെ അസ്ഥിക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, പർവതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമി അന്ന് മേദിനിയായി. തുടർന്ന് സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ദിവ്യമായ നാഭിപദ്മത്തിൽ എന്നെയും ഉത്പാദിപ്പിച്ച് പ്രജാപതിയുടെ കർമം മുഴുവൻ അങ്ങ് എന്നിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. ഭാരം ഏറ്റെടുത്ത ഞാൻ ജഗത്പതിയായ അങ്ങയെ ഉപാസിച്ച് പറഞ്ഞു — ഭൂതങ്ങൾക്കു രക്ഷ ഒരുക്കിയാലും; അങ്ങാണ് എന്റെ തേജസ്സിന്റെ ഉറവിടം.’ ഇവിടെ ‘എന്നെ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ വ്യത്യസ്തമായ അർഥത്തിലാണ് — നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ കാലൻ തന്നെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ‘അങ്ങയുടെ പുത്രൻ’; ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘എന്നെയും’ എന്നതിലാകട്ടെ ബ്രഹ്മാവ് തന്നെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കാണ് കാലൻ ദൂതനെന്ന നിലയിൽ ഉദ്ധരിക്കുന്നത്. ‘മേദിനി’ എന്ന പേരിന്റെ നിരുക്തിയും ഇവിടെയുണ്ട് — മധുകൈടഭന്മാരുടെ മേദസ്സും അസ്ഥികളും വ്യാപിച്ചത് എന്ന്. സൃഷ്ടികർത്താവും സ്വയം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവനാണ് എന്നത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിനയമാണ്. വിഷ്ണു സൃഷ്ടിയുടെ മൂലം, ബ്രഹ്മാവ് അതിന്റെ കാര്യകർത്താവ്, കാലൻ ഇരുവരുടെയും ആജ്ഞാകാരി — സൃഷ്ടിക്രമത്തിന്റെ ഈ രൂപരേഖയാണ് രാമനോട് അറിയിക്കുന്നത്.

‘തുടർന്ന് ദുർധർഷവും സനാതനവുമായ ആ ഭാവത്തിൽനിന്ന് ഭൂതങ്ങൾക്കു രക്ഷ ഒരുക്കാനായി അങ്ങ് വിഷ്ണുത്വം സ്വീകരിച്ചു. അദിതിയിൽ വീര്യവാനായ പുത്രനായി ജനിച്ച് സഹോദരന്മാരായ ദേവന്മാരുടെ വീര്യം അങ്ങ് വർധിപ്പിക്കുന്നു; കാര്യങ്ങൾ ഉദിക്കുമ്പോൾ അവരെ സഹായിക്കാൻ സജ്ജനാകുന്നു. ജഗച്ഛ്രേഷ്ഠാ, പ്രജകൾ ഭയപ്പെടുത്തപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ രാവണന്റെ വധം ആഗ്രഹിച്ച് അങ്ങ് മനുഷ്യരുടെയിടയിൽ വസിക്കാൻ മനസ്സുവെച്ചു. പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും — പതിനോരായിരം വർഷം — ഇവിടെ വസിക്കാനുള്ള നിയമം അങ്ങ് പണ്ട് സ്വയംതന്നെ നിശ്ചയിച്ചു. സങ്കല്പത്താൽ ജനിച്ച പുത്രനായ അങ്ങ് ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെയിടയിൽ ആയുസ്സു പൂർത്തിയാക്കിയിരിക്കുന്നു; നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്കു വരാനുള്ള കാലമാണിത്.’ ഇവിടെ കാലൻ രാമനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ സങ്കല്പം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കാലാവധി ദേവന്മാർ അടിച്ചേൽപ്പിച്ചതല്ല, രാമൻ സ്വയം നിശ്ചയിച്ചതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ സമാപ്തിയും രാമന്റെതന്നെ ഇച്ഛയുടെ പൂർത്തീകരണമാണ്. ‘മനോമയഃ പുത്രഃ’ (സങ്കല്പത്താൽ ജനിച്ച പുത്രൻ) എന്ന പദം ദശരഥന്റെ സങ്കല്പത്താൽ പുത്രരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അദിതിപുത്രത്വത്തെ ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വാമനാവതാരപരമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

