कस्यचित् कालस्य अनन्तरं केकयः नृपः युधाजित् महात्मने राघवाय स्वगुरुं प्रेषयामास — अङ्गिरसः पुत्रम् अमितप्रभं ब्रह्मर्षिं गार्ग्यम्; सह च दश अश्वसहस्राणि अनुत्तमं प्रीतिदानं, कम्बलानि, रत्नानि, उत्तमं चित्रवस्त्रं, शुभानि आभरणानि च राजा रामाय प्रददौ। धीमान् राघवः मातुलस्य अश्वपतिनः प्रहितं तत् महाधनं महर्षिं गार्ग्यम् आगतं च श्रुत्वा सहानुजः क्रोशमात्रं प्रत्युद्गम्य, यथा शक्रः बृहस्पतिं तथा गार्ग्यं सम्पूजयामास। तथा तम् ऋषिं सम्पूज्य तत् धनं प्रतिगृह्य, मातुलस्य सर्वं कुशलं प्रतिपदं पृष्ट्वा, उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे — ‘भगवन्, मातुलः किं वाक्यम् आह, यदर्थं भगवान् इह प्राप्तः, वाक्यविदां श्रेष्ठः साक्षात् बृहस्पतिः इव?’ युधाजित् भरतस्य मातुलः, कैकेय्याः भ्राता; ‘अश्वपतिनः’ इति तस्य कुलनाम इव — अश्वपतिः कैकेय्याः पिता। रामः तं ‘मातुलः’ इति कथयति, यतः भरतस्य मातुलः रामस्य अपि मातुलवत् पूज्यः। क्रोशमात्रं प्रत्युद्गमनं अतिथेः परमं सम्मानम् — राजा स्वयं नगरात् बहिः गत्वा ब्राह्मणं स्वागतीकरोति। ‘यथा शक्रो बृहस्पतिम्’ इति उपमा — इन्द्रः देवगुरुं यथा पूजयति, तथा रामः केकयराजस्य गुरुम्। अश्वानां दानं केकयदेशस्य प्रसिद्धिं स्मारयति, यतः सः देशः उत्तमाश्वानां स्थानम्। अस्मिन् सर्गे सीतायाः अनन्तरं कथा नूतनां दिशं गच्छति — राज्यविस्तारस्य भ्रातृपुत्राणां प्रतिष्ठापनस्य च। रामः प्रथमं कुशलं पृच्छति, ततः एव कार्यम् — एषः शिष्टाचारस्य क्रमः, यः पुरातनेषु राजसु सर्वत्र दृश्यते। गार्ग्यः केवलं दूतः न, अपि तु केकयराजस्य पुरोहितः; अतः तस्य वचनं राज्ञः वचनवत् प्रमाणम्। अश्वाः कम्बलानि रत्नानि च केकयदेशस्य समृद्धिं दर्शयन्ति। रामः तं सादरं स्वीकरोति।

रामस्य भाषितं श्रुत्वा महर्षिः अद्भुतसंकाशं कार्यविस्तरं राघवाय वक्तुम् उपचक्रमे — ‘हे महाबाहो, नरर्षभः ते मातुलः युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं वाक्यम् आह; यदि रोचते, श्रूयताम्। अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः सिन्धोः उभयतः पार्श्वे परमशोभनः देशः। तं च सायुधाः युद्धकोविदाः गन्धर्वाः रक्षन्ति — शैलूषस्य सुताः, हे वीर, तिस्रः कोट्यः महाबलाः। हे काकुत्स्थ, तान् विनिर्जित्य शुभं गन्धर्वनगरं निवेशय, हे महाबाहो, स्वे पुरे सुसमाहिते। अन्यस्य तत्र गतिः नास्ति; सः देशः परमशोभनः; हे महाबाहो, ते रोचताम्, अहं त्वाम् अहितं न वदे।’ युधाजितः प्रस्तावः राजनैतिकः — सिन्धुतीरस्थः समृद्धः देशः गन्धर्वैः अधिष्ठितः, तम् अयोध्यायाः राज्ये योजयितुं सः रामं प्रेरयति। ‘अन्यस्य न गतिस्तत्र’ इति वाक्येन तेषां गन्धर्वाणां दुर्जेयत्वं सूचितम् — रामस्य एव सामर्थ्यं तान् जेतुम्। शैलूषः गन्धर्वराजः; ‘शैलूष’ इति शब्दः नटवाचकः अपि, यत् गन्धर्वाणां संगीतनाट्यप्रियत्वं स्मारयति। १३तमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र प्रस्तावस्य उपसंहारः ‘नाहं त्वामहितं वदे’ इति आत्मीयवचनेन भवति। समीक्षिते ‘गन्धर्वविषयं शुभम्’ इति, मुद्रणे ‘गन्धर्वनगरं शुभम्’। सिन्धुनद्याः उभयतः देशः उत्तरपश्चिमदिशि, यत्र अग्रे गान्धारदेशः प्रसिद्धः। युधाजित् स्वयं तं देशं जेतुं न शक्नोति इति ध्वन्यते, अतः सः रामस्य साहाय्यम् अपेक्षते। ‘प्रीतिसंयुक्तम्’ इति पदेन सः प्रस्तावः स्नेहात् एव, न तु स्वार्थात् इति गार्ग्यः आश्वासयति। एवं प्रस्तावः सम्पूर्णः।

तत् श्रुत्वा महर्षेः मातुलस्य च वचनेन प्रीतः राघवः ‘बाढम्’ इति एव उवाच, भरतं च अन्ववैक्षत। ततः प्रीतः राघवः साञ्जलिप्रग्रहः द्विजम् अब्रवीत् — ‘हे ब्रह्मर्षे, इमौ कुमारौ तं देशं विचरिष्यतः — भरतस्य आत्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कलः च, मातुलेन सुगुप्तौ, धर्मेण सुसमाहितौ। सबलानुगौ कुमारौ भरतम् अग्रतः कृत्वा गन्धर्वसुतान् निहत्य द्वे पुरे विभजिष्यतः। ते पुरवरे निवेश्य, आत्मजौ तत्र संनिवेश्य, अतिधार्मिकः भरतः भूयः मे सकाशम् आगमिष्यति।’ एवं ब्रह्मर्षिम् उक्त्वा सः सबलानुगं भरतम् आज्ञापयामास, कुमारौ च अभ्यषेचयत्। सौम्येन नक्षत्रेण अङ्गिरःसुतं गार्ग्यं पुरस्कृत्य भरतः सैन्येन कुमाराभ्यां सह विनिर्ययौ। रामः स्वयं न गच्छति, भरतं सेनापतिं करोति — एषः राजधर्मः, यतः राजा राजधानीं न त्यजति। तक्षपुष्कलौ भरतस्य पुत्रौ — तयोः नाम्ना एव अग्रे तक्षशिला पुष्कलावतं च नगरे प्रसिद्धे भविष्यतः। ‘मातुलेन सुगुप्तौ’ — युधाजित् तयोः मातामहस्य कुलात्, अतः सः तयोः रक्षकः। ‘साञ्जलिप्रग्रहः’ — रामः ब्राह्मणं प्रति अञ्जलिं बद्ध्वा वदति, स्वस्य विनयं दर्शयन्। कुमारयोः अभिषेकः युद्धात् पूर्वम् एव — जयस्य विश्वासः। सौम्यं नक्षत्रं शुभमुहूर्तस्य चयनम्। एवं रामः भ्रातृपुत्रेभ्यः राज्यानि ददाति — अग्रे लक्ष्मणपुत्रेभ्यः अपि दास्यति। राज्यस्य विस्तारः कुटुम्बस्य सर्वेषां कल्याणाय इति तस्य नीतिः। भरतस्य पुनरागमनस्य उल्लेखः — सः तत्र राजा न भविष्यति, अपि तु रामस्य सेवायाम् एव प्रत्यागमिष्यति। सर्वं रामस्य आज्ञया एव प्रवर्तते।

