भरतस्य वचनं श्रुत्वा राघवः भ्रातृभिः सह हर्षम् आपेदे, अद्भुतसंकाशं वाक्यं च भ्रातॄन् प्रोवाच — ‘हे सौमित्रे, इमौ तव कुमारौ धर्मविशारदौ — अङ्गदः चन्द्रकेतुः च — राज्यार्थे दृढविक्रमौ। इमौ राज्ये अभिषेक्ष्यामि; देशः साधु विधीयतां — रमणीयः, असम्बाधः, यत्र धन्विनौ रमेताम्; यत्र राज्ञां पीडा न स्यात्, आश्रमाणां विनाशनं न स्यात्। हे सौम्य, सः देशः दृश्यतां, यथा वयं न अपराध्यामहे।’ रामे तथा उक्तवति भरतः प्रत्युवाच — ‘अयं कारुपथः देशः रमणीयः निरामयः; तत्र महात्मनः अङ्गदस्य पुरं, चन्द्रकेतोः च सुरुचिरं निरामयं चन्द्रकान्तं पुरं निवेश्यताम्।’ भरतस्य पुत्रयोः प्रतिष्ठापनानन्तरं रामः लक्ष्मणस्य पुत्रयोः अपि राज्यं चिन्तयति — सर्वेषां भ्रातृपुत्राणां समं कल्याणम्। रामस्य नीतिः उल्लेखनीया — नूतनं राज्यं तत्र एव स्थापनीयं, यत्र अन्येषां राज्ञां पीडा न, ऋषीणाम् आश्रमाणां विनाशः न; अर्थात् परस्य भूमिः अन्यायेन न ग्राह्या। ‘नापराध्यामहे यथा’ — कस्यचित् अपराधः न भवेत्, एषा धर्मराज्यस्य मर्यादा। पूर्वसर्गे गन्धर्वाः युद्धेन जिताः, यतः ते शत्रवः आसन्; अत्र तु शान्तः देशः अन्विष्यते। ‘धन्विनौ’ इति कुमारयोः धनुर्धारित्वं वीरत्वं च सूचयति। भरतः एव देशस्य सूचकः — सः पूर्वं यात्रायां बहून् देशान् दृष्टवान्। कारुपथः हिमालयस्य समीपे इति केचित्; हिन्दीभाष्यं ‘कारुपथः देशः’ इति एव वदति। चन्द्रकान्तम् इति नगरनाम चन्द्रकेतोः नाम्नः सम्बद्धम्। एवं रामस्य राज्यविस्तारः अपि धर्मेण एव, न लोभेन।

भरतेन उक्तं तत् वाक्यं राघवः प्रतिजग्राह; तं देशं वशे कृत्वा अङ्गदस्य न्यवेशयत्। अक्लिष्टकर्मणा रामेण अङ्गदस्य कृते रम्या रमणीया सुगुप्ता अङ्गदीया पुरी निवेशिता। चन्द्रकेतोः मल्लस्य कृते मल्लभूम्यां दिव्या स्वर्गपुरी इव चन्द्रकान्ता इति विख्याता पुरी निवेशिता। ततः रामः लक्ष्मणः भरतः च परां प्रीतिं ययुः, युद्धे दुराधर्षाः ते कुमारयोः अभिषेकं च चक्रिरे। सुसमाहितौ द्वौ कुमारौ अभिषिच्य प्रस्थाप्य, अङ्गदं पश्चिमां भूमिं, चन्द्रकेतुम् उदङ्मुखम् उत्तरां दिशं प्रेषितवन्तः। सौमित्रिः लक्ष्मणः अङ्गदम् अनुजगाम; भरतः चन्द्रकेतोः पार्ष्णिग्राहः पृष्ठरक्षकः बभूव। लक्ष्मणः अङ्गदीयायां संवत्सरम् उषितः; दुराधर्षे पुत्रे स्थिते राज्ये दृढे सति अयोध्यां पुनः आगमत्। भरतः अपि तथा एव संवत्सरात् अधिकम् उषित्वा अयोध्यां पुनः आगम्य रामपादौ उपास्त। अत्र पितरौ स्वयं पुत्रौ नूतनराज्येषु नयतः, तत्र स्थिरतां प्राप्य एव प्रत्यागच्छतः — कर्तव्यस्य पूर्णता। ‘मल्लस्य’ इति चन्द्रकेतोः विशेषणं — सः मल्लयुद्धे निपुणः, अतः मल्लभूमिः तस्य देशः। ‘पार्ष्णिग्राहः’ इति युद्धशास्त्रस्य पदं — यः सेनायाः पृष्ठं रक्षति। ‘रामपादावुपास्त सः’ — भरतस्य अन्तिमं लक्ष्यं सर्वदा रामसेवा एव। १०.१ इत्यत्र मुद्रणे ‘लक्ष्मणो भरतस्तथा’, समीक्षिते ‘भरतो लक्ष्मणस्तथा’ इति क्रमभेदः। अङ्गदः पश्चिमदिशि, चन्द्रकेतुः उत्तरदिशि — एवं राज्यस्य सीमाः सर्वतः सुरक्षिताः अभवन्। भ्रातॄणां परस्परं सहयोगः अत्र अपि स्पष्टः — लक्ष्मणपुत्रस्य रक्षणे भरतः अपि गच्छति।