‘മഹാരാജാവേ, ഇനിയും പ്രജകളെ പരിപാലിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഇവിടെ വസിച്ചാലും, അങ്ങേക്കു മംഗളം — ഇങ്ങനെ പിതാമഹൻ പറയുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ രാഘവാ, ദേവലോകത്തേക്കു പോകാൻ അങ്ങേക്ക് ഉത്കടമായ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, വിഷ്ണുവിനെ നാഥനായി ലഭിച്ച് ദേവന്മാർ ഉത്കണ്ഠയില്ലാത്തവരാകട്ടെ.’ ബ്രഹ്മാവ് ആജ്ഞ നൽകുന്നില്ല; രണ്ടു വികല്പങ്ങൾ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — രാമന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ‘സനാഥാഃ’ (നാഥനോടുകൂടിയവർ) എന്ന പദത്താൽ വിഷ്ണുവിന്റെ അഭാവത്തിൽ ദേവന്മാർ അനാഥരെപ്പോലെയാണ്, അതിനാലാണ് അവരുടെ ഉത്കണ്ഠ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും തീരുമാനം പൂർണമായും രാമന്റെ കൈയിലാണ് എന്നത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിനയമാണ്. ‘ഭദ്രം തേ’ (അങ്ങേക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവാദവും ഇവിടെ വസിക്കാനുള്ള വികല്പത്തോടുതന്നെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു — രാമൻ ഭൂലോകത്തു വസിക്കുന്നതിനെ ബ്രഹ്മാവ് നിഷേധിക്കുന്നില്ല. ‘വിജിഗീഷാ’ എന്ന പദം ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനുള്ള ജയേച്ഛയെയല്ല, സ്വധാമത്തിലേക്കു പോകാനുള്ള ഉത്കടമായ ആഗ്രഹത്തെയാണു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; ‘പരമധാമത്തിലേക്ക് എഴുന്നള്ളാനുള്ള വിചാരം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു.

കാലൻ അറിയിച്ച പിതാമഹവാക്യം കേട്ട് രാഘവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സർവസംഹാരകനായ കാലനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവദേവന്റെ പരമാദ്ഭുതമായ വാക്കു കേട്ടപ്പോഴും നിന്റെ ആഗമനത്താലും എനിക്കു വലിയ പ്രീതിയുണ്ടായി. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും കാര്യത്തിനുവേണ്ടിയായിരുന്നു എന്റെ ജനനം; നിനക്കു മംഗളം; എവിടെനിന്നു വന്നുവോ അവിടേക്കുതന്നെ ഞാൻ പോകും. നീ എന്റെ ഹൃദയത്തിലുണ്ടായിരുന്നതുപോലെതന്നെ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — ഞാൻ മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിച്ചിരുന്നതുതന്നെ; അതിൽ എനിക്ക് ഒരു സന്ദേഹവുമില്ല. സർവസംഹാരാ, പിതാമഹൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ദേവന്മാരുടെ ഇച്ഛയ്ക്കു വിധേയനായി ഞാൻ നിലകൊള്ളണം.’ മൃത്യുസന്ദേശത്തിലും രാമന്റെ പുഞ്ചിരി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അചഞ്ചലത കാണിക്കുന്നു — സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമനായവന് കാലന്റെ ആഗമനംപോലും പ്രീതികരമാണ്. അവതാരത്തിന്റെ പ്രയോജനം സാധിച്ചു; അതിനാൽ മടക്കംതന്നെയാണ് ഉചിതം. ‘ഹൃദ്ഗതഃ’ (ഹൃദയത്തിലുണ്ടായിരുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ സ്വയമാണ് കാലനെ വിളിച്ചത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നില്ല, അദ്ദേഹം സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നു. എന്നാൽ വ്യവസ്ഥ ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു, വാതിൽക്കൽ ലക്ഷ്മണൻ നിൽക്കുന്നു — അതിനാൽ അടുത്ത സർഗം.

