कस्यचित् कालस्य अनन्तरं यदा रामः धर्मपरः सन् अयोध्यायां राज्यं पालयति स्म, तदा साक्षात् कालः तापसस्य रूपं धृत्वा राजद्वारम् उपागमत्। सः द्वारि स्थितं धृतिमन्तं यशस्विनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘कार्यस्य गौरवात् अहम् आगतः, मां रामाय निवेदय। अहं महर्षेः अमितौजसः अतिबलस्य दूतः; हे महाबल, कार्येण एव रामं द्रष्टुम् इच्छन् आयातः।’ ‘अतिबलः’ इति नाम अत्र गूढम् — कालः स्वस्वामिनं ब्रह्माणं परोक्षं निर्दिशति, यतः तस्य बलम् अतिक्रान्तुं कोऽपि न शक्नोति। तस्य वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः त्वरया अन्वितः अन्तः गत्वा रामाय तं तापसं समागतं न्यवेदयत् — ‘महाद्युते, राजधर्मेण उभौ लोकौ जयस्व। तपसा भास्करप्रभः कश्चन दूतः त्वां द्रष्टुम् आयातः।’ लक्ष्मणोक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा रामः उवाच — ‘तात, महौजाः सः मुनिः, यः स्वस्वामिनः वाक्यं धारयति, प्रवेश्यताम्।’ सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा तं मुनिं प्रावेशयत्। सः तेजोभिः ज्वलन् इव, अंशुभिः प्रदहन् इव च दृश्यते स्म। कविः आदौ एव पाठकं सूचयति — अयं न साधारणः अतिथिः, अपितु सर्वसंहारकः कालः; तस्य तेजः अग्नेः सूर्यस्य च इव दुःसहम्। लक्ष्मणः एव तं द्वारात् अन्तः नयति — तस्य एषा सेवा एव परिणामे तस्य त्यागस्य कारणं भविष्यति इति कथायाः करुणः व्यङ्ग्यः। ‘कार्यगौरवात्’ इति पदेन अपि सूच्यते यत् अस्य आगमनस्य प्रयोजनं न लघु, अपितु समग्रस्य अवतारकार्यस्य समाप्तिः एव। ‘मां निवेदय’ इति आग्रहः, ‘महाबल’ इति सम्बोधनं च लक्ष्मणे तस्य आदरं दर्शयतः।

सः ऋषिः स्वतेजसा दीप्यमानं रघुश्रेष्ठम् अभिगम्य मधुरया वाचा ‘वर्धस्व’ इति राघवम् आह। महातेजाः रामः तस्मै अर्घ्यपुरोगमां पूजां ददौ, अव्यग्रः सन् कुशलं च प्रष्टुम् उपचक्रमे। रामेण कुशलं पृष्टः वदतां वरः सः महायशाः दिव्ये काञ्चने आसने निषसाद। ततः रामः तम् उवाच — ‘महामते, स्वागतं ते। यस्य दूतः त्वम् आगतः, तस्य वाक्यानि प्रापयस्व।’ अत्र रामस्य आतिथ्यं शान्तं मर्यादितं च — सः अतिथेः स्वरूपं जानन् अपि राजधर्मानुसारं पाद्यार्घ्यादिभिः पूजयति, न त्वरते। अतिथिसत्कारः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यम् इति अत्र पुनः दर्शितम्। ‘वर्धस्व’ इति आशीः अपि व्यङ्ग्यगर्भा — यः कालः सर्वं संहरति, सः एव रामं ‘वर्धस्व’ इति वदति, यतः रामस्य वृद्धिः अत्र स्वधामप्रत्यागमनम् एव। दूतस्य मर्यादा च रक्षिता — सः स्वयं किमपि न वदति यावत् राजा तं न प्रेरयति। ‘यतो दूतस्त्वमागतः’ इति वचनेन रामः अपि ज्ञापयति यत् सः सन्देशं श्रोतुं सज्जः अस्ति, सन्देशकर्तुः नाम च अद्यापि गूढम्।