शक्रयुक्ता देवसेना इव सा सेना नगरात् निर्ययौ, राघवेण दूरम् अनुगता, सुरैः अपि दुराधर्षा। मांसाशिनः ये सत्त्वाः, सुमहान्ति रक्षांसि च रुधिरस्य पिपासया भरतम् अनुजग्मुः। मांसभक्षाः सुदारुणाः बहवः भूतग्रामाः गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः अनुगताः। सिंहानां व्याघ्राणां वराहाणां, खेचराणां पक्षिणां च बहूनि सहस्राणि सेनायाः अग्रतः ययुः। अध्यर्धमासं पथि उषिता निरामया सा सेना हृष्टपुष्टजनाकीर्णं केकयं समुपागमत्। अत्र युद्धस्य पूर्वसूचना भयानकचित्रैः दत्ता — मांसभक्षकाः प्राणिनः भूतानि च युद्धात् पूर्वम् एव भोजनस्य आशया सेनाम् अनुगच्छन्ति। एषा युद्धवर्णनस्य पारम्परिकी शैली, यया भावि संहारः सूच्यते। ‘राघवानुगता दूरम्’ — रामः स्वयं कञ्चित् दूरं सेनाम् अनुगच्छति, प्रेम्णा आशीर्वादाय च। ‘अध्यर्धमासम्’ इति — सार्धमासं यात्रा; सेना निरामया, न कोऽपि रोगः न च क्लेशः। ‘शक्रयुक्ता इव’ इति उपमा भरतम् इन्द्रेण तुलयति। एवं सर्गः केकयदेशे समाप्यते; अग्रिमे सर्गे गन्धर्वैः सह युद्धं नगरनिवेशनं च वर्णयिष्येते। मांसभक्षकानां भूतानां च उपस्थितिः युद्धस्य घोरत्वं पूर्वम् एव सूचयति, यतः गन्धर्वाणां तिस्रः कोट्यः हन्तव्याः। केकयदेशः भरतस्य मातुलगृहं, अतः तत्र सेनायाः विश्रामः स्वाभाविकः। युद्धं तु अग्रिमे सर्गे। भरतस्य नेतृत्वे सेना सर्वतः सुरक्षिता आसीत्।

కొంతకాలం తరువాత కేకయరాజు యుధాజిత్తు మహాత్ముడైన రాఘవుని దగ్గరికి తన గురువును పంపాడు — అంగిరసుని కుమారుడు, అపారమైన కాంతి గల బ్రహ్మర్షి అయిన గార్గ్యుని; అతనితో పాటు పదివేల గుర్రాలనూ, సాటిలేని ప్రీతిదానంగా కంబళ్ళనూ, రత్నాలనూ, ఉత్తమమైన చిత్రవస్త్రాలనూ, శుభమైన ఆభరణాలనూ ఆ రాజు రామునికి పంపాడు. మేనమామ అశ్వపతి పంపిన ఆ మహాధనాన్నీ, మహర్షి గార్గ్యుడు వచ్చాడని విని, బుద్ధిమంతుడైన రాఘవుడు తమ్ముళ్ళతో కలిసి ఒక క్రోశం దూరం ఎదురువెళ్ళి, ఇంద్రుడు బృహస్పతిని పూజించినట్లు గార్గ్యుని పూజించాడు. ఆ విధంగా ఆ ఋషిని పూజించి, ఆ ధనాన్ని స్వీకరించి, మేనమామ క్షేమసమాచారాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా అడిగి, కూర్చొని ఉన్న ఆ మహాభాగుని రాముడు ఇలా అడగడం మొదలుపెట్టాడు — ‘భగవాన్, వాక్కుశలురలో శ్రేష్ఠుడవై, సాక్షాత్తూ బృహస్పతిలా ఉన్న నీవు ఇక్కడికి రావడానికి కారణమైన మేనమామ మాట ఏమిటి?’ యుధాజిత్తు భరతుని మేనమామ, కైకేయి సోదరుడు; ‘అశ్వపతి’ అనేది అతని వంశనామం వంటిది — అశ్వపతి కైకేయి తండ్రి. భరతుని మేనమామ రామునికి కూడా మేనమామలా పూజ్యుడు కాబట్టి రాముడు అతనిని ‘మేనమామ’ అని అంటున్నాడు. ఒక క్రోశం ఎదురువెళ్ళడం అతిథికి పరమ సన్మానం — రాజు స్వయంగా నగరం బయటికి వెళ్ళి బ్రాహ్మణునికి స్వాగతం పలుకుతాడు. ‘ఇంద్రుడు బృహస్పతిని పూజించినట్లు’ అనే ఉపమానం — ఇంద్రుడు దేవగురువును పూజించినట్లే రాముడు కేకయరాజు గురువును పూజిస్తున్నాడు. గుర్రాల దానం కేకయదేశపు ప్రసిద్ధిని గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే ఆ దేశం ఉత్తమాశ్వాలకు నెలవు. ఈ సర్గలో సీత తరువాత కథ కొత్త దిశ పడుతుంది — రాజ్యవిస్తరణ, సోదరుల పుత్రులను ప్రతిష్ఠించడం. రాముడు మొదట క్షేమం అడుగుతాడు, ఆ తరువాతనే కార్యం — ఇదే శిష్టాచార క్రమం, ఇది ప్రాచీన రాజులందరిలో కనిపిస్తుంది. గార్గ్యుడు కేవలం దూత కాదు, కేకయరాజు పురోహితుడు; కాబట్టి అతని మాట రాజు మాటలాగే ప్రమాణం. గుర్రాలూ కంబళ్ళూ రత్నాలూ కేకయదేశ సమృద్ధిని చూపుతాయి. రాముడు అతనిని సాదరంగా స్వీకరిస్తాడు.

రాముని మాటలు విని మహర్షి అద్భుతంగా కనిపించే కార్యవివరాన్ని రాఘవునికి చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘మహాబాహూ, నరశ్రేష్ఠుడైన నీ మేనమామ యుధాజిత్తు ప్రీతితో కూడిన మాట చెప్పాడు; నీకు ఇష్టమైతే విను. ఈ గంధర్వదేశం పండ్లతోనూ దుంపలతోనూ శోభిల్లుతూ సింధునదికి రెండు వైపులా ఉన్న పరమ శోభనమైన దేశం. ఆయుధధారులైన, యుద్ధకోవిదులైన గంధర్వులు దాన్ని రక్షిస్తున్నారు — వీరా, శైలూషుని కుమారులు, మహాబలులు, మూడు కోట్ల మంది. కాకుత్స్థా, వారిని జయించి శుభమైన గంధర్వనగరాన్ని స్థాపించు, మహాబాహూ, చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడిన నీ సొంత పురాలుగా. అక్కడికి వెళ్ళడం మరొకరికి సాధ్యం కాదు; ఆ దేశం పరమ శోభనమైనది; మహాబాహూ, నీకు నచ్చుగాక, నేను నీకు అహితమైనది చెప్పను.’ యుధాజిత్తు ప్రతిపాదన రాజనీతికి సంబంధించినది — సింధుతీరంలోని సమృద్ధమైన దేశం గంధర్వుల అధీనంలో ఉంది, దాన్ని అయోధ్య రాజ్యంలో కలపమని అతడు రాముని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. ‘అన్యస్య న గతిస్తత్ర’ (అక్కడికి వెళ్ళడం మరొకరికి సాధ్యం కాదు) అనే వాక్యం ఆ గంధర్వులు దుర్జేయులని సూచిస్తుంది — వారిని జయించే సామర్థ్యం రామునికే ఉంది. శైలూషుడు గంధర్వరాజు; ‘శైలూష’ అనే పదానికి నటుడు అనే అర్థం కూడా ఉంది, ఇది గంధర్వుల సంగీతనాట్యప్రియత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 13వ శ్లోకం మూడు పంక్తులది, అందులో ప్రతిపాదన ‘నాహం త్వామహితం వదే’ (నేను నీకు అహితమైనది చెప్పను) అనే ఆత్మీయమైన మాటతో ముగుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గంధర్వవిషయం శుభమ్’ (శుభమైన గంధర్వదేశం) అని, ముద్రణలో ‘గంధర్వనగరం శుభమ్’ (శుభమైన గంధర్వనగరం) అని ఉంది. సింధునదికి రెండువైపులా ఉన్న దేశం వాయవ్య దిశలో ఉంది, అక్కడ తరువాత గాంధారదేశం ప్రసిద్ధమైంది. యుధాజిత్తు స్వయంగా ఆ దేశాన్ని జయించలేడని ధ్వనిస్తుంది, అందుకే అతడు రాముని సహాయాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘ప్రీతిసంయుక్తమ్’ (ప్రీతితో కూడిన) అనే పదంతో ఆ ప్రతిపాదన స్వార్థంతో కాక స్నేహంతోనే అని గార్గ్యుడు భరోసా ఇస్తున్నాడు. ఈ విధంగా ప్రతిపాదన పూర్తయింది.

