वाल्मीकिना एवम् उक्तः राघवः जगतः मध्ये तां वरवर्णिनीं सीतां दृष्ट्वा प्राञ्जलिः सन् प्रत्यभाषत — ‘हे महाभाग धर्मवित्, यथा वदसि तथा एव एतत्; हे ब्रह्मन्, तव अकल्मषैः वाक्यैः मम प्रत्ययः विश्वासः अस्ति। पुरा सुरसंनिधौ लङ्कायां वैदेह्याः प्रत्ययः वृत्तः, तत्र शपथः च कृतः, तेन सा मया वेश्म प्रवेशिता। किन्तु लोकापवादः बलवान्, येन हि मैथिली त्यक्ता। हे ब्रह्मन्, अपापा इति अभिजानता अपि मया लोकभयात् सा इयं सीता परित्यक्ता; तत् भवान् क्षन्तुम् अर्हति। इमौ कुशीलवौ यमजातौ मे पुत्रौ इति जानामि; जगतः मध्ये शुद्धायां मैथिल्यां मे प्रीतिः अस्तु।’ रामः स्वयं स्वीकरोति यत् सः सीतां निर्दोषां जानन् अपि त्यक्तवान् — एषा तस्य आत्मस्वीकृतिः अत्यन्तं मार्मिकी। सः क्षमां याचते — न सीतां, किन्तु मुनिम्; तस्य विनयः अपि दुःखम् अपि व्यञ्जितम्। ‘प्रत्ययश्च पुरा वृत्तः’ इति युद्धकाण्डस्य अग्निपरीक्षां स्मारयति, यत्र देवानां समक्षं सीतायाः शुद्धिः प्रमाणिता। ‘जगतो मध्ये’ इति पदद्वयं द्विवारम् आवर्तते — रामः सर्वलोकस्य समक्षं प्रमाणम् इच्छति, न तु एकान्ते। चतुर्थः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र लोकापवादस्य बलं परित्यागस्य कारणं क्षमायाचना च सह निबद्धानि। पुत्रयोः स्वीकारः अत्र प्रथमवारं रामस्य मुखात् निर्गतः — ‘जानामि चेमौ पुत्रौ मे’। रामस्य वचने राजधर्मस्य पतिधर्मस्य च द्वन्द्वः स्पष्टः — राजा लोकस्य मतं न अवगणयितुं शक्नोति, पतिः च पत्नीं निर्दोषां जानाति। ‘प्रीतिरस्तु मे’ इति वाक्ये तस्य आशा निहिता — सीता पुनः गृहं प्रत्यागच्छेत्। मुनिं प्रति तस्य आदरः अपि दृश्यते।

रामस्य अभिप्रायं विज्ञाय तस्मिन् सीतायाः शपथे महेन्द्राद्याः महौजसः सुरसत्तमाः पितामहं ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सर्वे एव समागताः। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, विश्वेदेवाः, मरुद्गणाः, सर्वे साध्याः देवाः, सर्वे परमर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, सिद्धाः च — ते सर्वे हृष्टमानसाः सीताशपथसम्भ्रान्ताः समागताः। देवान् ऋषीन् च दृष्ट्वा राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘हे सुरश्रेष्ठाः, ऋषिवाक्यैः अकल्मषैः मे प्रत्ययः अस्ति; जगतः मध्ये शुद्धायां वैदेह्यां मे प्रीतिः अस्तु।’ ततः शुभः पुण्यः दिव्यगन्धः मनोरमः वायुः सर्वतः तं जनौघं सुरश्रेष्ठः इव आह्लादयामास। सर्वराष्ट्रेभ्यः आगताः मानवाः समाहिताः तत् अचिन्त्यम् अद्भुतम् इव निरैक्षन्त, यथा पूर्वं कृतयुगे। देवानाम् आगमनं शपथस्य गाम्भीर्यं वर्धयति — न केवलं मनुष्याः, किन्तु त्रयः लोकाः साक्षिणः। ‘सीताशपथसम्भ्रान्ताः’ इति पदेन देवाः अपि व्याकुलाः इति सूचितम् — ते जानन्ति यत् किमपि महत् भविष्यति। दिव्यः वायुः शुभस्य सूचकः; ‘कृतयुगे यथा’ इति उपमा — कृतयुगे देवाः मनुष्याः च सह दृश्यन्ते स्म, तथा अद्य अपि। समीक्षितस्य ७.०८८.००६ इत्यस्य उत्तरार्धम् (अश्विनौ ऋषिगन्धर्वाः अप्सरसां गणाः) मुद्रणे नास्ति। ९–१० श्लोकौ — रामस्य पुनरुक्तिः — समीक्षिते न स्तः; ते वुल्गेटस्य विस्तरः। रामः देवान् दृष्ट्वा स्वस्य वचनं पुनः उच्चारयति, येन देवानाम् अपि साक्ष्यं प्राप्यते। वायोः उपमा ‘सुरश्रेष्ठः’ इति — सः वायुः अपि देव इव पूज्यः। सर्वे जनाः समाहिताः, निःशब्दाः, सीतायाः वचनं श्रोतुं प्रतीक्षन्ते।

सर्वान् समागतान् दृष्ट्वा काषायवासिनी सीता अधोदृष्टिः अवाङ्मुखी प्राञ्जलिः सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथा अहं राघवात् अन्यं पुरुषं मनसा अपि न चिन्तये, तथा माधवी देवी पृथ्वी मे विवरं दातुम् अर्हति। यथा अहं मनसा कर्मणा वाचा रामम् एव समर्चये, तथा माधवी देवी मे विवरं दातुम् अर्हति। यथा मे उक्तम् एतत् सत्यं — रामात् परं न वेद्मि — तथा माधवी देवी मे विवरं दातुम् अर्हति।’ सीतायाः शपथः त्रिविधः — मनसः, कर्मवाक्कायानां, सत्यस्य च; प्रत्येकस्य अन्ते सा एव प्रार्थना पुनः पुनः आवर्तते। सीतायाः प्रार्थना न ‘प्रमाणं भवतु’ इति, अपि तु ‘विवरं ददातु’ इति — सा पुनः रामस्य गृहं न याचते, अपि तु मातुः पृथ्व्याः क्रोडम्। सीता भूमिजा, जनकेन हलकर्षणे भूमितः उद्धृता; अतः माधवी देवी तस्याः माता इव। काषायं वस्त्रं तस्याः तपस्विनीरूपं सूचयति। द्वितीयः तृतीयः च शपथौ (१५–१६) समीक्षिते न स्तः; तत्र एकः एव। ‘अधोदृष्टिः अवाङ्मुखी’ — सा कस्यचित् मुखं न पश्यति, न रामस्य अपि। शपथस्य त्रिरावृत्तिः तस्य दृढतां सूचयति — एकवारं न, त्रिवारम्। अत्र सीता न रामं दोषयति, न लोकं; केवलं स्वस्य निष्ठां घोषयति। तस्याः मौनं शपथः च उभौ अपि तस्याः आत्मसम्मानस्य प्रमाणम्।

