रामः मुनिभिः सार्धं पार्थिवैः वानरैः सह बहूनि अहानि एव तत् परमं शुभं गीतं शुश्राव। तस्मिन् गीते कुशीलवौ सीतापुत्रौ इति विज्ञाय रामः तस्याः परिषदः मध्ये वचनम् अब्रवीत्। सः आत्ममनीषया स्वबुद्ध्या शुद्धसमाचारान् विश्वस्तान् दूतान् आहूय उक्तवान् — ‘इतः भगवतः वाल्मीकेः अन्तिकं गच्छध्वं, मद्वचः ब्रूत — यदि सीता शुद्धसमाचारा, यदि वा वीतकल्मषा, तर्हि महामुनिम् अनुमान्य इह आत्मनः शुद्धिं करोतु। मुनेः छन्दम् अभिप्रायं, सीतायाः मनोगतं च विज्ञाय, सा प्रत्ययं दातुकामा वा इति ततः मे लघु शीघ्रं शंसत। श्वः प्रभाते मैथिली जनकात्मजा परिषन्मध्ये मम एव शोधनार्थं शपथं करोतु।’ कथं रामः ज्ञातवान् यत् कुमारौ सीतापुत्रौ? गीतस्य कथायाम् एव — सीतायाः परित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे पुत्रयोः जन्म च उत्तरकाण्डे वर्णितम्, तत् गानं श्रुत्वा रामः अवगच्छत्; हिन्दीभाष्यम् अपि तया कथया एव तेन एतत् ज्ञातम् इति वदति। ‘ममैव शोधनार्थम्’ इति पदं विचारणीयम् — रामः स्वस्य अपवादस्य शोधनम् इच्छति, न केवलं सीतायाः; लोकापवादः राज्ञः अपि कलङ्कः। ‘यदि … यदि वा’ इति द्विवारं संशयः — रामः सीतां निर्दोषां जानाति, तथापि लोकस्य समक्षं प्रमाणम् अपेक्षते। ‘शुद्धसमाचारान्’ इति दूतानां विशेषणं, यत् ४तमे श्लोके सीतायाः विशेषणम् अपि — कविः सूक्ष्मं साम्यं स्थापयति। बहूनि अहानि गानं श्रुत्वा एव रामः निश्चयं करोति — सः त्वरितः न, विचारपूर्वकं प्रवर्तते।

राघवस्य एतत् परमम् अद्भुतं वचः श्रुत्वा दूताः ‘बाढम्’ इति यत्र मुनिपुङ्गवः आसीत् तत्र सम्प्रययुः। ते ज्वलन्तम् अमितप्रभं महात्मानं मुनिं प्रणम्य मृदूनि मधुराणि च रामवाक्यानि ऊचुः। तेषां तत् भाषितं श्रुत्वा रामस्य मनोगतं च विज्ञाय सुमहातेजाः मुनिः अथ वाक्यम् अब्रवीत् — ‘एवं भवतु, भद्रं वः; यथा राघवः वदति, तथा सीता करिष्यते; पतिः हि स्त्रियाः दैवतम्।’ मुनिना तथा उक्ताः सर्वे महौजसः राजदूताः राघवं प्रत्येत्य सर्वं मुनिवाक्यं बभाषिरे। दूताः मृदु मधुरं च वदन्ति, यतः सन्देशः कठोरः — पत्न्याः शुद्धेः परीक्षा। वाल्मीकिः अपि सीतायाः सम्मतिं न पृच्छति, अपि तु ‘पतिः दैवतम्’ इति पातिव्रत्यधर्मम् उद्घोषयति — तस्य विश्वासः यत् सीता पत्युः आज्ञां न लङ्घयेत्। ‘रामस्य मनोगतं विज्ञाय’ इति पदेन मुनिः रामस्य हृदयस्य व्याकुलतां अपि अवगच्छति — राजा पत्नीं पुनः स्वीकर्तुम् इच्छति, किन्तु लोकभयात् प्रमाणम् अपेक्षते। समीक्षिते ‘यथा तुष्यति राघवः’ इति पाठः, मुद्रणे ‘यथा वदति राघवः’। ‘ज्वलन्तम्’ इति मुनेः तपस्तेजसः वर्णनम्, येन तस्य वचनस्य प्रामाण्यम् अपि सूचितम्। दूताः मुनेः वचनं यथावत् राघवाय निवेदयन्ति, न किमपि योजयन्ति न च त्यजन्ति — एषः दूतधर्मः।