राजसिंहेन चोदितः मुनिः वाक्यम् अभाषत — ‘यदि हितम् अवेक्षसे, तर्हि एतत् द्वन्द्वे एव, अर्थात् आवयोः द्वयोः एव मध्ये, प्रवक्तव्यम्। यः एतत् शृणोति निरीक्षेत वा, सः तव वध्यः भविता — यदि मुनिमुख्यस्य वचनम् अवेक्षसे, तर्हि एवं भवेत्।’ रामः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो, प्रतिहारं विसर्जय, स्वयं द्वारि तिष्ठ। सौमित्रे, ऋषेः मम च द्वन्द्वसमीरितां वाचं यः शृणुयात् पश्येत् वा, सः मम वध्यः भवेत्।’ ततः काकुत्स्थः संग्रहं लक्ष्मणं द्वारि निक्षिप्य मुनिं ‘कथयस्व’ इति उवाच — ‘येन वाक्येन त्वं समाहितः प्रेषितः असि, यत् तव मनीषितं, तत् अविशङ्कः कथय; मम अपि हृदि तत् श्रोतुम् औत्सुक्यं वर्तते।’ अत्र समयः एव कथायाः कीलः। द्वारपालः प्रतिहारः अपसारितः, तस्य स्थाने प्रियतमः भ्राता लक्ष्मणः स्थापितः — यः कदापि आज्ञां न लङ्घयति। किन्तु प्रतिज्ञायाः कठोरता एव परिणामे तस्य एव वियोगस्य हेतुः भविष्यति। रामः सत्यप्रतिज्ञः, अतः एकवारं उक्तं वचनं तस्य कृते अनतिक्रमणीयम् — एषः एव तस्य चरित्रस्य मूलगुणः, यः अत्र दुःखदं फलं दास्यति। ‘द्वन्द्वे’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तं — देवकार्यस्य रहस्यं केवलं रामेण एव श्रोतव्यम्, यतः सः एव तस्य अधिकारी। मुनिः स्वयं वधदण्डं न याचते, अपितु रामस्य हितम् उद्दिश्य तं समयं स्थापयति, रामः च विना विचारं स्वीकरोति। कालः एव समयं रचयति, कालः एव तस्य भङ्गं कारयिष्यति — सर्गद्वयानन्तरं दुर्वाससः आगमनेन एषा ग्रन्थिः प्रकटा भविष्यति।

కొంతకాలం తరువాత, రాముడు ధర్మపరాయణుడై అయోధ్యలో రాజ్యం పాలిస్తుండగా, సాక్షాత్తూ కాలుడు తాపసుని రూపం ధరించి రాజద్వారానికి వచ్చాడు. ద్వారం దగ్గర నిలబడి ఉన్న ధైర్యశాలి, యశస్వి అయిన లక్ష్మణునితో అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘కార్యం యొక్క గౌరవం వల్ల నేను వచ్చాను, నన్ను రామునికి నివేదించు. నేను అపారతేజస్సు గల అతిబలుడనే మహర్షి దూతను; మహాబలా, ఒక కార్యం మీదనే రాముని చూడాలని కోరి వచ్చాను.’ ‘అతిబలుడు’ అనే పేరు ఇక్కడ గూఢమైనది — కాలుడు తన యజమాని అయిన బ్రహ్మను పరోక్షంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే అతని బలాన్ని ఎవ్వరూ అతిక్రమించలేరు. అతని మాటలు విని సౌమిత్రి త్వరగా లోపలికి వెళ్ళి ఆ తాపసుడు వచ్చాడని రామునికి నివేదించాడు — ‘మహాద్యుతీ, రాజధర్మంతో రెండు లోకాలనూ జయించు. తపస్సుతో సూర్యుని వంటి కాంతి గల ఒక దూత నిన్ను చూడడానికి వచ్చాడు.’ లక్ష్మణుడు చెప్పిన ఆ మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, తన యజమాని మాటను మోసుకువచ్చిన ఆ మహాతేజస్వి అయిన మునిని లోపలికి ప్రవేశపెట్టు.’ సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ మునిని లోపలికి తీసుకువచ్చాడు. అతడు తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లు, కిరణాలతో దహిస్తున్నట్లు కనిపించాడు. కవి మొదటే పాఠకునికి సూచిస్తున్నాడు — ఇతడు సాధారణ అతిథి కాదు, సర్వసంహారకుడైన కాలుడు; అతని తేజస్సు అగ్ని వలె, సూర్యుని వలె దుస్సహమైనది. లక్ష్మణుడే అతనిని ద్వారం నుండి లోపలికి తీసుకువెళ్తాడు — అతని ఈ సేవే చివరికి అతని పరిత్యాగానికి కారణమవుతుంది అనేది కథలోని కరుణాభరితమైన వ్యంగ్యం. ‘కార్యగౌరవాత్’ (కార్యపు గౌరవం వల్ల) అనే పదం ఈ రాక ప్రయోజనం చిన్నది కాదని, సమస్త అవతారకార్యపు సమాప్తే అని కూడా సూచిస్తుంది. ‘నన్ను నివేదించు’ అనే పట్టుదలా, ‘మహాబలా’ అనే సంబోధనా లక్ష్మణునిపై అతని ఆదరాన్ని చూపుతాయి.