तथा शपन्त्यां वैदेह्यां तत् अद्भुतं प्रादुरासीत् — भूतलात् दिव्यम् अनुत्तमं सिंहासनम् उत्थितम्, अमितविक्रमैः नागैः शिरोभिः ध्रियमाणं, दिव्येन वपुषा, दिव्यरत्नविभूषितैः नागैः धृतम्। तस्मिन् धरणी देवी बाहुभ्यां मैथिलीं गृह्य स्वागतेन अभिनन्द्य आसने च उपावेशयत्। ताम् आसनगतां रसातलं प्रविशन्तीं दृष्ट्वा अविच्छिन्ना दिव्या पुष्पवृष्टिः सीताम् अवाकिरत्। देवानां सहसा सुमहान् साधुकारः उत्थितः — ‘साधु साधु सीते, यस्याः ते ईदृशं शीलम्।’ अन्तरिक्षगताः सुराः हृष्टमनसः सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा एवं बहुविधाः वाचः व्याजह्रुः। यज्ञवाटगताः सर्वे मुनयः, नरव्याघ्राः राजानः च विस्मयात् न उपरेमिरे। अन्तरिक्षे भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः, महाकायाः दानवाः, पाताले पन्नगाधिपाः — केचित् संहृष्टाः विनेदुः, केचित् ध्यानपरायणाः, केचित् रामं निरीक्षन्ते, केचित् अचेतसः सीताम्। सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषां समागमः अभूत्; तत् मुहूर्तम् इव अत्यर्थं सर्वं जगत् समं सम्मोहितम्। अत्र सीतायाः अवसानं करुणस्य परमं शिखरम् — सा शुद्धा इति प्रमाणिता, किन्तु रामस्य समीपं न प्रत्यागता। धरणी माता पुत्रीं स्वागतेन गृह्णाति, यथा विवाहात् पूर्वं जनकः भूमितः ताम् उद्धृतवान्। विश्वस्य प्रतिक्रिया विविधा — हर्षः, ध्यानं, विस्मयः, मोहः च; कविः रामस्य भावं साक्षात् न वदति, अग्रिमे सर्गे तस्य शोकः वर्णयिष्यते। ‘यस्यास्ते शीलमीदृशम्’ इति देवानां वचनं सीतायाः चरित्रस्य अन्तिमं प्रमाणपत्रम्। नागैः धृतं सिंहासनं पातालस्य अधिपतीनां सत्कारं दर्शयति। एवं सीतायाः कथा उत्तरकाण्डे समाप्यते, तस्याः शुद्धिः च त्रिलोक्यां प्रसिद्धा भवति।

వాల్మీకి ఈ విధంగా చెప్పగా, రాఘవుడు జగత్తు మధ్యలో ఉత్తమ వర్ణం గల ఆ సీతను చూసి, చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘మహాభాగా, ధర్మవేత్తా, నీవు చెప్పినట్లే ఇది; బ్రహ్మర్షీ, పాపరహితమైన నీ మాటల వల్ల నాకు విశ్వాసం ఉంది. పూర్వం లంకలో దేవతల సన్నిధిలో వైదేహి శుద్ధి నిరూపించబడింది, అక్కడ శపథం కూడా జరిగింది, అందువల్లనే ఆమెను నేను ఇంటికి తీసుకువచ్చాను. కానీ లోకాపవాదం బలమైనది, దాని వల్లనే మైథిలి విడిచిపెట్టబడింది. బ్రహ్మర్షీ, పాపరహితురాలని తెలిసి కూడా లోకభయం వల్ల నేను ఈ సీతను పరిత్యజించాను; దాన్ని నీవు క్షమించాలి. ఈ కుశలవులు కవలలైన నా కుమారులని నేను ఎరుగుదును; జగత్తు మధ్యలో శుద్ధురాలైన మైథిలిపై నాకు ప్రీతి కలుగుగాక.’ సీతను నిర్దోషి అని ఎరిగి కూడా విడిచిపెట్టానని రాముడు స్వయంగా ఒప్పుకుంటున్నాడు — ఈ ఆత్మస్వీకృతి అత్యంత మార్మికమైనది. అతడు క్షమాపణ అడుగుతున్నాడు — సీతను కాదు, మునిని; దానిలో అతని వినయమూ దుఃఖమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి. ‘ప్రత్యయశ్చ పురా వృత్తః’ (పూర్వమే విశ్వాసం కలిగింది) అనే మాట యుద్ధకాండలోని అగ్నిపరీక్షను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ దేవతల సమక్షంలో సీత శుద్ధి నిరూపించబడింది. ‘జగతో మధ్యే’ (జగత్తు మధ్యలో) అనే రెండు పదాలు రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతాయి — రాముడు ఏకాంతంలో కాక సమస్తలోకం సమక్షంలో ప్రమాణం కోరుకుంటున్నాడు. నాల్గవ శ్లోకం మూడు పంక్తులది, అందులో లోకాపవాదపు బలమూ, పరిత్యాగ కారణమూ, క్షమాయాచనా కలిపి గ్రథించబడ్డాయి. పుత్రులను స్వీకరించడం రాముని నోట ఇక్కడ మొదటిసారిగా వెలువడింది — ‘జానామి చేమౌ పుత్రౌ మే’ (వీరు నా పుత్రులని ఎరుగుదును). రాముని మాటలలో రాజధర్మానికీ పతిధర్మానికీ మధ్య ద్వంద్వం స్పష్టం — రాజు లోకాభిప్రాయాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయలేడు, భర్త భార్యను నిర్దోషిగా ఎరుగును. ‘ప్రీతిరస్తు మే’ (నాకు ప్రీతి కలుగుగాక) అనే వాక్యంలో అతని ఆశ దాగి ఉంది — సీత మళ్ళీ ఇంటికి తిరిగి రావాలని. మునిపట్ల అతని ఆదరం కూడా కనిపిస్తుంది.

రాముని అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని, ఆ సీతాశపథ సమయంలో మహేంద్రుడు మొదలైన మహాతేజస్సు గల దేవశ్రేష్ఠులందరూ పితామహుడైన బ్రహ్మను ముందుంచుకొని వచ్చారు. ఆదిత్యులూ, వసువులూ, రుద్రులూ, విశ్వేదేవులూ, మరుద్గణాలూ, సాధ్యులైన దేవతలందరూ, పరమర్షులందరూ, నాగులూ, సుపర్ణులూ, సిద్ధులూ — వారందరూ సంతోషమనస్కులై, సీతాశపథం గురించి ఉద్విగ్నులై వచ్చారు. దేవతలనూ ఋషులనూ చూసి రాఘవుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవశ్రేష్ఠులారా, పాపరహితమైన ఋషివాక్యాల వల్ల నాకు విశ్వాసం ఉంది; జగత్తు మధ్యలో శుద్ధురాలైన వైదేహిపై నాకు ప్రీతి కలుగుగాక.’ అప్పుడు శుభమైన, పవిత్రమైన, దివ్యసుగంధం గల మనోహరమైన గాలి అన్నివైపులా వీచి, దేవశ్రేష్ఠుడిలా ఆ జనసమూహానికి ఆహ్లాదం కలిగించింది. అన్ని రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన మానవులు ఏకాగ్రచిత్తులై, పూర్వం కృతయుగంలో జరిగినట్లు, ఊహకందని అద్భుతంలా దాన్ని చూశారు. దేవతల రాక శపథపు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది — మనుష్యులే కాదు, ముల్లోకాలూ సాక్షులు. ‘సీతాశపథసంభ్రాంతాః’ అనే పదం దేవతలు కూడా ఉద్విగ్నులయ్యారని సూచిస్తుంది — ఏదో గొప్పది జరగబోతుందని వారికి తెలుసు. దివ్యమైన గాలి శుభసూచకం; ‘కృతయుగంలో వలె’ అనే ఉపమానం — కృతయుగంలో దేవతలూ మనుష్యులూ కలిసి కనిపించేవారు, ఈ రోజు కూడా అలాగే. సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.088.006c (అశ్వినులు, ఋషులు, గంధర్వులు, అప్సరసల గణాలు) ముద్రణలో లేదు. 9–10 శ్లోకాలు — రాముని పునరుక్తి — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి వల్గేట్ విస్తరణ. దేవతలను చూసి రాముడు తన మాటను మళ్ళీ ఉచ్చరిస్తాడు, దానివల్ల దేవతల సాక్ష్యం కూడా లభిస్తుంది. గాలికి ‘దేవశ్రేష్ఠుడిలా’ అనే ఉపమానం — ఆ గాలి కూడా దేవునిలా పూజనీయం. జనులందరూ ఏకాగ్రంగా, నిశ్శబ్దంగా, సీత మాటలు వినడానికి ఎదురుచూస్తున్నారు.

