रजन्यां प्रभातायां रामः महामुनीन् समानीय पुत्रौ कुशलवौ उवाच — ‘अविशङ्काभ्यां युवाभ्यां गीयताम्।’ ततः महात्मसु महर्षिषु समुपविष्टेषु कुशीलवौ भविष्यत् उत्तरं काव्यम् अगायताम्। अत्र पूर्वसर्गे आरब्धा कथा पूर्णा भवति — ब्रह्मणः उपदेशानुसारं रामः स्वस्य भविष्यत् एव शृणोति। ततः सत्यसम्पदा सीतायां भूतलं प्रविष्टायां तस्य यज्ञस्य अवसाने रामः परमदुर्मनाः अभवत्। वैदेहीम् अपश्यमानः सः इदं जगत् शून्यं मेने; शोकेन परमायस्तः सः मनसा शान्तिं न अगमत्। पार्थिवान्, सर्वान् ऋक्षवानरराक्षसान्, विप्रमुख्यानां जनौघं च वित्तपूर्वं धनं दत्त्वा विसृज्य, एवं विधिवत् यज्ञं समाप्य, राजीवलोचनः राघवः तान् सर्वान् विसृज्य हृदि सीतां कृत्वा अयोध्यां प्रविवेश; इष्टयज्ञः नरपतिः पुत्रद्वयसमन्वितः आसीत्। ‘सत्यसम्पदा’ इति पदेन सीतायाः भूमिप्रवेशः सत्यस्य बलेन एव इति सूचितम्। ‘मेने शून्यमिदं जगत्’ — प्रियायाः अभावे समग्रं विश्वं रिक्तम् इव। ‘हृदि कृत्वा सीताम्’ इति सुन्दरी उक्तिः — बाह्यतः सीता गता, किन्तु हृदये सा रामेण सह एव अयोध्यां प्रविशति। प्रथमौ द्वौ श्लोकौ, तृतीयस्य पूर्वार्धं, षष्ठः श्लोकः च समीक्षिते न सन्ति; तत्र सर्गः ‘तदावसाने यज्ञस्य’ इति आरभते। ‘पुत्रद्वयसमन्वितः’ — इदानीं कुशलवौ राजकुमारौ इव पित्रा सह अयोध्यां गच्छतः। अत्र काव्यस्य गानं समाप्तम्, ततः कथा पुनः अयोध्यायां प्रवर्तते। रामः यज्ञं न त्यजति, शोकेन अपि; सः विधिवत् समाप्य दानानि दत्त्वा एव सर्वान् विसर्जयति — राजधर्मस्य दृढता अत्र दृश्यते। वानराः राक्षसाः च स्वस्वदेशान् प्रतिगताः, येन युद्धकालस्य सहायानां अन्तिमः समागमः अपि अत्र समाप्तः। कुमारयोः गानं सभायां निर्विघ्नं समाप्तम् इति अपि सूच्यते।

रघुनन्दनः सीतायाः परां अन्यां भार्यां न वव्रे; यज्ञे यज्ञे पत्न्यर्थं काञ्चनी सुवर्णमयी जानकी अभवत्। दशवर्षसहस्राणि सः वाजिमेधान् अश्वमेधान् अकरोत्, बहुसुवर्णकान् दशगुणान् वाजपेयान् च। अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां महाधनैः गोसवैः आप्तदक्षिणैः अन्यैः च क्रतुभिः सः श्रीमान् ईजे। एवं राज्यस्थस्य धर्मे प्रयतमानस्य महात्मनः राघवस्य सुमहान् कालः व्यतीयात्। ऋक्षवानररक्षांसि रामस्य शासने स्थितानि; राजानः अहनि अहनि राघवम् अनुरञ्जन्ति स्म। पर्जन्यः काले वर्षति, सुभिक्षं, दिशः विमलाः; पुरं जनपदाः च हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः। कश्चित् अकाले न म्रियते, प्राणिनां व्याधिः अपि न; रामे राज्यं प्रशासति कश्चित् अनर्थः न विद्यते। एषः रामराज्यस्य प्रसिद्धः आदर्शः — धर्मः, समृद्धिः, आरोग्यं, प्रकृतेः अनुकूलता च। ‘न सीतायाः परां भार्यां वव्रे’ इति रामस्य एकपत्नीव्रतस्य उद्घोषणम् — राजा सन् अपि सः द्वितीयं विवाहं न अकरोत्; यज्ञेषु धर्मपत्न्याः स्थाने सुवर्णप्रतिमा एव। ‘अनुरञ्जन्ति राजानः’ — अन्ये नृपाः अपि रामस्य प्रीतिं कामयन्ते, न तु भयात् सेवन्ते। समीक्षिते १४.२ ‘नाधर्मश्चाभवत्कश्चित्’ इति पाठः, मुद्रणे ‘नानर्थो विद्यते कश्चित्’। ‘आप्तदक्षिणैः’ इति यज्ञानां पूर्णदक्षिणत्वं सूचयति। दशवर्षसहस्राणि इति संख्या कालस्य दीर्घतां सूचयति, यत् रामराज्यस्य स्थैर्यं दर्शयति। अतिरात्रः गोसवः वाजपेयः इत्यादयः विविधाः सोमयागाः राज्ञः धर्मनिष्ठां प्रकटयन्ति। रामः एकाकी अपि यज्ञान् न त्यजति; सुवर्णसीता तस्य सहधर्मचारिणी। एवं शोकः कर्तव्ये परिणतः, वियोगः धर्मे समर्पितः। प्रजाः सुखिन्यः, राजा दुःखी — एषः विरोधाभासः अस्य सर्गस्य मर्म।