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादानुव्रतौ अतिधार्मिकौ स्नेहात् गतं कालम् अपि न जज्ञाते — कियान् कालः गतः इति न अजानताम्। एवं पौरकार्येषु नित्यदा धर्मे प्रयतमानानां तेषां दश वर्षसहस्राणि ययुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते — परिपूर्णमानसाः, श्रिया वृताः, धर्मपुरे अयोध्यायां संस्थिताः ते त्रयः भ्रातरः कालं विहृत्य, साधुमहाध्वरे समिद्धाहुतिदीप्ततेजसः त्रयः हुताग्नयः इव शुशुभिरे। ‘स्नेहात् कालं गतम् अपि न जज्ञाते’ — प्रेम्णा सेवमानानां कालः अज्ञातः गच्छति; पूर्वं बुधस्य कथायाम् अपि ‘क्षणवत्’ इति एतादृशी उक्तिः आसीत्। अन्तिमा उपमा अतीव शोभना — यज्ञे त्रयः अग्नयः गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्नयः यथा आहुतिभिः दीप्यन्ते, तथा रामभरतलक्ष्मणाः त्रयः धर्मेण दीप्यन्ते। शत्रुघ्नः मधुरायां स्थितः, अतः अत्र त्रयः एव उक्ताः। मुद्रणे ‘धर्मपुरे’, समीक्षिते ‘धर्मपथे परे’ — धर्मपुरम् अयोध्या एव। एवं उत्तरकाण्डस्य अस्मिन् भागे रामराज्यस्य शान्तिः सम्पूर्णा; अग्रिमे सर्गे कालः तापसरूपेण रामस्य द्वारम् आगमिष्यति, येन अवतारस्य समाप्तेः कथा आरभ्यते। त्रयाणाम् ऐक्यं धर्मस्य एव ऐक्यम्।

భరతుని మాటలు విని రాఘవుడు సోదరులతో కలిసి సంతోషించి, అద్భుతంగా అనిపించే మాటను సోదరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మవిశారదులైన నీ ఈ కుమారులిద్దరూ — అంగదుడూ చంద్రకేతువూ — రాజ్యం కోసం దృఢమైన పరాక్రమం గలవారు. వీరిద్దరినీ రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను; తగిన దేశాన్ని చక్కగా నిర్ణయించాలి — రమణీయమైనది, ఇరుకు లేనిది, ధనుర్ధారులైన వీరిద్దరూ ఆనందించగలిగేది; ఇతర రాజులకు పీడ కలగనిది, ఆశ్రమాలకు వినాశం కలగనిది. సౌమ్యుడా, మనం ఎవరికీ అపరాధం చేయని విధంగా ఆ దేశాన్ని చూడాలి.’ రాముడు అలా అనగానే భరతుడు బదులిచ్చాడు — ‘ఈ కారుపథ దేశం రమణీయమైనది, ఆరోగ్యకరమైనది; అక్కడ మహాత్ముడైన అంగదుని పురాన్నీ, చంద్రకేతువు కోసం అతి సుందరమైన, ఆరోగ్యకరమైన చంద్రకాంత పురాన్నీ స్థాపించాలి.’ భరతుని పుత్రులను ప్రతిష్ఠించిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణుని పుత్రులకు కూడా రాజ్యం గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు — సోదరుల పుత్రులందరికీ సమానమైన కల్యాణం. రాముని నీతి చెప్పుకోదగినది — కొత్త రాజ్యాన్ని ఇతర రాజులకు పీడ లేని, ఋషుల ఆశ్రమాలకు వినాశం లేని చోటనే స్థాపించాలి; అంటే పరాయి భూమిని అన్యాయంగా తీసుకోకూడదు. ‘నాపరాధ్యామహే యథా’ (మనం అపరాధం చేయని విధంగా) — ఎవరికీ అపరాధం జరగకూడదు, ఇదే ధర్మరాజ్యపు మర్యాద. క్రిందటి సర్గలో గంధర్వులు శత్రువులు కాబట్టి యుద్ధంతో జయించబడ్డారు; ఇక్కడ మాత్రం శాంతమైన దేశం అన్వేషించబడుతోంది. ‘ధన్వినౌ’ (ధనుర్ధారులు) అనే పదం కుమారుల ధనుర్ధారిత్వాన్నీ వీరత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. దేశాన్ని సూచించేది భరతుడే — అతడు ఇంతకుముందు ప్రయాణంలో ఎన్నో దేశాలు చూశాడు. కారుపథం హిమాలయాల సమీపంలో ఉందని కొందరంటారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కారుపథ దేశం’ అని మాత్రమే చెబుతుంది. చంద్రకాంతం అనే నగరనామం చంద్రకేతువు పేరుతో సంబంధం గలది. ఈ విధంగా రాముని రాజ్యవిస్తరణ కూడా లోభంతో కాక ధర్మంతోనే.