కూడిన వారందరినీ చూసి, కాషాయవస్త్రం ధరించిన సీత దృష్టిని క్రిందికి దించి, తలవంచుకొని, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నది — ‘నేను రాఘవుని తప్ప మరొక పురుషుని మనసులో కూడా తలచనిదాననైతే, మాధవీదేవి అయిన భూదేవి నాకు ఒక వివరాన్ని (చోటును) ఇచ్చుగాక. నేను మనసుతో, కర్మతో, మాటతో రాముని మాత్రమే అర్చించేదాననైతే, మాధవీదేవి నాకు వివరాన్ని ఇచ్చుగాక. రాముని కంటే ఇతరుని నేను ఎరుగనని నేను చెప్పిన ఈ మాట సత్యమైతే, మాధవీదేవి నాకు వివరాన్ని ఇచ్చుగాక.’ సీత శపథం మూడు విధాలు — మనసుకు సంబంధించినది, కర్మ వాక్ కాయాలకు సంబంధించినది, సత్యానికి సంబంధించినది; ప్రతిదాని చివర అదే ప్రార్థన మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది. సీత ప్రార్థన ‘నిరూపణ జరుగుగాక’ అని కాదు, ‘వివరాన్ని ఇచ్చుగాక’ అని — ఆమె మళ్ళీ రాముని ఇంటిని కోరడం లేదు, తల్లి అయిన భూమి ఒడిని కోరుతోంది. సీత భూమిజ, నాగలి దున్నేటప్పుడు జనకుడు భూమి నుండి పైకి తీసినది; కాబట్టి మాధవీదేవి ఆమెకు తల్లి వంటిది. కాషాయ వస్త్రం ఆమె తపస్విని రూపాన్ని సూచిస్తుంది. రెండవ, మూడవ శపథాలు (15–16) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ ఒక్కటే ఉంది. ‘దృష్టిని దించి, తలవంచుకొని’ — ఆమె ఎవ్వరి ముఖమూ చూడదు, రాముని ముఖం కూడా. శపథాన్ని మూడుసార్లు ఆవృత్తి చేయడం దాని దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఒక్కసారి కాదు, మూడుసార్లు. ఇక్కడ సీత రాముని నిందించదు, లోకాన్నీ నిందించదు; తన నిష్ఠను మాత్రమే ప్రకటిస్తుంది. ఆమె మౌనమూ శపథమూ రెండూ ఆమె ఆత్మగౌరవానికి నిదర్శనాలు.

వైదేహి అలా శపథం చేస్తుండగా ఆ అద్భుతం ప్రత్యక్షమైంది — భూతలం నుండి దివ్యమైన, సాటిలేని సింహాసనం పైకి లేచింది; అపార విక్రమం గల నాగులు దానిని తలలపై మోస్తున్నారు, దివ్యదేహాలు గల, దివ్యరత్నాలతో అలంకరించబడిన నాగులు దానిని ధరించి ఉన్నారు. దానిపై ఉన్న ధరణీదేవి రెండు చేతులతో మైథిలిని పట్టుకొని, స్వాగతం పలికి అభినందించి, ఆసనంపై కూర్చోబెట్టుకుంది. ఆసనంపై కూర్చొని రసాతలంలోకి ప్రవేశిస్తున్న ఆమెను చూసి, ఎడతెగని దివ్యమైన పుష్పవృష్టి సీతపై కురిసింది. దేవతల నుండి అకస్మాత్తుగా గొప్ప సాధువాదం చెలరేగింది — ‘సాధు సాధు సీతా, నీ శీలం ఇటువంటిది.’ ఆకాశంలో ఉన్న దేవతలు సంతోషమనస్కులై సీత ప్రవేశాన్ని చూసి ఇలా అనేక విధాల మాటలు పలికారు. యజ్ఞవాటికలో ఉన్న మునులందరూ, నరవ్యాఘ్రులైన రాజులూ విస్మయం నుండి తేరుకోలేకపోయారు. ఆకాశంలోనూ భూమిపైనూ ఉన్న స్థావర జంగమాలన్నీ, మహాకాయులైన దానవులూ, పాతాళంలోని నాగరాజులూ — కొందరు ఆనందంతో నినదించారు, కొందరు ధ్యానమగ్నులయ్యారు, కొందరు రాముని చూస్తున్నారు, కొందరు స్పృహ కోల్పోయి సీతను చూస్తున్నారు. సీత ప్రవేశాన్ని చూసి వారందరూ ఒక్కచోట కూడారు; ఆ ముహూర్తకాలం పాటు జగత్తంతా ఒకేసారి అత్యంత సమ్మోహితమైంది. ఇక్కడ సీత అవసానం కరుణరసపు పరమ శిఖరం — ఆమె శుద్ధురాలని నిరూపించబడింది, కానీ రాముని దగ్గరికి తిరిగి రాలేదు. వివాహానికి ముందు జనకుడు ఆమెను భూమి నుండి పైకి తీసినట్లే, తల్లి ధరణి కూతురిని స్వాగతంతో స్వీకరిస్తుంది. విశ్వపు ప్రతిస్పందన వివిధమైనది — హర్షం, ధ్యానం, విస్మయం, మోహం; కవి రాముని భావాన్ని నేరుగా చెప్పడు, తరువాతి సర్గలో అతని శోకం వర్ణించబడుతుంది. ‘యస్యాస్తే శీలమీదృశమ్’ (నీ శీలం ఇటువంటిది) అనే దేవతల మాట సీత శీలానికి అంతిమ ప్రమాణపత్రం. నాగులు మోసిన సింహాసనం పాతాళాధిపతులు చేసిన సత్కారాన్ని చూపుతుంది. ఈ విధంగా ఉత్తరకాండలో సీత కథ ముగుస్తుంది, ఆమె శుద్ధి ముల్లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధమవుతుంది.