अथ दीर्घस्य कालस्य अनन्तरं यशस्विनी राममाता कौसल्या पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्मं मृत्युम् उपागमत्। सुमित्रा यशस्विनी कैकेयी च ताम् अन्वियाय — बहुविधं धर्मं कृत्वा ताः त्रिदिवे स्वर्गे पर्यवस्थिताः। सर्वाः महाभागाः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च समागताः प्रमुदिताः सर्वधर्मं च लेभिरे। तासां मातॄणाम् अविशेषेण — कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी इति भेदं विना — रामः काले काले ब्राह्मणेषु तपस्विषु महादानं प्रयच्छति। धर्मात्मा रामः पितॄन् देवान् च विवर्धयन् पित्र्याणि श्राद्धकर्माणि, ब्रह्मरत्नानि, परमदुस्तरान् यज्ञान् च चकार। एवं सर्वदा यज्ञैः बहुविधं धर्मं वर्धयानस्य तस्य बहूनि वर्षसहस्राणि सुखं ययुः। ‘मातॄणाम् अविशेषेण’ इति पदं मार्मिकम् — कैकेयी, यस्याः कारणात् रामः वनं गतः, तस्याः अपि श्राद्धं रामः कौसल्यायाः इव एव करोति; एषा तस्य उदारता। ‘पुत्रपौत्रैः परिवृता’ — कौसल्या पौत्रान् कुशलवौ दृष्ट्वा एव दिवं गता। मातॄणां स्वर्गे दशरथेन सह समागमः कथायाः शान्तम् अवसानं करोति। अन्तिमः श्लोकः (२०) समीक्षिते नास्ति; सः सर्गस्य उपसंहारः। एवं सीतावियोगस्य अनन्तरं रामः धर्मे यज्ञे च मनः निवेश्य दीर्घकालं राज्यं पालयति। तिसृणां मातॄणां क्रमशः गमनं दशरथस्य पत्नीनां कथायाः अवसानम्। ताः सर्वाः धर्मं कृत्वा एव स्वर्गं गताः इति कविः आश्वासयति। पुत्रस्य कर्तव्यम् — पितॄणां मातॄणां च श्राद्धं दानं च — रामः पूर्णतया पालयति, यथा पूर्वं दशरथस्य अपि।

రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే రాముడు మహామునులను పిలిపించి, తన పుత్రులైన కుశలవులతో ‘నిస్సంకోచంగా పాడండి’ అన్నాడు. అప్పుడు మహాత్ములైన మహర్షులు కూర్చొని ఉండగా కుశలవులు భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన ఉత్తరకావ్యాన్ని పాడారు. ఇక్కడ క్రిందటి సర్గలో మొదలైన కథ పూర్తవుతుంది — బ్రహ్మ ఉపదేశం ప్రకారం రాముడు తన భవిష్యత్తునే వింటున్నాడు. తరువాత సత్యబలంతో సీత భూతలంలోకి ప్రవేశించగా, ఆ యాగం ముగిసిన తరువాత రాముడు ఎంతో విషణ్ణుడయ్యాడు. వైదేహిని చూడలేక అతడు ఈ జగత్తంతా శూన్యమని భావించాడు; శోకంతో ఎంతో క్లేశపడిన అతనికి మనసులో శాంతి కలగలేదు. రాజులనూ, భల్లూక వానర రాక్షసులందరినీ, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుల జనసమూహాన్నీ ధనం ఇచ్చి పంపివేసి, ఈ విధంగా యాగాన్ని విధిపూర్వకంగా సమాప్తం చేసి, కమలనయనుడైన రాఘవుడు వారందరినీ వీడ్కోలిచ్చి, హృదయంలో సీతను నిలుపుకొని అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు; యాగం పూర్తి చేసిన ఆ రాజు ఇద్దరు పుత్రులతో కూడి ఉన్నాడు. ‘సత్యసంపదా’ (సత్యబలంతో) అనే పదం సీత భూమిప్రవేశం సత్యపు బలంతోనే జరిగిందని సూచిస్తుంది. ‘మేనే శూన్యమిదం జగత్’ (ఈ జగత్తు శూన్యమని భావించాడు) — ప్రియురాలు లేకపోతే విశ్వమంతా ఖాళీగా ఉన్నట్లు. ‘హృదయంలో సీతను నిలుపుకొని’ అనేది సుందరమైన ఉక్తి — బయటకు సీత వెళ్ళిపోయింది, కానీ హృదయంలో ఆమె రామునితో పాటే అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తోంది. మొదటి రెండు శ్లోకాలూ, మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, ఆరవ శ్లోకమూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ సర్గ ‘తదావసానే యజ్ఞస్య’ అని ప్రారంభమవుతుంది. ‘పుత్రద్వయసమన్వితః’ (ఇద్దరు పుత్రులతో కూడి) — ఇప్పుడు కుశలవులు రాకుమారుల్లా తండ్రితో కలిసి అయోధ్యకు వెళ్తున్నారు. ఇక్కడ కావ్యగానం ముగిసింది, తరువాత కథ మళ్ళీ అయోధ్యలో కొనసాగుతుంది. శోకంలో ఉన్నా రాముడు యాగాన్ని వదలడు; విధిపూర్వకంగా సమాప్తం చేసి, దానాలిచ్చిన తరువాతనే అందరినీ పంపివేస్తాడు — రాజధర్మపు దృఢత్వం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. వానరులూ రాక్షసులూ తమ తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్ళారు, దీనితో యుద్ధకాలపు సహాయకుల చివరి సమాగమం కూడా ఇక్కడ ముగిసింది. కుమారుల గానం సభలో నిర్విఘ్నంగా ముగిసిందని కూడా సూచించబడుతుంది.