ఆ ఋషి తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రఘుశ్రేష్ఠుని సమీపించి మధురమైన వాక్కుతో ‘వర్ధిల్లు’ అని రాఘవునితో అన్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు అతనికి అర్ఘ్యం మొదలైన పూజ చేసి, నిశ్చలచిత్తుడై క్షేమం అడగడం ప్రారంభించాడు. రాముడు క్షేమం అడగగా, మాట్లాడేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, మహాయశస్వి అయిన అతడు దివ్యమైన బంగారు ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహామతీ, నీకు స్వాగతం. ఎవరి దూతగా నీవు వచ్చావో, వారి మాటలను తెలియజేయి.’ ఇక్కడ రాముని ఆతిథ్యం ప్రశాంతమైనది, మర్యాదపూర్వకమైనది — అతిథి స్వరూపం తెలిసినా రాజధర్మం ప్రకారం పాద్యార్ఘ్యాలతో పూజిస్తాడు, తొందరపడడు. అతిథిసత్కారం రాజుకు మొదటి కర్తవ్యం అని ఇక్కడ మళ్ళీ చూపబడింది. ‘వర్ధస్వ’ (వర్ధిల్లు) అనే ఆశీస్సు కూడా వ్యంగ్యగర్భితమైనది — అన్నింటినీ సంహరించే కాలుడే రామునితో ‘వర్ధిల్లు’ అంటున్నాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడ రాముని వృద్ధి అంటే తన స్వధామానికి తిరిగి వెళ్ళడమే. దూత మర్యాద కూడా రక్షించబడింది — రాజు ప్రేరేపించేంతవరకూ అతడు తనంతట తాను ఏమీ చెప్పడు. ‘ఎవరి దూతగా వచ్చావో’ అనే మాటతో రాముడు సందేశం వినడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని తెలియజేస్తున్నాడు, సందేశం పంపినవారి పేరు మాత్రం ఇంకా గూఢంగానే ఉంది.

రాజసింహుడు ప్రేరేపించగా ముని ఇలా పలికాడు — ‘నీవు హితాన్ని కోరుకుంటే, ఇది ద్వంద్వంలోనే — అంటే మన ఇద్దరి మధ్యనే — చెప్పవలసినది. ఎవడు దీన్ని వింటాడో లేదా చూస్తాడో, వాడు నీ చేత వధించబడాలి — మునిశ్రేష్ఠుని మాటను నీవు మన్నిస్తే, ఇలా జరగాలి.’ రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ద్వారపాలకుని పంపివేసి నీవే ద్వారం దగ్గర నిలబడు. సౌమిత్రీ, ఋషీ నేనూ ఇద్దరమే మాట్లాడుకునే మాటను ఎవడు వింటాడో లేదా చూస్తాడో, వాడు నా చేత వధించబడాలి.’ అప్పుడు కాకుత్స్థుడు లక్ష్మణుని ద్వారం దగ్గర ఉంచి, మునితో ‘చెప్పు’ అన్నాడు — ‘ఏ మాటతో నీవు ఏకాగ్రంగా పంపబడ్డావో, నీ మనసులో ఉన్నది ఏమిటో, దాన్ని నిస్సంకోచంగా చెప్పు; నా హృదయంలో కూడా దాన్ని వినాలనే ఉత్సుకత ఉంది.’ ఇక్కడ షరతే కథకు కీలకం. ద్వారపాలకుడైన ప్రతిహారి తొలగించబడ్డాడు, అతని స్థానంలో ఎప్పుడూ ఆజ్ఞను మీరని ప్రియతమ సోదరుడు లక్ష్మణుడు నియమించబడ్డాడు. కానీ ప్రతిజ్ఞలోని కఠినత్వమే చివరికి అతని వియోగానికి కారణమవుతుంది. రాముడు సత్యప్రతిజ్ఞుడు, కాబట్టి ఒకసారి పలికిన మాట అతనికి అతిక్రమించరానిది — ఇదే అతని శీలంలోని మూలగుణం, ఇది ఇక్కడ దుఃఖకరమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది. ‘ద్వంద్వే’ (ఇద్దరి మధ్యనే) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దేవకార్యపు రహస్యాన్ని రాముడొక్కడే వినాలి, ఎందుకంటే దానికి అధికారి అతడే. ముని తనంతట తాను వధదండాన్ని కోరడం లేదు, రాముని హితాన్ని ఉద్దేశించి ఆ షరతును విధిస్తున్నాడు; రాముడు ఆలోచించకుండా అంగీకరిస్తున్నాడు. కాలుడే షరతును రచిస్తున్నాడు, కాలుడే దాని భంగాన్నీ కలిగిస్తాడు — రెండు సర్గల తరువాత దుర్వాసుని రాకతో ఈ ముడి బయటపడుతుంది.

