वैदेह्यां रसातलं प्रविष्टायां सर्वे वानराः मुनयः च रामस्य संनिधौ ‘साधु साध्वी’ इति चुक्रुशुः। रामः तु दण्डकाष्ठं यज्ञदण्डम् अवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः अवाक्शिराः दीनमनाः सुदुःखितः आसीत्। सः चिरं कालं रुदित्वा बहुशः बाष्पम् उत्सृजन् क्रोधशोकसमाविष्टः वचनम् अब्रवीत् — ‘अभूतपूर्वः शोकः मे मनः स्प्रष्टुम् इव इच्छति; यतः मे पश्यतः एव श्रीः इव रूपिणी सीता नष्टा। सा सीता पुरा महोदधेः पारे लङ्कायाम् अदर्शनं गता आसीत्, ततः अपि मया आनीता; किं पुनः वसुधातलात्?’ अस्मिन् सर्गे रामस्य मनुष्यभावः पूर्णतया प्रकटः — यः पूर्वसर्गे धीरः राजा आसीत्, सः इदानीं दण्डम् अवष्टभ्य रोदिति। ‘दण्डकाष्ठम् अवष्टभ्य’ इति चित्रं विशेषम् — राजा यज्ञदीक्षितः, हस्ते दीक्षादण्डः, तम् एव आलम्ब्य सः तिष्ठति, यथा शोकेन पादौ अपि न धारयतः। ‘अभूतपूर्वं शोकम्’ इति पदेन — वनवासे, सीताहरणे, सीतापरित्यागे अपि यः शोकः न अभूत्, सः अद्य इति रामः स्वयं वदति। ‘श्रीरिव रूपिणी’ इति उपमा सीतायाः लक्ष्मीत्वं सूचयति, यत् ब्रह्मा अग्रे स्पष्टं करिष्यति। लङ्कायाः स्मरणं रामस्य पराक्रमं स्मारयति — यः समुद्रम् अतरत्, सः किं पृथिव्याः अधः न गच्छेत्? समीक्षिते अयं सम्पूर्णः सर्गः नास्ति। मुनीनां वानराणां च ‘साधु’ इति घोषः सीतायाः प्रशंसा, किन्तु रामस्य कृते सः वियोगस्य घोषः।

‘हे वसुधे देवि, भवति, मम सीता निर्यात्यताम् प्रत्यर्प्यताम्; अन्यथा यथा मां जानासि, तथा रोषं दर्शयिष्यामि। कामं त्वं मम श्वश्रूः एव; त्वत्सकाशात् तु मैथिली पुरा फालहस्तेन कर्षता जनकेन उद्धृता। तस्मात् सीता निर्यात्यतां, विवरं वा मे प्रयच्छ; पाताले नाकपृष्ठे वा तया सहितः वसेयम्। तां सीताम् आनय; अहं मैथिलीकृते मत्तः उन्मत्तः इव। यदि यथारूपां सीतां मे महीतले न दास्यसि, तर्हि सपर्वतवनां कृत्स्नां तव स्थितिं विधमिष्यामि; भूमिं नाशयिष्यामि; सर्वम् इह आपः भवन्तु।’ अत्र रामस्य क्रोधः शोकात् एव जातः — सः पृथिवीं श्वश्रूं मत्वा अपि तस्यां क्रुध्यति, यथा जामाता पत्न्याः मातृगृहं प्रति। ‘फालहस्तेन कर्षता’ इति बालकाण्डस्य कथां स्मारयति — जनकः यज्ञभूमिं कर्षन् हलमुखात् सीताम् अलभत। ‘पाताले नाकपृष्ठे वा’ — रामः सीतया सह कुत्र अपि वस्तुं सिद्धः, राज्यं त्यक्त्वा अपि। ‘सर्वमापो भवन्त्विह’ इति प्रलयस्य भीषणा धमकी — एषः विष्णोः संहारकशक्तेः सङ्केतः, यम् ब्रह्मा अग्रे ‘जन्म वैष्णवम्’ इति स्मारयिष्यति। ‘मत्तोऽहं मैथिलीकृते’ इति स्वीकृतिः — धीरः अपि रामः प्रियावियोगे उन्मत्तः इव। एवं करुणः रौद्रः च रसौ एकत्र मिलितौ। सः राजा इति न, अपि तु पतिः इति वदति।

काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते एवं ब्रुवाणे ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं रघुनन्दनम् उवाच — ‘हे राम राम, हे सुव्रत, संतापं कर्तुं न अर्हसि; हे अमित्रकर्शन, पूर्वकं भावं मन्त्रं च स्मर। हे महाबाहो, अनुत्तमं त्वां न खलु स्मारयेयम् — तथापि हे दुर्धर्ष, इमं मुहूर्तं स्मर, वैष्णवं जन्म स्मर। सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा; त्वदाश्रयतपोबलात् सा सुखं नागलोकं प्रायात्। स्वर्गे ते तया भूयः संगमः भविष्यति, न संशयः। अस्याः परिषदः मध्ये यत् ब्रवीमि तत् निबोध।’ ब्रह्मणः सान्त्वनं द्विविधम् — प्रथमं रामस्य स्वरूपस्मरणं, ततः सीतायाः शुभा गतिः। ‘वैष्णवं जन्म’ इति रामः विष्णोः अवतारः इति स्पष्टं स्मार्यते; ‘पूर्वकं भावं मन्त्रं च’ — देवानां पूर्वमन्त्रणं, यत्र रावणवधाय अवतारः निश्चितः। ‘तव पूर्वपरायणा’ इति सीता पूर्वम् एव — लक्ष्मीरूपेण — विष्णोः पत्नी इति। ‘स्वर्गे संगमः’ इति प्रतिज्ञा रामस्य स्वर्गारोहणस्य पूर्वसूचना। ‘नागलोकं सुखं प्रायात्’ — पृथिव्याः अधः नागानां लोकः, यत्र सा सुखेन गता, न दुःखेन। ब्रह्मा ‘न खलु त्वां स्मारयेयम्’ इति विनयेन वदति — सः रामस्य महिम्नः परिचितः। एवं ब्रह्मा रामस्य दुःखं धर्मदृष्ट्या शमयति, न तु केवलं करुणया।

‘एतत् एव हि काव्यं ते श्रुतं, काव्यानाम् उत्तमम्; हे राम, तत् सर्वं विस्तरतः व्याख्यास्यति, न संशयः। हे वीर, जन्मप्रभृति ते सुखदुःखोपसेवनं, भविष्यत् उत्तरं च इह सर्वं वाल्मीकिना कृतम्। हे राम, इदम् आदिकाव्यं, त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्; राघवात् ऋते अन्यः कोऽपि काव्यानां यशोभाक् न अर्हति। मया सुरैः सह एतत् सर्वं ते पूर्वं श्रुतम् — दिव्यम्, अद्भुतरूपं, सत्यवाक्यम्, अनावृतम्। हे पुरुषशार्दूल, सः त्वं धर्मेण सुसमाहितः सन् रामायणं काव्यस्य शेषं भविष्यं शृणु। हे महायशः, अत्र काव्यस्य शेषम् उत्तरं नाम; हे महातेजः, तत् उत्तमम् ऋषिभिः सार्धं शृणुष्व। हे काकुत्स्थ रघुनन्दन वीर, इदम् उत्तमं परमऋषिणा रचितं त्वया एव श्रोतव्यं, न खलु अन्येन।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा त्रिभुवनेश्वरः ब्रह्मा देवः सबान्धवैः देवैः सह त्रिदिवं जगाम। ये च तत्र ब्राह्मलौकिकाः महात्मानः महौजसः ऋषयः, ते ब्रह्मणा समनुज्ञाताः न्यवर्तन्त — ब्रह्मलोकं न गताः। अत्र काव्यस्य आत्मचिन्तनम् — रामायणं स्वयं स्वं ‘आदिकाव्यम्’ इति घोषयति, रामः एव तस्य नायकः इति च। ब्रह्मा रामस्य शोकं काव्यश्रवणेन शमयितुम् इच्छति — भविष्यत् ज्ञात्वा वर्तमानस्य दुःखं लघु भवति। ‘उत्तरं नाम’ इति उत्तरकाण्डस्य नाम अत्र काव्यस्य अन्तः एव उक्तम्। रामस्य जीवनं काव्ये पूर्वम् एव निबद्धम् इति ब्रह्मणः वचनेन रामः स्वस्य भविष्यम् अपि श्रोष्यति — एषः उत्तरकाण्डस्य विलक्षणः आत्मसन्दर्भः।