రఘునందనుడు సీత తరువాత మరో భార్యను వరించలేదు; ప్రతి యాగంలోనూ భార్య స్థానంలో బంగారపు జానకి ఉండేది. పదివేల సంవత్సరాలు అతడు అశ్వమేధాలు చేశాడు, విస్తారమైన సువర్ణదక్షిణలతో వాటికి పదింతలు వాజపేయాలు కూడా చేశాడు. అగ్నిష్టోమ, అతిరాత్రాలతోనూ, మహాధనంతో కూడిన గోసవాలతోనూ, పూర్తి దక్షిణలు గల ఇతర క్రతువులతోనూ శ్రీమంతుడైన అతడు యజించాడు. ఈ విధంగా రాజ్యంలో ఉంటూ ధర్మం కోసం ప్రయత్నిస్తున్న మహాత్ముడైన రాఘవునికి చాలా దీర్ఘకాలం గడిచిపోయింది. భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ రాముని శాసనంలో నిలిచారు; రాజులు ప్రతిరోజూ రాఘవునికి ప్రీతి కలిగిస్తూ ఉండేవారు. మేఘుడు సకాలంలో వర్షిస్తాడు, సుభిక్షం, దిక్కులు నిర్మలం; నగరమూ జనపదాలూ హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండి ఉన్నాయి. ఎవ్వరూ అకాలంలో మరణించరు, ప్రాణులకు వ్యాధులు కూడా లేవు; రాముడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తుండగా ఏ అనర్థమూ లేదు. ఇదే రామరాజ్యపు ప్రసిద్ధమైన ఆదర్శం — ధర్మం, సమృద్ధి, ఆరోగ్యం, ప్రకృతి అనుకూలత. ‘సీత తరువాత మరో భార్యను వరించలేదు’ అనేది రాముని ఏకపత్నీవ్రతపు ఉద్ఘోషణ — రాజు అయి కూడా అతడు రెండవ వివాహం చేసుకోలేదు; యాగాలలో ధర్మపత్ని స్థానంలో బంగారు ప్రతిమ మాత్రమే. ‘అనురంజయంతి రాజానః’ (రాజులు ప్రీతి కలిగిస్తారు) — ఇతర రాజులు కూడా రాముని ప్రీతిని కోరుకుంటారు, భయంతో సేవించరు. సమీక్షిత సంస్కరణలో 14.2లో ‘నాధర్మశ్చాభవత్ కశ్చిత్’ (ఏ అధర్మమూ లేదు) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో ‘నానర్థో విద్యతే కశ్చిత్’ (ఏ అనర్థమూ లేదు). ‘ఆప్తదక్షిణైః’ అనే పదం యాగాలు పూర్తి దక్షిణలతో జరిగాయని సూచిస్తుంది. పదివేల సంవత్సరాలు అనే సంఖ్య కాలపు దీర్ఘతను సూచిస్తుంది, ఇది రామరాజ్య స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. అతిరాత్రం, గోసవం, వాజపేయం మొదలైన వివిధ సోమయాగాలు రాజు ధర్మనిష్ఠను ప్రకటిస్తాయి. ఒంటరిగా ఉన్నా రాముడు యాగాలను విడువడు; బంగారు సీత అతని సహధర్మచారిణి. ఈ విధంగా శోకం కర్తవ్యంగా పరిణమించింది, వియోగం ధర్మానికి సమర్పితమైంది. ప్రజలు సుఖంగా ఉన్నారు, రాజు దుఃఖిస్తున్నాడు — ఈ విరోధాభాసమే ఈ సర్గ మర్మం.

తరువాత దీర్ఘకాలం గడిచాక యశస్విని అయిన రాముని తల్లి కౌసల్య పుత్రపౌత్రులతో పరివృతురాలై కాలధర్మాన్ని — మృత్యువును — పొందింది. యశస్విని అయిన సుమిత్రా, కైకేయీ కూడా ఆమెను అనుసరించారు — అనేక విధాల ధర్మం ఆచరించి వారు స్వర్గంలో నెలకొన్నారు. మహాభాగ్యవతులైన వారందరూ స్వర్గంలో రాజు దశరథునితో కలిసి ఆనందించి, సర్వధర్మ ఫలాన్నీ పొందారు. ఆ తల్లుల విషయంలో భేదం లేకుండా — కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి అనే తేడా లేకుండా — రాముడు సమయానుసారం బ్రాహ్మణులకూ తపస్వులకూ మహాదానాలు చేశాడు. ధర్మాత్ముడైన రాముడు పితృదేవతలనూ దేవతలనూ సంతృప్తిపరుస్తూ, పితృకర్మలైన శ్రాద్ధాలనూ, బ్రాహ్మణులకు రత్నదానాలనూ, పరమ దుష్కరమైన యాగాలనూ చేశాడు. ఈ విధంగా ఎల్లప్పుడూ యాగాలతో అనేక విధాల ధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేస్తున్న అతనికి ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిచాయి. ‘తల్లుల విషయంలో భేదం లేకుండా’ అనే మాట మార్మికమైనది — ఎవరి కారణంగా రాముడు వనానికి వెళ్ళాడో ఆ కైకేయికి కూడా కౌసల్యకు చేసినట్లే రాముడు శ్రాద్ధం చేస్తున్నాడు; ఇది అతని ఉదారత. ‘పుత్రపౌత్రులతో పరివృతురాలై’ — కౌసల్య మనుమలైన కుశలవులను చూసిన తరువాతనే స్వర్గానికి వెళ్ళింది. తల్లులు స్వర్గంలో దశరథునితో కలవడం కథకు ప్రశాంతమైన ముగింపునిస్తుంది. చివరి శ్లోకం (20) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గకు ఉపసంహారం. ఈ విధంగా సీతావియోగం తరువాత రాముడు ధర్మంలోనూ యాగాలలోనూ మనస్సు నిలిపి దీర్ఘకాలం రాజ్యం పాలిస్తాడు. ముగ్గురు తల్లులూ క్రమంగా వెళ్ళిపోవడం దశరథుని భార్యల కథకు ముగింపు. వారందరూ ధర్మం ఆచరించిన తరువాతనే స్వర్గానికి వెళ్ళారని కవి ఊరడిస్తున్నాడు. పూర్వం దశరథునికి చేసినట్లే, పుత్రకర్తవ్యమైన తల్లిదండ్రుల శ్రాద్ధమూ దానమూ రాముడు పూర్తిగా నిర్వర్తిస్తున్నాడు.