అది విని మహర్షి మాటతోనూ మేనమామ మాటతోనూ ప్రీతి చెందిన రాఘవుడు ‘సరే’ అని మాత్రమే అని, భరతుని వైపు చూశాడు. అప్పుడు ప్రీతుడైన రాఘవుడు చేతులు జోడించి ఆ ద్విజునితో ఇలా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, ఈ కుమారులిద్దరూ ఆ దేశంలో సంచరిస్తారు — భరతుని కుమారులు, వీరులు, తక్షుడూ పుష్కలుడూ, మేనమామ చేత చక్కగా రక్షించబడేవారు, ధర్మంలో ఏకాగ్రత గలవారు. సైన్యంతో, అనుచరులతో కూడిన ఈ కుమారులు భరతుని ముందుంచుకొని గంధర్వపుత్రులను సంహరించి రెండు పురాలను విభజించుకుంటారు. ఆ శ్రేష్ఠమైన పురాలను స్థాపించి, తన కుమారులను అక్కడ నెలకొల్పి, అతిధార్మికుడైన భరతుడు మళ్ళీ నా దగ్గరికి తిరిగి వస్తాడు.’ బ్రహ్మర్షితో ఇలా చెప్పి అతడు సైన్యంతో, అనుచరులతో కూడిన భరతుని ఆజ్ఞాపించాడు, కుమారులిద్దరికీ అభిషేకం చేశాడు. సౌమ్యమైన నక్షత్రంలో అంగిరసుని కుమారుడైన గార్గ్యుని ముందుంచుకొని భరతుడు సైన్యంతో, కుమారులతో కలిసి బయలుదేరాడు. రాముడు స్వయంగా వెళ్ళడు, భరతుని సేనాపతిని చేస్తాడు — ఇది రాజధర్మం, ఎందుకంటే రాజు రాజధానిని విడువడు. తక్షపుష్కలులు భరతుని కుమారులు — వారి పేర్లతోనే తరువాత తక్షశిల, పుష్కలావతం అనే నగరాలు ప్రసిద్ధమవుతాయి. ‘మేనమామ చేత చక్కగా రక్షించబడేవారు’ — యుధాజిత్తు వారి మాతామహుని వంశానికి చెందినవాడు, కాబట్టి అతడు వారి రక్షకుడు. ‘సాంజలిప్రగ్రహః’ (చేతులు జోడించి) — రాముడు తన వినయాన్ని చూపుతూ బ్రాహ్మణునితో చేతులు జోడించి మాట్లాడుతున్నాడు. కుమారుల అభిషేకం యుద్ధానికి ముందే — విజయంపై విశ్వాసం. సౌమ్య నక్షత్రం శుభముహూర్తపు ఎంపిక. ఈ విధంగా రాముడు సోదరుని పుత్రులకు రాజ్యాలు ఇస్తున్నాడు — ముందు లక్ష్మణుని పుత్రులకు కూడా ఇస్తాడు. రాజ్యవిస్తరణ కుటుంబంలోని అందరి కల్యాణం కోసం అని అతని నీతి. భరతుడు తిరిగి వస్తాడనే ప్రస్తావన — అతడు అక్కడ రాజుగా ఉండడు, రాముని సేవకే తిరిగి వస్తాడు. అంతా రాముని ఆజ్ఞతోనే జరుగుతుంది.

ఇంద్రునితో కూడిన దేవసేనలా ఆ సేన నగరం నుండి బయలుదేరింది; రాఘవుడు దాని వెంట చాలా దూరం వెళ్ళాడు; దేవతలకు కూడా అది ఎదిరించరానిది. మాంసాహారులైన ప్రాణులూ, మహాకాయులైన రాక్షసులూ రక్తదాహంతో భరతుని అనుసరించారు. మాంసం తినే అతి భయంకరమైన భూతగణాలు అనేకం గంధర్వపుత్రుల మాంసాన్ని తినాలని వేలాదిగా వెంట వచ్చాయి. సింహాలూ, పులులూ, వరాహాలూ, ఆకాశంలో సంచరించే పక్షులూ వేలాదిగా సేన ముందు వెళ్ళాయి. ఒకటిన్నర నెలలు దారిలో గడిపి, రోగరహితంగా ఉన్న ఆ సేన హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండిన కేకయదేశానికి చేరింది. ఇక్కడ యుద్ధానికి పూర్వసూచన భయానకమైన చిత్రాలతో ఇవ్వబడింది — మాంసాహార ప్రాణులూ భూతాలూ యుద్ధానికి ముందే ఆహారం ఆశతో సేనను అనుసరిస్తున్నాయి. రాబోయే సంహారాన్ని సూచించే యుద్ధవర్ణనపు సాంప్రదాయిక శైలి ఇది. ‘రాఘవానుగతా దూరమ్’ (రాఘవుడు దూరం వెంట వెళ్ళాడు) — ప్రేమతో, ఆశీర్వదించడానికి రాముడు స్వయంగా కొంత దూరం సేన వెంట వెళ్తున్నాడు. ‘అధ్యర్ధమాసమ్’ — ఒకటిన్నర నెలల ప్రయాణం; సేన రోగరహితంగా ఉంది, ఏ రోగమూ లేదు, ఏ క్లేశమూ లేదు. ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవసేనలా’ అనే ఉపమానం భరతుని ఇంద్రునితో పోలుస్తుంది. ఈ విధంగా సర్గ కేకయదేశంలో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో గంధర్వులతో యుద్ధమూ, నగర నిర్మాణమూ వర్ణించబడతాయి. గంధర్వులు మూడు కోట్ల మంది సంహరించబడవలసి ఉంది కాబట్టి, మాంసాహారుల, భూతాల ఉనికి యుద్ధపు ఘోరత్వాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. కేకయదేశం భరతుని మేనమామ ఇల్లు, కాబట్టి అక్కడ సేన విశ్రమించడం సహజం. యుద్ధం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. భరతుని నాయకత్వంలో సేన అన్నివిధాలా సురక్షితంగా ఉంది.