ते ऋषयः राघवे यत् भविष्यम् उत्तरं तत् श्रोतुमनसः अवतिष्ठन्त। ततः देवदेवस्य ब्रह्मणः भाषितां तां शुभां वाणीं श्रुत्वा परमतेजस्वी रामः वाल्मीकिम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, ब्राह्मलौकिकाः ऋषयः मे भविष्यत् उत्तरं श्रोतुमनसः; तत् श्वोभूते सम्प्रवर्तताम्।’ एवं विनिश्चयं कृत्वा कुशीलवौ सम्प्रगृह्य तं जनौघं विसृज्य अथ सः पर्णशालाम् उपागमत्। ताम् एव सीतां शोचतः तस्य सा शर्वरी व्यतीता। रामः शोकम् अपि कर्तव्यम् अपि न त्यजति — सः ब्रह्मणः वचनं मानयित्वा श्वः उत्तरश्रवणं निश्चिनोति। ‘कुशीलवौ सम्प्रगृह्य’ इति पदं मार्मिकम् — सीता गता, किन्तु तस्याः पुत्रौ रामः स्वीकरोति, स्वपर्णशालां नयति च; अधुना ते रामस्य एव पुत्रौ, न केवलं मुनेः शिष्यौ। अन्तिमः श्लोकः संक्षिप्तः किन्तु करुणः — रात्रौ एकाकी रामः सीतां शोचति। अस्य सर्गस्य बडोदा-समीक्षितसंस्करणे कोऽपि प्रतिरूपः नास्ति; सः वुल्गेटस्य प्रक्षेपः इव, किन्तु मुद्रणे क्रमाङ्कितः ‘अष्टनवतितमः सर्गः’ इति, कोऽपि प्रक्षिप्तचिह्नं पादटिप्पणी वा न। अग्रिमे सर्गे उत्तरस्य गानं रामस्य उत्तरजीवनं च वर्णयिष्येते। एवं शोकः कर्तव्यं च उभे अस्य सर्गस्य अन्ते सह तिष्ठतः।

వైదేహి రసాతలంలోకి ప్రవేశించగానే వానరులందరూ, మునులూ రాముని సన్నిధిలో ‘సాధు, సాధ్వి’ అని ఎలుగెత్తి పలికారు. రాముడు మాత్రం యజ్ఞదండాన్ని ఆసరా చేసుకొని, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కళ్ళతో, తలవంచుకొని, దీనమనస్కుడై, ఎంతో దుఃఖితుడై ఉన్నాడు. అతడు చాలాసేపు ఏడ్చి, ఎన్నోసార్లు కన్నీరు కారుస్తూ, క్రోధశోకాలతో ఆవేశితుడై ఇలా అన్నాడు — ‘ఇంతకుముందెన్నడూ ఎరుగని శోకం నా మనసును తాకాలని కోరుతున్నట్లుంది; ఎందుకంటే రూపం ధరించిన లక్ష్మి వంటి సీత నేను చూస్తుండగానే అదృశ్యమైంది. ఆ సీత పూర్వం మహాసముద్రం ఆవలి ఒడ్డున లంకలో కనిపించకుండా పోయింది, అక్కడి నుండి కూడా నేను ఆమెను తెచ్చాను; ఇక భూతలం నుండి తేవడం ఎంత?’ ఈ సర్గలో రాముని మానవభావం పూర్తిగా వ్యక్తమవుతుంది — క్రిందటి సర్గలో ధీరుడైన రాజుగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు దండాన్ని ఆసరా చేసుకొని ఏడుస్తున్నాడు. ‘దండకాష్ఠాన్ని ఆసరా చేసుకొని’ అనే చిత్రం విశేషమైనది — రాజు యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నాడు, చేతిలో దీక్షాదండం ఉంది, శోకం వల్ల కాళ్ళు కూడా నిలవనట్లు దాన్నే ఆసరా చేసుకొని నిలబడి ఉన్నాడు. ‘అభూతపూర్వం శోకమ్’ (ఇంతకుముందెన్నడూ లేని శోకం) అనే మాటతో — వనవాసంలో, సీతాపహరణంలో, సీతాపరిత్యాగంలో కూడా కలగని శోకం ఈ రోజు కలిగిందని రాముడే స్వయంగా చెబుతున్నాడు. ‘శ్రీరివ రూపిణీ’ (రూపం ధరించిన లక్ష్మిలా) అనే ఉపమానం సీత లక్ష్మీస్వరూపమని సూచిస్తుంది, దీనిని బ్రహ్మ ముందు స్పష్టం చేస్తాడు. లంక స్మరణ రాముని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సముద్రాన్ని దాటినవాడు భూమి క్రిందికి వెళ్ళలేడా? సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గ మొత్తం లేదు. మునుల, వానరుల ‘సాధు’ ఘోష సీతకు ప్రశంస, కానీ రామునికి అది వియోగపు ఘోష.

‘వసుధాదేవీ, పూజ్యురాలా, నా సీతను తిరిగి అప్పగించు; లేకపోతే నేనెలాంటివాడినో నీకు తెలిసినట్లే నా రోషాన్ని చూపిస్తాను. నీవు నాకు అత్తగారివే అనుకో; పూర్వం నాగలి పట్టి దున్నుతున్న జనకుడు నీ దగ్గరి నుండే మైథిలిని పైకి తీశాడు. కాబట్టి సీతను తిరిగి ఇవ్వు, లేదా నాకూ ఒక వివరాన్ని ఇవ్వు; పాతాళంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఆమెతో కలిసి నివసిస్తాను. ఆ సీతను తీసుకురా; మైథిలి కోసం నేను మత్తుడినై ఉన్మత్తుడిలా ఉన్నాను. సీతను యథారూపంగా నాకు భూతలంపై ఇవ్వకపోతే, పర్వతాలూ అడవులతో సహా నీ ఉనికినంతా ధ్వంసం చేస్తాను; భూమిని నాశనం చేస్తాను; ఇక్కడ అంతా జలమయమైపోవుగాక.’ ఇక్కడ రాముని క్రోధం శోకం నుండే పుట్టింది — భూమిని అత్తగా భావించి కూడా, భార్య పుట్టింటిపై అల్లుడు కోపించినట్లు, అతడు ఆమెపై కోపిస్తున్నాడు. ‘నాగలి పట్టి దున్నుతున్న’ అనే మాట బాలకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది — జనకుడు యజ్ఞభూమిని దున్నుతుండగా నాగలి కొన నుండి సీతను పొందాడు. ‘పాతాళంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా’ — రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి అయినా సీతతో ఎక్కడైనా నివసించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ‘సర్వమాపో భవన్త్విహ’ (ఇక్కడ అంతా జలమయమైపోవుగాక) అనేది ప్రళయపు భీషణమైన బెదిరింపు — ఇది విష్ణువు సంహారశక్తికి సంకేతం, దీనినే బ్రహ్మ ముందు ‘వైష్ణవ జన్మ’ అని గుర్తుచేస్తాడు. ‘మత్తోఽహం మైథిలీకృతే’ (మైథిలి కోసం నేను మత్తుడినయ్యాను) అనేది స్వీకృతి — ధీరుడైన రాముడు కూడా ప్రియావియోగంలో ఉన్మత్తుడిలా అవుతున్నాడు. ఈ విధంగా కరుణ, రౌద్ర రసాలు ఒకేచోట కలిశాయి. అతడు రాజుగా కాక, భర్తగా మాట్లాడుతున్నాడు.