భరతుడు చెప్పిన ఆ మాటను రాఘవుడు అంగీకరించాడు; ఆ దేశాన్ని వశం చేసుకొని అంగదునికి అప్పగించాడు. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు అంగదుని కోసం రమ్యమైన, మనోహరమైన, సురక్షితమైన అంగదీయపురిని స్థాపించాడు. మల్లుడైన చంద్రకేతువు కోసం మల్లభూమిలో స్వర్గపురి వంటి దివ్యమైన, చంద్రకాంత అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన పురం స్థాపించబడింది. అప్పుడు రాముడూ లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఎంతో ప్రీతి చెందారు; యుద్ధంలో ఎదిరించరాని వారు కుమారులిద్దరికీ అభిషేకం చేశారు. ఏకాగ్రచిత్తులైన కుమారులిద్దరినీ అభిషేకించి పంపుతూ, అంగదుని పశ్చిమ భూమికీ, చంద్రకేతువును ఉత్తర దిశకూ పంపారు. సౌమిత్రి అయిన లక్ష్మణుడు అంగదుని వెంట వెళ్ళాడు; భరతుడు చంద్రకేతువుకు పార్ష్ణిగ్రాహుడు — వెనుకభాగాన్ని రక్షించేవాడు — అయ్యాడు. లక్ష్మణుడు అంగదీయలో ఒక సంవత్సరం ఉన్నాడు; ఎదిరించరాని కుమారుడు నిలదొక్కుకొని రాజ్యం దృఢమయ్యాక మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చాడు. భరతుడు కూడా అలాగే సంవత్సరానికి పైగా ఉండి, అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాముని పాదాలను సేవించాడు. ఇక్కడ తండ్రులు స్వయంగా పుత్రులను కొత్త రాజ్యాలకు తీసుకువెళ్ళి, అక్కడ స్థిరత్వం ఏర్పడ్డాకనే తిరిగి వస్తున్నారు — కర్తవ్యపు పూర్ణత. ‘మల్లస్య’ అనేది చంద్రకేతువు విశేషణం — అతడు మల్లయుద్ధంలో నిపుణుడు, కాబట్టి మల్లభూమి అతని దేశం. ‘పార్ష్ణిగ్రాహః’ అనేది యుద్ధశాస్త్రపు పదం — సేన వెనుకభాగాన్ని రక్షించేవాడు. ‘రామపాదావుపాస్త సః’ (అతడు రాముని పాదాలను సేవించాడు) — భరతుని అంతిమ లక్ష్యం ఎల్లప్పుడూ రామసేవే. 10.1లో ముద్రణలో ‘లక్ష్మణో భరతస్తథా’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భరతో లక్ష్మణస్తథా’ అని క్రమభేదం ఉంది. అంగదుడు పశ్చిమ దిశలో, చంద్రకేతువు ఉత్తర దిశలో — ఈ విధంగా రాజ్యపు సరిహద్దులు అన్నివైపులా సురక్షితమయ్యాయి. సోదరుల పరస్పర సహకారం ఇక్కడ కూడా స్పష్టం — లక్ష్మణుని పుత్రుని రక్షణకు భరతుడు కూడా వెళ్తున్నాడు.

రాముని పాదాలను అనుసరించే, అతిధార్మికులైన సౌమిత్రీ భరతుడూ ఇద్దరూ ప్రేమవల్ల గడిచిన కాలాన్ని కూడా గుర్తించలేదు — ఎంత కాలం గడిచిందో వారికి తెలియలేదు. ఈ విధంగా పౌరకార్యాలలో నిత్యమూ ధర్మం కోసం ప్రయత్నిస్తున్న వారికి పదివేల సంవత్సరాలు గడిచాయి. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది — పరిపూర్ణమనస్కులై, సంపదతో కూడి, ధర్మపురమైన అయోధ్యలో నెలకొన్న ఆ ముగ్గురు సోదరులూ కాలం గడుపుతూ, సత్పురుషుల మహాయజ్ఞంలో సమిధలతో, ఆహుతులతో ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల మూడు హోమాగ్నుల వలె శోభిల్లారు. ‘ప్రేమవల్ల గడిచిన కాలాన్ని కూడా గుర్తించలేదు’ — ప్రేమతో సేవించేవారికి కాలం తెలియకుండానే గడిచిపోతుంది; ఇంతకుముందు బుధుని కథలో కూడా ‘క్షణంలా’ అనే ఇటువంటి ఉక్తి ఉంది. చివరి ఉపమానం ఎంతో శోభనమైనది — యజ్ఞంలో గార్హపత్య, ఆహవనీయ, దక్షిణాగ్నులనే మూడు అగ్నులు ఆహుతులతో ప్రజ్వలించినట్లు, రామ భరత లక్ష్మణులు ముగ్గురూ ధర్మంతో ప్రకాశిస్తున్నారు. శత్రుఘ్నుడు మధురలో ఉన్నాడు, కాబట్టి ఇక్కడ ముగ్గురే చెప్పబడ్డారు. ముద్రణలో ‘ధర్మపురే’ (ధర్మపురంలో) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధర్మపథే పరే’ (శ్రేష్ఠమైన ధర్మమార్గంలో) అని ఉంది — ధర్మపురం అంటే అయోధ్యే. ఈ విధంగా ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగంలో రామరాజ్యపు శాంతి సంపూర్ణమైంది; తరువాతి సర్గలో కాలుడు తాపసరూపంలో రాముని ద్వారానికి వస్తాడు, దానితో అవతారసమాప్తి కథ మొదలవుతుంది. ముగ్గురి ఐక్యం ధర్మపు ఐక్యమే.

