तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रभाते यज्ञवाटं गतः महातेजाः नृपः राघवः सर्वान् ऋषीन् शब्दापयति। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपः, विश्वामित्रः, दीर्घतमाः, महातपाः दुर्वासाः; पुलस्त्यः, शक्तिः, भार्गवः, वामनः, दीर्घायुः मार्कण्डेयः, महायशाः मौद्गल्यः; गर्गः, च्यवनः, धर्मवित् शतानन्दः, तेजस्वी भरद्वाजः, सुप्रभः अग्निपुत्रः; नारदः, पर्वतः, महायशाः गौतमः, कात्यायनः, सुयज्ञः, तपसां निधिः अगस्त्यः — एते अन्ये च बहवः संशितव्रताः मुनयः कौतूहलसमाविष्टाः सर्वे एव समागताः। महावीर्याः राक्षसाः, महाबलाः वानराः, महात्मानः सर्वे कुतूहलात् समाजग्मुः। क्षत्रियाः शूद्राः वैश्याः सहस्रशः, नानादेशगताः संशितव्रताः ब्राह्मणाः, ज्ञाननिष्ठाः कर्मनिष्ठाः योगनिष्ठाः अपरे च — सर्वे सीताशपथवीक्षार्थं समागताः। ऋषीणां सूची दीर्घा — प्रायः सर्वे प्रसिद्धाः महर्षयः अत्र उपस्थिताः, येन शपथस्य साक्ष्यं सर्वोच्चं भवति। मुद्रणे ‘पुलस्त्योऽपि’ इति, समीक्षिते ‘अगस्त्योऽथ’; मुद्रणे पुनः अगस्त्यः पञ्चमे श्लोके पृथक् उक्तः, नारदपर्वतगौतमकात्यायनसुयज्ञैः सह — सः श्लोकः समीक्षिते नास्ति। ज्ञानकर्मयोगनिष्ठानाम् उल्लेखः (९) अपि वुल्गेटमात्रः। सर्वे वर्णाः, सर्वाः जातयः, वानराः राक्षसाः च — सम्पूर्णः लोकः साक्षी इति कविः दर्शयति। ‘कौतूहलसमाविष्टाः’ ‘कुतूहलात्’ इति पुनरुक्तिः जनानां तीव्राम् उत्कण्ठां सूचयति — सर्वे सीतायाः दर्शनं शपथस्य परिणामं च द्रष्टुम् उत्सुकाः। रामः स्वयं प्रभाते एव यज्ञवाटं गत्वा ऋषीन् आह्वयति — तस्य उत्कण्ठा स्पष्टा। एते मुनयः न केवलं साक्षिणः, अपि तु धर्मस्य प्रमाणभूताः; तेषां समक्षं कृतः शपथः कोऽपि न अवगणयितुं शक्नोति। वसिष्ठविश्वामित्रौ रामस्य गुरू, अगस्त्यः वनवासे मार्गदर्शकः, भरद्वाजः चित्रकूटगमने आतिथेयः — एते सर्वे रामस्य जीवनेन सम्बद्धाः।

तदा अश्मभूतम् इव अचलं तत् सर्वं समागतं जनसमूहं श्रुत्वा मुनिवरः तूर्णं ससीतः समुपागमत्। तम् ऋषिं पृष्ठतः सीता अवाङ्मुखी अन्वगच्छत् — कृताञ्जलिः, बाष्पकला, मनसि रामं कृत्वा। ब्रह्माणम् अनुगच्छन्तीं श्रुतिम् इव वाल्मीकेः पृष्ठतः आयान्तीं तां सीतां दृष्ट्वा महान् साधुवादः अभूत्। ततः दुःखजन्मविशालेन शोकेन आकुलितात्मनां सर्वेषाम् एवं हलहलाशब्दः आबभौ। केचित् ‘साधु राम’ इति, अपरे ‘साधु सीते’ इति, अन्ये तत्र प्रेक्षकाः ‘उभौ एव साधू’ इति सम्प्रचुक्रुशुः। ‘अश्मभूतम् इव अचलम्’ इति उपमा जनसमूहस्य निश्चलतां निःशब्दतां च दर्शयति — सर्वे स्तब्धाः प्रतीक्षन्ते। ‘ब्रह्माणम् अनुगामिनी श्रुतिः’ इति उपमा अतीव उदात्ता — वाल्मीकिः ब्रह्मा इव, सीता वेदवाणी इव पवित्रा; एतेन सीतायाः पवित्रता कविना पूर्वम् एव घोषिता। ‘मनोगतं रामं कृत्वा’ इति पदेन सीतायाः हृदये रामः एव इति सूचितम्, यत् अग्रिमे सर्गे तस्याः शपथस्य आधारः भविष्यति। जनानां त्रिविधा प्रतिक्रिया — केचित् रामं स्तुवन्ति, केचित् सीतां, केचित् उभौ — लोकस्य मतभेदः अपि अत्र व्यञ्जितः। समीक्षिते क्रमः विपरीतः — ‘साधु सीते’ प्रथमं, ततः ‘साधु राम’। सीता मौनम् एव आचरति; सा न किमपि वदति, केवलं अञ्जलिं बद्ध्वा अश्रूणि मुञ्चति। बहुवर्षाणाम् अनन्तरं सा प्रथमवारं रामस्य समक्षम् आगच्छति, तस्याः मनसि वेदना संकोचः च उभे। जनानां शोकः अपि स्वाभाविकः — ते तस्याः दुःखं दृष्ट्वा द्रवन्ति।

ततः जनौघस्य मध्ये प्रविश्य सीतासहायः मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः इति ह उवाच राघवम् — ‘हे दाशरथे, इयं सुव्रता धर्मचारिणी सीता अपवादात् मम आश्रमसमीपतः परित्यक्ता। हे महाव्रत राम, लोकापवादभीतस्य तव सीता प्रत्ययं दास्यते; ताम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। इमौ जानकीपुत्रौ उभौ यमजातकौ तव एव दुर्धर्षौ सुतौ — एतत् सत्यं ते ब्रवीमि। हे राघवनन्दन, अहं प्रचेतसः दशमः पुत्रः; अनृतं वाक्यं न स्मरामि; इमौ तु तव पुत्रकौ।’ इदानीं रहस्यं सर्वेषां समक्षं प्रकाशितम् — कुमारौ रामस्य पुत्रौ। वाल्मीकिः स्वस्य सत्यवादित्वं कुलस्य प्रामाण्यं च साक्ष्यरूपेण स्थापयति — प्रचेतसः दशमः पुत्रः इति। ‘अपवादात् परित्यक्ता’ इति वचने रामस्य कार्यस्य स्पष्टः निर्देशः — मुनिः निर्भयः सत्यं वदति, राजानं अपि न भीत्वा। ‘तामनुज्ञातुमर्हसि’ इति विनयेन याचते — रामस्य अनुमत्या एव सीता शपथं करिष्यति। पूर्वसर्गे मुनिः कुमाराभ्यां ‘वाल्मीकेः शिष्यौ इति ब्रूतम्’ इति आदिशत्; इदानीं सः एव सत्यं प्रकाशयति — यथाकालं रहस्यं प्रकटितम्। ‘सुव्रता धर्मचारिणी’ इति विशेषणद्वयेन मुनिः सीतायाः चरित्रस्य प्रमाणं ददाति — सा आश्रमे अपि व्रतनिष्ठा धर्मपरा च अवसत्। ‘यमजातकौ’ इति पदेन कुमारयोः युगपत् जन्म सूचितम्।