இரவு விடிந்ததும் ராமன் மாமுனிவர்களை அழைத்துத் தன் மைந்தர்களான குசலவர்களிடம் சொன்னான் — ‘தயக்கமின்றிப் பாடுங்கள்.’ பிறகு மகாத்மாக்களான மகரிஷிகள் அமர்ந்ததும், குசீலவர்கள் வரப்போவதைச் சொல்லும் உத்தர காவியத்தைப் பாடினர். இங்கே முந்தைய சர்க்கத்தில் தொடங்கிய கதை நிறைவடைகிறது — பிரம்மாவின் அறிவுரைப்படி ராமன் தன் எதிர்காலத்தையே கேட்கிறான். பிறகு வாய்மையின் வலிமையால் சீதை பூமிக்குள் புகுந்துவிட்ட நிலையில், அந்த யாகத்தின் முடிவில் ராமன் மிகவும் மனம் நொந்தவனானான். வைதேகியைக் காணாமல் இந்த உலகமே வெறுமையானது என்று அவன் கருதினான்; சோகத்தால் மிகவும் வாடிய அவன் மனத்தில் அமைதி பெறவில்லை. அரசர்களுக்கும், கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் அனைவருக்கும், அந்தணருள் முதன்மையானவர்களின் கூட்டத்துக்கும் செல்வத்தோடு பொருள் வழங்கி விடைகொடுத்து, இவ்வாறு முறைப்படி யாகத்தை நிறைவு செய்து, தாமரைக் கண்ணனான ராகவன் அவர்கள் அனைவரையும் அனுப்பிவிட்டு, சீதையை இதயத்தில் வைத்துக்கொண்டு அயோத்தியில் நுழைந்தான்; யாகத்தைச் செய்து முடித்த அந்த அரசன் இரு மைந்தர்களுடன் கூடியவனாக இருந்தான். ‘வாய்மையின் வலிமையால்’ என்ற சொல்லால் சீதையின் பூமிப் பிரவேசம் வாய்மையின் ஆற்றலாலேயே நிகழ்ந்தது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘உலகமே வெறுமையானது என்று கருதினான்’ — அன்புக்குரியவள் இல்லாதபோது உலகம் முழுவதும் வெறுமை போல. ‘சீதையை இதயத்தில் வைத்துக்கொண்டு’ என்பது அழகான கூற்று — புறத்தில் சீதை சென்றுவிட்டாள்; ஆனால் இதயத்தில் அவள் ராமனுடனேயே அயோத்தியில் நுழைகிறாள். முதல் இரண்டு சுலோகங்கள், மூன்றாம் சுலோகத்தின் முன்பாதி, ஆறாம் சுலோகம் ஆகியவை திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே சர்க்கம் ‘ததாவஸானே யஜ்ஞஸ்ய’ — யாகத்தின் முடிவில் — என்று தொடங்குகிறது. ‘இரு மைந்தர்களுடன் கூடியவனாக’ — இப்போது குசலவர்கள் இளவரசர்களாகத் தந்தையுடன் அயோத்திக்குச் செல்கின்றனர். இங்கே காவியத்தின் பாடல் நிறைவடைகிறது; பிறகு கதை மீண்டும் அயோத்தியில் தொடர்கிறது. சோகத்திலும் ராமன் யாகத்தைக் கைவிடுவதில்லை; முறைப்படி நிறைவுசெய்து, கொடைகளை வழங்கிய பின்னரே அனைவருக்கும் விடைகொடுக்கிறான் — அரச தர்மத்தின் உறுதி இங்கே தெரிகிறது. வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் தத்தம் நாடுகளுக்குத் திரும்பினர்; அதனால் போர்க்காலத் துணைவர்களின் கடைசிச் சந்திப்பும் இங்கே நிறைவடைகிறது. குமாரர்களின் பாடல் அவையில் தடையின்றி நிறைவடைந்தது என்பதும் சுட்டப்படுகிறது.

ரகுநந்தனன் சீதைக்குப் பிறகு வேறு மனைவியை மணக்கவில்லை; ஒவ்வொரு யாகத்திலும் மனைவியின் இடத்தில் பொன்னாலான ஜானகி இருந்தாள். பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் அவன் வாஜிமேதங்களை — அசுவமேதங்களை — செய்தான்; மிகுந்த பொன்னுடன் கூடிய, அதைவிடப் பத்து மடங்கு வாஜபேயங்களையும் செய்தான். அக்னிஷ்டோமம், அதிராத்திரம், பெருஞ்செல்வம் செலவிட்ட கோஸவங்கள், முழுமையான தட்சிணையுடைய பிற வேள்விகள் ஆகியவற்றால் அந்தச் செல்வச் சிறப்புடையவன் யாகம் செய்தான். இவ்வாறு அரசில் நிலைத்து, தர்மத்தில் முயன்றுவந்த மகாத்மாவான ராகவனுக்கு மிக நீண்ட காலம் கழிந்தது. கரடிகளும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் ராமனின் ஆட்சிக்குக் கீழ்ப்படிந்திருந்தனர்; அரசர்கள் நாள்தோறும் ராகவனை மகிழ்வித்தனர். மேகம் உரிய காலத்தில் மழை பொழிந்தது; உணவு நிறைந்திருந்தது; திசைகள் தெளிவாக இருந்தன; நகரமும் நாட்டுப்புறங்களும் மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் உடைய மக்களால் நிறைந்திருந்தன. எவரும் அகாலத்தில் இறக்கவில்லை; உயிர்களுக்கு நோயும் இல்லை; ராமன் அரசாண்டபோது எந்தக் கேடும் இருக்கவில்லை. இதுவே ராமராஜ்யத்தின் புகழ்பெற்ற இலட்சியம் — தர்மம், செழிப்பு, உடல்நலம், இயற்கையின் இசைவு. ‘சீதைக்குப் பிறகு வேறு மனைவியை மணக்கவில்லை’ என்பது ராமனின் ஏகபத்தினி விரதத்தின் அறிவிப்பு — அரசனாக இருந்தும் அவன் இரண்டாம் திருமணம் செய்யவில்லை; யாகங்களில் தர்மபத்தினியின் இடத்தில் பொற்சிலை மட்டுமே. ‘அரசர்கள் மகிழ்வித்தனர்’ — பிற அரசர்களும் ராமனின் அன்பை விரும்புகின்றனர்; அச்சத்தால் சேவிப்பதில்லை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் 14.2 இல் ‘நாதர்மஶ் சாபவத் கஶ் சித்’ — எந்த அதர்மமும் இருக்கவில்லை — என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘நானர்தோ வித்யதே கஶ்சித்’ — எந்தக் கேடும் இல்லை. ‘முழுமையான தட்சிணையுடைய’ என்பது யாகங்களின் தட்சிணை நிறைவைக் குறிக்கிறது. பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் என்ற எண்ணிக்கை காலத்தின் நீளத்தைச் சுட்டுகிறது; அது ராமராஜ்யத்தின் நிலைபேற்றைக் காட்டுகிறது. அதிராத்திரம், கோஸவம், வாஜபேயம் முதலிய பலவகை சோம யாகங்கள் அரசனின் தர்மப்பற்றை வெளிப்படுத்துகின்றன. தனியனாக இருந்தும் ராமன் யாகங்களைக் கைவிடுவதில்லை; பொற்சீதையே அவனுடைய தர்மத் துணைவி. இவ்வாறு சோகம் கடமையாக மாறுகிறது; பிரிவு தர்மத்துக்கு அர்ப்பணிக்கப்படுகிறது. மக்கள் இன்பமாக இருக்கின்றனர், அரசன் துயரத்தில் இருக்கிறான் — இந்த முரண்பாடே இந்தச் சர்க்கத்தின் உயிர்நாடி.