క్రోధశోకాలతో నిండిన కాకుత్స్థుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా బ్రహ్మ దేవగణాలతో కలిసి రఘునందనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, రామా, సువ్రతా, నీవు సంతాపపడకూడదు; శత్రుసంహారకా, నీ పూర్వభావాన్నీ, పూర్వమంత్రాంగాన్నీ స్మరించు. మహాబాహూ, సాటిలేని నిన్ను నేను గుర్తుచేయవలసిన పని లేదు — అయినా, ఎదిరించరానివాడా, ఈ ముహూర్తాన్ని స్మరించు, నీ వైష్ణవ జన్మను స్మరించు. సీత నిర్మలురాలు, సాధ్వి, పూర్వం నుండీ నీకే అంకితమైనది; నిన్ను ఆశ్రయించిన తపోబలం వల్ల ఆమె సుఖంగా నాగలోకానికి వెళ్ళింది. స్వర్గంలో ఆమెతో నీకు మళ్ళీ సమాగమం కలుగుతుంది, సందేహం లేదు. ఈ సభ మధ్యలో నేను చెప్పేది విను.’ బ్రహ్మ ఓదార్పు రెండు విధాలు — మొదట రాముని స్వరూపాన్ని గుర్తుచేయడం, తరువాత సీత శుభగతి. ‘వైష్ణవ జన్మ’ అనే మాటతో రాముడు విష్ణువు అవతారమని స్పష్టంగా గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘పూర్వభావాన్నీ మంత్రాంగాన్నీ’ — దేవతల పూర్వమంత్రాంగం, అందులో రావణవధ కోసం అవతారం నిశ్చయించబడింది. ‘తవ పూర్వపరాయణా’ (పూర్వం నుండీ నీకే అంకితమైనది) అంటే సీత పూర్వమే — లక్ష్మీరూపంలో — విష్ణువు భార్య అని. ‘స్వర్గంలో సమాగమం’ అనే ప్రతిజ్ఞ రాముని స్వర్గారోహణకు పూర్వసూచన. ‘నాగలోకం సుఖంగా వెళ్ళింది’ — భూమి క్రింద నాగుల లోకం ఉంది, అక్కడికి ఆమె దుఃఖంతో కాక సుఖంగా వెళ్ళింది. ‘నిన్ను నేను గుర్తుచేయవలసిన పని లేదు’ అని బ్రహ్మ వినయంతో అంటున్నాడు — అతనికి రాముని మహిమ తెలుసు. ఈ విధంగా బ్రహ్మ రాముని దుఃఖాన్ని కేవలం కరుణతో కాక, ధర్మదృష్టితో శమింపజేస్తున్నాడు.

‘కావ్యాలలో ఉత్తమమైన ఈ కావ్యాన్నే నీవు విన్నావు; రామా, అది అంతటినీ విస్తారంగా వివరిస్తుంది, సందేహం లేదు. వీరా, జన్మ మొదలుకొని నీవు అనుభవించిన సుఖదుఃఖాలూ, భవిష్యత్తులో జరిగే ఉత్తరభాగమూ — ఇదంతా వాల్మీకి ఇక్కడ రచించాడు. రామా, ఇది ఆదికావ్యం, అంతా నీపైనే ప్రతిష్ఠితమైంది; రాఘవుడు తప్ప మరెవ్వరూ కావ్యాల యశస్సుకు అర్హులు కారు. దేవతలతో కలిసి నేను ఇదంతా ఇంతకుముందే విన్నాను — దివ్యమైనది, అద్భుతరూపమైనది, సత్యవాక్యమైనది, దాపరికం లేనిది. పురుషశార్దూలా, అటువంటి నీవు ధర్మంతో ఏకాగ్రచిత్తుడవై రామాయణ కావ్యపు మిగిలిన భవిష్యద్భాగాన్ని విను. మహాయశస్వీ, ఇక్కడ కావ్యపు మిగిలిన భాగం ‘ఉత్తరం’ అనే పేరు గలది; మహాతేజస్వీ, ఆ ఉత్తమమైన దానిని ఋషులతో కలిసి విను. కాకుత్స్థా, రఘునందనా, వీరా, పరమర్షి రచించిన ఈ ఉత్తమమైన దాన్ని నీవే వినాలి, మరెవ్వరూ కాదు.’ ఇంతటి మాటలు చెప్పి త్రిభువనేశ్వరుడైన బ్రహ్మదేవుడు తన బంధువులైన దేవతలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఉన్న బ్రహ్మలోకవాసులైన మహాత్ములూ మహాతేజస్సు గలవారూ అయిన ఋషులు బ్రహ్మ అనుమతితో వెనక్కి మళ్ళారు — బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళలేదు. ఇక్కడ కావ్యపు ఆత్మచింతన ఉంది — రామాయణం తనను తాను ‘ఆదికావ్యం’ అని, రాముడే దాని నాయకుడని ప్రకటించుకుంటోంది. కావ్యశ్రవణం ద్వారా రాముని శోకాన్ని శమింపజేయాలని బ్రహ్మ కోరుకుంటున్నాడు — భవిష్యత్తు తెలిస్తే వర్తమాన దుఃఖం తేలికవుతుంది. ‘ఉత్తరం నామ’ (ఉత్తరం అనే పేరు గలది) అని ఉత్తరకాండ పేరు ఇక్కడ కావ్యంలోనే చెప్పబడింది. రాముని జీవితం కావ్యంలో ముందుగానే గ్రథించబడిందని, బ్రహ్మ మాట ప్రకారం రాముడు తన భవిష్యత్తును కూడా వింటాడని — ఇది ఉత్తరకాండలోని విలక్షణమైన ఆత్మసందర్భం.

ఆ ఋషులు రాఘవుని విషయంలో రాబోయే ఉత్తరభాగాన్ని వినాలనే మనస్సుతో అక్కడే ఉండిపోయారు. అప్పుడు దేవదేవుడైన బ్రహ్మ పలికిన ఆ శుభవాణిని విని పరమతేజస్వి అయిన రాముడు వాల్మీకితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, బ్రహ్మలోకవాసులైన ఋషులు నా భవిష్యత్తు అయిన ఉత్తరభాగాన్ని వినాలని కోరుకుంటున్నారు; అది రేపు మొదలవుగాక.’ ఈ విధంగా నిశ్చయం చేసి, కుశలవులను వెంట తీసుకొని, ఆ జనసమూహాన్ని పంపివేసి, అతడు పర్ణశాలకు వెళ్ళాడు. ఆ సీతనే తలచుకొని శోకిస్తున్న అతనికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. రాముడు శోకాన్నీ వదలడు, కర్తవ్యాన్నీ వదలడు — బ్రహ్మ మాటను మన్నించి రేపు ఉత్తరభాగం వినాలని నిశ్చయిస్తాడు. ‘కుశలవులను వెంట తీసుకొని’ అనే మాట మార్మికమైనది — సీత వెళ్ళిపోయింది, కానీ ఆమె పుత్రులను రాముడు స్వీకరించి తన పర్ణశాలకు తీసుకువెళ్తున్నాడు; ఇప్పుడు వారు కేవలం ముని శిష్యులు కాదు, రాముని పుత్రులే. చివరి శ్లోకం సంక్షిప్తమైనది, కానీ కరుణాభరితం — రాత్రివేళ ఒంటరిగా రాముడు సీతను గురించి శోకిస్తున్నాడు. ఈ సర్గకు బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో ఏ ప్రతిరూపమూ లేదు; ఇది వల్గేట్ ప్రక్షేపం లాంటిది, కానీ ముద్రణలో ‘అష్టనవతితమః సర్గః’ (తొంభై ఎనిమిదవ సర్గ) అని సంఖ్య వేయబడింది, ఏ ప్రక్షిప్త చిహ్నమూ పాదపీఠికా లేదు. తరువాతి సర్గలో ఉత్తరభాగపు గానమూ, రాముని ఉత్తరజీవితమూ వర్ణించబడతాయి. ఈ విధంగా శోకమూ కర్తవ్యమూ రెండూ ఈ సర్గ చివరలో కలిసి నిలుస్తాయి.