‘मया बहूनि वर्षसहस्राणि तपश्चर्या कृता; यदि इयं मैथिली दुष्टा, तस्याः तपसः फलं न उपाश्नीयाम्। मनसा कर्मणा वाचा भूतपूर्वं किल्बिषं न स्मरामि; यदि मैथिली अपापा, तर्हि तस्य फलम् अहम् अश्नामि। हे राघव, अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु इन्द्रियेषु विचिन्त्य सीता शुद्धा इति ज्ञात्वा वननिर्झरे ताम् अग्रहीषम्। इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता लोकापवादभीतस्य तव प्रत्ययं दास्यति। हे नरवरात्मज, तस्मात् इयं शुद्धभावा दिव्येन दृष्टिविषयेण ज्ञानदृष्ट्या मया प्रविष्टा दृष्टा; लोकापवादकलुषीकृतचेतसा त्वया विदिता अपि शुद्धा या प्रियतमा त्यक्ता।’ अत्र मुनिः स्वतपसः सर्वं फलं पणे स्थापयति — एषः परमः शपथः। ‘पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु’ इति पदेन मुनिः पञ्चेन्द्रियैः मनसा च परीक्ष्य निश्चितवान् इति; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव। ‘विदितापि शुद्धा’ इति अन्तिमं वचनं तीक्ष्णम् — रामः स्वयम् अपि सीतां शुद्धां जानाति स्म, तथापि लोकापवादात् त्यक्तवान्; मुनिः एतत् स्पष्टं वदति। अन्तिमः श्लोकः वसन्ततिलकावृत्ते। २०–२१ श्लोकयोः वुल्गेटे शपथः द्विधा — निषेधरूपेण विधिरूपेण च — उक्तः; समीक्षिते एकः एव श्लोकः। एवं वाल्मीकेः वचनं सीतायाः शपथस्य भूमिका; अग्रिमे सर्गे सीता स्वयं शपथं करिष्यति।

ఆ రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళిన మహాతేజస్వి అయిన రాజు రాఘవుడు ఋషులందరినీ పిలిపించాడు. వసిష్ఠుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, విశ్వామిత్రుడు, దీర్ఘతముడు, మహాతపస్వి అయిన దుర్వాసుడు; పులస్త్యుడు, శక్తి, భార్గవుడు, వామనుడు, దీర్ఘాయువైన మార్కండేయుడు, మహాయశస్వి అయిన మౌద్గల్యుడు; గర్గుడు, చ్యవనుడు, ధర్మవేత్త అయిన శతానందుడు, తేజస్వి అయిన భరద్వాజుడు, అగ్నిపుత్రుడైన సుప్రభుడు; నారదుడు, పర్వతుడు, మహాయశస్వి అయిన గౌతముడు, కాత్యాయనుడు, సుయజ్ఞుడు, తపోనిధి అయిన అగస్త్యుడు — వీరూ, కఠిన వ్రతాలు పాటించే ఇంకా అనేకమంది మునులూ కుతూహలంతో అందరూ వచ్చారు. మహావీరులైన రాక్షసులూ, మహాబలులైన వానరులూ, మహాత్ములందరూ కుతూహలంతో వచ్చారు. వేలాదిగా క్షత్రియులూ శూద్రులూ వైశ్యులూ, నానా దేశాల నుండి వచ్చిన వ్రతనిష్ఠులైన బ్రాహ్మణులూ, జ్ఞాననిష్ఠులూ కర్మనిష్ఠులూ యోగనిష్ఠులూ ఇతరులూ — అందరూ సీతాశపథాన్ని చూడడానికి వచ్చారు. ఋషుల జాబితా దీర్ఘమైనది — దాదాపు ప్రసిద్ధులైన మహర్షులందరూ ఇక్కడ ఉన్నారు, దానివల్ల శపథానికి అత్యున్నతమైన సాక్ష్యం లభిస్తుంది. ముద్రణలో ‘పులస్త్యోఽపి’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అగస్త్యోఽథ’ అని ఉంది; ముద్రణలో అగస్త్యుడు ఐదవ శ్లోకంలో నారద, పర్వత, గౌతమ, కాత్యాయన, సుయజ్ఞులతో పాటు మళ్ళీ విడిగా పేర్కొనబడ్డాడు — ఆ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. జ్ఞాన కర్మ యోగ నిష్ఠుల ప్రస్తావన (9) కూడా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. అన్ని వర్ణాలూ, అన్ని జాతులూ, వానరులూ రాక్షసులూ — సమస్త లోకమూ సాక్షి అని కవి చూపుతున్నాడు. ‘కౌతూహలసమావిష్టాః’, ‘కుతూహలాత్’ అనే పునరుక్తి జనుల తీవ్రమైన ఉత్కంఠను సూచిస్తుంది — అందరూ సీతను చూడడానికీ శపథ పరిణామాన్ని చూడడానికీ ఉత్సుకులై ఉన్నారు. రాముడు స్వయంగా ఉదయమే యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళి ఋషులను పిలుస్తున్నాడు — అతని ఉత్కంఠ స్పష్టం. ఈ మునులు కేవలం సాక్షులే కాదు, ధర్మానికి ప్రమాణభూతులు కూడా; వారి సమక్షంలో చేసిన శపథాన్ని ఎవ్వరూ తోసిపుచ్చలేరు. వసిష్ఠ విశ్వామిత్రులు రాముని గురువులు, అగస్త్యుడు వనవాసంలో మార్గదర్శి, భరద్వాజుడు చిత్రకూటానికి వెళ్ళేటప్పుడు ఆతిథ్యమిచ్చినవాడు — వీరందరూ రాముని జీవితంతో సంబంధం గలవారు.

అప్పుడు రాయిగా మారిందా అన్నట్లు కదలకుండా ఉన్న ఆ జనసమూహం అంతా కూడి ఉందని విని మునిశ్రేష్ఠుడు సీతతో కలిసి వెంటనే వచ్చాడు. ఆ ఋషి వెనుక తలవంచుకొని సీత అనుసరించింది — చేతులు జోడించి, కన్నీటితో గద్గదమవుతూ, మనసులో రాముని నిలుపుకొని. బ్రహ్మను అనుసరించే శ్రుతిలా వాల్మీకి వెనుక వస్తున్న ఆ సీతను చూసి గొప్ప సాధువాదం చెలరేగింది. అప్పుడు దుఃఖం నుండి పుట్టిన విశాలమైన శోకంతో కలవరపడిన అందరి నుండీ హాహాకారం వినిపించింది. కొందరు ‘సాధు రామా’ అని, మరికొందరు ‘సాధు సీతా’ అని, అక్కడి ఇతర ప్రేక్షకులు ‘ఇద్దరూ సాధువులే’ అని ఎలుగెత్తి అరిచారు. ‘రాయిగా మారిందా అన్నట్లు కదలకుండా’ అనే ఉపమానం జనసమూహపు నిశ్చలతనూ నిశ్శబ్దాన్నీ చూపుతుంది — అందరూ స్తబ్ధులై ఎదురుచూస్తున్నారు. ‘బ్రహ్మను అనుసరించే శ్రుతి’ అనే ఉపమానం ఎంతో ఉదాత్తమైనది — వాల్మీకి బ్రహ్మ వంటివాడు, సీత వేదవాణి వలె పవిత్రురాలు; దీని ద్వారా సీత పవిత్రతను కవి ముందుగానే ప్రకటించాడు. ‘మనసులో రాముని నిలుపుకొని’ అనే మాట సీత హృదయంలో రాముడొక్కడే ఉన్నాడని సూచిస్తుంది, ఇదే తరువాతి సర్గలో ఆమె శపథానికి ఆధారమవుతుంది. జనుల ప్రతిస్పందన మూడు విధాలు — కొందరు రాముని, కొందరు సీతను, కొందరు ఇద్దరినీ స్తుతిస్తున్నారు — లోకంలోని అభిప్రాయభేదం కూడా ఇక్కడ వ్యంజితమైంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం తిరగబడింది — మొదట ‘సాధు సీతా’, తరువాత ‘సాధు రామా’. సీత మౌనమే పాటిస్తుంది; ఆమె ఏమీ మాట్లాడదు, చేతులు జోడించి కన్నీళ్ళు మాత్రమే కారుస్తుంది. ఎన్నో ఏళ్ళ తరువాత ఆమె మొదటిసారి రాముని ఎదుటికి వస్తోంది, ఆమె మనస్సులో వేదనా సంకోచమూ రెండూ ఉన్నాయి. జనుల శోకం కూడా సహజమే — ఆమె దుఃఖాన్ని చూసి వారు కరిగిపోతున్నారు.