வால்மீகி இவ்வாறு சொன்னதும், உலகத்தின் நடுவே சிறந்த அழகுடைய அந்தச் சீதையைக் கண்டு, ராகவன் கைகூப்பியவனாக மறுமொழி கூறினான் — ‘தர்மம் அறிந்த பெரும் பேறுடையவரே, நீங்கள் சொல்வது போலவே இது; அந்தணரே, களங்கமற்ற உங்கள் சொற்களால் எனக்கு நம்பிக்கை உண்டாகிறது. முன்பு இலங்கையில் தேவர்களின் முன்னிலையில் வைதேகியின் நம்பிக்கைச் சான்று நிகழ்ந்தது; அங்கே சபதமும் செய்யப்பட்டது; அதனால் அவளை என் இல்லத்துக்குள் அழைத்துக்கொண்டேன். ஆனால் உலகப் பழி வலிமையானது; அதனாலேயே மைதிலி கைவிடப்பட்டாள். அந்தணரே, அவள் பாவமற்றவள் என்று அறிந்திருந்தும், உலகுக்கு அஞ்சி இந்தச் சீதையை நான் கைவிட்டேன்; அதை நீங்கள் பொறுத்தருள வேண்டும். இரட்டையராகப் பிறந்த இந்தக் குசீலவர்கள் என் மைந்தர்கள் என்று அறிகிறேன்; உலகத்தின் நடுவே தூயவளான மைதிலியிடம் என் அன்பு நிலைக்கட்டும்.’ சீதை குற்றமற்றவள் என்று அறிந்திருந்தும் அவளைக் கைவிட்டதை ராமனே ஒப்புக்கொள்கிறான் — அவனுடைய இந்தத் தன்னொப்புதல் மிக நெஞ்சைத் தொடுவது. அவன் மன்னிப்புக் கேட்கிறான் — சீதையிடம் அல்ல, முனிவரிடம்; அவனுடைய பணிவும் துயரமும் இரண்டும் இதில் வெளிப்படுகின்றன. ‘முன்பு நம்பிக்கைச் சான்று நிகழ்ந்தது’ என்பது யுத்த காண்டத்தின் அக்கினிப் பரீட்சையை நினைவூட்டுகிறது; அங்கே தேவர்களின் முன்னிலையில் சீதையின் தூய்மை நிரூபிக்கப்பட்டது. ‘உலகத்தின் நடுவே’ என்ற இரு சொற்கள் இருமுறை வருகின்றன — ராமன் தனிமையில் அல்ல, உலகம் முழுவதன் முன்னிலையில் சான்றை விரும்புகிறான். நான்காம் சுலோகம் மூன்று வரிகள் கொண்டது; அதில் உலகப் பழியின் வலிமை, கைவிட்டதற்கான காரணம், மன்னிப்பு வேண்டுதல் ஆகியவை ஒருங்கே அமைந்துள்ளன. மைந்தர்களை ஏற்றுக்கொள்வது இங்கே முதல்முறையாக ராமனின் வாயிலிருந்து வெளிப்படுகிறது — ‘இவ்விருவரும் என் மைந்தர்கள் என்று அறிகிறேன்.’ ராமனின் சொல்லில் அரச தர்மத்துக்கும் கணவனின் தர்மத்துக்கும் இடையிலான போராட்டம் தெளிவாகத் தெரிகிறது — அரசன் உலகின் கருத்தைப் புறக்கணிக்க முடியாது; கணவனோ மனைவி குற்றமற்றவள் என்று அறிவான். ‘என் அன்பு நிலைக்கட்டும்’ என்ற வாக்கியத்தில் அவனுடைய நம்பிக்கை பொதிந்துள்ளது — சீதை மீண்டும் இல்லத்துக்குத் திரும்ப வேண்டும் என்று. முனிவரிடம் அவனுக்குள்ள மதிப்பும் தெரிகிறது.

ராமனின் கருத்தை அறிந்து, சீதையின் அந்தச் சபதத்துக்காக மகேந்திரன் முதலான பேராற்றல் படைத்த தேவருள் சிறந்தவர்கள் அனைவரும் பாட்டனாரான பிரம்மாவை முன்னிட்டுக்கொண்டு வந்து கூடினர். ஆதித்யர்கள், வசுக்கள், ருத்ரர்கள், விசுவேதேவர்கள், மருத்துக் கணங்கள், சாத்யதேவர்கள் அனைவரும், பரமரிஷிகள் அனைவரும், நாகர்கள், சுபர்ணர்கள், சித்தர்கள் — அவர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்த மனத்துடன், சீதையின் சபதத்தால் பரபரப்படைந்தவர்களாக வந்து கூடினர். தேவர்களையும் ரிஷிகளையும் கண்டு ராகவன் மீண்டும் சொன்னான் — ‘தேவருள் சிறந்தவர்களே, களங்கமற்ற ரிஷியின் சொற்களால் எனக்கு நம்பிக்கை உண்டாகிறது; உலகத்தின் நடுவே தூயவளான வைதேகியிடம் என் அன்பு நிலைக்கட்டும்.’ பிறகு மங்கலமான, புனிதமான, தெய்வீக மணம் கமழும், மனத்துக்கு இனிய காற்று எல்லாப் பக்கங்களிலும் அந்த மக்கள் வெள்ளத்தை, தேவருள் சிறந்தவனைப் போல, மகிழ்வித்தது. எல்லா நாடுகளிலிருந்தும் வந்த மனிதர்கள் ஒருமுகப்பட்டவர்களாக, சிந்தனைக்கு எட்டாத, வியப்பானது போன்ற அதை — முன்பு கிருத யுகத்தில் போல — பார்த்தனர். தேவர்களின் வருகை சபதத்தின் கனத்தைக் கூட்டுகிறது — மனிதர்கள் மட்டுமல்ல, மூவுலகங்களும் சாட்சிகள். ‘சீதையின் சபதத்தால் பரபரப்படைந்தவர்கள்’ என்ற சொல்லால் தேவர்களும் கலக்கமுற்றனர் என்பது சுட்டப்படுகிறது — பெரிதாக ஏதோ நிகழப்போகிறது என்று அவர்கள் அறிவார்கள். தெய்வீகக் காற்று நன்மையின் அறிகுறி; ‘கிருத யுகத்தில் போல’ என்ற உவமை — கிருத யுகத்தில் தேவர்களும் மனிதர்களும் ஒருங்கே காணப்பட்டனர்; இன்றும் அவ்வாறே. திறனாய்வுப் பதிப்பின் 7.088.006c (அசுவினிதேவர்கள், ரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ் கூட்டங்கள்) அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. ஒன்பது, பத்தாம் சுலோகங்கள் — ராமனின் மறுகூற்று — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவை வல்கேட் பாடத்தின் விரிவு. தேவர்களைக் கண்டு ராமன் தன் சொல்லை மீண்டும் உரைக்கிறான்; அதனால் தேவர்களின் சாட்சியமும் கிடைக்கிறது. காற்றுக்கான உவமை ‘தேவருள் சிறந்தவன்’ — அந்தக் காற்றும் தெய்வம் போல வணங்கத்தக்கது. மக்கள் அனைவரும் ஒருமுகப்பட்டு, ஒலியின்றி, சீதையின் சொல்லைக் கேட்கக் காத்திருக்கின்றனர்.