சிறிது காலத்துக்குப் பின், ராமன் தர்மத்தில் ஈடுபட்டவனாக அயோத்தியில் அரசாண்டுவந்தபோது, காலனே நேரில் தவசியின் வடிவம் தாங்கி அரண்மனை வாயிலுக்கு வந்தான். வாயிலில் நின்றிருந்த மன உறுதியுடைய, புகழ்பெற்ற லக்ஷ்மணனிடம் அவன் சொன்னான் — ‘காரியத்தின் முக்கியத்துவம் காரணமாக வந்திருக்கிறேன்; என் வருகையை ராமனுக்குத் தெரிவி. அளவற்ற ஆற்றலுடைய அதிபலன் என்ற மகரிஷியின் தூதன் நான்; பெருவலிமையுடையவனே, ஒரு காரியத்துக்காகவே ராமனைக் காண விரும்பி வந்திருக்கிறேன்.’ ‘அதிபலன்’ என்ற பெயர் இங்கே மறைபொருள் உடையது — காலன் தன் தலைவரான பிரம்மாவை மறைமுகமாகக் குறிப்பிடுகிறான்; ஏனெனில் அவருடைய வலிமையை எவரும் மீற முடியாது. அவன் சொல்லைக் கேட்டு சௌமித்ரி விரைந்து உள்ளே சென்று, வந்திருக்கும் அந்தத் தவசியைப் பற்றி ராமனிடம் தெரிவித்தான் — ‘பேரொளியுடையவனே, அரச தர்மத்தால் இரு உலகங்களையும் வெல்வாயாக. தவத்தால் சூரியனைப் போல ஒளிரும் ஒரு தூதன் உன்னைக் காண வந்திருக்கிறான்.’ லக்ஷ்மணன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் சொன்னான் — ‘அப்பா, தன் தலைவரின் செய்தியைத் தாங்கி வந்திருக்கும் பேராற்றல் படைத்த அந்த முனிவர் உள்ளே அழைத்துவரப்படட்டும்.’ சௌமித்ரி ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி அந்த முனிவரை உள்ளே அழைத்துவந்தான். அவன் ஒளியால் சுடர்விடுபவன் போலவும், கதிர்களால் எரிப்பவன் போலவும் காணப்பட்டான். கவி தொடக்கத்திலேயே வாசகருக்குச் சுட்டுகிறார் — இவன் சாதாரண விருந்தினன் அல்லன், அனைத்தையும் அழிக்கும் காலன்; அவனுடைய ஒளி தீயையும் சூரியனையும் போலத் தாங்கமுடியாதது. லக்ஷ்மணனே அவனை வாயிலிலிருந்து உள்ளே அழைத்துச் செல்கிறான் — அவனுடைய இந்தச் சேவையே இறுதியில் அவன் கைவிடப்படுவதற்குக் காரணமாகும் என்பது கதையின் உருக்கமான குறிப்புப்பொருள். ‘காரியத்தின் முக்கியத்துவம் காரணமாக’ என்ற சொல்லாலும், இந்த வருகையின் நோக்கம் சிறியதன்று, அவதாரப் பணி முழுவதின் நிறைவே என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘என் வருகையைத் தெரிவி’ என்ற வற்புறுத்தலும், ‘பெருவலிமையுடையவனே’ என்ற விளியும் லக்ஷ்மணனிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பைக் காட்டுகின்றன.

அந்த ரிஷி தன் ஒளியால் சுடர்விடும் ரகு குலத்தில் சிறந்தவனை அணுகி, இனிய குரலில் ‘வளர்க’ என்று ராகவனிடம் சொன்னான். பேரொளி படைத்த ராமன் அவனுக்கு அர்க்கியம் முதலானவற்றுடன் பூஜை செய்து, பதற்றமின்றி நலம் விசாரிக்கத் தொடங்கினான். ராமன் நலம் விசாரித்ததும், பேசுபவர்களுள் சிறந்த அந்தப் பெரும்புகழுடையவன் தெய்வீகமான பொன் இருக்கையில் அமர்ந்தான். பிறகு ராமன் அவனிடம் சொன்னான் — ‘பேரறிவுடையவரே, உங்களுக்கு நல்வரவு. நீங்கள் யாருடைய தூதராக வந்திருக்கிறீர்களோ அவருடைய சொற்களை எனக்குத் தெரிவியுங்கள்.’ இங்கே ராமனின் விருந்தோம்பல் அமைதியானது, மரியாதை மிக்கது — விருந்தினனின் உண்மை வடிவை அறிந்திருந்தும், அரச தர்மப்படி பாத்தியம், அர்க்கியம் முதலியவற்றால் பூஜை செய்கிறான்; அவசரப்படுவதில்லை. விருந்தினரைச் சிறப்பிப்பது அரசனின் முதல் கடமை என்பது இங்கே மீண்டும் காட்டப்படுகிறது. ‘வளர்க’ என்ற ஆசியும் குறிப்புப்பொருள் நிறைந்தது — அனைத்தையும் அழிக்கும் காலனே ராமனிடம் ‘வளர்க’ என்கிறான்; ஏனெனில் இங்கே ராமனின் வளர்ச்சி என்பது தன் இருப்பிடத்துக்குத் திரும்புவதே. தூதனின் மரியாதையும் காக்கப்படுகிறது — அரசன் தூண்டும் வரை அவன் தானாக எதையும் சொல்வதில்லை. ‘நீங்கள் யாருடைய தூதராக வந்திருக்கிறீர்களோ’ என்ற சொல்லால், ராமனும் தான் செய்தியைக் கேட்கத் தயாராக இருப்பதைத் தெரிவிக்கிறான்; செய்தி அனுப்பியவரின் பெயர் இன்னும் மறைவாகவே உள்ளது.