வைதேகி ரசாதலத்துக்குள் நுழைந்ததும், வானரர்கள் அனைவரும் முனிவர்களும் ராமனின் முன்னிலையில் ‘நன்று, கற்புடையவள்’ என்று கூவினர். ராமனோ யாகக் கோலைப் பற்றிக்கொண்டு, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களுடன், தலைகுனிந்து, மனம் நொந்து, மிகுந்த துயரில் ஆழ்ந்திருந்தான். நெடுநேரம் அழுது, பலமுறை கண்ணீர் சிந்தி, சினமும் சோகமும் ஆட்கொண்டவனாக அவன் சொன்னான் — ‘இதுவரை அனுபவித்திராத சோகம் என் மனத்தைத் தீண்ட விரும்புவது போல இருக்கிறது; ஏனெனில் உருவெடுத்த திருமகள் போன்ற சீதை என் கண் முன்னாலேயே மறைந்தாள். அந்தச் சீதை முன்பு பெருங்கடலுக்கு அப்பால் இலங்கையில் கண்ணுக்கு மறைந்திருந்தாள்; அங்கிருந்தும் என்னால் மீட்டுக் கொண்டுவரப்பட்டாள்; பூமிக்குள்ளிருந்து மீட்பது பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ இந்தச் சர்க்கத்தில் ராமனின் மனிதத்தன்மை முழுமையாக வெளிப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் திடமான அரசனாக இருந்தவன் இப்போது கோலைப் பற்றிக்கொண்டு அழுகிறான். ‘யாகக் கோலைப் பற்றிக்கொண்டு’ என்ற சித்திரம் சிறப்பானது — அரசன் யாகதீட்சை பெற்றவன், கையில் தீட்சைக் கோல்; சோகத்தால் கால்களும் தாங்காதவை போல, அதையே பற்றிக்கொண்டு நிற்கிறான். ‘இதுவரை அனுபவித்திராத சோகம்’ என்ற சொல்லால் — வனவாசத்திலும், சீதை கவரப்பட்டபோதும், சீதையைக் கைவிட்டபோதும் இல்லாத சோகம் இன்று உண்டானது என்று ராமனே சொல்கிறான். ‘உருவெடுத்த திருமகள் போல’ என்ற உவமை சீதை லக்ஷ்மியே என்பதைச் சுட்டுகிறது; பிரம்மா பின்னர் அதைத் தெளிவுபடுத்துவார். இலங்கையின் நினைவு ராமனின் வீரத்தை நினைவூட்டுகிறது — கடலைக் கடந்தவன் பூமிக்கு அடியில் செல்லமாட்டானா? திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தச் சர்க்கம் முழுவதுமே இல்லை. முனிவர்களும் வானரர்களும் எழுப்பிய ‘நன்று’ என்ற முழக்கம் சீதைக்குப் புகழ்ச்சி; ஆனால் ராமனுக்கோ அது பிரிவின் முழக்கம்.

‘பூமிதேவியே, அம்மையே, என் சீதையைத் திருப்பித் தா; இல்லையேல், என்னை நீ அறிந்திருக்கும் விதத்திலேயே என் சினத்தைக் காட்டுவேன். நீ என் மாமியார்தான் என்பது உண்மை; உன்னிடமிருந்துதான் முன்பு கையில் கொழுவுடன் உழுதுகொண்டிருந்த ஜனகனால் மைதிலி எடுக்கப்பட்டாள். ஆகவே சீதையைத் திருப்பித் தா, அல்லது எனக்கும் இடம் கொடு; பாதாளத்திலோ சுவர்க்கத்தின் உச்சியிலோ அவளுடன் சேர்ந்து வாழ்வேன். அந்தச் சீதையைக் கொண்டுவா; மைதிலிக்காக நான் பித்தேறியவன் போல ஆகிவிட்டேன். இருந்தபடியே சீதையை இந்தப் பூமியின் மேல் நீ எனக்குத் தராவிட்டால், மலைகளும் காடுகளும் உட்பட உன் இருப்பு முழுவதையும் அழித்துவிடுவேன்; பூமியை நாசமாக்குவேன்; இங்கே எல்லாம் நீராகட்டும்.’ இங்கே ராமனின் சினம் சோகத்திலிருந்தே பிறந்தது — பூமியை மாமியாராகக் கருதியும் அவள் மீது சினங்கொள்கிறான், மனைவியின் தாய்வீட்டின் மீது மருமகன் சினப்பது போல. ‘கையில் கொழுவுடன் உழுதுகொண்டிருந்த’ என்பது பால காண்டத்தின் கதையை நினைவூட்டுகிறது — ஜனகன் யாகபூமியை உழும்போது ஏர்முனையிலிருந்து சீதையைப் பெற்றான். ‘பாதாளத்திலோ சுவர்க்கத்தின் உச்சியிலோ’ — ராமன் அரசைத் துறந்தேனும் சீதையுடன் எங்கும் வாழத் தயாராக இருக்கிறான். ‘இங்கே எல்லாம் நீராகட்டும்’ என்பது பிரளயம் பற்றிய அச்சுறுத்தும் எச்சரிக்கை — இது விஷ்ணுவின் அழிக்கும் ஆற்றலுக்கான குறிப்பு; பிரம்மா பின்னர் ‘விஷ்ணுவாகப் பிறந்ததை’ நினைவூட்டுவார். ‘மைதிலிக்காக நான் பித்தேறியவன்’ என்ற ஒப்புதல் — திடமான ராமனும் அன்புக்குரியவளைப் பிரிந்தபோது பித்தேறியவன் போல ஆகிறான். இவ்வாறு கருணைச்சுவையும் வெகுளிச்சுவையும் ஒருங்கே கலக்கின்றன. அவன் அரசனாக அல்ல, கணவனாகப் பேசுகிறான்.

சினமும் சோகமும் கொண்ட காகுத்தன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கையில், பிரம்மா தேவர் கூட்டங்களுடன் ரகுநந்தனனிடம் சொன்னார் — ‘ராமா, ராமா, நல்ல நோன்புடையவனே, நீ வருந்தத் தகாது; பகைவரை வாட்டுபவனே, உன் முந்தைய நிலையையும் முன்பு செய்த ஆலோசனையையும் நினைவுகூர். நீண்ட கைகளுடையவனே, ஒப்பற்ற உனக்கு நான் நினைவூட்டத் தேவையில்லைதான் — ஆயினும் வெல்லற்கரியவனே, இந்தக் கணத்தை நினைவுகூர், நீ விஷ்ணுவாகப் பிறந்ததை நினைவுகூர். களங்கமற்றவளும் கற்புடையவளுமான சீதை முன்பிருந்தே உன்னையே சார்ந்தவள்; உன்னைச் சார்ந்திருந்ததால் உண்டான தவ வலிமையால் அவள் இனிதே நாகலோகத்துக்குச் சென்றாள். சுவர்க்கத்தில் அவளுடன் உனக்கு மீண்டும் சேர்க்கை உண்டாகும்; ஐயமில்லை. இந்த அவையின் நடுவே நான் சொல்வதைக் கேள்.’ பிரம்மாவின் ஆறுதல் இருவகையானது — முதலில் ராமனின் உண்மை இயல்பை நினைவூட்டுதல், பிறகு சீதைக்கு உண்டான நல்ல கதி. ‘விஷ்ணுவாகப் பிறந்தது’ என்பதால் ராமன் விஷ்ணுவின் அவதாரம் என்பது தெளிவாக நினைவூட்டப்படுகிறது; ‘முந்தைய நிலையையும் ஆலோசனையையும்’ — ராவணனைக் கொல்வதற்காக அவதாரம் எடுக்க முடிவு செய்யப்பட்ட தேவர்களின் முந்தைய ஆலோசனை. ‘முன்பிருந்தே உன்னையே சார்ந்தவள்’ என்பது சீதை முன்பே — லக்ஷ்மியாக — விஷ்ணுவின் மனைவி என்பதைக் குறிக்கிறது. ‘சுவர்க்கத்தில் சேர்க்கை’ என்ற உறுதிமொழி ராமன் சுவர்க்கத்துக்கு ஏறுவதன் முன்னறிவிப்பு. ‘இனிதே நாகலோகத்துக்குச் சென்றாள்’ — பூமிக்கு அடியில் உள்ள நாகர்களின் உலகம்; அங்கே அவள் துயரத்துடன் அல்ல, இன்பத்துடன் சென்றாள். ‘நான் உனக்கு நினைவூட்டத் தேவையில்லைதான்’ என்று பிரம்மா பணிவுடன் சொல்கிறார் — ராமனின் பெருமையை அவர் அறிவார். இவ்வாறு பிரம்மா ராமனின் துயரத்தைக் கருணையால் மட்டுமன்றி, தர்மப் பார்வையால் தணிக்கிறார்.