అప్పుడు జనసమూహం మధ్యకు ప్రవేశించి, సీత తోడుగా ఉన్న మునిశ్రేష్ఠుడు వాల్మీకి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దాశరథీ, సువ్రత, ధర్మచారిణి అయిన ఈ సీత అపవాదం కారణంగా నా ఆశ్రమం దగ్గర పరిత్యజించబడింది. మహావ్రతుడవైన రామా, లోకాపవాదానికి భయపడిన నీకు సీత విశ్వాసం కలిగిస్తుంది; ఆమెకు అనుమతి ఇవ్వడం నీకు తగును. జానకి పుత్రులైన ఈ ఇద్దరు కవలలూ ఎదిరించరాని నీ కుమారులే — ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను. రాఘవనందనా, నేను ప్రచేతసుని పదవ కుమారుణ్ణి; అసత్యమైన మాట పలికినట్లు నాకు జ్ఞాపకం లేదు; వీరిద్దరూ నీ కుమారులే.’ ఇప్పుడు రహస్యం అందరి సమక్షంలో వెల్లడైంది — కుమారులు రాముని పుత్రులు. వాల్మీకి తన సత్యవాదిత్వాన్నీ, వంశ ప్రామాణ్యాన్నీ సాక్ష్యంగా నిలుపుతున్నాడు — ప్రచేతసుని పదవ కుమారుడినని. ‘అపవాదం కారణంగా పరిత్యజించబడింది’ అనే మాటలో రాముని చర్యను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ముని రాజుకు కూడా భయపడకుండా నిర్భయంగా సత్యం చెబుతున్నాడు. ‘ఆమెకు అనుమతి ఇవ్వడం నీకు తగును’ అని వినయంతో అర్థిస్తున్నాడు — రాముని అనుమతితోనే సీత శపథం చేస్తుంది. క్రిందటి సర్గలో ముని కుమారులతో ‘వాల్మీకి శిష్యులమని చెప్పండి’ అని ఆదేశించాడు; ఇప్పుడు అతడే సత్యాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు — తగిన సమయంలో రహస్యం బయటపడింది. ‘సువ్రతా ధర్మచారిణీ’ అనే రెండు విశేషణాలతో ముని సీత శీలానికి ప్రమాణం ఇస్తున్నాడు — ఆమె ఆశ్రమంలో కూడా వ్రతనిష్ఠతో, ధర్మపరాయణతతో నివసించింది. ‘యమజాతకౌ’ (కవలలు) అనే పదం కుమారులు ఒకేసారి పుట్టారని సూచిస్తుంది.

‘నేను ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాను; ఈ మైథిలి దుష్టురాలైతే ఆ తపస్సు ఫలాన్ని నేను అనుభవించకుందును గాక. మనసుతో, కర్మతో, మాటతో ఇంతకుముందు ఏ పాపమూ చేసినట్లు నాకు జ్ఞాపకం లేదు; మైథిలి పాపరహితురాలైతేనే దాని ఫలాన్ని నేను అనుభవిస్తాను. రాఘవా, పంచభూతాలలోనూ, మనస్సు ఆరవదిగా గల ఇంద్రియాలలోనూ ఆలోచించి, సీత శుద్ధురాలని తెలుసుకొనే ఆమెను అడవిలోని జలపాతం దగ్గర స్వీకరించాను. శుద్ధమైన నడవడి గల, పాపరహితురాలైన, పతినే దైవంగా భావించే ఈమె లోకాపవాదానికి భయపడిన నీకు విశ్వాసం కలిగిస్తుంది. నరశ్రేష్ఠుని కుమారా, అందువల్ల శుద్ధమైన భావం గల ఈమెను దివ్యమైన జ్ఞానదృష్టితో లోతుగా పరిశీలించి చూశాను; లోకాపవాదంతో కలుషితమైన మనస్సుతో, శుద్ధురాలని తెలిసి కూడా నీవు నీ ప్రియతమను విడిచిపెట్టావు.’ ఇక్కడ ముని తన తపస్సు ఫలమంతటినీ పణంగా పెడుతున్నాడు — ఇదే పరమ శపథం. ‘పంచభూతాలలోనూ, మనస్సు ఆరవదిగా గల’ అనే మాటతో ముని పంచేంద్రియాలతోనూ మనస్సుతోనూ పరీక్షించి నిశ్చయించుకున్నాడని అర్థం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే చెబుతుంది. ‘విదితాపి శుద్ధా’ (శుద్ధురాలని తెలిసి కూడా) అనే చివరి మాట పదునైనది — రాముడు స్వయంగా సీతను శుద్ధురాలని ఎరిగియున్నా లోకాపవాదం వల్ల విడిచిపెట్టాడు; ముని దీన్ని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. చివరి శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది. 20–21 శ్లోకాలలో వల్గేట్‌లో శపథం రెండు విధాలుగా — నిషేధరూపంలోనూ విధిరూపంలోనూ — చెప్పబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఒకే శ్లోకం ఉంది. ఈ విధంగా వాల్మీకి మాటలు సీతాశపథానికి భూమిక; తరువాతి సర్గలో సీత స్వయంగా శపథం చేస్తుంది.