ततः महात्मनः वाल्मीकेः वाक्यं श्रुत्वा प्रहृष्टः काकुत्स्थः तत्र समेतान् ऋषीन् राज्ञः च अभ्यभाषत — ‘सशिष्याः भगवन्तः, सानुगाः नराधिपाः, यः च अन्यः कांक्षते, सर्वे सीताशपथं पश्यन्तु।’ महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा सर्वेषाम् ऋषिमुख्यानां महान् साधुवादः अभूत्। राजानः च महात्मानं राघवं प्रशंसन्ति स्म — ‘हे नरश्रेष्ठ, एतत् त्वयि एव भुवि उपपन्नं, न अन्यतः।’ एवं श्वोभूते इति विनिश्चयं कृत्वा शत्रुसूदनः राघवः तदा सर्वान् विसर्जयामास। अन्तिमः श्लोकः औपच्छन्दसिकवृत्ते — राजसिंहः महात्मा महतः महानुभावः सः श्वोभूते शपथस्य निश्चयं सम्प्रविचार्य सर्वान् मुनीन् नृपान् च विससर्ज। रामस्य हर्षः अत्र उल्लेखनीयः — सीतायाः शुद्धेः सार्वजनिकं प्रमाणं श्वः भविष्यति, ततः सा पुनः स्वीकृता भवेत् इति तस्य आशा। किन्तु पाठकः जानाति यत् अग्रिमे सर्गे अन्यत् एव भविष्यति। ‘त्वय्येव भुवि नान्यतः’ इति राज्ञां प्रशंसा रामस्य धर्मनिष्ठां स्तौति — लोकाय स्वपत्नीम् अपि परीक्षायां स्थापयति। अस्य श्लोकस्य अन्ते ‘महतो महानुभावः’ इति विशेषणत्रयं रामस्य गौरवं पुनः पुनः वर्णयति। समीक्षिते अन्तिमः श्लोकः नास्ति; सः वुल्गेटस्य उपसंहारः। सर्वे साक्षिणः भवन्तु इति रामस्य इच्छा — शपथः गूढः न, सार्वजनिकः एव; एवं लोकापवादस्य मूलम् एव उन्मूल्येत इति तस्य आशयः।

రాముడు మునులతో, రాజులతో, వానరులతో కలిసి ఎన్నో రోజులపాటు పరమ శుభమైన ఆ గీతాన్ని విన్నాడు. ఆ గీతంలో కుశలవులు సీత పుత్రులని తెలుసుకొని, రాముడు ఆ సభ మధ్యలో ఇలా అన్నాడు. అతడు తన బుద్ధితో ఆలోచించి, శుద్ధమైన నడవడి గల విశ్వాసపాత్రులైన దూతలను పిలిచి ఇలా చెప్పాడు — ‘ఇక్కడి నుండి భగవంతుడైన వాల్మీకి దగ్గరికి వెళ్ళి నా మాటగా ఇలా చెప్పండి — సీత శుద్ధమైన నడవడి గలదైతే, లేదా పాపరహితురాలైతే, మహామునిని అనుమతి అడిగి ఇక్కడ తన శుద్ధిని నిరూపించుకోవాలి. ముని అభిప్రాయాన్నీ, సీత మనస్సులోని భావాన్నీ తెలుసుకొని, ఆమె విశ్వాసం కలిగించడానికి ఇష్టపడుతుందో లేదో నాకు వెంటనే తెలియజేయండి. రేపు ఉదయం జనకుని కుమార్తె అయిన మైథిలి సభ మధ్యలో నా శుద్ధి కోసమే శపథం చేయాలి.’ కుమారులు సీత పుత్రులని రాముడు ఎలా తెలుసుకున్నాడు? గీతకథలోనే — సీత పరిత్యాగమూ, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో పుత్రుల జన్మమూ ఉత్తరకాండలో వర్ణించబడ్డాయి, ఆ గానం విని రాముడు గ్రహించాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆ కథ వల్లనే ఆయనకు ఇది తెలిసింది’ అని చెబుతుంది. ‘మమైవ శోధనార్థమ్’ (నా శుద్ధి కోసమే) అనే పదం ఆలోచించదగినది — రాముడు సీతదే కాక తనపై ఉన్న అపవాదు కూడా తొలగిపోవాలని కోరుకుంటున్నాడు; లోకాపవాదం రాజుకు కూడా కళంకమే. ‘యది … యది వా’ (అయితే … లేదా అయితే) అని రెండుసార్లు సందేహం — రాముడు సీత నిర్దోషి అని ఎరుగును, అయినా లోకం ఎదుట ప్రమాణం అవసరం. ‘శుద్ధసమాచారాన్’ (శుద్ధమైన నడవడి గలవారు) అనేది దూతల విశేషణం, 4వ శ్లోకంలో సీతకూ అదే విశేషణం — కవి సూక్ష్మమైన సామ్యాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు. ఎన్నో రోజులు గానం విన్న తరువాతనే రాముడు నిశ్చయం చేస్తాడు — అతడు తొందరపడడు, ఆలోచించి ప్రవర్తిస్తాడు.