‘காவியங்களுள் சிறந்த இந்தக் காவியத்தையே நீ கேட்டாய்; ராமா, அது அனைத்தையும் விரிவாக விளக்கும்; ஐயமில்லை. வீரனே, பிறப்பு முதல் நீ அனுபவித்த இன்பதுன்பங்களும், இனி வரப்போகும் உத்தர பாகமும் — இவை அனைத்தையும் வால்மீகி இங்கே இயற்றியுள்ளார். ராமா, இது ஆதிகாவியம்; அனைத்தும் உன்னிலேயே நிலைகொண்டுள்ளது; ராகவனைத் தவிர வேறு எவரும் காவியங்களின் புகழுக்கு உரியவரல்லர். தெய்வீகமானதும், வியப்பான வடிவுடையதும், உண்மைச் சொற்களுடையதும், மறைவற்றதுமான இவை அனைத்தையும் நான் தேவர்களுடன் முன்பே கேட்டிருக்கிறேன். மனிதருள் புலியே, தர்மத்தில் நன்கு ஒருமுகப்பட்டவனாக, ராமாயணக் காவியத்தின் எஞ்சிய பகுதியை — வரப்போவதை — கேள். பெரும்புகழுடையவனே, இங்கே காவியத்தின் எஞ்சிய பகுதி ‘உத்தரம்’ எனப்படும்; பேரொளி படைத்தவனே, சிறந்த அதை ரிஷிகளுடன் கேள். காகுத்தனே, ரகுநந்தனா, வீரனே, பரமரிஷியால் இயற்றப்பட்ட இந்தச் சிறந்த பகுதியை நீயே கேட்க வேண்டும், வேறு எவரும் அல்ல.’ இவ்வளவு சொல்லிவிட்டு, மூவுலகங்களுக்கும் தலைவரான பிரம்மதேவர் தம் உறவினர்களான தேவர்களுடன் சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றார். அங்கிருந்த பிரம்மலோகத்தைச் சேர்ந்த, பேராற்றல் படைத்த மகாத்மாக்களான ரிஷிகள் பிரம்மாவின் அனுமதியுடன் தங்கிவிட்டனர் — பிரம்மலோகத்துக்குச் செல்லவில்லை. இங்கே காவியம் தன்னைப் பற்றியே சிந்திக்கிறது — ராமாயணம் தன்னைத் தானே ‘ஆதிகாவியம்’ என்றும், ராமனே அதன் நாயகன் என்றும் அறிவிக்கிறது. காவியத்தைக் கேட்கச் செய்வதன் மூலம் ராமனின் சோகத்தைத் தணிக்க பிரம்மா விரும்புகிறார் — எதிர்காலத்தை அறிந்தால் நிகழ்காலத்தின் துயரம் இலகுவாகிறது. ‘உத்தரம் எனப்படும்’ என்பதால் உத்தர காண்டத்தின் பெயர் இங்கே காவியத்துக்குள்ளேயே சொல்லப்படுகிறது. ராமனின் வாழ்க்கை முன்பே காவியத்தில் அமைக்கப்பட்டுவிட்டது என்ற பிரம்மாவின் சொல்லால், ராமன் தன் எதிர்காலத்தையும் கேட்பான் — இது உத்தர காண்டத்தின் தனித்தன்மை வாய்ந்த தன்னைத்தானே சுட்டும் இயல்பு.

அந்த ரிஷிகள் ராகவனின் வாழ்வில் வரப்போகும் உத்தர பாகத்தைக் கேட்க விரும்பித் தங்கியிருந்தனர். பிறகு தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவரான பிரம்மா சொன்ன அந்த மங்கலமான சொல்லைக் கேட்டு, பேரொளி படைத்த ராமன் வால்மீகியிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘பூஜ்யரே, பிரம்மலோக ரிஷிகள் என் வாழ்வில் வரப்போகும் உத்தர பாகத்தைக் கேட்க விரும்புகின்றனர்; அது நாளை தொடங்கட்டும்.’ இவ்வாறு முடிவு செய்து, குசீலவர்களை உடன் அழைத்துக்கொண்டு, அந்த மக்கள் வெள்ளத்துக்கு விடைகொடுத்து, அவன் இலைக்குடிலுக்குச் சென்றான். அதே சீதையை எண்ணி வருந்திக்கொண்டிருந்த அவனுக்கு அந்த இரவு கழிந்தது. ராமன் சோகத்தையும் கைவிடுவதில்லை, கடமையையும் கைவிடுவதில்லை — பிரம்மாவின் சொல்லை மதித்து, மறுநாள் உத்தர பாகத்தைக் கேட்க முடிவெடுக்கிறான். ‘குசீலவர்களை உடன் அழைத்துக்கொண்டு’ என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது — சீதை சென்றுவிட்டாள்; ஆனால் அவளுடைய மைந்தர்களை ராமன் ஏற்றுக்கொண்டு தன் இலைக்குடிலுக்கு அழைத்துச் செல்கிறான்; இப்போது அவர்கள் முனிவரின் சீடர்கள் மட்டுமல்லர், ராமனின் மைந்தர்களே. கடைசிச் சுலோகம் சுருக்கமானது, ஆனால் உருக்கமானது — இரவில் தனிமையில் ராமன் சீதையை எண்ணி வருந்துகிறான். இந்தச் சர்க்கத்துக்கு பரோடா திறனாய்வுப் பதிப்பில் எந்த இணைப்பகுதியும் இல்லை; இது வல்கேட் பாடத்தின் இடைச்செருகல் போலத் தெரிகிறது; ஆயினும் அச்சுப் பதிப்பில் இது ‘தொண்ணூற்றெட்டாம் சர்க்கம்’ என்று எண்ணிடப்பட்டுள்ளது; இடைச்செருகல் என்ற குறியோ அடிக்குறிப்போ எதுவும் இல்லை. அடுத்த சர்க்கத்தில் உத்தர பாகத்தின் பாடலும் ராமனின் பிற்கால வாழ்க்கையும் வருணிக்கப்படும். இவ்வாறு சோகமும் கடமையும் இரண்டுமே இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதியில் ஒருங்கே நிற்கின்றன.

ವೈದೇಹಿಯು ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧ್ವಿ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ರಾಮನಾದರೋ ದಂಡಕಾಷ್ಠವನ್ನು — ಯಜ್ಞದಂಡವನ್ನು — ಆಧಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅತ್ತು, ಪದೇ ಪದೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗದ ಶೋಕವು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯು ಕಣ್ಮರೆಯಾದಳು. ಹಿಂದೆ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸೀತೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದ್ದಳು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಕರೆತಂದೆನು; ಇನ್ನು ಭೂತಲದಿಂದ ತರುವುದೇನು ಮಹಾ?’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನುಷ್ಯಭಾವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೀರನಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ದಂಡವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ದಂಡಕಾಷ್ಠಮವಷ್ಟಭ್ಯ’ (ದಂಡವನ್ನು ಊರಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ರಾಜನು ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷಿತ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಾದಂಡ; ಶೋಕದಿಂದ ಕಾಲುಗಳೂ ಅವನನ್ನು ತಾಳಲಾರವೋ ಎಂಬಂತೆ ಅದನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಭೂತಪೂರ್ವಂ ಶೋಕಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಆಗದ ಶೋಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ವನವಾಸದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಸೀತಾಪರಿತ್ಯಾಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಆಗದ ಶೋಕ ಇಂದು ಆಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀರಿವ ರೂಪಿಣೀ’ (ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು. ಲಂಕೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದವನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗಲಾರನೇ? ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಗವೇ ಇಲ್ಲ. ಮುನಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾನರರ ‘ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಘೋಷವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಅದು ವಿಯೋಗದ ಘೋಷ.