சிறிது காலத்துக்குப் பின், கேகய அரசன் யுதாஜித் மகாத்மாவான ராகவனிடம் தன் குருவை அனுப்பினான் — ஆங்கிரஸரின் மைந்தரும் அளவற்ற ஒளியுடையவருமான பிரம்மரிஷி கார்க்யரை; அவருடன் பத்தாயிரம் குதிரைகளையும், ஒப்பற்ற அன்புக் காணிக்கையாகக் கம்பளங்களையும், ரத்தினங்களையும், சிறந்த வண்ண ஆடைகளையும், அழகிய அணிகலன்களையும் அந்த அரசன் ராமனுக்கு வழங்கினான். அறிவுடைய ராகவன், தாய்மாமன் அசுவபதி அனுப்பிய அந்தப் பெருஞ்செல்வத்தையும், மகரிஷி கார்க்யர் வந்திருப்பதையும் கேள்வியுற்று, தம்பியருடன் ஒரு குரோச தூரம் எதிர்கொண்டு சென்று, இந்திரன் பிருகஸ்பதியைப் போற்றுவது போலக் கார்க்யரைப் போற்றினான். இவ்வாறு அந்த ரிஷியைப் போற்றி, அந்தச் செல்வத்தை ஏற்று, தாய்மாமனின் நலனை ஒவ்வொன்றாக விசாரித்து, அமர்ந்திருந்த அந்தப் பெரும் பேறுடையவரிடம் ராமன் கேட்கத் தொடங்கினான் — ‘பூஜ்யரே, சொல்வன்மையுடையோருள் சிறந்தவரான, நேரில் வந்த பிருகஸ்பதி போன்ற நீங்கள் இங்கே வருவதற்குக் காரணமான என்ன செய்தியைத் தாய்மாமன் சொன்னார்?’ யுதாஜித் பரதனின் தாய்மாமன், கைகேயியின் உடன்பிறந்தவன்; ‘அசுவபதி’ என்பது அவனுடைய குலப்பெயர் போன்றது — அசுவபதி கைகேயியின் தந்தை. ராமன் அவனை ‘தாய்மாமன்’ என்று சொல்கிறான்; ஏனெனில் பரதனின் தாய்மாமன் ராமனுக்கும் தாய்மாமனைப் போல வணங்கத்தக்கவன். ஒரு குரோச தூரம் எதிர்கொண்டு செல்வது விருந்தினருக்குச் செய்யும் உயர்ந்த மரியாதை — அரசனே நகருக்கு வெளியே சென்று அந்தணரை வரவேற்கிறான். ‘இந்திரன் பிருகஸ்பதியைப் போல’ என்ற உவமை — இந்திரன் தேவகுருவைப் போற்றுவது போல, ராமன் கேகய அரசனின் குருவைப் போற்றுகிறான். குதிரைகளின் கொடை கேகய நாட்டின் புகழை நினைவூட்டுகிறது; ஏனெனில் அந்த நாடு சிறந்த குதிரைகளின் இருப்பிடம். இந்தச் சர்க்கத்தில், சீதைக்குப் பிறகு, கதை புதிய திசையில் செல்கிறது — அரசின் விரிவாக்கமும் சகோதரர்களின் மைந்தர்களை நிலைநிறுத்துவதும். ராமன் முதலில் நலம் விசாரிக்கிறான், அதன் பிறகே காரியம் — இது பண்டைய அரசர்களிடம் எங்கும் காணப்படும் நல்லொழுக்க முறை. கார்க்யர் வெறும் தூதர் அல்லர், கேகய அரசனின் புரோகிதர்; ஆகவே அவருடைய சொல் அரசனின் சொல்லுக்கு ஒப்பான நம்பகத்தன்மை உடையது. குதிரைகளும் கம்பளங்களும் ரத்தினங்களும் கேகய நாட்டின் செழிப்பைக் காட்டுகின்றன. ராமன் அவரை மரியாதையுடன் வரவேற்கிறான்.

ராமனின் பேச்சைக் கேட்டு, மகரிஷி வியப்பானது போன்ற காரியத்தின் விவரத்தை ராகவனிடம் சொல்லத் தொடங்கினார் — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, மனிதருள் காளையான உன் தாய்மாமன் யுதாஜித் அன்பு கலந்த ஒரு செய்தியைச் சொல்லியிருக்கிறார்; விருப்பமானால் கேள். பழங்களாலும் கிழங்குகளாலும் அழகுபெற்ற இந்தக் கந்தர்வ நாடு சிந்து நதியின் இரு கரைகளிலும் அமைந்த மிக அழகிய நாடு. அதை ஆயுதம் தாங்கிய, போரில் வல்ல கந்தர்வர்கள் காக்கின்றனர் — வீரனே, சைலூஷனின் மைந்தர்கள், பெருவலிமையுடைய மூன்று கோடிப் பேர். காகுத்தனே, அவர்களை வென்று அழகிய கந்தர்வ நகரத்தை நிறுவு; நீண்ட கைகளுடையவனே, நன்கு அமைக்கப்பட்ட உன் சொந்த நகரங்களாக. அங்கே வேறு எவருக்கும் புகுவழி இல்லை; அந்த நாடு மிக அழகியது; நீண்ட கைகளுடையவனே, இது உனக்கு விருப்பமாகட்டும்; உனக்குத் தீங்கானதை நான் சொல்லவில்லை.’ யுதாஜித்தின் முன்மொழிவு அரசியல் சார்ந்தது — சிந்துக் கரையில் உள்ள செழிப்பான நாடு கந்தர்வர்களின் ஆதிக்கத்தில் உள்ளது; அதை அயோத்தி அரசோடு இணைக்க அவன் ராமனைத் தூண்டுகிறான். ‘அங்கே வேறு எவருக்கும் புகுவழி இல்லை’ என்ற வாக்கியத்தால் அந்தக் கந்தர்வர்களை வெல்வது எவ்வளவு அரிது என்பது சுட்டப்படுகிறது — அவர்களை வெல்லும் ஆற்றல் ராமனுக்கு மட்டுமே உண்டு. சைலூஷன் கந்தர்வ அரசன்; ‘சைலூஷ’ என்ற சொல் நடிகனையும் குறிக்கும்; அது கந்தர்வர்களின் இசை, நாடக விருப்பத்தை நினைவூட்டுகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகம் மூன்று வரிகள் கொண்டது; அதில் ‘உனக்குத் தீங்கானதை நான் சொல்லவில்லை’ என்ற உறவுமுறைச் சொல்லுடன் முன்மொழிவு நிறைவடைகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கந்தர்வவிஷயம் சுபம்’ — அழகிய கந்தர்வ நாடு — என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘கந்தர்வநகரம் சுபம்’ — அழகிய கந்தர்வ நகரம். சிந்து நதியின் இரு கரைகளிலும் உள்ள நாடு வடமேற்குத் திசையில் உள்ளது; அங்கே பிற்காலத்தில் காந்தார நாடு புகழ்பெற்றது. யுதாஜித் தானே அந்த நாட்டை வெல்ல முடியாது என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது; ஆகவே அவன் ராமனின் உதவியை எதிர்பார்க்கிறான். ‘அன்பு கலந்த’ என்ற சொல்லால் அந்த முன்மொழிவு தன்னலத்தால் அல்ல, அன்பாலேயே என்று கார்க்யர் உறுதியளிக்கிறார். இவ்வாறு முன்மொழிவு நிறைவடைகிறது.