அரசருள் சிங்கமானவன் தூண்டியதும் முனிவன் சொன்னான் — ‘நீ நன்மையை நாடுவாயானால், இது இருவருக்கிடையே மட்டுமே — அதாவது நம் இருவருக்கு இடையில் மட்டுமே — சொல்லப்பட வேண்டும். இதைக் கேட்பவனோ பார்ப்பவனோ உன்னால் கொல்லப்பட வேண்டியவனாவான் — முனிவருள் முதன்மையானவரின் சொல்லை நீ மதிப்பாயானால், இவ்வாறே ஆகட்டும்.’ ராமன் ‘அப்படியே’ என்று உறுதியளித்து லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, வாயிற்காவலனை அனுப்பிவிட்டு நீயே வாயிலில் நில். சௌமித்ரியே, ரிஷிக்கும் எனக்கும் இடையே இருவருக்குள் மட்டும் பேசப்படும் சொல்லை எவன் கேட்கிறானோ அல்லது பார்க்கிறானோ, அவன் என்னால் கொல்லப்பட வேண்டியவனாவான்.’ பிறகு காகுத்தன் எல்லாவற்றையும் தாங்கும் லக்ஷ்மணனை வாயிலில் நிறுத்திவிட்டு முனிவனிடம் ‘சொல்லுங்கள்’ என்றான் — ‘எந்தச் செய்தியுடன் நீங்கள் கவனமாக அனுப்பப்பட்டீர்களோ, உங்கள் மனத்தில் உள்ளது எதுவோ, அதைத் தயக்கமின்றிச் சொல்லுங்கள்; அதைக் கேட்க என் இதயத்திலும் ஆவல் இருக்கிறது.’ இங்கே இந்த நிபந்தனையே கதையின் அச்சாணி. வாயிற்காவலன் அகற்றப்படுகிறான்; அவனுடைய இடத்தில், ஆணையை ஒருபோதும் மீறாத, மிக அன்புக்குரிய சகோதரன் லக்ஷ்மணன் நிறுத்தப்படுகிறான். ஆனால் உறுதிமொழியின் கடுமையே இறுதியில் அவனுடைய பிரிவுக்குக் காரணமாகும். ராமன் சொன்ன சொல் தவறாதவன்; ஆகவே ஒருமுறை சொன்ன சொல்லை அவனால் மீற முடியாது — இதுவே அவனுடைய பண்பின் அடிப்படைக் குணம்; இங்கே அது துயரமான பலனைத் தரப்போகிறது. ‘இருவருக்கிடையே’ என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது — தேவகாரியத்தின் இரகசியம் ராமனால் மட்டுமே கேட்கப்பட வேண்டும்; ஏனெனில் அவனே அதற்கு உரியவன். முனிவன் தானே மரணதண்டனையைக் கோருவதில்லை; ராமனின் நன்மையைக் கருதியே அந்த நிபந்தனையை விதிக்கிறான்; ராமனும் ஆலோசிக்காமலேயே ஏற்கிறான். காலனே நிபந்தனையை உருவாக்குகிறான்; காலனே அதை மீறவும் செய்வான் — இரண்டு சர்க்கங்களுக்குப் பிறகு துர்வாசரின் வருகையால் இந்த முடிச்சு வெளிப்படும்.

ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ, ರಾಮನು ಧರ್ಮಪರನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೇ ತಾಪಸನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸು. ನಾನು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅತಿಬಲನ ದೂತ; ಮಹಾಬಲನೇ, ಕಾರ್ಯನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಅತಿಬಲ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾದುದು — ಕಾಲನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಯಾರೂ ಮೀರಲಾರರು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ತಾಪಸನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ರಾಜಧರ್ಮದಿಂದ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಬ್ಬ ದೂತನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದಿರುವ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ.’ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದನು. ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ, ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಕವಿಯು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವನು ಸಾಧಾರಣ ಅತಿಥಿಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಸಂಹಾರಕನಾದ ಕಾಲ; ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಒಳಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಈ ಸೇವೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಕಾರ್ಯಗೌರವಾತ್’ (ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಈ ಆಗಮನದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಣ್ಣದಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಅವತಾರಕಾರ್ಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಂ ನಿವೇದಯ’ (ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಸು) ಎಂಬ ಒತ್ತಾಯವೂ ‘ಮಹಾಬಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗೆಗೆ ಅವನ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆ ಋಷಿಯು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು’ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾಮನಿಂದ ಕುಶಲ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯು ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಯಾರ ದೂತನಾಗಿ ನೀನು ಬಂದಿರುವೆಯೋ ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತಿಥ್ಯ ಶಾಂತವೂ ಮರ್ಯಾದಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ಅತಿಥಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪಾದ್ಯ-ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವರ್ಧಸ್ವ’ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವ ಕಾಲನೇ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೆಂದರೆ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೇ. ದೂತನ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯತೋ ದೂತಸ್ತ್ವಮಾಗತಃ’ (ಯಾರ ಕಡೆಯಿಂದ ನೀನು ದೂತನಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನೂ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿದವನ ಹೆಸರು ಇನ್ನೂ ಗೂಢವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ರಾಜಸಿಂಹನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಇದನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ, ಅಂದರೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರ, ಹೇಳಬೇಕು. ಯಾರು ಇದನ್ನು ಕೇಳುವರೋ ಅಥವಾ ನೋಡುವರೋ ಅವರು ನಿನ್ನಿಂದ ವಧ್ಯರಾಗುವರು — ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಮನ್ನಿಸುವುದಾದರೆ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು.’ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡು, ನೀನೇ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಋಷಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ನಡುವೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುವರೋ ಅಥವಾ ನೋಡುವರೋ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ವಧ್ಯರಾಗುವರು.’ ಅನಂತರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತನ್ನ ಆಪ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿರಿಸಿ ಮುನಿಗೆ ‘ಹೇಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಸಂದೇಶದೊಡನೆ ನೀನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದೇನೋ ಅದನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಕಾತರವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಒಪ್ಪಂದವೇ ಕಥೆಯ ಕೀಲು. ದ್ವಾರಪಾಲಕನನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರದ ಪ್ರಿಯತಮ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ವಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾಮನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಅವನಿಗೆ ಮೀರಲಾಗದುದು — ಇದೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಗುಣ, ಇದು ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ‘ದ್ವಂದ್ವೇ’ (ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ, ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದೇವಕಾರ್ಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ. ಮುನಿಯು ತಾನೇ ವಧದಂಡವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಹಿತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನೂ ವಿಚಾರಿಸದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲನೇ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲನೇ ಅದರ ಭಂಗವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುವನು — ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರ ದುರ್ವಾಸನ ಆಗಮನದಿಂದ ಈ ಗಂಟು ಬಯಲಾಗುವುದು.

കുറെക്കാലത്തിനുശേഷം, രാമൻ ധർമപരനായി അയോധ്യയിൽ രാജ്യം പാലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സാക്ഷാൽ കാലൻ താപസന്റെ രൂപം ധരിച്ച് രാജദ്വാരത്തിലെത്തി. വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ധൈര്യശാലിയും യശസ്വിയുമായ ലക്ഷ്മണനോട് അവൻ പറഞ്ഞു: ‘കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം നിമിത്തമാണ് ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്; എന്റെ വരവ് രാമനെ അറിയിക്കുക. അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ള അതിബലൻ എന്ന മഹർഷിയുടെ ദൂതനാണ് ഞാൻ; മഹാബലാ, ഒരു കാര്യത്തിനായി രാമനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ചാണ് ഞാൻ വന്നത്.’ ‘അതിബലൻ’ എന്ന പേര് ഇവിടെ ഗൂഢമാണ് — കാലൻ തന്റെ സ്വാമിയായ ബ്രഹ്മാവിനെ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലത്തെ ആർക്കും അതിക്രമിക്കാനാവില്ലല്ലോ. അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സൗമിത്രി തിടുക്കത്തോടെ അകത്തുചെന്ന് ആ താപസൻ വന്നിരിക്കുന്ന വിവരം രാമനെ അറിയിച്ചു: ‘മഹാദ്യുതേ, രാജധർമത്താൽ അങ്ങ് ഇരുലോകങ്ങളും ജയിക്കുക. തപസ്സിനാൽ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു ദൂതൻ അങ്ങയെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, തന്റെ സ്വാമിയുടെ സന്ദേശം വഹിക്കുന്ന മഹൗജസ്സായ ആ മുനിയെ അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരിക.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൗമിത്രി ആ മുനിയെ അകത്തേക്കു പ്രവേശിപ്പിച്ചു. തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും രശ്മികൾകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നവനെപ്പോലെയും അവൻ കാണപ്പെട്ടു. ഇതു സാധാരണ അതിഥിയല്ല, സർവസംഹാരകനായ കാലനാണ് എന്ന് കവി ആദ്യംതന്നെ വായനക്കാരനെ അറിയിക്കുന്നു; അവന്റെ തേജസ്സ് അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയുംപോലെ ദുസ്സഹമാണ്. ലക്ഷ്മണൻതന്നെയാണ് അവനെ വാതിൽക്കൽനിന്ന് അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നത് — ഈ സേവനംതന്നെ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിത്യാഗത്തിനു കാരണമാകും എന്നതാണ് കഥയിലെ കരുണമായ വ്യംഗ്യം. ‘കാര്യഗൗരവാത്’ (കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം നിമിത്തം) എന്ന പദത്താലും ഈ ആഗമനത്തിന്റെ പ്രയോജനം നിസ്സാരമല്ല, സമഗ്രമായ അവതാരകാര്യത്തിന്റെ സമാപ്തിതന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘എന്നെ അറിയിക്കുക’ എന്ന നിർബന്ധവും ‘മഹാബലാ’ എന്ന സംബോധനയും ലക്ഷ്മണനോട് അവനുള്ള ആദരം കാണിക്കുന്നു.