ஒன்றுகூடியிருந்த அனைவரையும் கண்டு, காவியுடை அணிந்த சீதை கண்களைத் தாழ்த்தி, தலைகுனிந்து, கைகூப்பியவளாகச் சொன்னாள் — ‘ராகவனைத் தவிர வேறு ஒரு ஆடவனை நான் மனத்தாலும் நினைக்கவில்லை என்பது உண்மையானால், மாதவி தேவியான பூமி எனக்கு இடம் தரட்டும். மனத்தாலும் செயலாலும் சொல்லாலும் நான் ராமனையே வழிபடுகிறேன் என்பது உண்மையானால், மாதவி தேவி எனக்கு இடம் தரட்டும். ராமனைத் தவிர வேறு எவரையும் நான் அறியேன் என்று நான் சொன்ன இது உண்மையானால், மாதவி தேவி எனக்கு இடம் தரட்டும்.’ சீதையின் சபதம் மூவகையானது — மனம் பற்றியது, செயல்-சொல்-உடல் பற்றியது, வாய்மை பற்றியது; ஒவ்வொன்றின் இறுதியிலும் அதே வேண்டுதல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது. சீதையின் வேண்டுதல் ‘சான்று உண்டாகட்டும்’ என்பதன்று, ‘இடம் தரட்டும்’ என்பதே — அவள் ராமனின் இல்லத்துக்குத் திரும்ப வேண்டுவதில்லை; தாயான பூமியின் மடியையே வேண்டுகிறாள். சீதை பூமியில் பிறந்தவள்; ஜனகன் ஏர் உழும்போது பூமியிலிருந்து எடுக்கப்பட்டவள்; ஆகவே மாதவி தேவி அவளுக்குத் தாய் போன்றவள். காவியுடை அவளுடைய தவக்கோலத்தைக் குறிக்கிறது. இரண்டாம், மூன்றாம் சபதங்கள் (15–16) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே ஒன்றே உள்ளது. ‘கண்களைத் தாழ்த்தி, தலைகுனிந்து’ — அவள் யாருடைய முகத்தையும், ராமனுடையதையும் கூட, பார்ப்பதில்லை. சபதம் மும்முறை மீண்டும் வருவது அதன் உறுதியைக் குறிக்கிறது — ஒருமுறை அல்ல, மும்முறை. இங்கே சீதை ராமனைக் குற்றம் சாட்டவில்லை, உலகையும் அல்ல; தன் பற்றுறுதியை மட்டும் அறிவிக்கிறாள். அவளுடைய மௌனமும் சபதமும் இரண்டுமே அவளுடைய தன்மானத்துக்குச் சான்று.

வைதேகி இவ்வாறு சபதம் செய்துகொண்டிருக்கையில் அந்த வியப்பு தோன்றியது — பூமியிலிருந்து ஒப்பற்ற தெய்வீகச் சிம்மாசனம் எழுந்தது; அளவற்ற வீரமுடைய நாகங்கள் தம் தலைகளால் அதைத் தாங்கியிருந்தன; தெய்வீக உடலுடைய, தெய்வீக ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட நாகங்களால் அது தாங்கப்பட்டிருந்தது. அதில் இருந்த பூமிதேவி தன் கைகளால் மைதிலியைப் பற்றி, வரவேற்று மகிழ்வித்து, இருக்கையில் அமர்த்தினாள். இருக்கையில் அமர்ந்து ரசாதலத்துக்குள் நுழையும் அவளைக் கண்டதும், இடைவிடாத தெய்வீக மலர்மழை சீதையின் மீது பொழிந்தது. தேவர்களிடமிருந்து திடீரென்று மிகப் பெரிய பாராட்டொலி எழுந்தது — ‘நன்று, நன்று சீதே! உன் நடத்தை இத்தகையது!’ வானில் இருந்த தேவர்கள் மகிழ்ந்த மனத்துடன் சீதையின் பிரவேசத்தைக் கண்டு இவ்வாறு பலவாறான சொற்களைச் சொன்னார்கள். யாகசாலையில் இருந்த முனிவர்கள் அனைவரும், மனிதருள் புலிகளான அரசர்களும் வியப்பிலிருந்து மீளவில்லை. வானிலும் பூமியிலும் உள்ள அசைவனவும் அசையாதனவும் அனைத்தும், பேருருவ தானவர்களும், பாதாளத்தில் உள்ள நாகத் தலைவர்களும் — சிலர் மகிழ்ந்து ஆரவாரித்தனர், சிலர் தியானத்தில் ஆழ்ந்தனர், சிலர் ராமனை உற்றுநோக்கினர், சிலர் உணர்விழந்து சீதையைப் பார்த்தனர். சீதையின் பிரவேசத்தைக் கண்டு அவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடியிருந்தனர்; அந்தக் கணத்தில் உலகம் முழுவதும் ஒருசேர மிகவும் மயங்கியது போல் ஆயிற்று. இங்கே சீதையின் முடிவு கருணைச்சுவையின் உச்சம் — அவள் தூயவள் என்று நிரூபிக்கப்பட்டாள், ஆனால் ராமனிடம் திரும்பவில்லை. திருமணத்துக்கு முன் ஜனகன் பூமியிலிருந்து அவளை எடுத்தது போல, தாயான பூமி மகளை வரவேற்று ஏற்கிறாள். உலகின் எதிர்வினை பலவகையானது — மகிழ்ச்சி, தியானம், வியப்பு, மயக்கம்; கவி ராமனின் உணர்வை நேரடியாகச் சொல்வதில்லை; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவனுடைய சோகம் வருணிக்கப்படும். ‘உன் நடத்தை இத்தகையது’ என்ற தேவர்களின் சொல் சீதையின் நடத்தைக்கான இறுதிச் சான்றிதழ். நாகங்களால் தாங்கப்பட்ட சிம்மாசனம் பாதாளத் தலைவர்கள் அளித்த சிறப்பைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு உத்தர காண்டத்தில் சீதையின் கதை நிறைவடைகிறது; அவளுடைய தூய்மையும் மூவுலகிலும் புகழ்பெறுகிறது.