அதைக் கேட்டு, மகரிஷியின் சொல்லாலும் தாய்மாமனின் சொல்லாலும் மகிழ்ந்த ராகவன் ‘நல்லது’ என்று மட்டும் சொல்லிப் பரதனை நோக்கினான். பிறகு மகிழ்ந்த ராகவன் கைகூப்பியவனாக அந்தணரிடம் சொன்னான் — ‘பிரம்மரிஷியே, இந்த இரு குமாரர்களும் அந்த நாட்டில் சஞ்சரிப்பார்கள் — பரதனின் வீர மைந்தர்களான தக்ஷனும் புஷ்கலனும்; தாய்மாமனால் நன்கு காக்கப்பட்டவர்களாக, தர்மத்தில் நன்கு ஒருமுகப்பட்டவர்களாக. படையுடனும் பரிவாரத்துடனும் இந்தக் குமாரர்கள் இருவரும் பரதனை முன்னிட்டுக்கொண்டு கந்தர்வ மைந்தர்களைக் கொன்று இரண்டு நகரங்களாகப் பிரித்து அமைப்பார்கள். அந்தச் சிறந்த நகரங்களை நிறுவி, தன் மைந்தர்களை அங்கே அமர்த்திவிட்டு, மிகுந்த தர்மசீலனான பரதன் மீண்டும் என்னிடம் வருவான்.’ இவ்வாறு பிரம்மரிஷியிடம் சொல்லிவிட்டு, அவன் படையுடனும் பரிவாரத்துடனும் புறப்படும்படி பரதனுக்கு ஆணையிட்டான்; குமாரர்கள் இருவருக்கும் முடிசூட்டினான். சௌம்யமான நட்சத்திரத்தில் ஆங்கிரஸரின் மைந்தரான கார்க்யரை முன்னிட்டுக்கொண்டு பரதன் படையுடனும் குமாரர்கள் இருவருடனும் புறப்பட்டான். ராமன் தானே செல்வதில்லை; பரதனைப் படைத்தலைவனாக்குகிறான் — இது அரச தர்மம்; ஏனெனில் அரசன் தலைநகரை விட்டுச் செல்வதில்லை. தக்ஷனும் புஷ்கலனும் பரதனின் மைந்தர்கள் — அவர்களுடைய பெயர்களாலேயே பின்னர் தக்ஷசிலை, புஷ்கலாவதம் ஆகிய நகரங்கள் புகழ்பெறும். ‘தாய்மாமனால் நன்கு காக்கப்பட்டவர்கள்’ — யுதாஜித் அவர்களுடைய தாய்வழிப் பாட்டனின் குலத்தைச் சேர்ந்தவன்; ஆகவே அவன் அவர்களுக்குக் காவலன். ‘கைகூப்பியவனாக’ — ராமன் அந்தணரிடம் கைகூப்பிப் பேசுகிறான்; தன் பணிவைக் காட்டுகிறான். குமாரர்களுக்கு முடிசூட்டுவது போருக்கு முன்பே நிகழ்கிறது — வெற்றியின் மீதுள்ள நம்பிக்கை. சௌம்யமான நட்சத்திரம் என்பது நல்ல முகூர்த்தத்தைத் தேர்ந்தெடுத்தல். இவ்வாறு ராமன் சகோதரர்களின் மைந்தர்களுக்கு அரசுகளை வழங்குகிறான் — பின்னர் லக்ஷ்மணனின் மைந்தர்களுக்கும் வழங்குவான். அரசின் விரிவாக்கம் குடும்பத்தார் அனைவரின் நலனுக்காகவே என்பது அவனுடைய நீதி. பரதன் திரும்பி வருவான் என்ற குறிப்பு — அவன் அங்கே அரசனாக இருக்கப் போவதில்லை; ராமனின் சேவைக்கே திரும்புவான். எல்லாம் ராமனின் ஆணைப்படியே நடக்கிறது.

இந்திரனுடன் கூடிய தேவர் படை போல அந்தப் படை நகரிலிருந்து புறப்பட்டது; ராகவன் வெகுதூரம் அதைப் பின்தொடர்ந்து சென்றான்; தேவர்களாலும் வெல்ல முடியாதது அது. ஊனுண்ணும் உயிர்களும், மிகப் பெரிய ராக்ஷசர்களும் குருதியைப் பருகும் வேட்கையுடன் பரதனைப் பின்தொடர்ந்தன. ஊனுண்ணும், மிகக் கொடிய பல பூதக் கூட்டங்கள் கந்தர்வ மைந்தர்களின் ஊனைத் தின்ன விரும்பி ஆயிரக்கணக்கில் பின்தொடர்ந்தன. சிங்கங்கள், புலிகள், பன்றிகள், வானில் பறக்கும் பறவைகள் ஆகியவை பல்லாயிரக்கணக்கில் படையின் முன்னால் சென்றன. ஒன்றரை மாதம் வழியில் தங்கி, நோயின்றி இருந்த அந்தப் படை, மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் உடைய மக்கள் நிறைந்த கேகய நாட்டை அடைந்தது. இங்கே போரின் முன்னறிவிப்பு அச்சமூட்டும் சித்திரங்களால் தரப்படுகிறது — ஊனுண்ணும் விலங்குகளும் பூதங்களும் போருக்கு முன்பே உணவை எதிர்பார்த்துப் படையைப் பின்தொடர்கின்றன. இது போர் வருணனையின் மரபுவழி நடை; இதனால் வரப்போகும் பேரழிவு சுட்டப்படுகிறது. ‘ராகவன் வெகுதூரம் பின்தொடர்ந்தான்’ — அன்புடனும் வாழ்த்துவதற்காகவும் ராமனே படையைச் சிறிது தூரம் பின்தொடர்ந்து செல்கிறான். ‘ஒன்றரை மாதம்’ — ஒன்றரை மாதப் பயணம்; படை நோயின்றி இருந்தது; எந்த நோயும் இல்லை, எந்தத் துன்பமும் இல்லை. ‘இந்திரனுடன் கூடியது போல’ என்ற உவமை பரதனை இந்திரனுடன் ஒப்பிடுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் கேகய நாட்டில் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் கந்தர்வர்களுடனான போரும் நகரங்களை நிறுவுதலும் வருணிக்கப்படும். ஊனுண்ணிகளும் பூதங்களும் உடன்வருவது போரின் கொடுமையை முன்னதாகவே சுட்டுகிறது; ஏனெனில் கந்தர்வர்களின் மூன்று கோடிப் பேர் கொல்லப்பட வேண்டும். கேகய நாடு பரதனின் தாய்மாமன் வீடு; ஆகவே அங்கே படை ஓய்வெடுப்பது இயல்பானது. போர் அடுத்த சர்க்கத்தில்தான். பரதனின் தலைமையில் படை எல்லா வகையிலும் நன்கு காக்கப்பட்டிருந்தது.

ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಕೇಕಯರಾಜನಾದ ಯುಧಾಜಿತನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ತನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ಅಂಗಿರಸನ ಪುತ್ರನೂ ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು; ಜೊತೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅನುಪಮವಾದ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ, ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನೂ, ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಆ ರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಘವನು ಸೋದರಮಾವನಾದ ಅಶ್ವಪತಿಯವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಧನವನ್ನೂ, ಮಹರ್ಷಿ ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಒಂದು ಕ್ರೋಶದಷ್ಟು ದೂರ ಎದುರುಗೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಹಾಗೆ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಆ ಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸೋದರಮಾವನ ಎಲ್ಲ ಕುಶಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತಿರುವ ತಾವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಮಾವನ ಮಾತೇನು?’ ಯುಧಾಜಿತನು ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಹೋದರ; ‘ಅಶ್ವಪತೇಃ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಕುಲನಾಮದಂತೆ — ಅಶ್ವಪತಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಸೋದರಮಾವ ರಾಮನಿಗೂ ಸೋದರಮಾವನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರ ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು ಅತಿಥಿಗೆ ಪರಮ ಸಮ್ಮಾನ — ರಾಜನೇ ಸ್ವತಃ ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾ ಶಕ್ರೋ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್’ (ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ದೇವಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ರಾಮನು ಕೇಕಯರಾಜನ ಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳ ದಾನವು ಕೇಕಯದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದೇಶವು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳ ನೆಲೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಕಥೆಯು ಹೊಸ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯ ಕಡೆಗೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಕ್ರಮ, ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುವಂತಹುದು. ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಕೇವಲ ದೂತನಲ್ಲ, ಕೇಕಯರಾಜನ ಪುರೋಹಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಕುದುರೆಗಳು, ಕಂಬಳಿಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಕೇಕಯದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ಕಾರ್ಯದ ವಿವರವನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿನ್ನ ಮಾವ ಯುಧಾಜಿತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ಕೇಳು. ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಗಂಧರ್ವದೇಶವು ಸಿಂಧೂನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಸುಂದರವಾದ ದೇಶ. ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ, ಯುದ್ಧಕೋವಿದರಾದ ಗಂಧರ್ವರು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ವೀರನೇ, ಶೈಲೂಷನ ಮಕ್ಕಳು, ಮಹಾಬಲರಾದ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಮಂದಿ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವನಗರವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸು, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ; ಆ ದೇಶವು ಪರಮ ಸುಂದರ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಇದು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿ; ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಯುಧಾಜಿತನ ಪ್ರಸ್ತಾವ ರಾಜನೈತಿಕವಾದುದು — ಸಿಂಧೂತೀರದ ಸಮೃದ್ಧ ದೇಶವು ಗಂಧರ್ವರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಅದನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನ್ಯಸ್ಯ ನ ಗತಿಸ್ತತ್ರ’ (ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ದುರ್ಜಯರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಶೈಲೂಷನು ಗಂಧರ್ವರಾಜ; ‘ಶೈಲೂಷ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ನಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಇದು ಗಂಧರ್ವರ ಸಂಗೀತ-ನಾಟ್ಯಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಉಪಸಂಹಾರವು ‘ನಾಹಂ ತ್ವಾಮಹಿತಂ ವದೇ’ (ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಆತ್ಮೀಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧರ್ವವಿಷಯಂ ಶುಭಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವದೇಶ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧರ್ವನಗರಂ ಶುಭಮ್’ (ಶುಭವಾದ ಗಂಧರ್ವನಗರ). ಸಿಂಧೂನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳ ದೇಶವು ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಗಾಂಧಾರದೇಶ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಯುಧಾಜಿತನು ತಾನೇ ಆ ದೇಶವನ್ನು ಜಯಿಸಲಾರ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಹಾಯವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೀತಿಸಂಯುಕ್ತಮ್’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಗಾರ್ಗ್ಯನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಮತ್ತು ಮಾವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಘವನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿ ಭರತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಘವನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು — ಭರತನ ಮಕ್ಕಳಾದ ವೀರರು ತಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲ; ಮಾವನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ. ಸೈನ್ಯ-ಅನುಚರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಕುಮಾರರು ಭರತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಂದು ಎರಡು ನಗರಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಸೈನ್ಯ-ಅನುಚರರೊಡನೆ ಹೊರಡುವಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು, ಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂಗಿರಸನ ಮಗನಾದ ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭರತನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಮತ್ತು ಕುಮಾರರೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜಧರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಕ್ಷ-ಪುಷ್ಕಲರು ಭರತನ ಮಕ್ಕಳು — ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ತಕ್ಷಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲಾವತ ಎಂಬ ನಗರಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವುವು. ‘ಮಾತುಲೇನ ಸುಗುಪ್ತೌ’ (ಮಾವನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿತರು) — ಯುಧಾಜಿತನು ಅವರ ಅಜ್ಜಿಯ ಕುಲದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ರಕ್ಷಕ. ‘ಸಾಂಜಲಿಪ್ರಗ್ರಹಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) — ರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ. ಕುಮಾರರ ಅಭಿಷೇಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ — ಜಯದ ವಿಶ್ವಾಸ. ಸೌಮ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಎಂದರೆ ಶುಭಮುಹೂರ್ತದ ಆಯ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಕೊಡುವನು. ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವು ಕುಟುಂಬದ ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಭರತನ ಪುನರಾಗಮನದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುವನು. ಎಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವಸೇನೆಯಂತೆ ಆ ಸೈನ್ಯವು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಿತು; ರಾಘವನು ದೂರದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಕ್ತದ ದಾಹದಿಂದ ಭರತನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರಾದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರರಾದ ಅನೇಕ ಭೂತಗಣಗಳು ಗಂಧರ್ವಪುತ್ರರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನಬಯಸಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಸಿಂಹಗಳ, ಹುಲಿಗಳ, ಕಾಡುಹಂದಿಗಳ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನೇಕ ಸಾವಿರಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದವು. ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ರೋಗರಹಿತವಾಗಿ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಕೇಕಯವನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಭಯಾನಕ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭೂತಗಳೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಆಹಾರದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಸಂಹಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವಾನುಗತಾ ದೂರಮ್’ (ರಾಘವನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ) — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಧ್ಯರ್ಧಮಾಸಮ್’ — ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳ ಪಯಣ; ಸೈನ್ಯವು ರೋಗರಹಿತ, ಯಾವ ರೋಗವೂ ಕ್ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಶಕ್ರಯುಕ್ತಾ ಇವ’ (ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭರತನನ್ನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕೇಕಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯುದ್ಧದ ಘೋರತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕೇಕಯದೇಶವು ಭರತನ ತಾಯಿಯ ತವರುಮನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಭರತನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು.

കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ കേകയരാജാവായ യുധാജിത്ത് മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ അടുത്തേക്ക് തന്റെ ഗുരുവിനെ അയച്ചു — അംഗിരസ്സിന്റെ പുത്രനും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനുമായ ബ്രഹ്മർഷി ഗാർഗ്യനെ; ഒപ്പം പതിനായിരം കുതിരകളെ അനുത്തമമായ പ്രീതിദാനമായും, കമ്പിളികളും രത്നങ്ങളും ഉത്തമമായ ചിത്രവസ്ത്രങ്ങളും ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും ആ രാജാവ് രാമനു നൽകി. ബുദ്ധിമാനായ രാഘവൻ മാതുലനായ അശ്വപതി അയച്ച ആ മഹാധനവും മഹർഷി ഗാർഗ്യൻ എത്തിയതും കേട്ട് അനുജന്മാരോടൊപ്പം ഒരു ക്രോശം ദൂരം എതിരേറ്റുചെന്ന്, ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയെ എന്നപോലെ ഗാർഗ്യനെ പൂജിച്ചു. ഇങ്ങനെ ആ ഋഷിയെ പൂജിച്ച്, ആ ധനം സ്വീകരിച്ച്, മാതുലന്റെ എല്ലാ കുശലവും ഓരോന്നായി ചോദിച്ചറിഞ്ഞശേഷം, ഇരുന്ന ആ മഹാഭാഗനോടു രാമൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘ഭഗവാനേ, വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, സാക്ഷാൽ ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലുള്ള അങ്ങ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത് എന്തിനുവേണ്ടിയാണ്? മാതുലൻ എന്തു സന്ദേശമാണ് അയച്ചത്?’ യുധാജിത്ത് ഭരതന്റെ മാതുലനാണ്, കൈകേയിയുടെ സഹോദരൻ; ‘അശ്വപതി’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലനാമംപോലെയാണ് — അശ്വപതിയാണ് കൈകേയിയുടെ പിതാവ്. ഭരതന്റെ മാതുലൻ രാമനും മാതുലനെപ്പോലെ പൂജ്യനായതിനാലാണ് രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ‘മാതുലൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ഒരു ക്രോശം എതിരേറ്റുചെല്ലുന്നത് അതിഥിക്കുള്ള പരമമായ സമ്മാനമാണ് — രാജാവ് സ്വയം നഗരത്തിനു പുറത്തുചെന്ന് ബ്രാഹ്മണനെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു. ‘ഇന്ദ്രൻ ബൃഹസ്പതിയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ ദേവഗുരുവിനെ പൂജിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ കേകയരാജന്റെ ഗുരുവിനെ പൂജിക്കുന്നു. കുതിരകളുടെ ദാനം കേകയദേശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ആ ദേശം ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെ നാടാണല്ലോ. ഈ സർഗത്തിൽ സീതയ്ക്കുശേഷം കഥ പുതിയൊരു ദിശയിലേക്കു തിരിയുന്നു — രാജ്യവിസ്തൃതിയിലേക്കും സഹോദരപുത്രന്മാരുടെ പ്രതിഷ്ഠാപനത്തിലേക്കും. രാമൻ ആദ്യം കുശലം ചോദിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം കാര്യം — പ്രാചീനരാജാക്കന്മാരിൽ എല്ലായിടത്തും കാണുന്ന ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ക്രമമാണിത്. ഗാർഗ്യൻ വെറുമൊരു ദൂതനല്ല, കേകയരാജന്റെ പുരോഹിതനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രാജാവിന്റെ വാക്കുപോലെ പ്രമാണമാണ്. കുതിരകളും കമ്പിളികളും രത്നങ്ങളും കേകയദേശത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ സാദരം സ്വീകരിക്കുന്നു.