Time said: "Hear, king of great strength, why I have come. I have been sent by the divine Grandsire, conqueror of enemy cities. In an earlier state of being, at the beginning of creation, I was your son, born of your māyā, hero: I am Time, who gathers all things in. And the blessed Grandsire, lord of the worlds, says this: 'Gentle one, the term you set yourself for protecting the worlds is now fulfilled.'" The master called Atibala, veiled in the previous sarga, is now revealed to be Brahmā. Time's account of himself is remarkable too: he is not only Brahmā's envoy but Rāma's own son, for it is from Viṣṇu's māyā that Time proceeds. So the father is summoned home by his own son. Calling Rāma "king of great strength" reminds him of his fortitude, for what follows is hard to bear. "Who gathers all things in" states Time's work plainly: he gathers up everything and favours no one. The word "term" echoes the compact of the previous sarga: there Rāma gave Time a condition, here Time reminds Rāma of the condition he himself set long ago.

Then Time reminds Rāma of his divine nature, speaking Brahmā's words: "Long ago you drew in all the worlds by your own māyā and lay upon the waters of the great ocean, and first you brought me forth. Then by māyā you brought forth the serpent Ananta, with his great coils, who lies upon the waters, and two mighty beings, Madhu and Kaiṭabha, with the heaps of whose bones this mountain-crowded earth came to be called Medinī. On a heavenly lotus springing from your navel, bright as the sun, you brought me forth as well, and laid upon me all the work of creation. With that burden placed on me, I worshipped you, lord of the world, and said: 'Grant protection to all beings, for you are the one who gives me strength.'" The two "me"s are different: the one brought forth first on the waters is Time himself, the son of whom he spoke a moment before; but the "me" born from the lotus of Viṣṇu's navel is Brahmā, whose message Time is quoting as his envoy. The name Medinī is explained here as well: the earth was covered with the marrow and bones of Madhu and Kaiṭabha. That the creator speaks of himself as created shows Brahmā's humility. Viṣṇu is the root of creation, Brahmā carries out his work, and Time obeys them both; this outline of the order of creation is laid before Rāma.

"Then from that unassailable, eternal state you took on the form of Viṣṇu to bring about the protection of beings. Born as Aditi's mighty son, you increase the strength of your brothers the gods and stand ready to help them whenever need arises. And when the creatures were being terrified, best of all in the worlds, you set your mind on dwelling among men, wishing for Rāvaṇa's death. Ten thousand years and ten hundred more, eleven thousand in all: that was the term of dwelling you fixed for yourself, of your own accord, long ago. You, a son born of the mind, have completed your span here among men. Now, best of men, it is time for you to come back to us." Here Time reminds Rāma of his own resolve: the term was not imposed by the gods but fixed by Rāma himself, so its ending is only the fulfilment of Rāma's own will. "A son born of the mind" suggests that he descended as a son through Daśaratha's longing and resolve.

"'If you wish, great king, to go on caring for your subjects, then stay, and may all be well with you,' says the Grandsire. 'Or if, Rāghava, you are set on going to the world of the gods, then let the gods have Viṣṇu as their protector once more and be free of their fever.'" Brahmā gives no order but sets two choices before him, respecting Rāma's freedom. "Have a protector" implies that without Viṣṇu the gods are like orphans, and hence their fever; yet Brahmā humbly leaves the decision entirely in Rāma's hands. The blessing "may all be well with you" is attached to the choice of staying, for Brahmā does not forbid Rāma to remain on earth. The longing to go to the gods' world here means not a desire for conquest but an eager wish to return to his own abode.

Hearing the Grandsire's message delivered by Time, Rāghava laughed and said to Time, the destroyer of all: "Hearing this most wonderful word of the god of gods, I feel great joy, and your coming has brought it. I was born for the sake of all three worlds. Blessings on you; I shall go back to the place I came from. You have come as one already in my heart; I have thought of you already, and I have no doubts about it. As the Grandsire says, destroyer of all, in all their affairs I must abide by the will of the gods." Rāma's laughter shows how unshaken he is even at the message of death: for one who is even in joy and sorrow, the coming of Time too is welcome. The purpose of the incarnation is accomplished, so returning is fitting. "Already in my heart" suggests that Rāma himself had called Time; the gods do not drag him away, he goes of his own will. But the compact is still in force and Lakṣmaṇa still stands at the door, and that leads to the next sarga.