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಆ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಧರ್ಮವಿದನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು; ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನಿನ್ನ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ನಡೆಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಶಪಥವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡೆನು. ಆದರೆ ಲೋಕಾಪವಾದವು ಬಲವಾದುದು; ಅದರಿಂದಲೇ ಮೈಥಿಲಿಯು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಪಾಪರಹಿತಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಲೋಕಭಯದಿಂದ ನಾನು ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದೆನು; ಅದನ್ನು ತಾವು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು. ಈ ಕುಶೀಲವರು ಅವಳಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಶುದ್ಧಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ.’ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತ್ಯಜಿಸಿದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆತ್ಮಸ್ವೀಕೃತಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಅವನು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಮುನಿಯನ್ನು; ಅವನ ವಿನಯವೂ ದುಃಖವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ಪುರಾ ವೃತ್ತಃ’ (ಹಿಂದೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ನಡೆದಿತ್ತು) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ‘ಜಗತೋ ಮಧ್ಯೇ’ (ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಎದುರು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಬಲ, ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪುತ್ರರ ಸ್ವೀಕಾರವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ — ‘ಜಾನಾಮಿ ಚೇಮೌ ಪುತ್ರೌ ಮೇ’ (ಇವರು ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ಬಲ್ಲೆ). ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪತಿಧರ್ಮಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜನು ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಲಾರ, ಪತಿಯು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಬಲ್ಲ. ‘ಪ್ರೀತಿರಸ್ತು ಮೇ’ (ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸೆ ಅಡಗಿದೆ — ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿ ಎಂದು. ಮುನಿಯ ಬಗೆಗೆ ಅವನ ಆದರವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು, ಸೀತೆಯ ಆ ಶಪಥದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯದೇವತೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ಸುಪರ್ಣರು, ಸಿದ್ಧರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಸೀತೆಯ ಶಪಥದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಋಷಿಯ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ; ಜಗತ್ತಿನ ನಡುವೆ ಶುದ್ಧಳಾದ ವೈದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಶುಭವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ದಿವ್ಯಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದುದೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ವಾಯುವು ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಆ ಜನಸಾಗರವನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸಿತು. ಎಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಮಾನವರು ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಆ ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನವು ಶಪಥದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ‘ಸೀತಾಶಪಥಸಂಭ್ರಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಏನೋ ಮಹತ್ತಾದುದು ನಡೆಯಲಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಬಲ್ಲರು. ದಿವ್ಯ ವಾಯುವು ಶುಭದ ಸೂಚಕ; ‘ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು, ಇಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.088.006ರ ಮೂರನೆಯ ಪಾದ (ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು) ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. 9–10 ಶ್ಲೋಕಗಳು — ರಾಮನ ಪುನರುಕ್ತಿ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ. ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ಉಪಮೆ ‘ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂದು — ಆ ವಾಯುವೂ ದೇವನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ನಿಃಶಬ್ದರಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಬಂದು ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಂಡು ಕಾವಿಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಸೀತೆಯು ಕೆಳಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾನು ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಚಿಂತಿಸಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯಾದ ಭೂಮಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ನಾನು ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮ, ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವುದಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ. ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದನ್ನು ನಾನರಿಯೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಈ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾದರೆ, ಮಾಧವೀದೇವಿಯು ನನಗೆ ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ಶಪಥ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಮನಸ್ಸಿನದು, ಕರ್ಮ-ವಾಕ್-ಕಾಯಗಳದು, ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ್ದು; ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ‘ಪ್ರಮಾಣವಾಗಲಿ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಬಿರುಕನ್ನು ಕೊಡಲಿ’ ಎಂದು — ಅವಳು ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿ ಭೂಮಿಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ ಭೂಮಿಜೆ, ಜನಕನು ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಉಳುವಾಗ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಧವೀದೇವಿ ಅವಳಿಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ. ಕಾವಿಬಟ್ಟೆ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿನಿರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಶಪಥಗಳು (15–16) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇದೆ. ‘ಅಧೋದೃಷ್ಟಿಃ ಅವಾಙ್ಮುಖೀ’ (ಕೆಳಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ) — ಅವಳು ಯಾರ ಮುಖವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನದನ್ನೂ ಸಹ. ಶಪಥದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನೆ ಅದರ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಅಲ್ಲ, ಮೂರು ಬಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕವನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮೌನವೂ ಶಪಥವೂ ಎರಡೂ ಅವಳ ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ವೈದೇಹಿಯು ಹಾಗೆ ಶಪಥ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಆ ಅದ್ಭುತವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು — ಭೂತಲದಿಂದ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ ಸಿಂಹಾಸನವು ಮೇಲೆದ್ದಿತು; ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ದಿವ್ಯಶರೀರದ, ದಿವ್ಯರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ನಾಗರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ತಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಧರಣೀದೇವಿಯು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದಳು. ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ರಸಾತಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಡೆಬಿಡದ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಮಹಾ ಸಾಧುವಾದವೆದ್ದಿತು — ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು, ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಶೀಲ ಇಂತಹದು!’ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಂಡು ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಯಜ್ಞವಾಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಜರೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೂ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ ದಾನವರೂ, ಪಾತಾಳದ ನಾಗಾಧಿಪರೂ — ಕೆಲವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನರಾದರು, ಕೆಲವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದವರಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಮಾಗಮವಾಯಿತು; ಆ ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಮೋಹಿತವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸಾನವು ಕರುಣರಸದ ಪರಮ ಶಿಖರ — ಅವಳು ಶುದ್ಧಳೆಂದು ಪ್ರಮಾಣಿತಳಾದಳು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನಕನು ಅವಳನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದಂತೆ, ತಾಯಿ ಧರಣಿಯು ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿವಿಧವಾದುದು — ಹರ್ಷ, ಧ್ಯಾನ, ವಿಸ್ಮಯ, ಮೋಹ; ಕವಿಯು ರಾಮನ ಭಾವವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶೋಕವು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ‘ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಶೀಲಮೀದೃಶಮ್’ (ನಿನ್ನ ಶೀಲ ಇಂತಹದು) ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ. ನಾಗರು ಹೊತ್ತ ಸಿಂಹಾಸನವು ಪಾತಾಳದ ಅಧಿಪತಿಗಳ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಕಥೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಯು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

വാല്മീകി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്ന സുന്ദരിയായ ആ സീതയെ നോക്കി രാഘവൻ കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മഹാഭാഗനായ ധർമജ്ഞാ, അങ്ങു പറയുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഇത്; ബ്രഹ്മർഷേ, അങ്ങയുടെ കളങ്കമറ്റ വാക്കുകളിൽ എനിക്കു വിശ്വാസമുണ്ട്. പണ്ട് ലങ്കയിൽ ദേവന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വൈദേഹിയുടെ ശുദ്ധി തെളിയിക്കപ്പെട്ടു; അവിടെ ശപഥവും ചെയ്തു; അതിനാലാണ് ഞാൻ അവളെ ഗൃഹത്തിലേക്കു പ്രവേശിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ ലോകാപവാദം ബലവത്താണ്; അതുനിമിത്തമാണ് മൈഥിലി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്. ബ്രഹ്മർഷേ, പാപരഹിതയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും ലോകഭയത്താൽ ഞാൻ ഈ സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അതു് അങ്ങു പൊറുക്കണം. ഇരട്ടകളായി ജനിച്ച ഈ കുശീലവന്മാർ എന്റെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; ലോകത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ ശുദ്ധയായി തെളിയുന്ന മൈഥിലിയിൽ എനിക്കു പ്രീതിയുണ്ടാകട്ടെ.’ സീത നിർദോഷയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും താൻ അവളെ ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് രാമൻ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ ആത്മസ്വീകാരം അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ്. അദ്ദേഹം ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — സീതയോടല്ല, മുനിയോട്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയവും ദുഃഖവും ഒരുപോലെ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ‘പ്രത്യയശ്ച പുരാ വൃത്തഃ’ (പണ്ട് തെളിവു നടന്നു) എന്നത് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ അഗ്നിപരീക്ഷയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ദേവന്മാരുടെ മുന്നിൽ സീതയുടെ ശുദ്ധി തെളിയിക്കപ്പെട്ടു. ‘ജഗതോ മധ്യേ’ (ലോകത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ) എന്ന പദദ്വയം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — രാമൻ സകലലോകത്തിന്റെയും മുന്നിൽ തെളിവ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഏകാന്തത്തിലല്ല. നാലാം ശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്; അതിൽ ലോകാപവാദത്തിന്റെ ബലവും പരിത്യാഗത്തിന്റെ കാരണവും ക്ഷമായാചനയും ഒന്നിച്ചു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. പുത്രന്മാരെ സ്വീകരിക്കുന്ന വാക്ക് ഇവിടെ ആദ്യമായി രാമന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്നു — ‘ജാനാമി ചേമൗ പുത്രൗ മേ’ (ഇവർ എന്റെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു). രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ രാജധർമവും പതിധർമവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം വ്യക്തമാണ് — രാജാവിന് ലോകാഭിപ്രായം അവഗണിക്കാനാവില്ല, പതിക്കോ ഭാര്യ നിർദോഷയാണെന്നറിയാം. ‘പ്രീതിരസ്തു മേ’ (എനിക്കു പ്രീതിയുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന വാക്യത്തിൽ സീത വീണ്ടും ഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങിവരണമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മുനിയോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദരവും കാണാം.