பிறகு நீண்ட காலத்துக்குப் பின், புகழ்பெற்ற ராமனின் அன்னை கௌசல்யை மைந்தர்களும் பேரர்களும் சூழ இருக்கையில் காலதர்மத்தை — மரணத்தை — அடைந்தாள். புகழ்பெற்ற சுமித்திரையும் கைகேயியும் அவளைப் பின்தொடர்ந்தனர் — பலவகை அறங்களைச் செய்து அவர்கள் சுவர்க்கத்தில் நிலைபெற்றனர். பெரும் பேறுடைய அவர்கள் அனைவரும் சுவர்க்கத்தில் அரசன் தசரதனுடன் சேர்ந்து மகிழ்ந்து, எல்லா அறப்பலன்களையும் பெற்றனர். அந்த அன்னையர் அனைவருக்காகவும் வேறுபாடின்றி — கௌசல்யை, சுமித்திரை, கைகேயி என்ற பாகுபாடின்றி — ராமன் அவ்வப்போது அந்தணர்களுக்கும் தவசிகளுக்கும் பெருங்கொடை வழங்கினான். தர்மாத்மாவான ராமன் பித்ருக்களையும் தேவர்களையும் மகிழ்வித்து, பித்ருக்களுக்கான சிராத்தச் சடங்குகளையும், அந்தணர்களுக்கு ரத்தினக் கொடைகளையும், செய்வதற்கு மிக அரிய யாகங்களையும் செய்தான். இவ்வாறு எப்போதும் யாகங்களால் பலவகை அறத்தைப் பெருக்கிவந்த அவனுக்குப் பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் இனிதே கழிந்தன. ‘அன்னையருக்கு வேறுபாடின்றி’ என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது — எவள் காரணமாக ராமன் காட்டுக்குச் சென்றானோ அந்தக் கைகேயிக்கும் ராமன் கௌசல்யைக்குப் போலவே சிராத்தம் செய்கிறான்; இது அவனுடைய பெருந்தன்மை. ‘மைந்தர்களும் பேரர்களும் சூழ’ — கௌசல்யை பேரர்களான குசலவர்களைக் கண்ட பின்னரே சுவர்க்கம் சென்றாள். அன்னையர் சுவர்க்கத்தில் தசரதனுடன் சேர்வது கதைக்கு அமைதியான நிறைவைத் தருகிறது. கடைசிச் சுலோகம் (20) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது சர்க்கத்தின் நிறைவுரை. இவ்வாறு சீதையைப் பிரிந்த பின் ராமன் தர்மத்திலும் யாகத்திலும் மனத்தைச் செலுத்தி நீண்ட காலம் அரசாள்கிறான். மூன்று அன்னையரும் ஒருவர்பின் ஒருவராகச் செல்வது தசரதனின் மனைவியர் பற்றிய கதையின் நிறைவு. அவர்கள் அனைவரும் அறம் செய்த பின்னரே சுவர்க்கம் சென்றனர் என்று கவி ஆறுதல் தருகிறார். மைந்தனின் கடமையை — தந்தையருக்கும் அன்னையருக்கும் சிராத்தமும் கொடையும் செய்வதை — ராமன் முழுமையாக நிறைவேற்றுகிறான், முன்பு தசரதனுக்குச் செய்தது போலவே.

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ರಾಮನು ಮಹಾಮುನಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಾದ ಕುಶ-ಲವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಸಂಕೋಚವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಹಾಡಿರಿ.’ ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕುಶೀಲವರು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನದೇ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಸೀತೆಯು ಭೂತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನನಾದನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಶೂನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ಬಹಳ ಬಳಲಿದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಜರನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಕರಡಿ-ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ವಿಪ್ರಮುಖ್ಯರ ಜನಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತುಸಹಿತ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ, ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಘವನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಆ ನರಪತಿಯು ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದನು. ‘ಸತ್ಯಸಂಪದಾ’ (ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಭೂಮಿಪ್ರವೇಶವು ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮೇನೇ ಶೂನ್ಯಮಿದಂ ಜಗತ್’ (ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಶೂನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು) — ಪ್ರಿಯೆಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವೇ ಬರಿದಾದಂತೆ. ‘ಹೃದಿ ಕೃತ್ವಾ ಸೀತಾಮ್’ (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು) ಎಂಬುದು ಸುಂದರವಾದ ಉಕ್ತಿ — ಹೊರಗೆ ಸೀತೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಮೂರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ‘ತದಾವಸಾನೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯ’ (ಆ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುತ್ರದ್ವಯಸಮನ್ವಿತಃ’ (ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ) — ಈಗ ಕುಶ-ಲವರು ರಾಜಕುಮಾರರಂತೆ ತಂದೆಯೊಡನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಗಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಅನಂತರ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಶೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮುಗಿಸಿ, ದಾನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮದ ದೃಢತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಸಹಾಯಕರ ಕೊನೆಯ ಸಮಾಗಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು. ಕುಮಾರರ ಗಾನವು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ರಘುನಂದನನು ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ವರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಂಚನಮಯಿಯಾದ — ಚಿನ್ನದ — ಜಾನಕಿಯಿದ್ದಳು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವನು ವಾಜಿಮೇಧಗಳನ್ನು — ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು — ಮಾಡಿದನು; ಹೇರಳ ಚಿನ್ನದ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ, ಹತ್ತರಷ್ಟು ವಾಜಪೇಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ, ಅತಿರಾತ್ರಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಧನವನ್ನು ವ್ಯಯಿಸುವ ಗೋಸವಗಳಿಂದಲೂ, ಪೂರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಇತರ ಕ್ರತುಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಯಜಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ಬಹಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರು; ರಾಜರು ದಿನದಿನವೂ ರಾಘವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೋಡಗಳು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಸುಭಿಕ್ಷವಿತ್ತು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದ್ದವು; ನಗರವೂ ಜನಪದಗಳೂ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು. ಯಾರೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ರೋಗವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿರಲು ಯಾವ ಅನರ್ಥವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆದರ್ಶ — ಧರ್ಮ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ. ‘ನ ಸೀತಾಯಾಃ ಪರಾಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ವವ್ರೇ’ (ಸೀತೆಯ ಅನಂತರ ಬೇರೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ವರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಏಕಪತ್ನೀವ್ರತದ ಘೋಷಣೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎರಡನೆಯ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯೇ. ‘ಅನುರಂಜಂತಿ ರಾಜಾನಃ’ (ರಾಜರು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) — ಇತರ ನೃಪರೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಭಯದಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 14.2ರಲ್ಲಿ ‘ನಾಧರ್ಮಶ್ಚಾಭವತ್ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನರ್ಥೋ ವಿದ್ಯತೇ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ಯಾವ ಅನರ್ಥವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ). ‘ಆಪ್ತದಕ್ಷಿಣೈಃ’ ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಗಳ ಪೂರ್ಣದಕ್ಷಿಣತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅತಿರಾತ್ರ, ಗೋಸವ, ವಾಜಪೇಯ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ಸೋಮಯಾಗಗಳು ರಾಜನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂಟಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಚಿನ್ನದ ಸೀತೆಯೇ ಅವನ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ. ಹೀಗೆ ಶೋಕವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು, ವಿಯೋಗವು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಯಿತು. ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖಿಗಳು, ರಾಜನು ದುಃಖಿ — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ.

ಅನಂತರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ತಾಯಿಯಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿ ಕಾಲಧರ್ಮವನ್ನು — ಮರಣವನ್ನು — ಹೊಂದಿದಳು. ಯಶಸ್ವಿನಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು — ಬಹುವಿಧವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿ ಅವರು ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ನೆಲೆಸಿದರು. ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯರೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು, ಸಕಲ ಧರ್ಮಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದರು. ಆ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ — ರಾಮನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಮಹಾದಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ಪಿತೃಸಂಬಂಧವಾದ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನದಾನಗಳನ್ನೂ, ಪರಮ ದುಷ್ಕರವಾದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಸದಾ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಬಹುವಿಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ‘ಮಾತೄಣಾಮ್ ಅವಿಶೇಷೇಣ’ (ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನೋ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನೂ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯದರಂತೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಉದಾರತೆ. ‘ಪುತ್ರಪೌತ್ರೈಃ ಪರಿವೃತಾ’ (ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪರಿವೃತಳಾಗಿ) — ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ ಕುಶ-ಲವರನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು. ತಾಯಂದಿರು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸೇರುವುದು ಕಥೆಗೆ ಶಾಂತವಾದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು (20) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾವಿಯೋಗದ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರ ಕ್ರಮವಾದ ನಿರ್ಗಮನವು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ಕಥೆಯ ಮುಕ್ತಾಯ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು ಎಂದು ಕವಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದ ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ രാമൻ മഹാമുനിമാരെ വിളിച്ചുവരുത്തി പുത്രന്മാരായ കുശലവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ ഒരു ശങ്കയുമില്ലാതെ പാടുക.’ തുടർന്ന് മഹാത്മാക്കളായ മഹർഷിമാർ ഇരുന്നുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ കുശീലവന്മാർ ഭാവിയായ ഉത്തരകാവ്യം പാടി. ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച കഥ പൂർണമാകുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ച് രാമൻ സ്വന്തം ഭാവിതന്നെ കേൾക്കുന്നു. തുടർന്ന് സത്യത്തിന്റെ ബലത്താൽ സീത ഭൂതലത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചതിനാൽ ആ യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ രാമൻ അത്യന്തം ദുർമനസ്സായി. വൈദേഹിയെ കാണാതെ അദ്ദേഹം ഈ ലോകം ശൂന്യമെന്നു കരുതി; ശോകത്താൽ അത്യന്തം തളർന്ന അദ്ദേഹത്തിന് മനശ്ശാന്തി ലഭിച്ചില്ല. രാജാക്കന്മാർക്കും എല്ലാ ഋക്ഷവാനരരാക്ഷസർക്കും ബ്രാഹ്മണമുഖ്യരുടെ ജനക്കൂട്ടത്തിനും സമ്പത്തോടുകൂടി ധനം നൽകി യാത്രയാക്കി, ഇങ്ങനെ യജ്ഞം വിധിപ്രകാരം സമാപിപ്പിച്ച്, താമരക്കണ്ണനായ രാഘവൻ അവരെയെല്ലാം പറഞ്ഞയച്ചശേഷം ഹൃദയത്തിൽ സീതയെ വഹിച്ചുകൊണ്ട് അയോധ്യയിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു; യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കിയ ആ നരപതി രണ്ടു പുത്രന്മാരോടുംകൂടെയായിരുന്നു. ‘സത്യസമ്പദാ’ (സത്യത്തിന്റെ ബലത്താൽ) എന്ന പദത്താൽ സീതയുടെ ഭൂമിപ്രവേശം സത്യത്തിന്റെ ശക്തികൊണ്ടുതന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മേനേ ശൂന്യമിദം ജഗത്’ (ഈ ലോകം ശൂന്യമെന്നു കരുതി) — പ്രിയയുടെ അഭാവത്തിൽ പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ഒഴിഞ്ഞതുപോലെ. ‘ഹൃദി കൃത്വാ സീതാം’ (ഹൃദയത്തിൽ സീതയെ വഹിച്ച്) എന്നത് മനോഹരമായ ഒരു ഉക്തിയാണ് — ബാഹ്യമായി സീത പോയി, പക്ഷേ ഹൃദയത്തിൽ അവൾ രാമനോടൊപ്പംതന്നെ അയോധ്യയിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും മൂന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും ആറാം ശ്ലോകവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ സർഗം ‘തദാവസാനേ യജ്ഞസ്യ’ (ആ യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ) എന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘പുത്രദ്വയസമന്വിതഃ’ (രണ്ടു പുത്രന്മാരോടുംകൂടി) — ഇപ്പോൾ കുശലവന്മാർ രാജകുമാരന്മാരെപ്പോലെ പിതാവിനോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നു. ഇവിടെ കാവ്യഗാനം സമാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ശോകത്തിലും രാമൻ യജ്ഞം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; വിധിപ്രകാരം സമാപിപ്പിച്ച്, ദാനങ്ങൾ നൽകിയശേഷമാണ് അദ്ദേഹം എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കുന്നത് — രാജധർമത്തിന്റെ ദൃഢത ഇവിടെ കാണാം. വാനരരും രാക്ഷസരും അവരവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി; അങ്ങനെ യുദ്ധകാലത്തെ സഹായികളുടെ അവസാനസമാഗമവും ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു. കുമാരന്മാരുടെ ഗാനം സഭയിൽ നിർവിഘ്നം സമാപിച്ചു എന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