அந்த இரவு கழிந்து விடிந்ததும், யாகசாலைக்குச் சென்ற பேரொளி படைத்த அரசன் ராகவன் ரிஷிகள் அனைவரையும் அழைக்கிறான். வசிஷ்டர், வாமதேவர், ஜாபாலி, காசியபர், விசுவாமித்திரர், தீர்க்கதமஸ், பெருந்தவம் புரிந்த துர்வாசர்; புலஸ்தியர், சக்தி, பார்கவர், வாமனர், நீண்ட ஆயுளுடைய மார்க்கண்டேயர், பெரும்புகழ் பெற்ற மௌத்கல்யர்; கர்கர், சியவனர், தர்மம் அறிந்த சதானந்தர், ஒளிமிக்க பரத்வாஜர், அக்னியின் மைந்தரான சுப்ரபர்; நாரதர், பர்வதர், பெரும்புகழ் பெற்ற கௌதமர், காத்யாயனர், சுயஜ்ஞர், தவத்தின் கருவூலமான அகஸ்தியர் — இவர்களும் கடுமையான நோன்புகளைக் கடைப்பிடிக்கும் வேறு பல முனிவர்களும் ஆர்வம் மேலிட அனைவரும் ஒன்றுகூடினர். பேராற்றல் படைத்த ராக்ஷசர்களும், பெருவலிமையுடைய வானரர்களும், மகாத்மாக்கள் அனைவரும் ஆர்வத்தால் வந்து கூடினர். ஆயிரக்கணக்கான க்ஷத்திரியர்களும் சூத்திரர்களும் வைசியர்களும், பல நாடுகளிலிருந்து வந்த கடும் நோன்புடைய அந்தணர்களும், ஞானத்தில் நிலைத்தவர்களும், கர்மத்தில் நிலைத்தவர்களும், யோகத்தில் நிலைத்தவர்களும் இன்னும் பலரும் — அனைவரும் சீதையின் சபதத்தைக் காண்பதற்காக ஒன்றுகூடினர். ரிஷிகளின் பட்டியல் நீண்டது — புகழ்பெற்ற மகரிஷிகள் ஏறக்குறைய அனைவரும் இங்கே வந்திருக்கின்றனர்; அதனால் சபதத்தின் சாட்சியம் மிக உயர்ந்ததாகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘புலஸ்த்யோ(அ)பி’ என்றும், திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அகஸ்த்யோ(அ)த’ என்றும் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் அகஸ்தியர் மீண்டும் ஐந்தாம் சுலோகத்தில் நாரதர், பர்வதர், கௌதமர், காத்யாயனர், சுயஜ்ஞர் ஆகியோருடன் தனியே குறிப்பிடப்படுகிறார் — அந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ஞானம், கர்மம், யோகம் ஆகியவற்றில் நிலைத்தவர்கள் பற்றிய குறிப்பும் (9) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. எல்லா வர்ணத்தாரும், எல்லாக் குலத்தாரும், வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் — உலகம் முழுவதுமே சாட்சி என்று கவி காட்டுகிறார். ‘ஆர்வம் மேலிட’, ‘ஆர்வத்தால்’ என்ற மீண்டும் வரும் சொற்கள் மக்களின் கடுமையான ஆவலைச் சுட்டுகின்றன — அனைவரும் சீதையைக் காணவும், சபதத்தின் முடிவைக் காணவும் துடிக்கின்றனர். ராமனே விடியற்காலையிலேயே யாகசாலைக்குச் சென்று ரிஷிகளை அழைக்கிறான் — அவனுடைய ஆவல் தெளிவு. இந்த முனிவர்கள் சாட்சிகள் மட்டுமல்லர், தர்மத்துக்கே அளவுகோல்களானவர்கள்; அவர்களுடைய முன்னிலையில் செய்யப்படும் சபதத்தை யாரும் புறக்கணிக்க முடியாது. வசிஷ்டரும் விசுவாமித்திரரும் ராமனின் குருமார், அகஸ்தியர் வனவாசத்தில் வழிகாட்டியவர், பரத்வாஜர் சித்திரகூடத்துக்குச் செல்லும் வழியில் விருந்தோம்பியவர் — இவர்கள் அனைவரும் ராமனின் வாழ்க்கையோடு தொடர்புடையவர்கள்.

அப்போது ஒன்றுகூடியிருந்த மக்கள் திரள் முழுவதும் கல்லாகிவிட்டது போல அசையாமல் இருப்பதைக் கேள்வியுற்று, முனிவருள் சிறந்தவர் சீதையுடன் விரைந்து வந்தார். அந்த ரிஷியின் பின்னால் சீதை தலைகுனிந்தவாறு பின்தொடர்ந்தாள் — கைகூப்பியவளாக, கண்ணீர் ததும்ப, மனத்தில் ராமனையே நிறுத்தியவளாக. பிரம்மாவைப் பின்தொடரும் வேதவாணியைப் போல வால்மீகியின் பின்னால் வரும் அந்தச் சீதையைக் கண்டதும் ‘நன்று, நன்று’ என்ற பெரும் பாராட்டொலி எழுந்தது. பிறகு துயரத்திலிருந்து பிறந்த பரந்த சோகத்தால் கலங்கிய மனமுடைய அனைவரிடமிருந்தும் பெரும் ஆரவாரம் எழுந்தது. சிலர் ‘நன்று ராமா’ என்றும், சிலர் ‘நன்று சீதே’ என்றும், அங்கிருந்த வேறு சில பார்வையாளர்கள் ‘இருவருமே நல்லவர்கள்’ என்றும் உரக்கக் கூவினர். ‘கல்லாகிவிட்டது போல அசையாமல்’ என்ற உவமை மக்கள் திரளின் அசைவின்மையையும் ஒலியின்மையையும் காட்டுகிறது — அனைவரும் திகைத்து நின்று காத்திருக்கின்றனர். ‘பிரம்மாவைப் பின்தொடரும் வேதவாணி’ என்ற உவமை மிக உன்னதமானது — வால்மீகி பிரம்மாவைப் போலவும், சீதை வேதவாணியைப் போலவும் புனிதமானவள்; இதனால் சீதையின் புனிதத்தைக் கவி முன்னதாகவே அறிவிக்கிறார். ‘மனத்தில் ராமனையே நிறுத்தியவளாக’ என்ற சொல்லால், சீதையின் இதயத்தில் ராமன் ஒருவனே இருக்கிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவளுடைய சபதத்துக்கு அடிப்படையாகும். மக்களின் எதிர்வினை மூவகை — சிலர் ராமனைப் போற்றுகின்றனர், சிலர் சீதையை, சிலர் இருவரையும் — உலகத்தின் கருத்து வேறுபாடும் இங்கே குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் வரிசை நேர்மாறானது — முதலில் ‘நன்று சீதே’, பிறகு ‘நன்று ராமா’. சீதை மௌனத்தையே கடைப்பிடிக்கிறாள்; அவள் எதுவும் பேசுவதில்லை; கைகூப்பிக் கண்ணீர் மட்டும் சிந்துகிறாள். பல ஆண்டுகளுக்குப் பிறகு முதல்முறையாக அவள் ராமனின் முன்னிலைக்கு வருகிறாள்; அவள் மனத்தில் வேதனையும் கூச்சமும் ஒருங்கே உள்ளன. மக்களின் சோகமும் இயல்பானதே — அவளுடைய துயரத்தைக் கண்டு அவர்கள் உருகுகின்றனர்.