രാമന്റെ അഭിപ്രായമറിഞ്ഞ്, സീതയുടെ ആ ശപഥത്തിനായി മഹേന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ മഹൗജസ്സുകളായ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ഒത്തുകൂടി. ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, വിശ്വേദേവന്മാർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ, എല്ലാ സാധ്യദേവന്മാർ, എല്ലാ പരമർഷിമാർ, നാഗങ്ങൾ, സുപർണന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ — അവരെല്ലാം സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ, സീതാശപഥത്തിൽ ഉത്കണ്ഠാകുലരായി വന്നുചേർന്നു. ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും കണ്ട് രാഘവൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഋഷിയുടെ കളങ്കമറ്റ വാക്കുകളിൽ എനിക്കു വിശ്വാസമുണ്ട്; ലോകത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ ശുദ്ധയായി തെളിയുന്ന വൈദേഹിയിൽ എനിക്കു പ്രീതിയുണ്ടാകട്ടെ.’ തുടർന്ന് ശുഭവും പുണ്യവും ദിവ്യഗന്ധമുള്ളതും മനോഹരവുമായ ഒരു കാറ്റ് ഒരു ദേവശ്രേഷ്ഠനെപ്പോലെ നാലുപാടും ആ ജനസമൂഹത്തെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചു. എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്നും വന്ന മനുഷ്യർ ഏകാഗ്രരായി, പണ്ട് കൃതയുഗത്തിലെന്നപോലെ, അചിന്ത്യവും അദ്ഭുതകരവുമായ ആ കാഴ്ച നോക്കിനിന്നു. ദേവന്മാരുടെ ആഗമനം ശപഥത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു — മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, മൂന്നു ലോകങ്ങളും സാക്ഷികളാണ്. ‘സീതാശപഥസംഭ്രാന്താഃ’ എന്ന പദത്താൽ ദേവന്മാരും വ്യാകുലരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എന്തോ മഹത്തായതു സംഭവിക്കാൻപോകുന്നുവെന്ന് അവർക്കറിയാം. ദിവ്യമായ കാറ്റ് ശുഭസൂചകമാണ്; ‘കൃതയുഗത്തിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ — കൃതയുഗത്തിൽ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും ഒന്നിച്ചു കാണപ്പെട്ടിരുന്നു, ഇന്നും അതുപോലെ. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 7.088.006c (അശ്വിനീകുമാരന്മാരും ഋഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരോഗണങ്ങളും) അച്ചടിയിലില്ല. 9–10 ശ്ലോകങ്ങൾ — രാമന്റെ ആവർത്തനം — സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ വിസ്താരമാണ്. ദേവന്മാരെ കണ്ട് രാമൻ തന്റെ വാക്കു വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ദേവന്മാരുടെ സാക്ഷ്യവും ലഭിക്കുന്നു. കാറ്റിനു നൽകിയ ഉപമ ‘സുരശ്രേഷ്ഠൻ’ ആണ് — ആ കാറ്റും ഒരു ദേവനെപ്പോലെ പൂജ്യമാണ്. എല്ലാ ജനങ്ങളും ഏകാഗ്രരായി, നിശ്ശബ്ദരായി, സീതയുടെ വാക്കു കേൾക്കാൻ കാത്തുനിൽക്കുന്നു.

ഒത്തുകൂടിയ എല്ലാവരെയും കണ്ട് കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച സീത കണ്ണു താഴ്ത്തി, മുഖം കുനിച്ച്, കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, മാധവിയായ ഭൂമീദേവി എനിക്കു പ്രവേശിക്കാൻ ഇടം നൽകട്ടെ. മനസ്സുകൊണ്ടും കർമംകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും ഞാൻ രാമനെ മാത്രമേ ആരാധിക്കുന്നുള്ളൂവെങ്കിൽ, മാധവീദേവി എനിക്ക് ഇടം നൽകട്ടെ. രാമനപ്പുറം മറ്റൊന്നും ഞാൻ അറിയുന്നില്ല എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞത് സത്യമാണെങ്കിൽ, മാധവീദേവി എനിക്ക് ഇടം നൽകട്ടെ.’ സീതയുടെ ശപഥം മൂന്നുവിധമാണ് — മനസ്സിന്റേത്, കർമവാക്കായങ്ങളുടേത്, സത്യത്തിന്റേത്; ഓരോന്നിന്റെയും ഒടുവിൽ അതേ പ്രാർഥനതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. സീതയുടെ പ്രാർഥന ‘തെളിവുണ്ടാകട്ടെ’ എന്നല്ല, ‘ഇടം നൽകട്ടെ’ എന്നാണ് — അവൾ രാമന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങാനല്ല യാചിക്കുന്നത്, അമ്മയായ ഭൂമിയുടെ മടിത്തട്ടിലേക്കാണ്. സീത ഭൂമിജയാണ്; ഉഴവുചാലിൽനിന്ന് ജനകൻ കണ്ടെടുത്തവൾ; അതിനാൽ മാധവീദേവി അവൾക്ക് അമ്മയെപ്പോലെയാണ്. കാഷായവസ്ത്രം അവളുടെ തപസ്വിനീരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രണ്ടും മൂന്നും ശപഥങ്ങൾ (15–16) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ഒന്നു മാത്രം. ‘കണ്ണു താഴ്ത്തി, മുഖം കുനിച്ച്’ — അവൾ ആരുടെയും മുഖത്തു നോക്കുന്നില്ല, രാമന്റേതുപോലും. ശപഥത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനം അതിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കലല്ല, മൂന്നുതവണ. ഇവിടെ സീത രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ലോകത്തെയുമില്ല; സ്വന്തം നിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. അവളുടെ മൗനവും ശപഥവും ഒരുപോലെ അവളുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ തെളിവാണ്.