രാമന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് മഹർഷി അദ്ഭുതകരമായ ഒരു കാര്യത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ രാഘവനോടു പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘മഹാബാഹോ, നരശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ മാതുലൻ യുധാജിത്ത് സ്നേഹപൂർവമായ ഒരു സന്ദേശം അയച്ചിരിക്കുന്നു; ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ കേട്ടാലും. ഫലമൂലങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ ഗന്ധർവദേശം സിന്ധുനദിയുടെ ഇരുകരകളിലുമായുള്ള പരമസുന്ദരമായ ദേശമാണ്. ആയുധധാരികളും യുദ്ധനിപുണരുമായ ഗന്ധർവന്മാർ അതു കാക്കുന്നു — വീരാ, ശൈലൂഷന്റെ പുത്രന്മാരായ മൂന്നുകോടി മഹാബലന്മാർ. കാകുത്സ്ഥാ, അവരെ ജയിച്ച് ശുഭമായ ഗന്ധർവനഗരം അങ്ങയുടെ ഭരണത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക; മഹാബാഹോ, സുരക്ഷിതമായ അങ്ങയുടെ സ്വന്തം നഗരമായി അതിനെ സ്ഥാപിക്കുക. മറ്റാർക്കും അവിടെ കടന്നുചെല്ലാനാവില്ല; ആ ദേശം പരമസുന്ദരമാണ്; മഹാബാഹോ, അങ്ങേക്ക് ഇതു രുചിക്കട്ടെ; ഞാൻ അങ്ങേക്ക് ഹിതമല്ലാത്തതൊന്നും പറയുന്നില്ല.’ യുധാജിത്തിന്റെ നിർദേശം രാജനൈതികമാണ് — സിന്ധുതീരത്തുള്ള സമൃദ്ധമായ ദേശം ഗന്ധർവന്മാരുടെ അധീനതയിലാണ്; അതിനെ അയോധ്യാരാജ്യത്തോടു ചേർക്കാൻ അദ്ദേഹം രാമനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ‘അന്യസ്യ ന ഗതിസ്തത്ര’ (മറ്റാർക്കും അവിടെ ഗതിയില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ ആ ഗന്ധർവന്മാരുടെ ദുർജയത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരെ ജയിക്കാൻ രാമനു മാത്രമേ കഴിവുള്ളൂ. ശൈലൂഷൻ ഗന്ധർവരാജാവാണ്; ‘ശൈലൂഷൻ’ എന്ന പദത്തിന് നടൻ എന്നും അർഥമുണ്ട്; അതു ഗന്ധർവന്മാരുടെ സംഗീതനാട്യപ്രിയത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്; അതിൽ ‘നാഹം ത്വാമഹിതം വദേ’ (ഞാൻ അങ്ങേക്ക് അഹിതം പറയുന്നില്ല) എന്ന ആത്മീയമായ വാക്കോടെ നിർദേശം ഉപസംഹരിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗന്ധർവവിഷയം ശുഭം’ (ശുഭമായ ഗന്ധർവദേശം) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ഗന്ധർവനഗരം ശുഭം’ (ശുഭമായ ഗന്ധർവനഗരം) എന്നുമാണ്. സിന്ധുനദിയുടെ ഇരുകരകളിലുമുള്ള ദേശം വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ദിക്കിലാണ്; അവിടെയാണ് പിന്നീട് ഗാന്ധാരദേശം പ്രസിദ്ധമായത്. യുധാജിത്തിനു സ്വയം ആ ദേശം ജയിക്കാനാവില്ലെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് അദ്ദേഹം രാമന്റെ സഹായം തേടുന്നത്. ‘പ്രീതിസംയുക്തം’ (സ്നേഹപൂർവം) എന്ന പദത്താൽ ആ നിർദേശം സ്വാർഥത്താലല്ല, സ്നേഹത്താൽതന്നെയാണെന്ന് ഗാർഗ്യൻ ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ നിർദേശം പൂർണമാകുന്നു.

അതു കേട്ട് മഹർഷിയുടെയും മാതുലന്റെയും വാക്കിൽ പ്രീതനായ രാഘവൻ ‘ശരി’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞ് ഭരതനെ നോക്കി. തുടർന്ന് പ്രീതനായ രാഘവൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ആ ബ്രാഹ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ ആ ദേശത്തു സഞ്ചരിക്കും — ഭരതന്റെ പുത്രന്മാരായ വീരന്മാർ തക്ഷനും പുഷ്കലനും; മാതുലനാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരും ധർമത്തിൽ ഏകാഗ്രരുമായവർ. സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി ഈ കുമാരന്മാർ ഭരതനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഗന്ധർവപുത്രന്മാരെ വധിച്ച് രണ്ടു നഗരങ്ങളായി വിഭജിക്കും. ആ ശ്രേഷ്ഠനഗരങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച്, പുത്രന്മാരെ അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, അതിധാർമികനായ ഭരതൻ വീണ്ടും എന്റെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങിവരും.’ ബ്രഹ്മർഷിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹം സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി പുറപ്പെടാൻ ഭരതനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു; കുമാരന്മാരെ അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. സൗമ്യമായ നക്ഷത്രത്തിൽ, അംഗിരസ്സിന്റെ പുത്രനായ ഗാർഗ്യനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ഭരതൻ സൈന്യത്തോടും കുമാരന്മാരോടുംകൂടി പുറപ്പെട്ടു. രാമൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, ഭരതനെ സേനാപതിയാക്കുന്നു — രാജാവ് രാജധാനി വിട്ടുപോകാറില്ല എന്നതാണ് രാജധർമം. തക്ഷനും പുഷ്കലനും ഭരതന്റെ പുത്രന്മാരാണ് — അവരുടെ പേരുകളിലാണ് പിന്നീട് തക്ഷശില, പുഷ്കലാവതം എന്നീ നഗരങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാകാൻ പോകുന്നത്. ‘മാതുലേന സുഗുപ്തൗ’ (മാതുലനാൽ നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവർ) — യുധാജിത്ത് അവരുടെ പിതാവിന്റെ മാതൃകുലത്തിൽപ്പെട്ടവനാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ രക്ഷകനാണ്. ‘സാഞ്ജലിപ്രഗ്രഹഃ’ (കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്) — തന്റെ വിനയം കാണിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ബ്രാഹ്മണനോടു കൈകൂപ്പി സംസാരിക്കുന്നു. കുമാരന്മാരുടെ അഭിഷേകം യുദ്ധത്തിനുമുമ്പുതന്നെ — വിജയത്തിലുള്ള വിശ്വാസം. സൗമ്യനക്ഷത്രം ശുഭമുഹൂർത്തത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ സഹോദരപുത്രന്മാർക്കു രാജ്യങ്ങൾ നൽകുന്നു — പിന്നീട് ലക്ഷ്മണപുത്രന്മാർക്കും നൽകും. രാജ്യവിസ്തൃതി കുടുംബത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും ക്ഷേമത്തിനുവേണ്ടിയാണെന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നയം. ഭരതന്റെ മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം — അദ്ദേഹം അവിടെ രാജാവാകില്ല, രാമന്റെ സേവനത്തിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിവരും. എല്ലാം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചുതന്നെ നടക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവസേനപോലെ, ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർജയമായ ആ സേന നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു; രാഘവൻ ഏറെദൂരം അതിനെ അനുഗമിച്ചു. മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന ജീവികളും വളരെ വലിയ രാക്ഷസരും രക്തദാഹത്തോടെ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു. ഗന്ധർവപുത്രന്മാരുടെ മാംസം ഭക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അതിഭീകരരും മാംസഭോജികളുമായ അനേകം ഭൂതസമൂഹങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് പിന്നാലെ ചെന്നു. സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും വരാഹങ്ങളും ആകാശചാരികളായ പക്ഷികളും അനേകായിരം സേനയ്ക്കു മുന്നിൽ നീങ്ങി. ഒന്നരമാസം വഴിയിൽ കഴിഞ്ഞ, രോഗമൊന്നുമേൽക്കാത്ത ആ സേന ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കേകയദേശത്തെത്തി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻസൂചന ഭയാനകമായ ചിത്രങ്ങളാൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു — മാംസഭോജികളായ ജീവികളും ഭൂതങ്ങളും യുദ്ധത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ഭക്ഷണം പ്രതീക്ഷിച്ച് സേനയെ പിന്തുടരുന്നു. വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്ന യുദ്ധവർണനയുടെ പരമ്പരാഗതശൈലിയാണിത്. ‘രാഘവാനുഗതാ ദൂരം’ (രാഘവൻ ഏറെദൂരം അനുഗമിച്ചു) — സ്നേഹത്താലും ആശീർവദിക്കാനുമായി രാമൻ സ്വയം കുറെ ദൂരം സേനയെ അനുഗമിക്കുന്നു. ‘അധ്യർധമാസം’ — ഒന്നരമാസത്തെ യാത്ര; സേന രോഗമില്ലാതെ, ഒരു ക്ലേശവുമില്ലാതെ. ‘ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയതുപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഭരതനെ ഇന്ദ്രനോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം കേകയദേശത്തു സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഗന്ധർവന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധവും നഗരസ്ഥാപനവും വർണിക്കപ്പെടും. മൂന്നുകോടി ഗന്ധർവന്മാരെ വധിക്കേണ്ടതിനാൽ, മാംസഭോജികളുടെയും ഭൂതങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഘോരത മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കേകയദേശം ഭരതന്റെ മാതുലഗൃഹമാണ്; അതിനാൽ അവിടെ സേനയുടെ വിശ്രമം സ്വാഭാവികം. യുദ്ധമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ഭരതന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ സേന എല്ലാവിധത്തിലും സുരക്ഷിതമായിരുന്നു.