பிறகு மக்கள் வெள்ளத்தின் நடுவே நுழைந்து, சீதையை உடன்கொண்ட முனிவருள் சிறந்தவரான வால்மீகி ராகவனிடம் இவ்வாறு சொன்னார் — ‘தசரதனின் மைந்தனே, நல்ல நோன்புடையவளும் தர்மநெறியில் நடப்பவளுமான இந்தச் சீதை உலகப் பழியின் காரணமாக என் ஆசிரமத்தின் அருகே கைவிடப்பட்டாள். பெரும் நோன்புடைய ராமா, உலகப் பழிக்கு அஞ்சும் உனக்குச் சீதை நம்பிக்கைச் சான்று தருவாள்; அவளுக்கு அனுமதி அளிப்பது உனக்குத் தகும். ஜானகியின் மைந்தர்களான, இரட்டையராகப் பிறந்த இவ்விருவரும் உன்னுடைய வெல்லற்கரிய மைந்தர்களே — இந்த உண்மையை உனக்குச் சொல்கிறேன். ராகவ குலத்தை மகிழ்விப்பவனே, நான் பிரசேதஸின் பத்தாவது மைந்தன்; நான் பொய்யான சொல் ஒன்றையும் சொன்னதாக நினைவில்லை; இவ்விருவரும் உன் மைந்தர்களே.’ இப்போது இரகசியம் அனைவரின் முன்னிலையிலும் வெளிப்படுத்தப்படுகிறது — குமாரர்கள் ராமனின் மைந்தர்கள். வால்மீகி தம்முடைய வாய்மையையும் குலத்தின் நம்பகத்தன்மையையும் சான்றாக நிறுவுகிறார் — பிரசேதஸின் பத்தாவது மைந்தன் என்று. ‘உலகப் பழியின் காரணமாகக் கைவிடப்பட்டாள்’ என்ற சொல்லில் ராமனின் செயல் வெளிப்படையாகச் சுட்டப்படுகிறது — முனிவர் அச்சமின்றி உண்மையைச் சொல்கிறார், அரசனுக்கும் அஞ்சுவதில்லை. ‘அவளுக்கு அனுமதி அளிப்பது உனக்குத் தகும்’ என்று பணிவுடன் வேண்டுகிறார் — ராமனின் அனுமதியுடனேயே சீதை சபதம் செய்வாள். முந்தைய சர்க்கத்தில் முனிவர் குமாரர்களிடம் ‘வால்மீகியின் சீடர்கள் என்று சொல்லுங்கள்’ என்று ஆணையிட்டார்; இப்போது அவரே உண்மையை வெளிப்படுத்துகிறார் — உரிய காலத்தில் இரகசியம் வெளிப்பட்டது. ‘நல்ல நோன்புடையவள், தர்மநெறியில் நடப்பவள்’ என்ற இரு அடைமொழிகளால் முனிவர் சீதையின் நடத்தைக்குச் சான்று தருகிறார் — ஆசிரமத்திலும் அவள் நோன்பில் நிலைத்தவளாக, தர்மத்தைப் பற்றியவளாக வாழ்ந்தாள். ‘இரட்டையராகப் பிறந்த’ என்ற சொல்லால் குமாரர்கள் ஒரே நேரத்தில் பிறந்தவர்கள் என்பது சுட்டப்படுகிறது.

‘நான் பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் தவம் செய்திருக்கிறேன்; இந்த மைதிலி குற்றமுடையவளானால் அந்தத் தவத்தின் பலனை நான் அனுபவிக்காமல் போவேனாக. மனத்தாலோ, செயலாலோ, சொல்லாலோ முன்பு நான் செய்த பாவம் எதுவும் எனக்கு நினைவில்லை; மைதிலி பாவமற்றவளானால் அதன் பலனை நான் அனுபவிப்பேன். ராகவா, ஐம்பூதங்களிலும் மனத்தை ஆறாவதாகக் கொண்ட புலன்களிலும் ஆராய்ந்து, சீதை தூயவள் என்று அறிந்தே காட்டு அருவியின் அருகே அவளை நான் ஏற்றுக்கொண்டேன். தூய நடத்தையுடையவளும், பாவமற்றவளும், கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்டவளுமான இவள், உலகப் பழிக்கு அஞ்சும் உனக்கு நம்பிக்கைச் சான்று தருவாள். மனிதருள் சிறந்தவனின் மைந்தனே, ஆகவே தூய மனமுடைய இவளைத் தெய்வீகமான ஞானக்கண்ணால் நான் ஊடுருவிப் பார்த்தேன்; உலகப் பழியால் கலங்கிய மனத்துடன், தூயவள் என்று அறிந்திருந்தும் உன்னால் கைவிடப்பட்ட பேரன்புக்குரியவள் இவள்.’ இங்கே முனிவர் தம் தவத்தின் முழுப் பலனையும் பணயமாக வைக்கிறார் — இதுவே உயர்ந்த சபதம். ‘ஐம்பூதங்களிலும் மனத்தை ஆறாவதாகக் கொண்ட புலன்களிலும்’ என்ற சொல்லால், முனிவர் ஐம்புலன்களாலும் மனத்தாலும் சோதித்து உறுதி செய்தார் என்பது பொருள்; இந்தி உரையும் அவ்வாறே கொள்கிறது. ‘அறிந்திருந்தும் தூயவள்’ என்ற இறுதிச் சொல் கூர்மையானது — சீதை தூயவள் என்று ராமனே அறிந்திருந்தான்; ஆயினும் உலகப் பழியால் கைவிட்டான்; முனிவர் இதைத் தெளிவாகச் சொல்கிறார். கடைசிச் சுலோகம் வசந்ததிலகா யாப்பில் உள்ளது. இருபது, இருபத்தொன்றாம் சுலோகங்களில் வல்கேட் பாடத்தில் சபதம் இருவகையாக — மறுப்பு வடிவிலும் உடன்பாட்டு வடிவிலும் — சொல்லப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒரே சுலோகம்தான். இவ்வாறு வால்மீகியின் சொல் சீதையின் சபதத்துக்கு முன்னுரை; அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையே சபதம் செய்வாள்.

ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ದೀರ್ಘತಮ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ದುರ್ವಾಸ; ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಭಾರ್ಗವ, ವಾಮನ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಮೌದ್ಗಲ್ಯ; ಗರ್ಗ, ಚ್ಯವನ, ಧರ್ಮವಿದನಾದ ಶತಾನಂದ, ತೇಜಸ್ವಿ ಭರದ್ವಾಜ, ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ಸುಪ್ರಭ; ನಾರದ, ಪರ್ವತ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಗೌತಮ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞ, ತಪೋನಿಧಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ — ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರರು — ಆ ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಬಂದರು. ಸಾವಿರಾರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಶೂದ್ರರು, ವೈಶ್ಯರು, ನಾನಾದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಕಠಿಣವ್ರತಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠರು, ಕರ್ಮನಿಷ್ಠರು, ಯೋಗನಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಇತರರು — ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಋಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು — ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಶಪಥದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪುಲಸ್ತ್ಯೋಽಪಿ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಗಸ್ತ್ಯೋಽಥ’; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾರದ, ಪರ್ವತ, ಗೌತಮ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞರೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಆ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ-ಕರ್ಮ-ಯೋಗನಿಷ್ಠರ ಉಲ್ಲೇಖವೂ (9) ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಗಳೂ, ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವೇ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೌತೂಹಲಸಮಾವಿಷ್ಟಾಃ’, ‘ಕುತೂಹಲಾತ್’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಜನರ ತೀವ್ರ ಕಾತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಶಪಥದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕರು. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕಾತರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಮುನಿಗಳು ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲ, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣಭೂತರು; ಅವರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶಪಥವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲಕ್ಷಿಸಲಾರರು. ವಸಿಷ್ಠ-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನ ಗುರುಗಳು, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ, ಭರದ್ವಾಜನು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದವನು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಜೀವನದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರು.