രഘുനന്ദനൻ സീതയല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭാര്യയെ വരിച്ചില്ല; ഓരോ യജ്ഞത്തിലും പത്നിയുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ജാനകിയുണ്ടായിരുന്നു. പതിനായിരം വർഷം അദ്ദേഹം അശ്വമേധങ്ങൾ — വാജിമേധങ്ങൾ — നടത്തി; ധാരാളം സ്വർണദക്ഷിണയുള്ള വാജപേയങ്ങൾ അതിന്റെ പത്തിരട്ടിയും. അഗ്നിഷ്ടോമം, അതിരാത്രം, മഹാധനം ചെലവിടുന്ന ഗോസവങ്ങൾ, പൂർണദക്ഷിണയുള്ള മറ്റു ക്രതുക്കൾ — ഇവകൊണ്ടെല്ലാം ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം യജിച്ചു. ഇങ്ങനെ രാജ്യത്തിൽ ധർമത്തിനായി പ്രയത്നിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ വളരെ ദീർഘമായ കാലം കടന്നുപോയി. ഋക്ഷരും വാനരരും രാക്ഷസരും രാമന്റെ ശാസനത്തിൽ നിലകൊണ്ടു; രാജാക്കന്മാർ ദിവസംതോറും രാഘവനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി. മേഘം യഥാകാലം വർഷിക്കുന്നു, സുഭിക്ഷം, ദിക്കുകൾ നിർമലം; നഗരവും ജനപദങ്ങളും ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. ആരും അകാലത്തിൽ മരിക്കുന്നില്ല, ജീവികൾക്കു രോഗവുമില്ല; രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ഒരു അനർഥവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇതാണ് രാമരാജ്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ആദർശം — ധർമം, സമൃദ്ധി, ആരോഗ്യം, പ്രകൃതിയുടെ അനുകൂലത. ‘ന സീതായാഃ പരാം ഭാര്യാം വവ്രേ’ (സീതയല്ലാതെ മറ്റൊരു ഭാര്യയെ വരിച്ചില്ല) എന്നത് രാമന്റെ ഏകപത്നീവ്രതത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷണമാണ് — രാജാവായിട്ടും അദ്ദേഹം രണ്ടാമതൊരു വിവാഹം ചെയ്തില്ല; യജ്ഞങ്ങളിൽ ധർമപത്നിയുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണപ്രതിമ മാത്രം. ‘അനുരഞ്ജന്തി രാജാനഃ’ (രാജാക്കന്മാർ പ്രീതിപ്പെടുത്തി) — മറ്റു രാജാക്കന്മാരും രാമന്റെ പ്രീതി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഭയംകൊണ്ടല്ല സേവിക്കുന്നത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 14.2-ൽ ‘നാധർമശ്ചാഭവത് കശ്ചിത്’ (ഒരു അധർമവും ഉണ്ടായില്ല) എന്നാണു പാഠം; അച്ചടിയിൽ ‘നാനർഥോ വിദ്യതേ കശ്ചിത്’ (ഒരു അനർഥവും ഇല്ല). ‘ആപ്തദക്ഷിണൈഃ’ എന്നത് യജ്ഞങ്ങളുടെ പൂർണദക്ഷിണത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനായിരം വർഷം എന്ന സംഖ്യ കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു രാമരാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരത കാണിക്കുന്നു. അതിരാത്രം, ഗോസവം, വാജപേയം തുടങ്ങിയ വിവിധ സോമയാഗങ്ങൾ രാജാവിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഏകാകിയായിട്ടും രാമൻ യജ്ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സ്വർണസീതയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹധർമചാരിണി. ഇങ്ങനെ ശോകം കർത്തവ്യമായി പരിണമിക്കുന്നു, വിയോഗം ധർമത്തിനു സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രജകൾ സുഖികൾ, രാജാവ് ദുഃഖിതൻ — ഈ വിരോധാഭാസമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മർമം.