After some time Yudhājit, king of the Kekayas, sent his own preceptor to the great-souled Rāghava: Gārgya, son of Aṅgiras, a brahmin seer of boundless splendour, bringing ten thousand horses as a matchless gift of affection, together with blankets, jewels, fine many-coloured cloth and beautiful ornaments, all the king's gifts to Rāma. When wise Rāghava heard that the great seer Gārgya had come, and that great wealth had been sent by his maternal uncle of the Aśvapati line, he went out a krośa with his brothers to meet him and honoured Gārgya as Śakra honours Bṛhaspati. When he had honoured the seer, accepted the gifts, and asked point by point after his uncle's welfare, Rāma began to question the eminent guest, now seated: "What message has my uncle sent, for which your holiness has come here, best of those who know speech, like Bṛhaspati himself?" Yudhājit is Bharata's maternal uncle, Kaikeyī's brother, and Aśvapati, Kaikeyī's father, gives the family its name. Rāma calls him "my uncle" because Bharata's uncle deserves a nephew's reverence from Rāma too. To go out a krośa to meet a guest is the highest honour: the king himself leaves the city to welcome the brahmin. The simile means that as Indra honours the preceptor of the gods, so Rāma honours the Kekaya king's preceptor. The gift of horses recalls the fame of the Kekaya country, the home of the finest horses, and the horses, blankets and jewels show its wealth. In this sarga, after Sītā, the story turns in a new direction: the widening of the kingdom and the settling of the brothers' sons. Rāma asks first after the family's welfare and only then about the business, the order of courtesy followed by the kings of old. Gārgya is no mere envoy but the Kekaya king's priest, so his word carries the king's authority, and Rāma receives him with respect.

Hearing Rāma, the great seer began to tell Rāghava the whole matter, wonderful to hear: "Mighty one, your uncle Yudhājit, bull among men, sends you a message in affection; hear it if you will. There is a land of the gandharvas, rich in fruits and roots, lying on both banks of the Sindhu, a most beautiful country. It is guarded by gandharvas, armed and skilled in war, the sons of Śailūṣa, hero, thirty million mighty warriors. Conquer them, Kākutstha, and establish that fine gandharva city as a well-ordered city of your own, mighty one. No one else can reach it; it is a most beautiful land. Let it please you, mighty one; I would not counsel you to your harm." Yudhājit's proposal is a political one: a rich country on the Sindhu held by gandharvas, which he urges Rāma to join to the kingdom of Ayodhyā. "No one else can reach it" suggests how hard those gandharvas are to conquer; only Rāma has the strength to defeat them. Śailūṣa is the gandharva king, and the word also means an actor, recalling the gandharvas' love of music and drama. The proposal closes on a personal note, "I would not counsel you to your harm", and "in affection" is Gārgya's assurance that it comes from love and not self-interest. The land on both sides of the Sindhu lies to the north-west, where the country of Gāndhāra later became famous, and it is implied that Yudhājit could not conquer it himself and so looks for Rāma's help.

Hearing this, Rāghava, pleased with the great seer and with his uncle's message, said simply, "Very well," and looked towards Bharata. Then, pleased, he joined his palms and said to the brahmin: "Brahmin seer, these two princes will march through that country, Bharata's heroic sons Takṣa and Puṣkala, well protected by their uncle and steadfast in dharma. With Bharata at their head, the two princes with their army and followers will slay the sons of the gandharva and divide the land into two cities. When he has founded those fine cities and installed his sons in them, the most righteous Bharata will come back to me." Having said this to the brahmin seer, he gave his orders to Bharata, with his army and followers, and had the two princes consecrated. Under an auspicious constellation, with Gārgya son of Aṅgiras at their head, Bharata set out with the army and the two princes. Rāma does not go himself but makes Bharata commander, for it is a king's dharma not to leave his capital. Takṣa and Puṣkala are Bharata's sons, and the cities of Takṣaśilā and Puṣkalāvata will later become famous by their names. "Protected by their uncle": Yudhājit is of their grandmother's house and so their guardian. Rāma speaks to the brahmin with joined palms, showing his humility. The princes are consecrated before the battle, a sign of confidence in victory, and the auspicious constellation marks the choice of a lucky hour. So Rāma gives kingdoms to his brothers' sons, as he will later to Lakṣmaṇa's sons too, his policy being that the growth of the kingdom should serve the good of the whole family. Bharata will not become king there but will return to Rāma's service, and everything moves at Rāma's command.

That army left the city like the army of the gods led by Śakra, unassailable even by the gods, and Rāghava followed it a long way. Flesh-eating creatures and huge rākṣasas followed Bharata, thirsting for blood, and many dreadful hosts of flesh-eating spirits by the thousand, eager to feed on the flesh of the gandharvas' sons, while many thousands of lions, tigers and boars, and birds of the sky, went ahead of the army. After a month and a half on the road, the army, free from sickness, reached the Kekaya country, full of happy and prosperous people. The battle is foreshadowed by fearsome pictures: flesh-eating creatures and spirits follow the army before the fighting, hoping for food. This is the traditional way of describing war, by which the coming slaughter is hinted. Rāma himself follows the army a long way, out of love and to give his blessing. The journey took a month and a half, and the army suffered neither sickness nor hardship. The simile likens Bharata to Indra. The presence of flesh-eaters and spirits hints at the horror of the battle to come, for thirty million gandharvas must be slain. The Kekaya country is Bharata's mother's family home, so it is natural for the army to rest there, safe on every side under his leadership. The battle and the founding of the cities come in the next sarga.