ആ ഋഷി സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽ ദീപ്തനായ രഘുശ്രേഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്ന് മധുരമായ വാക്കിൽ ‘അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുക’ എന്ന് രാഘവനോടു പറഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അർഘ്യം മുതലായവയോടുകൂടിയ പൂജ അവനു നൽകി; തിടുക്കമില്ലാതെ കുശലം ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാമൻ കുശലം ചോദിച്ചപ്പോൾ വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹായശസ്വി ദിവ്യമായ സ്വർണാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാമതേ, നിനക്കു സ്വാഗതം. ആരുടെ ദൂതനായാണോ നീ വന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശം അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ആതിഥ്യം ശാന്തവും മര്യാദപൂർണവുമാണ് — അതിഥിയുടെ സ്വരൂപം അറിഞ്ഞിട്ടും രാജധർമമനുസരിച്ച് പാദ്യം, അർഘ്യം മുതലായവകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പൂജിക്കുന്നു; തിടുക്കം കാട്ടുന്നില്ല. അതിഥിസത്കാരം രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യമാണെന്ന് ഇവിടെ വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. ‘വർധസ്വ’ (അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുക) എന്ന ആശീർവാദവും വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — സർവവും സംഹരിക്കുന്ന കാലൻതന്നെ രാമനോട് ‘അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുക’ എന്നു പറയുന്നു; കാരണം ഇവിടെ രാമന്റെ അഭിവൃദ്ധി സ്വധാമത്തിലേക്കുള്ള മടക്കംതന്നെയാണ്. ദൂതന്റെ മര്യാദയും പാലിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവ് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുവരെ അവൻ സ്വയം ഒന്നും പറയുന്നില്ല. ‘യതോ ദൂതസ്ത്വമാഗതഃ’ (ആരുടെ ദൂതനായി നീ വന്നുവോ) എന്ന വാക്കിലൂടെ സന്ദേശം കേൾക്കാൻ താൻ സജ്ജനാണെന്ന് രാമനും അറിയിക്കുന്നു; സന്ദേശമയച്ചയാളുടെ പേര് ഇപ്പോഴും ഗൂഢമാണ്.

രാജസിംഹനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട മുനി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് ഹിതം നോക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇതു ദ്വന്ദ്വത്തിൽ — അതായത് നമ്മൾ രണ്ടുപേർക്കുമിടയിൽ മാത്രം — പറയേണ്ടതാണ്. ഇതു കേൾക്കുകയോ കാണുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ അങ്ങയാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാകും — മുനിമുഖ്യന്റെ വാക്ക് അങ്ങ് മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അങ്ങനെയാകണം.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പ്രതിജ്ഞചെയ്ത് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ദ്വാരപാലകനെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുക; നീ തന്നെ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുക. സൗമിത്രേ, ഋഷിയും ഞാനും തനിച്ചു സംസാരിക്കുന്ന വാക്ക് ആരെങ്കിലും കേൾക്കുകയോ ഞങ്ങളെ കാണുകയോ ചെയ്താൽ അവൻ എന്നാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനാകും.’ തുടർന്ന് കാകുത്സ്ഥൻ വിശ്വസ്തനായ ലക്ഷ്മണനെ വാതിൽക്കൽ നിർത്തി മുനിയോട് ‘പറയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു: ‘ഏതു സന്ദേശവുമായാണോ നീ ശ്രദ്ധയോടെ അയയ്ക്കപ്പെട്ടത്, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളതെന്തോ, അതു ശങ്കയില്ലാതെ പറയുക; അതു കേൾക്കാൻ എന്റെ ഹൃദയത്തിലും ഉത്സുകതയുണ്ട്.’ ഇവിടെ ഈ വ്യവസ്ഥതന്നെയാണ് കഥയുടെ ആണി. ദ്വാരപാലകനെ മാറ്റി, അവന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഒരിക്കലും ആജ്ഞ ലംഘിക്കാത്ത പ്രിയതമനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ നിർത്തുന്നു. എന്നാൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ കാഠിന്യംതന്നെ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിയോഗത്തിനു കാരണമാകും. രാമൻ സത്യപ്രതിജ്ഞനാണ്; അതിനാൽ ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന് അലംഘനീയമാണ് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ മൂലഗുണം; അതാണ് ഇവിടെ ദുഃഖകരമായ ഫലം നൽകാൻപോകുന്നത്. ‘ദ്വന്ദ്വേ’ (തനിച്ച്, രണ്ടുപേർക്കിടയിൽ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദേവകാര്യത്തിന്റെ രഹസ്യം രാമൻ മാത്രമേ കേൾക്കാവൂ, അദ്ദേഹമാണല്ലോ അതിന്റെ അധികാരി. മുനി സ്വയം വധശിക്ഷ ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല; രാമന്റെ ഹിതം ഉദ്ദേശിച്ചാണ് ആ വ്യവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുന്നത്; രാമനാകട്ടെ ആലോചിക്കാതെതന്നെ അതു സ്വീകരിക്കുന്നു. കാലൻതന്നെ വ്യവസ്ഥ രചിക്കുന്നു, കാലൻതന്നെ അതിന്റെ ഭംഗവും വരുത്തും — രണ്ടു സർഗങ്ങൾക്കുശേഷം ദുർവാസാവിന്റെ ആഗമനത്തോടെ ഈ കെട്ട് വെളിപ്പെടും.