ಆಗ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಜನಸಮೂಹದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ಆ ಋಷಿಯ ಹಿಂದೆ ಸೀತೆಯು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು — ಕೈಮುಗಿದು, ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶ್ರುತಿಯಂತೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಹಿಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಮಹಾ ಉದ್ಗಾರವೆದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಹಲಹಲಾ ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲ ಮೊಳಗಿತು. ಕೆಲವರು ‘ಸಾಧು ರಾಮ’ ಎಂದು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಸಾಧು ಸೀತೆ’ ಎಂದು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ‘ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧುಗಳೇ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ‘ಅಶ್ಮಭೂತಮಿವ ಅಚಲಮ್’ (ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜನಸಮೂಹದ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನೂ ನಿಃಶಬ್ದತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮನುಗಾಮಿನೀ ಶ್ರುತಿಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶ್ರುತಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾತ್ತವಾದುದು — ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ, ಸೀತೆ ವೇದವಾಣಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರಳು; ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶಪಥಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುವುದು. ಜನರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಕೆಲವರು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಸೀತೆಯನ್ನು, ಕೆಲವರು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ — ಲೋಕದ ಮತಭೇದವೂ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ವಿರುದ್ಧ — ಮೊದಲು ‘ಸಾಧು ಸೀತೆ’, ಅನಂತರ ‘ಸಾಧು ರಾಮ’. ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕೈಮುಗಿದು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಎದುರು ಬರುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೇದನೆಯೂ ಸಂಕೋಚವೂ ಎರಡೂ ಇವೆ. ಜನರ ಶೋಕವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಕರಗುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ಜನಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದಾಶರಥಿಯೇ, ಸುವ್ರತೆಯೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಆದ ಈ ಸೀತೆಯು ಅಪವಾದದ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದಳು. ಮಹಾವ್ರತನಾದ ರಾಮನೇ, ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುವಳು; ಅವಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು. ಜಾನಕಿಯ ಈ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳು, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯರಾದ ನಿನ್ನದೇ ಮಕ್ಕಳು — ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಘವನಂದನನೇ, ನಾನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ; ಸುಳ್ಳು ಮಾತನಾಡಿದುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಇವರಿಬ್ಬರೂ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳೇ.’ ಈಗ ರಹಸ್ಯವು ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು — ಕುಮಾರರು ರಾಮನ ಪುತ್ರರು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಕುಲದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಕ್ಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ ಎಂದು. ‘ಅಪವಾದಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ’ (ಅಪವಾದದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ದೇಶವಿದೆ — ಮುನಿಯು ರಾಜನಿಗೂ ಹೆದರದೆ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾಮನುಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಸಿ’ (ಅವಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು) ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸೀತೆ ಶಪಥ ಮಾಡುವಳು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ಕುಮಾರರಿಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಯಿತು. ‘ಸುವ್ರತಾ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮುನಿಯು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೂ ವ್ರತನಿಷ್ಠಳಾಗಿ ಧರ್ಮಪರಳಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ‘ಯಮಜಾತಕೌ’ (ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಮಾರರ ಏಕಕಾಲದ ಜನನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ನಾನು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಮೈಥಿಲಿಯು ದುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಉಣ್ಣದಿರಲಿ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ, ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನೂ ಮಾಡಿದುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಮೈಥಿಲಿಯು ಪಾಪರಹಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಉಣ್ಣುವೆನು. ರಾಘವನೇ, ಪಂಚಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಆರನೆಯದಾಗಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸೀತೆ ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದೇ ನಾನು ಕಾಡಿನ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ಅವಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯವಳೂ ಪಾಪರಹಿತಳೂ ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳೂ ಆದ ಇವಳು ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುವಳು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧಭಾವದ ಇವಳನ್ನು ನಾನು ದಿವ್ಯವಾದ ಜ್ಞಾನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ; ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ನೀನು, ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯಾದ ಇವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಮಸ್ತ ಫಲವನ್ನೂ ಪಣಕ್ಕಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪರಮ ಶಪಥ. ‘ಪಂಚಸು ಭೂತೇಷು ಮನಃಷಷ್ಠೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿದಿತಾಪಿ ಶುದ್ಧಾ’ (ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಲೋಕಾಪವಾದದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಮುನಿಯು ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಸಂತತಿಲಕಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. 20–21 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಪಥವು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ — ನಿಷೇಧರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಧಿರೂಪದಲ್ಲಿ — ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಶಪಥಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸ್ವತಃ ಶಪಥ ಮಾಡುವಳು.

ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ പ്രഭാതത്തിൽ യജ്ഞവാടത്തിലെത്തിയ മഹാതേജസ്വിയായ രാജാവ് രാഘവൻ എല്ലാ ഋഷിമാരെയും വിളിപ്പിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ, വാമദേവൻ, ജാബാലി, കാശ്യപൻ, വിശ്വാമിത്രൻ, ദീർഘതമസ്സ്, മഹാതപസ്വിയായ ദുർവാസാവ്; പുലസ്ത്യൻ, ശക്തി, ഭാർഗവൻ, വാമനൻ, ദീർഘായുസ്സായ മാർക്കണ്ഡേയൻ, മഹായശസ്വിയായ മൗദ്ഗല്യൻ; ഗർഗൻ, ച്യവനൻ, ധർമജ്ഞനായ ശതാനന്ദൻ, തേജസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ, അഗ്നിപുത്രനായ സുപ്രഭൻ; നാരദൻ, പർവതൻ, മഹായശസ്വിയായ ഗൗതമൻ, കാത്യായനൻ, സുയജ്ഞൻ, തപസ്സിന്റെ നിധിയായ അഗസ്ത്യൻ — ഇവരും കഠിനവ്രതരായ മറ്റനേകം മുനിമാരും കൗതൂഹലം നിറഞ്ഞ് എല്ലാവരും ഒത്തുകൂടി. മഹാവീര്യരായ രാക്ഷസരും മഹാബലരായ വാനരരും — മഹാത്മാക്കളായ എല്ലാവരും — കൗതുകത്താൽ വന്നുചേർന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു ക്ഷത്രിയരും ശൂദ്രരും വൈശ്യരും, നാനാദേശങ്ങളിൽനിന്നു വന്ന കഠിനവ്രതരായ ബ്രാഹ്മണരും, ജ്ഞാനനിഷ്ഠരും കർമനിഷ്ഠരും യോഗനിഷ്ഠരും മറ്റുള്ളവരും — എല്ലാവരും സീതാശപഥം കാണാൻ ഒത്തുകൂടി. ഋഷിമാരുടെ പട്ടിക നീണ്ടതാണ് — പ്രസിദ്ധരായ മിക്ക മഹർഷിമാരും ഇവിടെ സന്നിഹിതരാണ്; അതിനാൽ ശപഥത്തിന്റെ സാക്ഷ്യം ഏറ്റവും ഉന്നതമാകുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘പുലസ്ത്യോഽപി’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അഗസ്ത്യോഽഥ’ എന്നുമാണ്; അച്ചടിയിൽ അഗസ്ത്യനെ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ നാരദൻ, പർവതൻ, ഗൗതമൻ, കാത്യായനൻ, സുയജ്ഞൻ എന്നിവരോടൊപ്പം വീണ്ടും പ്രത്യേകം പറയുന്നുണ്ട് — ആ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ജ്ഞാനകർമയോഗനിഷ്ഠരെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും (9) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. എല്ലാ വർണങ്ങളും എല്ലാ ജാതികളും വാനരരും രാക്ഷസരും — ലോകം മുഴുവൻ സാക്ഷിയാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ‘കൗതൂഹലസമാവിഷ്ടാഃ’, ‘കുതൂഹലാത്’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ആവർത്തനം ജനങ്ങളുടെ തീവ്രമായ ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ കാണാനും ശപഥത്തിന്റെ പരിണാമം അറിയാനും എല്ലാവരും ഉത്സുകരാണ്. രാമൻ സ്വയം പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ യജ്ഞവാടത്തിൽ ചെന്ന് ഋഷിമാരെ വിളിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ വ്യക്തം. ഈ മുനിമാർ സാക്ഷികൾ മാത്രമല്ല, ധർമത്തിന്റെ പ്രമാണങ്ങളുമാണ്; അവരുടെ മുന്നിൽ ചെയ്യുന്ന ശപഥം ആർക്കും അവഗണിക്കാനാവില്ല. വസിഷ്ഠനും വിശ്വാമിത്രനും രാമന്റെ ഗുരുക്കന്മാരാണ്, അഗസ്ത്യൻ വനവാസത്തിലെ മാർഗദർശി, ഭരദ്വാജൻ ചിത്രകൂടയാത്രയിലെ ആതിഥേയൻ — ഇവരെല്ലാം രാമന്റെ ജീവിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരാണ്.