பரதனின் சொல்லைக் கேட்டு ராகவன் சகோதரர்களுடன் மகிழ்ச்சி அடைந்தான்; வியப்பானது போன்ற ஒரு சொல்லைச் சகோதரர்களிடம் சொன்னான் — ‘சௌமித்ரியே, தர்மத்தில் தேர்ந்த உன்னுடைய இந்த இரு குமாரர்கள் — அங்கதனும் சந்திரகேதுவும் — அரசாள்வதற்கு ஏற்ற உறுதியான வீரம் உடையவர்கள். இவர்களுக்கு அரசில் முடிசூட்டுவேன்; ஒரு நாடு நன்கு தேர்ந்தெடுக்கப்படட்டும் — இனியதாக, நெருக்கடியற்றதாக, இந்த வில்லாளிகள் இருவரும் மகிழ்ந்திருக்கக் கூடியதாக; அங்கே அரசர்களுக்குத் துன்பம் இருக்கக் கூடாது, ஆசிரமங்களுக்கு அழிவும் இருக்கக் கூடாது. அன்பனே, நாம் எந்தக் குற்றமும் இழைக்காதபடி அத்தகைய நாடு பார்க்கப்படட்டும்.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் பரதன் மறுமொழி கூறினான் — ‘இந்தக் காருபத நாடு இனியது, நோயற்றது; அங்கே மகாத்மாவான அங்கதனுக்கு ஒரு நகரமும், சந்திரகேதுவுக்கு மிக அழகிய, நோயற்ற சந்திரகாந்த நகரமும் நிறுவப்படட்டும்.’ பரதனின் மைந்தர்களை நிலைநிறுத்திய பின், ராமன் லக்ஷ்மணனின் மைந்தர்களுக்கும் அரசைப் பற்றிச் சிந்திக்கிறான் — சகோதரர்களின் மைந்தர்கள் அனைவருக்கும் சமமான நலன். ராமனின் நீதி குறிப்பிடத்தக்கது — பிற அரசர்களுக்குத் துன்பம் இல்லாத, ரிஷிகளின் ஆசிரமங்களுக்கு அழிவு இல்லாத இடத்திலேயே புதிய அரசு நிறுவப்பட வேண்டும்; அதாவது பிறருடைய நிலம் அநியாயமாகக் கைப்பற்றப்படக் கூடாது. ‘நாம் குற்றம் இழைக்காதபடி’ — எவருக்கும் தீங்கு நேரக் கூடாது; இதுவே தர்மராஜ்யத்தின் வரம்பு. முந்தைய சர்க்கத்தில் கந்தர்வர்கள் போரால் வெல்லப்பட்டனர்; ஏனெனில் அவர்கள் பகைவர்களாக இருந்தனர்; இங்கோ அமைதியான நாடு தேடப்படுகிறது. ‘வில்லாளிகள்’ என்ற சொல் குமாரர்களின் வில்லேந்தும் திறனையும் வீரத்தையும் சுட்டுகிறது. நாட்டைப் பரிந்துரைப்பவன் பரதனே — அவன் முன்பு பயணத்தில் பல நாடுகளைக் கண்டவன். காருபதம் இமயமலைக்கு அருகே உள்ளது என்பர் சிலர்; இந்தி உரை ‘காருபத நாடு’ என்று மட்டுமே சொல்கிறது. சந்திரகாந்தம் என்ற நகரப் பெயர் சந்திரகேதுவின் பெயரோடு தொடர்புடையது. இவ்வாறு ராமனின் அரசு விரிவாக்கமும் தர்மத்தாலேயே, பேராசையால் அல்ல.

பரதன் சொன்ன அந்தச் சொல்லை ராகவன் ஏற்றுக்கொண்டான்; அந்த நாட்டைத் தன் வசமாக்கி அங்கதனை அங்கே அமர்த்தினான். சோர்வின்றிச் செயலாற்றும் ராமனால் அங்கதனுக்காக இனிய, அழகிய, நன்கு காக்கப்பட்ட அங்கதீயா நகரம் நிறுவப்பட்டது. மல்லனான சந்திரகேதுவுக்காக மல்லபூமியில் சுவர்க்கபுரி போன்ற, ‘சந்திரகாந்தம்’ என்று புகழ்பெற்ற தெய்வீக நகரம் நிறுவப்பட்டது. பிறகு ராமனும் லக்ஷ்மணனும் பரதனும் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தனர்; போரில் வெல்லற்கரிய அவர்கள் குமாரர்கள் இருவருக்கும் முடிசூட்டினர். நன்கு ஒருமுகப்பட்ட இரு குமாரர்களுக்கும் முடிசூட்டி அனுப்பிவைத்து, அங்கதனை மேற்கு நிலத்துக்கும், சந்திரகேதுவை வடக்கு நோக்கி வடதிசைக்கும் அனுப்பினர். சௌமித்ரியான லக்ஷ்மணன் அங்கதனுடன் சென்றான்; பரதன் சந்திரகேதுவுக்குப் பின்புறக் காவலனாக இருந்தான். லக்ஷ்மணன் அங்கதீயாவில் ஓராண்டு தங்கியிருந்தான்; வெல்லற்கரிய தன் மைந்தன் அரசில் நிலைகொண்டு அரசு உறுதிப்பட்டதும் மீண்டும் அயோத்திக்கு வந்தான். பரதனும் அவ்வாறே ஓராண்டுக்கும் மேலாகத் தங்கியிருந்து, மீண்டும் அயோத்திக்கு வந்து ராமனின் திருவடிகளுக்குச் சேவை செய்தான். இங்கே தந்தையர் தாமே மைந்தர்களைப் புதிய அரசுகளுக்கு அழைத்துச் சென்று, அங்கே நிலைபேறு ஏற்பட்ட பின்னரே திரும்புகின்றனர் — கடமையின் முழுமை. ‘மல்லன்’ என்பது சந்திரகேதுவுக்கான அடைமொழி — அவன் மல்யுத்தத்தில் வல்லவன்; ஆகவே மல்லபூமி அவனுடைய நாடு. ‘பின்புறக் காவலன்’ (பார்ஷ்ணிக்ராஹன்) என்பது போர்நூல் சொல் — படையின் பின்பகுதியைக் காப்பவன். ‘ராமனின் திருவடிகளுக்குச் சேவை செய்தான்’ — பரதனின் இறுதி இலக்கு எப்போதும் ராமசேவையே. 10.1 இல் அச்சுப் பதிப்பில் ‘லக்ஷ்மணோ பரதஸ் ததா’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரதோ லக்ஷ்மணஸ் ததா’ என்றும் வரிசை வேறுபாடு உள்ளது. அங்கதன் மேற்குத் திசையில், சந்திரகேது வடக்குத் திசையில் — இவ்வாறு அரசின் எல்லைகள் எங்கும் பாதுகாப்பாயின. சகோதரர்களின் ஒருவருக்கொருவர் ஒத்துழைப்பு இங்கேயும் தெளிவு — லக்ஷ்மணனின் மைந்தனைக் காக்கப் பரதனும் செல்கிறான்.