‘ವಸುಧಾದೇವಿಯೇ, ಪೂಜ್ಯಳೇ, ನನ್ನ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲ್ಲಂತೆಯೇ, ನನ್ನ ರೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುವೆನು. ನೀನು ನನ್ನ ಅತ್ತೆಯೇ ಹೌದು; ಹಿಂದೆ ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಉಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದಲೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು, ಇಲ್ಲವೆ ನನಗೂ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡು; ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವಳೊಡನೆಯೇ ನಾನು ವಾಸಿಸುವೆನು. ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡು; ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಉನ್ಮತ್ತನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಿಂದಿನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಪರ್ವತ-ವನಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವೆನು; ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವೆನು; ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವು ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅತ್ತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೂ, ಅಳಿಯನು ಹೆಂಡತಿಯ ತವರುಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುವಂತೆ, ಅವನು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಫಾಲಹಸ್ತೇನ ಕರ್ಷತಾ’ (ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಉಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಜನಕನು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವಾಗ ನೇಗಿಲಿನ ಮೊನೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ‘ಪಾತಾಳೇ ನಾಕಪೃಷ್ಠೇ ವಾ’ (ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ) — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ವಾಸಿಸಲು ರಾಮನು ಸಿದ್ಧ. ‘ಸರ್ವಮಾಪೋ ಭವಂತ್ವಿಹ’ (ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ಪ್ರಳಯದ ಭೀಷಣ ಬೆದರಿಕೆ — ಇದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಹಾರಕಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ; ಇದನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದೆ ‘ಜನ್ಮ ವೈಷ್ಣವಮ್’ (ನಿನ್ನ ವೈಷ್ಣವ ಜನ್ಮ) ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವನು. ‘ಮತ್ತೋಽಹಂ ಮೈಥಿಲೀಕೃತೇ’ (ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಉನ್ಮತ್ತ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕೃತಿ — ಧೀರನಾದ ರಾಮನೂ ಪ್ರಿಯಾವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕರುಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ. ಅವನು ರಾಜನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಪತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕ್ರೋಧ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ರಾಮ, ಸುವ್ರತನೇ, ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬಾರದು; ಶತ್ರುಕರ್ಶನನೇ, ನಿನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಭಾವವನ್ನೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅನುಪಮನಾದ ನಿನಗೆ ನಾನು ನೆನಪಿಸಬೇಕಾದುದೇನಿಲ್ಲ — ಆದರೂ, ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವೈಷ್ಣವ ಜನ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ. ಸೀತೆಯು ನಿರ್ಮಲೆಯೂ ಸಾಧ್ವಿಯೂ, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವಳು; ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯದ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಸುಖವಾಗಿ ನಾಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾಳೆ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಗಮವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳು.’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾಂತ್ವನ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸ್ವರೂಪಸ್ಮರಣೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಶುಭಗತಿ. ‘ವೈಷ್ಣವಂ ಜನ್ಮ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ಪೂರ್ವಕಂ ಭಾವಂ ಮಂತ್ರಂ ಚ’ (ಹಿಂದಿನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ) — ರಾವಣವಧೆಗಾಗಿ ಅವತಾರವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ. ‘ತವ ಪೂರ್ವಪರಾಯಣಾ’ (ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವಳು) ಎಂದರೆ ಸೀತೆ ಮೊದಲೇ — ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪತ್ನಿ ಎಂದು. ‘ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಮನ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ನಾಗಲೋಕಂ ಸುಖಂ ಪ್ರಾಯಾತ್’ (ಸುಖವಾಗಿ ನಾಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು) — ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗಿರುವ ನಾಗರ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅವಳು ದುಃಖದಿಂದಲ್ಲ, ಸುಖದಿಂದ ಹೋದಳು. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ನ ಖಲು ತ್ವಾಂ ಸ್ಮಾರಯೇಯಮ್’ (ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಸಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇವಲ ಕರುಣೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಕೇಳಿದ ಈ ಕಾವ್ಯವೇ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದುದು; ರಾಮ, ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ಜನ್ಮದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ನೀನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನೂ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇದರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮ, ಇದು ಆದಿಕಾವ್ಯ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ; ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರಾರೂ ಕಾವ್ಯಗಳ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಲು ಅರ್ಹರಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ — ದಿವ್ಯವೂ ಅದ್ಭುತರೂಪವೂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯವೂ ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದುದೂ ಆದುದನ್ನು. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ‘ಉತ್ತರ’ ಎಂದು ಹೆಸರು; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಆ ಉತ್ತಮ ಭಾಗವನ್ನು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಕೇಳು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ವೀರನೇ, ಪರಮರ್ಷಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಈ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಕೇಳಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಬಂಧುಗಳಂತಿರುವ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆದ ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಉಳಿದುಕೊಂಡರು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವು ತನ್ನನ್ನು ‘ಆದಿಕಾವ್ಯ’ ಎಂದೂ, ರಾಮನೇ ಅದರ ನಾಯಕನೆಂದೂ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾವ್ಯಶ್ರವಣದಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿತರೆ ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತರಂ ನಾಮ’ (ಉತ್ತರ ಎಂದು ಹೆಸರು) ಎಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದೊಳಗೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ಜೀವನವು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳುವನು — ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಆತ್ಮಸಂದರ್ಭ.

ಆ ಋಷಿಗಳು ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ದೇವದೇವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಆ ಶುಭವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾಸಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ನನ್ನ ಮುಂದಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ನಾಳೆ ಆರಂಭವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಆ ಜನಸಾಗರವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ನಾಳೆ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಶೀಲವೌ ಸಂಪ್ರಗೃಹ್ಯ’ (ಕುಶೀಲವರನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಹೋದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಪುತ್ರರನ್ನು ರಾಮನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಈಗ ಅವರು ಕೇವಲ ಮುನಿಯ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲ, ರಾಮನದೇ ಮಕ್ಕಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಬರೋಡಾದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತಿರೂಪವೂ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಪ್ರಕ್ಷೇಪದಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತೊಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗ’ ಎಂದು ಕ್ರಮಾಂಕಿತವಾಗಿದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಚಿಹ್ನೆಯಾಗಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಗಾನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಉತ್ತರಜೀವನ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಹೀಗೆ ಶೋಕವೂ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

വൈദേഹി രസാതലത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ എല്ലാ വാനരരും മുനിമാരും രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ ‘സാധ്വി, നന്ന്, നന്ന്!’ എന്ന് ഉറക്കെ വിളിച്ചു. എന്നാൽ രാമനാകട്ടെ, യജ്ഞദണ്ഡമായ ദണ്ഡകാഷ്ഠത്തിൽ ഊന്നിനിന്ന്, കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, തല കുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. ഏറെനേരം കരഞ്ഞ് പലതവണ കണ്ണീർ പൊഴിച്ച് ക്രോധവും ശോകവും നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ഒരു ശോകം എന്റെ മനസ്സിനെ സ്പർശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ; കാരണം, ഞാൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ രൂപമെടുത്ത ശ്രീയെപ്പോലുള്ള സീത മറഞ്ഞുപോയി. പണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിനക്കരെ ലങ്കയിൽ കാണാതായ സീതയെ അവിടെനിന്നുപോലും ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നു; പിന്നെ ഭൂതലത്തിൽനിന്ന് എന്തിനാണു പ്രയാസം?’ ഈ സർഗത്തിൽ രാമന്റെ മനുഷ്യഭാവം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ധീരനായ രാജാവായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ദണ്ഡത്തിൽ ഊന്നിനിന്നു കരയുന്നു. ‘ദണ്ഡകാഷ്ഠത്തിൽ ഊന്നി’ എന്ന ചിത്രം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവ് യജ്ഞദീക്ഷിതനാണ്, കയ്യിൽ ദീക്ഷാദണ്ഡമുണ്ട്; ശോകത്താൽ കാലുകൾപോലും താങ്ങാത്തതുപോലെ അതിൽ പിടിച്ചാണ് അദ്ദേഹം നിൽക്കുന്നത്. ‘അഭൂതപൂർവമായ ശോകം’ എന്ന പദത്താൽ — വനവാസത്തിലും സീതാപഹരണത്തിലും സീതാപരിത്യാഗത്തിലും ഉണ്ടാകാത്ത ശോകം ഇന്നുണ്ടായി എന്ന് രാമൻതന്നെ പറയുന്നു. ‘ശ്രീരിവ രൂപിണീ’ (രൂപമെടുത്ത ശ്രീയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സീതയുടെ ലക്ഷ്മീത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് പിന്നീട് അതു വ്യക്തമാക്കും. ലങ്കയുടെ സ്മരണ രാമന്റെ പരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സമുദ്രം കടന്നവന് ഭൂമിക്കടിയിലേക്കു പോകാനാവില്ലേ? സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സർഗം മുഴുവനായും ഇല്ല. മുനിമാരുടെയും വാനരരുടെയും ‘നന്ന്’ എന്ന ഘോഷം സീതയ്ക്കുള്ള പ്രശംസയാണ്; എന്നാൽ രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതു വിയോഗത്തിന്റെ ഘോഷമാണ്.