പിന്നീട് ദീർഘകാലത്തിനുശേഷം യശസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് കൗസല്യ പുത്രപൗത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് കാലധർമം — മരണം — പ്രാപിച്ചു. യശസ്വിനിയായ സുമിത്രയും കൈകേയിയും അവളെ പിന്തുടർന്നു — പലവിധ ധർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം അവർ ത്രിദിവത്തിൽ — സ്വർഗത്തിൽ — സ്ഥിതരായി. മഹാഭാഗകളായ അവരെല്ലാം സ്വർഗത്തിൽ രാജാവ് ദശരഥനോടു ചേർന്ന് സന്തുഷ്ടരായി സകല ധർമഫലങ്ങളും നേടി. ആ മാതാക്കൾക്കുവേണ്ടി ഒരു ഭേദവുമില്ലാതെ — കൗസല്യ, സുമിത്ര, കൈകേയി എന്ന വ്യത്യാസമില്ലാതെ — രാമൻ കാലാകാലങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണർക്കും തപസ്വികൾക്കും മഹാദാനങ്ങൾ നൽകി. ധർമാത്മാവായ രാമൻ പിതൃക്കളെയും ദേവന്മാരെയും പരിപോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പിതൃസംബന്ധമായ ശ്രാദ്ധകർമങ്ങളും ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള രത്നദാനങ്ങളും അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ യജ്ഞങ്ങളും നടത്തി. ഇങ്ങനെ എപ്പോഴും യജ്ഞങ്ങളിലൂടെ പലവിധം ധർമം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് അനേകായിരം വർഷങ്ങൾ സുഖമായി കടന്നുപോയി. ‘മാതൃണാം അവിശേഷേണ’ (മാതാക്കൾക്കു ഭേദമില്ലാതെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — ആരുനിമിത്തമാണോ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയത്, ആ കൈകേയിയുടെയും ശ്രാദ്ധം രാമൻ കൗസല്യയുടേതുപോലെതന്നെ ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദാരത. ‘പുത്രപൗത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്’ — പൗത്രന്മാരായ കുശലവന്മാരെ കണ്ടതിനുശേഷമാണ് കൗസല്യ ദിവംഗതയായത്. മാതാക്കൾ സ്വർഗത്തിൽ ദശരഥനുമായി സംഗമിക്കുന്നത് കഥയ്ക്കു ശാന്തമായ ഒരു സമാപ്തി നൽകുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം (20) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതു സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരമാണ്. ഇങ്ങനെ സീതാവിയോഗത്തിനുശേഷം രാമൻ ധർമത്തിലും യജ്ഞത്തിലും മനസ്സുറപ്പിച്ച് ദീർഘകാലം രാജ്യം പാലിക്കുന്നു. മൂന്നു മാതാക്കളുടെ ക്രമമായുള്ള വിയോഗം ദശരഥപത്നിമാരുടെ കഥയുടെ സമാപ്തിയാണ്. അവരെല്ലാം ധർമം അനുഷ്ഠിച്ചശേഷമാണ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയതെന്നു കവി ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ കർത്തവ്യം — പിതാക്കൾക്കും മാതാക്കൾക്കുമുള്ള ശ്രാദ്ധവും ദാനവും — മുമ്പ് ദശരഥന്റെ കാര്യത്തിലെന്നപോലെ രാമൻ പൂർണമായി പാലിക്കുന്നു.

When the night gave way to dawn, Rāma gathered the great sages and said to his sons, Kuśa and Lava, "Sing without hesitation." Then, with the great-souled seers seated around them, Kuśa and Lava sang the Uttara, the poem of what was yet to come. So the story begun in the previous sarga is completed: as Brahmā had counselled, Rāma hears his own future. When Sītā, by the power of her truth, had entered the earth, Rāma was deeply downcast at the close of the sacrifice. No longer seeing Vaidehī, he thought the world empty, and, worn out with grief, he found no peace of mind. He sent away the kings and all the bears, monkeys and rākṣasas, and the throng of chief brahmins with gifts of wealth; and when he had completed the sacrifice in due form and dismissed them all, lotus-eyed Rāghava, keeping Sītā in his heart, entered Ayodhyā, the king who had finished his sacrifice, with his two sons beside him. "By the power of her truth" means that Sītā entered the earth through the strength of truth itself. "He thought the world empty": without his beloved, the whole universe seemed void. "Keeping Sītā in his heart" is beautifully said: outwardly Sītā is gone, but in his heart she enters Ayodhyā with Rāma. Now Kuśa and Lava go to Ayodhyā with their father like princes. The singing of the poem ends here, and the story moves back to Ayodhyā. Rāma does not abandon the sacrifice even in his grief; he completes it duly and gives the gifts before sending everyone away, and the firmness of a king's dharma shows in it. The monkeys and rākṣasas go back to their own lands, and with that the last gathering of his wartime allies comes to an end. The boys' singing, too, is understood to have been completed before the assembly without hindrance.

The delight of the Raghus chose no other wife than Sītā; at every sacrifice a golden Jānakī took the wife's place. For ten thousand years he performed horse-sacrifices, and Vājapeya sacrifices rich in gold ten times over. The illustrious king worshipped with the Agniṣṭoma and the Atirātra, with costly Gosavas and other rites, all with full sacrificial fees. So a very long time passed for the great-souled Rāghava as he ruled and strove in dharma. The bears, monkeys and rākṣasas stayed under Rāma's rule, and the kings sought to please Rāghava day after day. The rain fell in its season, food was plentiful and the skies were clear, and the city and countryside were full of happy, well-fed people. No one died before his time, no creature suffered disease, and no misfortune befell anyone while Rāma ruled the kingdom. This is the famous ideal of Rāma's reign: dharma, prosperity, health and a kindly nature. "He chose no other wife than Sītā" proclaims Rāma's vow of one wife: king though he was, he did not marry again, and at the sacrifices a golden image took the place of his lawful wife. "The kings sought to please him": the other rulers wanted Rāma's favour and served him not out of fear. "Full sacrificial fees" means the rites were complete in every due gift, and ten thousand years speaks of the long endurance of his reign. The many soma sacrifices, the Atirātra, the Gosava, the Vājapeya and the rest, show the king's devotion to dharma. Even alone, Rāma does not give up his sacrifices; the golden Sītā is his partner in dharma. So grief was turned into duty and parting offered up to dharma. The people were happy and the king was sad, and that contrast is the heart of this sarga.

Then, after a long time, Rāma's glorious mother Kausalyā, surrounded by sons and grandsons, met her death. Sumitrā followed her, and glorious Kaikeyī too; having done much good in many ways, they came to rest in heaven. There all those noble ladies, joyful and reunited with King Daśaratha, received the reward of all their dharma. For them Rāma gave great gifts from time to time to brahmins and ascetics, making no distinction between his mothers. The righteous Rāma performed the ancestral rites, gave precious gifts to brahmins and carried out the most difficult sacrifices, nourishing the ancestors and the gods. So many thousands of years passed happily for him as he increased dharma in many ways through his sacrifices. "Making no distinction between his mothers" is deeply moving: for Kaikeyī, because of whom he had gone to the forest, Rāma performs the rites just as for Kausalyā, and that is his generosity. "Surrounded by sons and grandsons" means Kausalyā went to heaven having seen her grandsons Kuśa and Lava. The mothers' reunion with Daśaratha in heaven gives the story a peaceful close. So after parting from Sītā Rāma set his mind on dharma and sacrifice and ruled for a long age. The passing of the three mothers one after another ends the story of Daśaratha's queens, and the poet reassures us that all of them went to heaven having done their duty. Rāma fully discharges a son's obligations, the rites and gifts for his parents, as he had once done for Daśaratha.