ராமனின் திருவடிகளைப் பின்பற்றிய, மிகுந்த தர்மசீலர்களான சௌமித்ரியும் பரதனும் அன்பின் காரணமாகக் கழிந்த காலத்தையும் அறியவில்லை — எவ்வளவு காலம் சென்றது என்பது அவர்களுக்குத் தெரியவில்லை. இவ்வாறு நகர மக்களின் காரியங்களிலும் எப்போதும் தர்மத்திலும் முயன்றுவந்த அவர்களுக்குப் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்தன. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்தா யாப்பில் — நிறைவுற்ற மனத்துடன், செல்வச் சிறப்பால் சூழப்பட்டு, தர்மநகரமான அயோத்தியில் நிலைத்திருந்த அந்த மூன்று சகோதரர்களும் காலத்தை இனிதே கழித்து, சிறந்த பெருவேள்வியில் சமித்துகளாலும் ஆகுதிகளாலும் சுடர்விடும் ஒளியுடைய மூன்று வேள்வித் தீக்களைப் போல ஒளிர்ந்தனர். ‘அன்பின் காரணமாகக் கழிந்த காலத்தையும் அறியவில்லை’ — அன்புடன் சேவை செய்பவர்களுக்குக் காலம் அறியாமலே கழிகிறது; முன்பு புதனின் கதையிலும் ‘ஒரு கணம் போல’ என்ற இத்தகைய கூற்று இருந்தது. இறுதி உவமை மிக அழகியது — யாகத்தில் காருகபத்யம், ஆகவனீயம், தட்சிணாக்னி ஆகிய மூன்று தீக்கள் ஆகுதிகளால் சுடர்விடுவது போல, ராமன், பரதன், லக்ஷ்மணன் ஆகிய மூவரும் தர்மத்தால் ஒளிர்கின்றனர். சத்ருக்னன் மதுராவில் இருந்தான்; ஆகவே இங்கே மூவர் மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகின்றனர். அச்சுப் பதிப்பில் ‘தர்மபுரே’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தர்மபதே பரே’ — உயர்ந்த தர்மநெறியில் — என்றும் உள்ளது; தர்மநகரம் என்பது அயோத்தியே. இவ்வாறு உத்தர காண்டத்தின் இந்தப் பகுதியில் ராமராஜ்யத்தின் அமைதி முழுமையடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் காலன் தவசி வடிவில் ராமனின் வாயிலுக்கு வருவான்; அதனால் அவதார நிறைவின் கதை தொடங்குகிறது. மூவரின் ஒற்றுமை தர்மத்தின் ஒற்றுமையே.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು, ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಸಹೋದರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಧರ್ಮವಿಶಾರದರಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು — ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಕೇತು — ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳಲು ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು. ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವೆನು; ಸೂಕ್ತವಾದ ದೇಶವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರಿ — ರಮಣೀಯವಾದ, ಅಡಚಣೆಯಿಲ್ಲದ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರಬಹುದಾದ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಜರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗಬಾರದು, ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿನಾಶವಾಗಬಾರದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾವು ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಂತಹ ದೇಶವನ್ನು ನೋಡು.’ ರಾಮನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಈ ಕಾರುಪಥದೇಶವು ರಮಣೀಯವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಂಗದನ ನಗರವನ್ನೂ, ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಸುಂದರವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆದ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ನಗರವನ್ನೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸೋಣ.’ ಭರತನ ಪುತ್ರರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರರಿಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಕಲ್ಯಾಣ. ರಾಮನ ನೀತಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹೊಸ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗದ, ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿನಾಶವಾಗದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅಂದರೆ ಪರರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ‘ನಾಪರಾಧ್ಯಾಮಹೇ ಯಥಾ’ (ನಾವು ಅಪರಾಧ ಮಾಡದಂತೆ) — ಯಾರಿಗೂ ಅಪರಾಧವಾಗಬಾರದು, ಇದು ಧರ್ಮರಾಜ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಶಾಂತವಾದ ದೇಶವನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ಧನ್ವಿನೌ’ (ಇಬ್ಬರು ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಕುಮಾರರ ಧನುರ್ಧಾರಿತ್ವವನ್ನೂ ವೀರತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತನೇ ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ದೇಶಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು. ಕಾರುಪಥವು ಹಿಮಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಕಾರುಪಥದೇಶ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಎಂಬ ನಗರದ ಹೆಸರು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರವೂ ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ.

ಭರತನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ರಾಘವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಆ ದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ರಮ್ಯವೂ ರಮಣೀಯವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವೂ ಆದ ಅಂಗದೀಯಪುರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮಲ್ಲನಾದ ಚಂದ್ರಕೇತುವಿಗಾಗಿ ಮಲ್ಲಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ, ಸ್ವರ್ಗದ ನಗರದಂತಿರುವ, ಚಂದ್ರಕಾಂತಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಭರತರು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದ ಅವರು ಕುಮಾರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಅಂಗದನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭೂಮಿಗೂ, ಚಂದ್ರಕೇತುವನ್ನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಭರತನು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹನಾದನು — ಹಿಂಭಾಗದ ರಕ್ಷಕನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಂಗದೀಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು; ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಮಗನು ನೆಲೆನಿಂತು ರಾಜ್ಯವು ದೃಢವಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದನು. ಭರತನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದು ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯರೇ ಸ್ವತಃ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಸ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದ ಮೇಲೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆ. ‘ಮಲ್ಲಸ್ಯ’ (ಮಲ್ಲನಾದ) ಎಂಬುದು ಚಂದ್ರಕೇತುವಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಲ್ಲಭೂಮಿ ಅವನ ದೇಶ. ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹಃ’ ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಪದ — ಸೈನ್ಯದ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು. ‘ರಾಮಪಾದಾವುಪಾಸ್ತ ಸಃ’ (ಅವನು ರಾಮನ ಪಾದಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದನು) — ಭರತನ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಮಸೇವೆಯೇ. 10.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ಭರತಸ್ತಥಾ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭರತೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತಥಾ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮಭೇದವಿದೆ. ಅಂಗದನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರಕೇತುವು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದವು. ಸಹೋದರರ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭರತನೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವ, ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕರಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ — ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪೌರಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ತೃಪ್ತಮನಸ್ಕರಾಗಿ, ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ, ಧರ್ಮಪುರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಕಾಲವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮೂರು ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ‘ಸ್ನೇಹಾತ್ ಕಾಲಂ ಗತಮಪಿ ನ ಜಜ್ಞಾತೇ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಳೆದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ) — ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಸೇವಿಸುವವರಿಗೆ ಕಾಲವು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಬುಧನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ‘ಕ್ಷಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಇಂತಹುದೇ ಉಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದುದು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಉರಿಯುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆ ರಾಮ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೂವರೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಧುರೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪುರೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪಥೇ ಪರೇ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ); ಧರ್ಮಪುರವೆಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ. ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಶಾಂತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲನು ತಾಪಸನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುವನು; ಅದರಿಂದ ಅವತಾರದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಂಕ್ತಿಗಳು ಪಾದಶಃ ಇವೆ. ಮೂವರ ಐಕ್ಯವು ಧರ್ಮದ ಐಕ್ಯವೇ.

ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ആഹ്ലാദിച്ചു; അദ്ഭുതകരമായ ഒരു വാക്ക് സഹോദരന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, നിന്റെ ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ — അംഗദനും ചന്ദ്രകേതുവും — ധർമവിശാരദരും രാജ്യഭരണത്തിനു യോഗ്യമായ ദൃഢപരാക്രമമുള്ളവരുമാണ്. ഇവരെ ഞാൻ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനായി നല്ലൊരു ദേശം നിശ്ചയിക്കണം — രമണീയവും തടസ്സങ്ങളില്ലാത്തതും, ധനുർധാരികളായ ഇവർ ആനന്ദിക്കുന്നതും, രാജാക്കന്മാർക്കു പീഡയില്ലാത്തതും ആശ്രമങ്ങൾക്കു നാശമില്ലാത്തതുമായ ഒരിടം. സൗമ്യാ, നാം ആരോടും അപരാധം ചെയ്യാത്ത വിധമുള്ള ആ ദേശം കണ്ടെത്തുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ കാരുപഥദേശം രമണീയവും നിരാമയവുമാണ്; അവിടെ മഹാത്മാവായ അംഗദന്റെ നഗരവും ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ അതിമനോഹരവും നിരാമയവുമായ ചന്ദ്രകാന്തനഗരവും സ്ഥാപിക്കാം.’ ഭരതന്റെ പുത്രന്മാരെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചശേഷം രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പുത്രന്മാർക്കും രാജ്യം ആലോചിക്കുന്നു — എല്ലാ സഹോദരപുത്രന്മാർക്കും തുല്യമായ ക്ഷേമം. രാമന്റെ നയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — പുതിയ രാജ്യം സ്ഥാപിക്കേണ്ടത് മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കു പീഡയില്ലാത്തിടത്തും ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾക്കു നാശമില്ലാത്തിടത്തും മാത്രമാണ്; അതായത് അന്യന്റെ ഭൂമി അന്യായമായി കൈക്കലാക്കരുത്. ‘നാപരാധ്യാമഹേ യഥാ’ (നാം അപരാധം ചെയ്യാത്ത വിധം) — ആരോടും അപരാധം ഉണ്ടാകരുത്; ഇതാണ് ധർമരാജ്യത്തിന്റെ മര്യാദ. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗന്ധർവന്മാർ ശത്രുക്കളായിരുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിലൂടെ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ശാന്തമായ ഒരു ദേശമാണ് അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ധന്വിനൗ’ (ധനുർധാരികൾ) എന്നത് കുമാരന്മാരുടെ ധനുർധാരിത്വവും വീരത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേശം നിർദേശിക്കുന്നത് ഭരതൻതന്നെയാണ് — മുമ്പത്തെ യാത്രയിൽ അദ്ദേഹം അനേകം ദേശങ്ങൾ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. കാരുപഥം ഹിമാലയത്തിനടുത്താണെന്നു ചിലർ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘കാരുപഥദേശം’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു. ചന്ദ്രകാന്തം എന്ന നഗരനാമം ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ പേരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ രാജ്യവിസ്തൃതിയും ധർമത്തിലൂടെതന്നെയാണ്, ലോഭത്തിലൂടെയല്ല.

ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് രാഘവൻ സ്വീകരിച്ചു; ആ ദേശം അധീനമാക്കി അംഗദനുവേണ്ടി സ്ഥാപിച്ചു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ അംഗദനുവേണ്ടി രമ്യവും മനോഹരവും നന്നായി സംരക്ഷിതവുമായ അംഗദീയ എന്ന നഗരി സ്ഥാപിച്ചു. മല്ലനായ ചന്ദ്രകേതുവിനുവേണ്ടി മല്ലഭൂമിയിൽ, ദിവ്യമായ സ്വർഗപുരിപോലെയുള്ള, ചന്ദ്രകാന്ത എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും അത്യധികം പ്രീതരായി; യുദ്ധത്തിൽ ദുർധർഷരായ അവർ കുമാരന്മാരുടെ അഭിഷേകം നടത്തി. ഏകാഗ്രചിത്തരായ രണ്ടു കുമാരന്മാരെയും അഭിഷേകം ചെയ്ത് യാത്രയാക്കി — അംഗദനെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭൂമിയിലേക്കും ചന്ദ്രകേതുവിനെ വടക്കേ ദിക്കിലേക്കും അയച്ചു. സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ അംഗദനെ അനുഗമിച്ചു; ഭരതൻ ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ പാർഷ്ണിഗ്രാഹനായി — പിൻഭാഗരക്ഷകനായി. ലക്ഷ്മണൻ അംഗദീയയിൽ ഒരു വർഷം താമസിച്ചു; ദുർധർഷനായ പുത്രൻ സ്ഥിരപ്പെടുകയും രാജ്യം ദൃഢമാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു വന്നു. ഭരതനും അതുപോലെ ഒരു വർഷത്തിലേറെ താമസിച്ചശേഷം അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിവന്ന് രാമപാദങ്ങളെ സേവിച്ചു. ഇവിടെ പിതാക്കന്മാർ സ്വയം പുത്രന്മാരെ പുതിയ രാജ്യങ്ങളിലേക്കു നയിക്കുന്നു; അവിടെ സ്ഥിരത നേടിയശേഷം മാത്രമേ മടങ്ങിവരുന്നുള്ളൂ — കർത്തവ്യത്തിന്റെ പൂർണത. ‘മല്ലസ്യ’ എന്നത് ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ വിശേഷണമാണ് — അദ്ദേഹം മല്ലയുദ്ധത്തിൽ നിപുണനാണ്; അതിനാൽ മല്ലഭൂമി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേശമായി. ‘പാർഷ്ണിഗ്രാഹൻ’ എന്നത് യുദ്ധശാസ്ത്രത്തിലെ പദമാണ് — സേനയുടെ പിൻഭാഗം രക്ഷിക്കുന്നവൻ. ‘രാമപാദാവുപാസ്ത സഃ’ (അദ്ദേഹം രാമപാദങ്ങളെ സേവിച്ചു) — ഭരതന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം എപ്പോഴും രാമസേവ മാത്രം. 10.1-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘ലക്ഷ്മണോ ഭരതസ്തഥാ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഭരതോ ലക്ഷ്മണസ്തഥാ’ എന്നും ക്രമഭേദമുണ്ട്. അംഗദൻ പടിഞ്ഞാറും ചന്ദ്രകേതു വടക്കും — ഇങ്ങനെ രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തികൾ എല്ലായിടത്തും സുരക്ഷിതമായി. സഹോദരന്മാരുടെ പരസ്പരസഹകരണം ഇവിടെയും വ്യക്തമാണ് — ലക്ഷ്മണപുത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഭരതനും പോകുന്നു.

രാമപാദങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നവരും അതിധാർമികരുമായ സൗമിത്രിയും ഭരതനും സ്നേഹാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോയ കാലംപോലും അറിഞ്ഞില്ല — എത്ര കാലം കഴിഞ്ഞു എന്ന് അവർ അറിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ എന്നും പൗരകാര്യങ്ങളിലും ധർമത്തിലും പ്രയത്നിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് പതിനായിരം വർഷം കടന്നുപോയി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — പരിപൂർണമനസ്കരും ശ്രീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരുമായി, ധർമപുരമായ അയോധ്യയിൽ നിലകൊണ്ട് കാലം ആനന്ദത്തോടെ കഴിച്ച ആ മൂന്നു സഹോദരന്മാർ, ശ്രേഷ്ഠമായ മഹായജ്ഞത്തിൽ ആഹുതികളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മൂന്നു ഹോമാഗ്നികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘സ്നേഹാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോയ കാലംപോലും അറിഞ്ഞില്ല’ — സ്നേഹത്തോടെ സേവിക്കുന്നവർക്ക് കാലം അറിയാതെ കടന്നുപോകുന്നു; മുമ്പ് ബുധന്റെ കഥയിലും ‘ക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഇത്തരമൊരു ഉക്തിയുണ്ടായിരുന്നു. അവസാനത്തെ ഉപമ അത്യന്തം ശോഭനമാണ് — യജ്ഞത്തിൽ ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്ന് അഗ്നികൾ ആഹുതികളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും ധർമത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ മഥുരയിലായതിനാലാണ് ഇവിടെ മൂന്നുപേരെ മാത്രം പറയുന്നത്. അച്ചടിയിൽ ‘ധർമപുരേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധർമപഥേ പരേ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ ധർമപഥത്തിൽ) എന്നുമാണ്; ധർമപുരം അയോധ്യതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് രാമരാജ്യത്തിന്റെ ശാന്തി സമ്പൂർണമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കാലൻ താപസരൂപത്തിൽ രാമന്റെ വാതിൽക്കലെത്തും; അതോടെ അവതാരസമാപ്തിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. മൂവരുടെയും ഐക്യം ധർമത്തിന്റെതന്നെ ഐക്യമാണ്.

Hearing Bharata's report, Rāghava rejoiced with his brothers and spoke to them words of wonderful import: "Saumitri, these two sons of yours, Aṅgada and Candraketu, are skilled in dharma and firm in valour, fit to rule. I will consecrate them as kings. Let a good country be found for them, delightful and free from hindrance, where these two archers may live happily; a country where no king will be troubled and no hermitage destroyed. Let such a land be looked for, gentle one, so that we do no one wrong." When Rāma had spoken, Bharata replied: "This country of Kārupatha is delightful and free of disease. Let a city be founded there for the great-souled Aṅgada, and for Candraketu the lovely and healthful city of Candrakānta." After establishing Bharata's sons, Rāma thinks of kingdoms for Lakṣmaṇa's sons too, seeking the good of all his brothers' sons alike. His principle deserves notice: a new kingdom must be founded only where no other king is harmed and no seers' hermitage destroyed; in other words, another's land must not be taken unjustly. "So that we do no one wrong" is the boundary a righteous kingdom keeps. The gandharvas in the previous sarga were conquered by war because they were enemies; here a peaceful land is sought. "Archers" points to the princes' skill with the bow and their courage. It is Bharata who suggests the country, for he had seen many lands on his travels, and the city of Candrakānta takes its name from Candraketu. So even the widening of Rāma's kingdom proceeds by dharma, not by greed.

Rāghava accepted Bharata's proposal, brought that country under his control, and settled it on Aṅgada. Rāma, whose deeds never faltered, founded for Aṅgada the delightful and well-protected city of Aṅgadīyā, and for Candraketu the wrestler a city in the land of the Mallas, famed as Candrakāntā, divine as the city of heaven. Then Rāma, Lakṣmaṇa and Bharata, unassailable in battle, were filled with joy and performed the consecration of the princes. When they had consecrated the two composed princes, they sent them off, Aṅgada to the western land and Candraketu to the north. Saumitri Lakṣmaṇa went with Aṅgada, and Bharata guarded Candraketu's rear. Lakṣmaṇa stayed a year in Aṅgadīyā, and when his invincible son was firmly established on his throne he came back to Ayodhyā. Bharata likewise stayed somewhat more than a year, then returned to Ayodhyā and waited once more upon Rāma's feet. The fathers take their sons to their new kingdoms themselves and return only when the sons are secure, so their duty is fully done. Candraketu is called "the wrestler" because he was skilled in wrestling, and so the land of the Mallas became his country. "Guarding the rear" is a term of war for protecting an army from behind. "Waited upon Rāma's feet": Bharata's final aim is always the service of Rāma. With Aṅgada in the west and Candraketu in the north, the borders of the kingdom were secured on every side, and the brothers' cooperation shows here as well, for Bharata too goes to protect Lakṣmaṇa's son.

Both Saumitri and Bharata, devoted to Rāma's feet and supremely righteous, did not even notice, for love, how time was passing. So ten thousand years went by for them as they laboured in dharma, always attending to the affairs of the citizens. With minds fulfilled and crowned with glory, dwelling in Ayodhyā, the city of dharma, the three brothers shone, their splendour blazing like the three sacrificial fires at a great and holy rite, kindled with offerings. "For love they did not notice time passing": for those who serve with love, time slips by unnoticed, just as Budha's month earlier passed "like a moment". The closing simile is very fine: as the three fires of a sacrifice, the household fire, the offering fire and the southern fire, blaze with oblations, so Rāma, Bharata and Lakṣmaṇa blaze with dharma. Śatrughna is in Madhurā, and so only three are named. "The city of dharma" is Ayodhyā itself. So in this part of the Uttara Kāṇḍa the peace of Rāma's reign is complete; in the next sarga Time will come to Rāma's door in the form of an ascetic, and the story of the end of the incarnation begins. The unity of the three brothers is the unity of dharma itself.