വൈദേഹി ഇങ്ങനെ ശപഥം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ അദ്ഭുതം പ്രത്യക്ഷമായി — ഭൂതലത്തിൽനിന്ന് ദിവ്യവും അനുത്തമവുമായ ഒരു സിംഹാസനം ഉയർന്നുവന്നു; അളവറ്റ പരാക്രമമുള്ള, ദിവ്യശരീരമുള്ള, ദിവ്യരത്നങ്ങൾ അണിഞ്ഞ നാഗങ്ങൾ തലകളിൽ അതു വഹിച്ചിരുന്നു. അതിൽ ഭൂമീദേവി ഇരുകൈകളാലും മൈഥിലിയെ പിടിച്ച് സ്വാഗതമരുളി അഭിനന്ദിച്ച് ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി. ആസനത്തിലിരുന്ന് രസാതലത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്ന സീതയെ കണ്ടപ്പോൾ ഇടമുറിയാത്ത ദിവ്യമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി അവളുടെമേൽ ചൊരിഞ്ഞു. ദേവന്മാരിൽനിന്ന് പെട്ടെന്ന് വളരെ വലിയ സാധുവാദം ഉയർന്നു: ‘നന്ന്, നന്ന്, സീതേ! നിന്റെ ശീലം ഇങ്ങനെയുള്ളതാണല്ലോ.’ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിന്ന ദേവന്മാർ സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ സീതയുടെ പ്രവേശം കണ്ട് ഇങ്ങനെ പലവിധം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. യജ്ഞവാടത്തിലെത്തിയ എല്ലാ മുനിമാരും നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാജാക്കന്മാരും വിസ്മയത്തിൽനിന്നു വിരമിച്ചില്ല. അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലുമുള്ള സകല സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളും, മഹാകായരായ ദാനവന്മാരും, പാതാളത്തിലെ നാഗാധിപന്മാരും — ചിലർ സന്തോഷത്തോടെ ആർത്തുവിളിച്ചു, ചിലർ ധ്യാനനിമഗ്നരായി, ചിലർ രാമനെ നോക്കിനിന്നു, ചിലർ ബോധമറ്റവരായി സീതയെ നോക്കി. സീതയുടെ പ്രവേശം കാണാൻ അവരുടെ സമാഗമമുണ്ടായി; ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തേക്കെന്നപോലെ ലോകം മുഴുവൻ ഒരുപോലെ അത്യധികം സമ്മോഹിതമായി. ഇവിടെ സീതയുടെ അവസാനം കരുണരസത്തിന്റെ പരമശിഖരമാണ് — അവൾ ശുദ്ധയാണെന്നു തെളിയിക്കപ്പെട്ടു, പക്ഷേ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങിയില്ല. വിവാഹത്തിനുമുമ്പ് ജനകൻ ഭൂമിയിൽനിന്ന് അവളെ ഉയർത്തിയെടുത്തതുപോലെ, അമ്മയായ ഭൂമി പുത്രിയെ സ്വാഗതത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രതികരണം വൈവിധ്യമുള്ളതാണ് — ഹർഷം, ധ്യാനം, വിസ്മയം, മോഹം; കവി രാമന്റെ ഭാവം നേരിട്ടു പറയുന്നില്ല; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം വർണിക്കപ്പെടും. ‘യസ്യാസ്തേ ശീലമീദൃശം’ (നിന്റെ ശീലം ഇങ്ങനെയുള്ളതാണല്ലോ) എന്ന ദേവവാക്യം സീതയുടെ ചാരിത്ര്യത്തിനുള്ള അന്തിമമായ സാക്ഷ്യപത്രമാണ്. നാഗങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന സിംഹാസനം പാതാളാധിപന്മാരുടെ സത്കാരം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ സീതയുടെ കഥ സമാപിക്കുന്നു; അവളുടെ ശുദ്ധി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

So addressed by Vālmīki, Rāghava looked at that lovely lady standing in the midst of the world and, with joined palms, replied: "It is just as you say, blessed knower of dharma; your spotless words, brahmin, give me full conviction. Proof was given by Vaidehī once before, in Laṅkā, in the presence of the gods; she swore an oath there, and so I brought her into my house. But the censure of the people is powerful, and it was because of it that Maithilī was abandoned. It was out of fear of the people, brahmin, that I abandoned this Sītā, though I knew she was sinless; please forgive me. And I know these twins, Kuśa and Lava, to be my sons. Let my love be given again to Maithilī, now proved pure before the world." Rāma himself confesses that he abandoned Sītā though he knew her to be blameless, and that confession is deeply moving. He asks forgiveness, not of Sītā but of the sage, and both his humility and his pain show in it. "Proof was given once before" recalls the ordeal by fire in the Yuddha Kāṇḍa, where Sītā's purity was established before the gods. "In the midst of the world" comes twice: Rāma wants proof before all the world, not in private. For the first time the acknowledgement of his sons comes from Rāma's own lips: "I know these two are my sons." His words show the conflict between a king's dharma and a husband's: the king cannot ignore the opinion of the people, while the husband knows his wife is blameless. His hope lies in the words "let my love be given again": that Sītā might come home. His respect for the sage shows too.

Understanding Rāma's purpose, the best of the gods, Mahendra and the other mighty ones, all came for Sītā's oath with the Grandsire Brahmā at their head: the Ādityas, Vasus, Rudras, Viśvedevas and the hosts of Maruts, all the Sādhya gods and all the supreme seers, the Nāgas, the Suparṇas and the Siddhas, all of them joyful at heart and stirred by Sītā's oath. Seeing the gods and the seers, Rāghava spoke again: "Best of the gods, the seer's spotless words have convinced me. Let my love be given again to Vaidehī, proved pure before the world." Then a gentle, holy breeze, divinely fragrant and delightful, refreshed that whole crowd on every side as though it were the best of the gods, and the people from every kingdom, rapt, gazed on that wonder beyond imagining, as in the Kṛta age of old. The coming of the gods deepens the gravity of the oath, for now not men alone but the three worlds are witnesses. "Stirred by Sītā's oath" suggests that even the gods were anxious, knowing that something great was about to happen. The divine breeze is an auspicious sign, and "as in the Kṛta age" recalls how in that age gods and men were seen together, as they are today. Seeing the gods, Rāma repeats his words so that the gods too may bear witness. The breeze is honoured like a god, and all the people stand hushed, waiting to hear Sītā speak.

Seeing them all assembled, Sītā, dressed in ochre, spoke with joined palms, her eyes lowered and her face downcast: "As I have never thought even in my mind of anyone but Rāghava, so may the goddess Mādhavī, the Earth, open for me. As in thought, deed and word I worship Rāma alone, so may the goddess Mādhavī open for me. As it is true, what I have said, that I know no one beyond Rāma, so may the goddess Mādhavī open for me." Sītā's oath is threefold, of the mind, of deed, word and body, and of truth, and each ends with the same prayer. She does not pray "let this be proof" but "let the earth open": she does not ask to return to Rāma's house but to the lap of her mother the Earth. Sītā was born of the earth, drawn up from the soil by Janaka as he ploughed, and so the goddess Mādhavī is as a mother to her. The ochre dress marks her as an ascetic. Her lowered eyes mean she looks at no one's face, not even Rāma's. Saying the oath three times shows its firmness. Sītā blames neither Rāma nor the people; she only declares her own faithfulness, and her silence and her oath alike bear witness to her self-respect.

As Vaidehī swore her oath, a wonder appeared: a divine, matchless throne rose from the ground, borne on the heads of nāgas of boundless strength, divine in form and adorned with divine jewels. On it the goddess Earth took Maithilī in her arms, welcomed her, and seated her on the throne. As she sat there and entered Rasātala, an unbroken shower of heavenly flowers covered Sītā. A great cry of approval rose at once from the gods: "Well done, well done, Sītā, whose conduct is such as this!" So the gods in the sky, rejoicing, spoke in many such words as they watched Sītā enter the earth. All the sages at the sacrificial ground and the kings, tigers among men, could not stop marvelling. In the sky and on the earth all beings moving and unmoving, the huge-bodied Dānavas and the lords of the serpents in Pātāla, some shouted in delight, some were lost in thought, some gazed at Rāma, and some, stunned, at Sītā. Seeing Sītā enter the earth they were all as one, and for a moment the whole world was utterly bewildered. Sītā's end here is the very summit of pathos: she is proved pure, yet she does not return to Rāma. Mother Earth receives her daughter with a welcome, as long ago, before her marriage, Janaka had drawn her up from the earth. The world responds in many ways, with joy, reflection, wonder and bewilderment; the poet does not describe Rāma's feelings directly, and his grief is told in the next sarga. The gods' words, "whose conduct is such as this", are the last testimony to Sītā's character, and the throne borne by nāgas shows the honour paid her by the lords of the underworld. So Sītā's story ends in the Uttara Kāṇḍa, and her purity is made known through the three worlds.