‘വസുധാദേവീ, ഭവതി എന്റെ സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ, എന്നെ നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ, അതുപോലെ ഞാൻ എന്റെ രോഷം കാണിക്കും. നീ എന്റെ ശ്വശ്രുവാണ് (ഭാര്യാമാതാവ്) എന്നതു ശരിതന്നെ; പണ്ട് കൊഴു കയ്യിലേന്തി ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകൻ നിന്റെ പക്കൽനിന്നാണല്ലോ മൈഥിലിയെ ഉയർത്തിയെടുത്തത്. അതിനാൽ സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ എനിക്കും ഇടം തരിക; പാതാളത്തിലായാലും സ്വർഗത്തിലായാലും അവളോടൊപ്പം ഞാൻ വസിക്കട്ടെ. ആ സീതയെ കൊണ്ടുവരിക; മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഉന്മത്തനെപ്പോലെയായിരിക്കുന്നു. സീതയെ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന രൂപത്തിൽത്തന്നെ മഹീതലത്തിൽ എനിക്കു തിരികെ തന്നില്ലെങ്കിൽ, പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ നിന്റെ നിലനിൽപ്പു മുഴുവൻ ഞാൻ തകർക്കും; ഭൂമിയെ നശിപ്പിക്കും; ഇവിടെയെല്ലാം ജലമായിത്തീരട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ക്രോധം ശോകത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചതാണ് — മരുമകൻ ഭാര്യയുടെ മാതൃഗൃഹത്തോടെന്നപോലെ, ഭൂമിയെ ശ്വശ്രുവായി കരുതിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം അവളോടു കോപിക്കുന്നു. ‘കൊഴു കയ്യിലേന്തി ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന’ എന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — യജ്ഞഭൂമി ഉഴുതുകൊണ്ടിരിക്കെ ജനകന് കലപ്പയുടെ മുനയിൽനിന്ന് സീതയെ ലഭിച്ചു. ‘പാതാളത്തിലായാലും സ്വർഗത്തിലായാലും’ — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും സീതയോടൊപ്പം എവിടെയും വസിക്കാൻ രാമൻ തയ്യാറാണ്. ‘സർവമാപോ ഭവന്ത്വിഹ’ (ഇവിടെയെല്ലാം ജലമായിത്തീരട്ടെ) എന്നത് പ്രളയത്തിന്റെ ഭീഷണമായ ഭീഷണിയാണ് — ഇത് വിഷ്ണുവിന്റെ സംഹാരശക്തിയുടെ സൂചനയാണ്; ബ്രഹ്മാവ് പിന്നീട് ‘വൈഷ്ണവജന്മം’ എന്ന് അത് ഓർമിപ്പിക്കും. ‘മത്തോഽഹം മൈഥിലീകൃതേ’ (മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഉന്മത്തനായിരിക്കുന്നു) എന്ന സ്വീകാരം — ധീരനായ രാമൻപോലും പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ ഉന്മത്തനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ കരുണവും രൗദ്രവും എന്ന രണ്ടു രസങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. അദ്ദേഹം രാജാവായല്ല, ഭർത്താവായാണ് സംസാരിക്കുന്നത്.

ക്രോധവും ശോകവും നിറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവ് രഘുനന്ദനനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാമാ, സുവ്രതാ, അങ്ങ് സന്താപപ്പെടരുത്; ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നവനേ, അങ്ങയുടെ പൂർവഭാവവും ദേവന്മാരുടെ പഴയ മന്ത്രണവും ഓർക്കുക. മഹാബാഹോ, അനുത്തമനായ അങ്ങയെ ഞാൻ ഓർമിപ്പിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ — എങ്കിലും ദുർധർഷനായവനേ, ഈ മുഹൂർത്തം ഓർക്കുക, അങ്ങയുടെ വൈഷ്ണവജന്മം ഓർക്കുക. നിർമലയും സാധ്വിയുമായ സീത പണ്ടേ അങ്ങയിൽ മാത്രം നിഷ്ഠയുള്ളവളാണ്; അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള തപോബലത്താൽ അവൾ സുഖമായി നാഗലോകത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ അവളോടൊപ്പം അങ്ങേക്കു വീണ്ടും സംഗമമുണ്ടാകും, സംശയമില്ല. ഈ സഭയുടെ മധ്യത്തിൽ ഞാൻ പറയുന്നതു മനസ്സിലാക്കുക.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്ത്വനം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ സ്വരൂപസ്മരണ, പിന്നെ സീതയുടെ ശുഭഗതി. ‘വൈഷ്ണവം ജന്മ’ എന്നതിലൂടെ രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്നു വ്യക്തമായി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘പൂർവകം ഭാവം മന്ത്രം ച’ — ദേവന്മാരുടെ പഴയ മന്ത്രണം; അതിലാണ് രാവണവധത്തിനായി അവതാരം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്. ‘തവ പൂർവപരായണാ’ (പണ്ടേ അങ്ങയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൾ) എന്നതിലൂടെ സീത മുമ്പുതന്നെ — ലക്ഷ്മീരൂപത്തിൽ — വിഷ്ണുവിന്റെ പത്നിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗത്തിൽ സംഗമം’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ രാമന്റെ സ്വർഗാരോഹണത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്. ‘നാഗലോകത്തിലേക്കു സുഖമായി പോയി’ — ഭൂമിക്കടിയിൽ നാഗങ്ങളുടെ ലോകമുണ്ട്; അവിടേക്ക് അവൾ ദുഃഖത്തോടെയല്ല, സുഖത്തോടെയാണു പോയത്. ‘ഞാൻ അങ്ങയെ ഓർമിപ്പിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ’ എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് വിനയത്തോടെ പറയുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ മഹിമ പരിചിതമാണ്. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് രാമന്റെ ദുഃഖം കരുണകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ധർമദൃഷ്ടിയോടെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

‘കാവ്യങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ ഈ കാവ്യംതന്നെയാണ് അങ്ങ് കേട്ടത്; രാമാ, അതു് എല്ലാം വിസ്തരിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കും, സംശയമില്ല. വീരാ, ജനനംമുതൽ അങ്ങ് അനുഭവിച്ച സുഖദുഃഖങ്ങളും വരാനിരിക്കുന്ന ഉത്തരഭാഗവും എല്ലാം ഇവിടെ വാല്മീകി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമാ, ഇത് ആദികാവ്യമാണ്; എല്ലാം അങ്ങയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; രാഘവനല്ലാതെ മറ്റാരും കാവ്യങ്ങളുടെ യശസ്സിന് അർഹനല്ല. ദിവ്യവും അദ്ഭുതരൂപവും സത്യവാക്യവും മറയില്ലാത്തതുമായ ഇതെല്ലാം ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പുരുഷശാർദൂലാ, അങ്ങ് ധർമത്തോടെ ഏകാഗ്രചിത്തനായി രാമായണകാവ്യത്തിന്റെ ശേഷഭാഗമായ ഭാവി കേട്ടാലും. മഹായശസ്വീ, ഇതിൽ കാവ്യത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം ‘ഉത്തരം’ എന്ന പേരിലുള്ളതാണ്; മഹാതേജസ്വീ, ആ ഉത്തമഭാഗം ഋഷിമാരോടൊപ്പം കേൾക്കുക. കാകുത്സ്ഥാ, രഘുനന്ദനാ, വീരാ, പരമർഷി രചിച്ച ഈ ഉത്തമഭാഗം അങ്ങുതന്നെയാണു കേൾക്കേണ്ടത്, മറ്റാരുമല്ല.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞശേഷം ത്രിഭുവനേശ്വരനായ ബ്രഹ്മദേവൻ ബന്ധുക്കളായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ത്രിദിവത്തിലേക്കു — സ്വർഗത്തിലേക്കു — പോയി. അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ബ്രഹ്മലോകവാസികളായ മഹാത്മാക്കളും മഹൗജസ്സുകളുമായ ഋഷിമാർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ തങ്ങി — ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയില്ല. ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ ആത്മചിന്തനമാണ് — രാമായണം സ്വയം ‘ആദികാവ്യം’ എന്നും രാമൻതന്നെ അതിലെ നായകനെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കാവ്യശ്രവണത്തിലൂടെ രാമന്റെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാൻ ബ്രഹ്മാവ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഭാവി അറിയുമ്പോൾ വർത്തമാനത്തിലെ ദുഃഖം ലഘുവാകുന്നു. ‘ഉത്തരം നാമ’ എന്നിങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ കാവ്യത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ജീവിതം കാവ്യത്തിൽ മുമ്പേ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ബ്രഹ്മവാക്യത്തിലൂടെ രാമൻ സ്വന്തം ഭാവിയും കേൾക്കും — ഇത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ വിലക്ഷണമായ ആത്മസന്ദർഭമാണ്.