അപ്പോൾ ഒത്തുകൂടിയ ആ ജനസമൂഹം മുഴുവൻ കല്ലായിപ്പോയതുപോലെ നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ സീതയോടൊപ്പം വേഗം അവിടെയെത്തി. ആ ഋഷിയുടെ പിന്നാലെ സീത മുഖം കുനിച്ച്, കൂപ്പുകൈകളോടെ, കണ്ണീരോടെ, മനസ്സിൽ രാമനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടു നടന്നു. ബ്രഹ്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ശ്രുതിയെപ്പോലെ വാല്മീകിയുടെ പിന്നാലെ വരുന്ന സീതയെ കണ്ട് വലിയ സാധുവാദം ഉയർന്നു. തുടർന്ന് ദുഃഖത്തിൽനിന്നുളവായ വിപുലമായ ശോകത്താൽ മനസ്സു കലങ്ങിയ എല്ലാവരിൽനിന്നും ഒരു വലിയ കോലാഹലശബ്ദം ഉയർന്നു. ചിലർ ‘രാമാ, നന്ന്!’ എന്നും മറ്റുചിലർ ‘സീതേ, നന്ന്!’ എന്നും വേറെ ചില പ്രേക്ഷകർ ‘ഇരുവരും നന്ന്!’ എന്നും ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. ‘കല്ലായിപ്പോയതുപോലെ നിശ്ചലം’ എന്ന ഉപമ ജനസമൂഹത്തിന്റെ നിശ്ചലതയും നിശ്ശബ്ദതയും കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരും സ്തബ്ധരായി കാത്തിരിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മാവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ശ്രുതി’ എന്ന ഉപമ അത്യന്തം ഉദാത്തമാണ് — വാല്മീകി ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ, സീത വേദവാണിയെപ്പോലെ പവിത്ര; ഇതിലൂടെ കവി സീതയുടെ പവിത്രത മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘മനസ്സിൽ രാമനെ ധ്യാനിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ സീതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ രാമൻ മാത്രമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ ശപഥത്തിന്റെ ആധാരമാകുന്നത്. ജനങ്ങളുടെ പ്രതികരണം മൂന്നുവിധമാണ് — ചിലർ രാമനെ സ്തുതിക്കുന്നു, ചിലർ സീതയെ, ചിലർ ഇരുവരെയും — ലോകത്തിന്റെ അഭിപ്രായഭേദവും ഇവിടെ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ക്രമം വിപരീതമാണ് — ആദ്യം ‘സീതേ, നന്ന്’, പിന്നെ ‘രാമാ, നന്ന്’. സീത മൗനം പാലിക്കുന്നു; അവൾ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, കൈകൂപ്പി കണ്ണീർ പൊഴിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. അനേകവർഷങ്ങൾക്കുശേഷം ആദ്യമായാണ് അവൾ രാമന്റെ മുന്നിൽ വരുന്നത്; അവളുടെ മനസ്സിൽ വേദനയും സങ്കോചവും ഒരുപോലെയുണ്ട്. ജനങ്ങളുടെ ശോകവും സ്വാഭാവികം — അവളുടെ ദുഃഖം കണ്ട് അവർ അലിയുന്നു.

തുടർന്ന് ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ മധ്യത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ച്, സീതയോടൊപ്പമുള്ള മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി രാഘവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദാശരഥേ, സുവ്രതയും ധർമചാരിണിയുമായ ഈ സീത അപവാദം നിമിത്തം എന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവളാണ്. മഹാവ്രതനായ രാമാ, ലോകാപവാദം ഭയക്കുന്ന അങ്ങേക്ക് സീത വിശ്വാസം — തെളിവ് — നൽകും; അതിന് അവൾക്ക് അനുവാദം നൽകണം. ജാനകിയുടെ ഈ രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ഇരട്ടകളായി ജനിച്ചവർ — അങ്ങയുടെതന്നെ അജയ്യരായ പുത്രന്മാരാണ്; ഇതു സത്യമായി ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയുന്നു. രാഘവനന്ദനാ, ഞാൻ പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രനാണ്; ഒരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞതായി ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല; ഇവർ അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർതന്നെ.’ ഇപ്പോൾ രഹസ്യം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ വെളിപ്പെട്ടു — കുമാരന്മാർ രാമന്റെ പുത്രന്മാരാണ്. പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രൻ എന്നു പറഞ്ഞ് വാല്മീകി തന്റെ സത്യവാദിത്വവും കുലത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യവും സാക്ഷ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘അപവാദം നിമിത്തം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ സൂചനയുണ്ട് — മുനി രാജാവിനെപ്പോലും ഭയക്കാതെ നിർഭയനായി സത്യം പറയുന്നു. ‘താമനുജ്ഞാതുമർഹസി’ (അവൾക്ക് അനുവാദം നൽകണം) എന്ന് വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിക്കുന്നു — രാമന്റെ അനുമതിയോടെ മാത്രമേ സീത ശപഥം ചെയ്യൂ. മുമ്പ് മുനി കുമാരന്മാരോട് ‘വാല്മീകിയുടെ ശിഷ്യന്മാർ എന്നു പറയുക’ എന്ന് ആദേശിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹംതന്നെ സത്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — യഥാകാലം രഹസ്യം പ്രകടമായി. ‘സുവ്രതാ ധർമചാരിണീ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ മുനി സീതയുടെ ചാരിത്ര്യത്തിനു തെളിവു നൽകുന്നു — ആശ്രമത്തിലും അവൾ വ്രതനിഷ്ഠയോടും ധർമപരതയോടുംകൂടി ജീവിച്ചു. ‘യമജാതകൗ’ (ഇരട്ടകളായി ജനിച്ചവർ) എന്ന പദത്താൽ കുമാരന്മാരുടെ ഒരേസമയത്തുള്ള ജനനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഞാൻ അനേകായിരം വർഷം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഈ മൈഥിലി ദുഷ്ടയാണെങ്കിൽ ആ തപസ്സിന്റെ ഫലം ഞാൻ അനുഭവിക്കാതിരിക്കട്ടെ. മനസ്സുകൊണ്ടോ കർമംകൊണ്ടോ വാക്കുകൊണ്ടോ മുമ്പ് ഒരു പാപവും ചെയ്തതായി ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല; മൈഥിലി പാപരഹിതയാണെങ്കിൽ മാത്രമേ ഞാൻ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുകയുള്ളൂ. രാഘവാ, പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലും മനസ്സ് ആറാമതായുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും ആലോചിച്ച് സീത ശുദ്ധയാണെന്നറിഞ്ഞാണ് വനത്തിലെ നീർച്ചാലിനരികെവെച്ച് ഞാൻ അവളെ സ്വീകരിച്ചത്. ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവളും പാപരഹിതയും ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളുമായ ഇവൾ ലോകാപവാദം ഭയക്കുന്ന അങ്ങേക്ക് വിശ്വാസം നൽകും. നരവരപുത്രാ, അതിനാൽ ദിവ്യമായ ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയാൽ ഉള്ളിലേക്കു പ്രവേശിച്ചുനോക്കി ഇവൾ ശുദ്ധഭാവയാണെന്നു ഞാൻ കണ്ടിരിക്കുന്നു; ലോകാപവാദത്താൽ കലുഷിതമായ മനസ്സോടെ, ശുദ്ധയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നിട്ടും അങ്ങ് ഉപേക്ഷിച്ച പ്രിയതമയാണ് ഇവൾ.’ ഇവിടെ മുനി തന്റെ തപസ്സിന്റെ മുഴുവൻ ഫലവും പണയം വയ്ക്കുന്നു — ഇതാണ് പരമമായ ശപഥം. ‘പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലും മനസ്സ് ആറാമതായുള്ളവയിലും’ എന്ന പദത്താൽ മുനി പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളാലും മനസ്സിനാലും പരിശോധിച്ചു നിശ്ചയിച്ചു എന്നർഥം; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അങ്ങനെതന്നെ. ‘വിദിതാപി ശുദ്ധാ’ (ശുദ്ധയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും) എന്ന അവസാനവാക്ക് മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സീത ശുദ്ധയാണെന്ന് രാമൻതന്നെ അറിഞ്ഞിരുന്നു; എന്നിട്ടും ലോകാപവാദം നിമിത്തം ഉപേക്ഷിച്ചു; മുനി ഇതു തുറന്നുപറയുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വസന്തതിലകവൃത്തത്തിലാണ്. 20–21 ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ ശപഥം നിഷേധരൂപത്തിലും വിധിരൂപത്തിലുമായി രണ്ടുവിധം പറയുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരു ശ്ലോകം മാത്രം. ഇങ്ങനെ വാല്മീകിയുടെ വാക്കുകൾ സീതാശപഥത്തിന്റെ ഭൂമികയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീത സ്വയം ശപഥം ചെയ്യും.