Some time later, while Rāma was ruling in Ayodhyā, steadfast in dharma, Time himself came to the palace gate in the guise of an ascetic. He said to the steadfast and glorious Lakṣmaṇa, who stood at the door: "Announce me to Rāma; I have come on business of great weight. I am the envoy of the great sage Atibala, of boundless might, and I have come on an errand, mighty one, wishing to see Rāma." The name Atibala, "exceedingly strong", hides something: Time is pointing indirectly to his master Brahmā, whose strength no one can overcome. Hearing him, Saumitri hurried in and told Rāma that the ascetic had come: "May you win both worlds by your kingly dharma, radiant one! An envoy, shining like the sun with his austerity, has come to see you." Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma said, "Bring the sage in, my dear; he is of great power and bears his master's message." Saying "So be it," Saumitri brought the sage in, and he seemed to blaze with splendour and scorch with his rays. From the start the poet lets the reader know that this is no ordinary guest but Time, who destroys all, and that his radiance is as unbearable as fire or the sun. It is Lakṣmaṇa who brings him in from the gate, and there is a sorrowful irony in it: this very service will in the end be the cause of his being given up. "Business of great weight" also hints that the purpose of this visit is no small thing but the close of the whole work of the incarnation. The visitor's insistence, "announce me", and his calling Lakṣmaṇa "mighty one" show his respect for him.

The seer approached the best of the Raghus, who shone with his own splendour, and said to him in a sweet voice, "May you prosper!" Radiant Rāma offered him worship, beginning with water for the guest, and calmly began to ask after his welfare. Asked after his welfare, the illustrious visitor, best of speakers, sat down on a heavenly golden seat. Then Rāma said to him: "Welcome, wise one. Deliver the message of him whose envoy you are." Rāma's hospitality is calm and seemly: though he knows who his guest is, he honours him with water and the other courtesies as a king's dharma requires, and does not hurry. Here again it is shown that honouring a guest is a king's first duty. The blessing "May you prosper" also carries an irony: Time, who destroys all things, says to Rāma "prosper", because for Rāma prospering now means returning to his own abode. The envoy keeps his proper place and says nothing until the king invites him. "Of him whose envoy you are" shows that Rāma is ready to hear the message, though the name of the sender is still hidden.

Urged by that lion among kings, the sage spoke: "If you have regard for our good, this must be said between the two of us alone. Whoever hears or sees us shall be put to death by you; so it must be, if you have regard for the word of the chief of sages." Rāma promised, "So be it," and said to Lakṣmaṇa: "Dismiss the doorkeeper, mighty one, and stand at the door yourself. Whoever, Saumitri, sees the seer and me, or hears what the two of us say, shall be put to death by me." Then Kākutstha posted Lakṣmaṇa, who took the command to heart, at the door and said to the sage: "Speak. Tell me without misgiving the message you were sent to deliver, whatever is in your mind; I too long in my heart to hear it." This compact is the pivot of the story. The doorkeeper is sent away and in his place stands Rāma's dearest brother, Lakṣmaṇa, who never disobeys a command; yet the very harshness of the promise will in the end cause his parting from Rāma. Rāma is true to his word, and a word once given cannot be broken by him; that is the root virtue of his character, and here it will bear a bitter fruit. "Between the two of us" is said twice: the secret of the gods' business must be heard by Rāma alone, for he alone has the right to it. The sage does not ask for the death penalty for himself but sets the condition for Rāma's good, and Rāma accepts it without hesitation. Time sets the compact, and Time will bring about its breaking; two sargas later, with the coming of Durvāsas, the knot will be revealed.