രാഘവനെ സംബന്ധിച്ച് വരാനിരിക്കുന്ന ഉത്തരഭാഗം കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ ഋഷിമാർ അവിടെ തങ്ങി. തുടർന്ന് ദേവദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ആ ശുഭവാക്കുകൾ കേട്ട് പരമതേജസ്വിയായ രാമൻ വാല്മീകിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ബ്രഹ്മലോകവാസികളായ ഋഷിമാർ എന്റെ ഭാവിയായ ഉത്തരഭാഗം കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതു നാളെ ആരംഭിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് കുശീലവന്മാരെ കൂടെക്കൂട്ടി, ആ ജനക്കൂട്ടത്തെ പറഞ്ഞയച്ച്, അദ്ദേഹം പർണശാലയിലേക്കു ചെന്നു. ആ സീതയെത്തന്നെ ഓർത്തു ശോകിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. രാമൻ ശോകവും കർത്തവ്യവും ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു മാനിച്ച് പിറ്റേന്ന് ഉത്തരം കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘കുശീലവൗ സമ്പ്രഗൃഹ്യ’ (കുശീലവന്മാരെ കൂടെക്കൂട്ടി) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത പോയി, എന്നാൽ അവളുടെ പുത്രന്മാരെ രാമൻ സ്വീകരിക്കുന്നു, തന്റെ പർണശാലയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഇനി അവർ മുനിയുടെ ശിഷ്യന്മാർ മാത്രമല്ല, രാമന്റെതന്നെ പുത്രന്മാരാണ്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും കരുണാർദ്രമാണ് — രാത്രിയിൽ ഏകാകിയായ രാമൻ സീതയെ ഓർത്തു ശോകിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന് ബറോഡയിലെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരു പ്രതിരൂപവുമില്ല; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ ഒരു പ്രക്ഷേപംപോലെയാണ്; എങ്കിലും അച്ചടിയിൽ ‘അഷ്ടനവതിതമഃ സർഗഃ’ (തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം സർഗം) എന്നു ക്രമനമ്പർ നൽകിയിരിക്കുന്നു; പ്രക്ഷിപ്തചിഹ്നമോ അടിക്കുറിപ്പോ ഇല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഉത്തരഭാഗത്തിന്റെ ഗാനവും രാമന്റെ ഉത്തരജീവിതവും വർണിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ശോകവും കർത്തവ്യവും ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.

When Vaidehī had entered Rasātala, all the monkeys and the sages cried out in Rāma's presence, "Well done, virtuous lady!" But Rāma, leaning on his staff, his eyes clouded with tears, stood with bowed head and a heavy heart in deep distress. After weeping a long time and shedding many tears, overcome by anger and grief, he said: "A grief I have never known before seems to seize my mind, for Sītā, like Śrī herself in bodily form, has vanished before my eyes. Once before Sītā vanished, to Laṅkā on the far side of the ocean, and even from there I brought her back; how much more easily from beneath the earth!" In this sarga Rāma's human nature is fully revealed: the steady king of the previous sarga now leans on his staff and weeps. The image is striking: the king, consecrated for the sacrifice, holds the staff of his consecration and leans on it as though grief had taken the strength from his feet. Rāma himself says this grief is one he has never known, not in exile, not when Sītā was carried off, not even when he sent her away. "Like Śrī in bodily form" hints that Sītā is Lakṣmī, as Brahmā will soon make plain. The memory of Laṅkā recalls Rāma's might: he who crossed the ocean, could he not go beneath the earth? The sages' and monkeys' cry of "well done" praises Sītā, but for Rāma it sounds the parting.

"Goddess Earth, give Sītā back to me, or I will show you my anger, as you know me. You may well be my mother-in-law, for it was from you that Maithilī was drawn up long ago by Janaka as he ploughed, plough in hand. So give Sītā back, or open for me too, and I will live with her in Pātāla or on the vault of heaven. Bring Sītā to me, for I am mad with grief for Maithilī. If you do not give Sītā back to me on the earth in her own form, I will destroy you and your whole standing, with your mountains and forests; I will wreck the earth, and let everything here turn to water." Rāma's anger is born of grief: he knows the Earth is his mother-in-law, yet he is angry with her, like a son-in-law with his wife's family home. "As he ploughed" recalls the Bāla Kāṇḍa story of Janaka finding Sītā at the tip of his plough as he furrowed the sacrificial ground. "In Pātāla or in heaven": Rāma is ready to live with Sītā anywhere, even giving up his kingdom. "Let everything turn to water" is a dreadful threat of universal dissolution, a sign of Viṣṇu's destroying power, which Brahmā will soon recall to him as his "birth as Viṣṇu". "I am mad for Maithilī" is a confession that even steadfast Rāma is half mad at parting from his beloved. So pathos and fury meet together, and he speaks not as a king but as a husband.

As Kākutstha spoke these words, full of anger and grief, Brahmā, with the hosts of the gods, said to the delight of the Raghus: "Rāma, Rāma, you should not grieve, you of good vows. Remember your former state and the counsel of old, tormentor of your enemies. I would not presume to remind you, peerless and mighty one, and yet, invincible one, remember at this moment your birth as Viṣṇu. Sītā is pure and virtuous, devoted to you from of old, and by the power of your protection and her own austerity she has gone happily to the world of the nāgas. You will be united with her again in heaven, have no doubt. Now listen to what I say in the midst of this assembly." Brahmā's comfort is twofold: first he reminds Rāma of his true nature, then he tells of Sītā's happy destination. "Your birth as Viṣṇu" recalls plainly that Rāma is an incarnation of Viṣṇu, and "the counsel of old" is the gods' former deliberation in which the incarnation was resolved on for the killing of Rāvaṇa. "Devoted to you from of old" means that Sītā was Viṣṇu's wife before, as Lakṣmī. The promise of reunion in heaven foreshadows Rāma's own ascent. Beneath the earth is the world of the nāgas, and Sītā went there happily, not in sorrow. Brahmā speaks with humility, "I would not presume to remind you", for he knows Rāma's greatness. So Brahmā calms Rāma's grief from the standpoint of dharma, not merely out of pity.

"This poem you have heard is the best of all poems, Rāma, and it will tell you everything in full, have no doubt. All that you have lived through since your birth, hero, your joys and your sorrows, and the future that is still to come, Vālmīki has set down here. This is the first poem, Rāma, and everything in it rests on you; no one but Rāghava is worthy of the glory of poems. I heard all of it long ago with the gods: divine, wonderful in form, true in its words, with nothing hidden. So, tiger among men, collected and intent on dharma, hear the rest of the Rāmāyaṇa, the part still to come. The rest of the poem is here, glorious one, and it is called the Uttara; hear that excellent part, mighty one, together with the seers. No one but you, Kākutstha, hero, delight of the Raghus, should hear this excellent work of the supreme seer." Having said this much, Brahmā, lord of the three worlds, went back to heaven with the gods and his kin. But the great and mighty seers from Brahmā's world who were there stayed behind with Brahmā's leave. Here the poem reflects on itself: the Rāmāyaṇa declares itself the first poem and Rāma its only hero. Brahmā wants to ease Rāma's grief by the hearing of the poem, for knowing the future lightens present sorrow. The name of the Uttara Kāṇḍa is spoken here within the poem itself. Since, as Brahmā says, Rāma's life is already set down in the poem, Rāma will hear even his own future, a remarkable self-reference in the Uttara Kāṇḍa.

Those seers stayed on, wishing to hear the Uttara, what was yet to come for Rāghava. Then, having heard the auspicious words spoken by Brahmā, the god of gods, the glorious Rāma said to Vālmīki: "Holy one, the seers from Brahmā's world wish to hear the Uttara, my future; let it begin tomorrow." Having decided this, he took Kuśa and Lava with him, dismissed the crowd, and went to his leaf hut. And that night passed as he grieved for Sītā. Rāma gives up neither his grief nor his duty: honouring Brahmā's word, he fixes the hearing of the Uttara for the next day. "He took Kuśa and Lava with him" is deeply moving: Sītā is gone, but Rāma accepts her sons and takes them to his own hut; now they are Rāma's sons, not merely the sage's disciples. The last verse is brief but full of pathos, Rāma alone in the night grieving for Sītā. In the next sarga the singing of the Uttara and the rest of Rāma's life will be told. So grief and duty stand side by side at the end of this sarga.