When that night had passed, the king went at dawn to the sacrificial ground, and the mighty Rāghava summoned all the seers: Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, Viśvāmitra, Dīrghatamas and Durvāsas of great austerity; Pulastya, Śakti, Bhārgava and Vāmana, the long-lived Mārkaṇḍeya and the glorious Maudgalya; Garga, Cyavana, Śatānanda who knew dharma, the radiant Bharadvāja and the brilliant son of Agni; Nārada, Parvata, the glorious Gautama, Kātyāyana, Suyajña, and Agastya, treasury of austerities. These and many other sages of strict vows all came, full of curiosity. Rākṣasas of great valour and monkeys of great strength, all great-souled, gathered out of curiosity too. Kṣatriyas, śūdras and vaiśyas came by the thousand, and brahmins of strict vows from many lands, some devoted to knowledge, some to ritual, others to yoga; all came to witness Sītā's oath. The list of seers is long: almost every famous great seer is present, so that the oath has the highest possible witness. Every class and every people, monkeys and rākṣasas too, are there, and the poet shows the whole world as witness. The repeated "out of curiosity" shows how intensely the people longed to see Sītā and the outcome of the oath. Rāma himself goes to the sacrificial ground at dawn and summons the seers, and his eagerness is plain. These sages are not only witnesses but the very authorities of dharma; no one could disregard an oath taken before them. Vasiṣṭha and Viśvāmitra were Rāma's teachers, Agastya his guide in exile, Bharadvāja his host on the way to Citrakūṭa; all are bound up with Rāma's life.

Then, hearing that the whole gathering had come and stood as still as stone, the best of sages came quickly, bringing Sītā. Sītā followed behind the seer with her face downcast, her hands joined, her eyes brimming with tears, and Rāma in her heart. Seeing Sītā coming behind Vālmīki like the Veda following Brahmā, the people raised a great cry of approval. Then a tumult arose from them all, their hearts shaken by a grief born of deep sorrow. Some cried, "Well done, Rāma!", others, "Well done, Sītā!", and others among the onlookers cried out for both. "Still as stone" shows how motionless and silent the crowd was, all waiting breathless. The image of the Veda following Brahmā is exalted: Vālmīki is like Brahmā and Sītā holy as the sacred Word, so that the poet proclaims her purity before she says a word. "Rāma in her heart" tells us that Rāma alone dwells in Sītā's heart, which will be the ground of her oath in the next sarga. The crowd reacts in three ways, praising Rāma, praising Sītā, or praising both, and so the differences in public opinion are also suggested. Sītā keeps silent; she says nothing, only joins her hands and weeps. After many years she comes before Rāma for the first time, with pain and shyness together in her heart, and the people's grief is natural, for they melt at the sight of her sorrow.

Then the foremost of sages, Vālmīki, with Sītā beside him, came into the middle of the crowd and said to Rāghava: "Son of Daśaratha, this is Sītā, faithful to her vows and devoted to dharma, whom you abandoned near my hermitage because of slander. Rāma of great vows, you fear the censure of the people, and Sītā will give you proof; please give her leave. These two sons of Janakī, twins, are your own invincible sons; I tell you the truth. I am the tenth son of Pracetas, delight of the Raghus, and I do not recall ever speaking a falsehood: these two are your sons." Now the secret is revealed before everyone: the boys are Rāma's sons. Vālmīki sets his own truthfulness and his lineage as surety, naming himself the tenth son of Pracetas. "Abandoned because of slander" points plainly at what Rāma did; the sage speaks the truth fearlessly, without fear even of the king. "Please give her leave" is a humble request: Sītā will take her oath only with Rāma's consent. In the previous sargas the sage had told the boys to say only that they were Vālmīki's disciples; now he himself reveals the truth, and the secret comes out at its proper time. "Faithful to her vows and devoted to dharma" is the sage's testimony to Sītā's character: even in the hermitage she lived by her vows and by dharma. "Twins" tells us the boys were born together.

"For many thousands of years I have practised austerities; may I never enjoy their fruit if Maithilī is guilty. I remember no wrong I have ever done in thought, word or deed; may I enjoy the fruit of that only if Maithilī is sinless. Rāghava, I examined her through the five elements and the senses, with the mind as sixth, and, knowing Sītā to be pure, I took her in at the forest waterfall. She is pure in conduct, sinless, and holds her husband as her god; she will give proof to you who fear the people's censure. So, son of the best of men, I have seen with divine sight, with the eye of knowledge, that she is pure at heart, she, your dearest, whom you abandoned though you knew her to be pure, because your mind was darkened by the people's slander." Here the sage stakes the whole fruit of his austerity, and that is the supreme oath. "The five elements with the mind as sixth" means he tested and made certain of her with his five senses and his mind. His last words are sharp: "though you knew her to be pure". Rāma himself knew Sītā was pure and yet abandoned her because of the people's slander, and the sage says so openly. So Vālmīki's words prepare for Sītā's oath, which she will take herself in the next sarga.