రాఘవుని ఈ పరమ అద్భుతమైన మాటలు విని దూతలు ‘సరే’ అని మునిశ్రేష్ఠుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. జ్వలిస్తున్న, అపారమైన కాంతి గల ఆ మహాత్ముడైన మునికి ప్రణమిల్లి, వారు రాముని మాటలను మృదువుగా, మధురంగా చెప్పారు. వారి మాటలు విని, రాముని మనసులోని భావాన్ని గ్రహించి, మహాతేజస్వి అయిన ముని ఇలా అన్నాడు — ‘అలాగే కానివ్వండి, మీకు శుభం కలుగుగాక; రాఘవుడు చెప్పినట్లే సీత చేస్తుంది; ఎందుకంటే స్త్రీకి భర్తే దైవం.’ ముని అలా చెప్పగా మహాతేజస్సు గల రాజదూతలందరూ రాఘవుని దగ్గరికి తిరిగి వచ్చి ముని మాటలన్నీ చెప్పారు. సందేశం కఠినమైనది — భార్య శుద్ధికి పరీక్ష — కాబట్టి దూతలు మృదువుగా, మధురంగా మాట్లాడుతున్నారు. వాల్మీకి కూడా సీత సమ్మతిని అడగడు, ‘భర్తే దైవం’ అని పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని ఉద్ఘోషిస్తాడు — సీత భర్త ఆజ్ఞను మీరదని అతని విశ్వాసం. ‘రాముని మనసులోని భావాన్ని గ్రహించి’ అనే మాట వల్ల ముని రాముని హృదయంలోని వ్యాకులతను కూడా అర్థం చేసుకున్నాడని తెలుస్తుంది — రాజు భార్యను తిరిగి స్వీకరించాలని కోరుకుంటున్నాడు, కానీ లోకభయం వల్ల ప్రమాణం కావాలి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథా తుష్యతి రాఘవః’ (రాఘవునికి సంతోషం కలిగేలా) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో ‘యథా వదతి రాఘవః’ (రాఘవుడు చెప్పినట్లు). ‘జ్వలన్తమ్’ (జ్వలిస్తున్న) అనేది ముని తపస్తేజస్సు వర్ణన, దానివల్ల అతని మాటల ప్రామాణ్యం కూడా సూచించబడింది. దూతలు ముని మాటలను యథాతథంగా రాఘవునికి నివేదిస్తారు, ఏమీ కలపరు, ఏమీ వదలరు — ఇదే దూతధర్మం.

అప్పుడు మహాత్ముడైన వాల్మీకి మాటలు విని సంతోషించిన కాకుత్స్థుడు అక్కడ కూడిన ఋషులతో, రాజులతో ఇలా అన్నాడు — ‘శిష్యులతో కూడిన పూజ్యులైన మునులూ, అనుచరులతో కూడిన రాజులూ, ఇంకా ఎవరు కోరుకుంటే వారూ — అందరూ సీతాశపథాన్ని చూడండి.’ మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాటలు విని ఋషిశ్రేష్ఠులందరి నుండీ గొప్ప ‘సాధు’వాదం వెలువడింది. రాజులు కూడా మహాత్ముడైన రాఘవుని ఇలా ప్రశంసించారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, భూమిపై ఇది నీకే తగును, మరెవ్వరికీ కాదు.’ ఈ విధంగా ‘రేపు’ అని నిశ్చయం చేసి శత్రుసూదనుడైన రాఘవుడు అప్పుడు అందరినీ పంపించివేశాడు. చివరి శ్లోకం ఔపచ్ఛందసిక వృత్తంలో ఉంది — రాజసింహుడు, మహాత్ముడు, మహానుభావుడు అయిన అతడు మరునాడు శపథం జరగాలనే నిశ్చయాన్ని బాగా ఆలోచించి, మునులనూ రాజులనూ అందరినీ వీడ్కోలిచ్చి పంపాడు. ఇక్కడ రాముని హర్షం చెప్పుకోదగినది — సీత శుద్ధికి బహిరంగ ప్రమాణం రేపు లభిస్తుంది, తరువాత ఆమెను తిరిగి స్వీకరించవచ్చు అని అతని ఆశ. కానీ తరువాతి సర్గలో వేరే జరగబోతుందని పాఠకునికి తెలుసు. ‘త్వయ్యేవ భువి నాన్యతః’ (భూమిపై నీకే, మరెవ్వరికీ కాదు) అనే రాజుల ప్రశంస రాముని ధర్మనిష్ఠను స్తుతిస్తుంది — లోకం కోసం తన భార్యను కూడా పరీక్షకు నిలుపుతున్నాడు. ఈ శ్లోకం చివర ‘మహతో మహానుభావః’ వంటి విశేషణత్రయం రాముని గౌరవాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో చివరి శ్లోకం లేదు; అది వల్గేట్ యొక్క ఉపసంహారం. అందరూ సాక్షులుగా ఉండాలని రాముని కోరిక — శపథం రహస్యంగా కాదు, బహిరంగంగానే; ఈ విధంగా లోకాపవాదం యొక్క మూలమే పెకలించబడుతుందని అతని ఆశయం.

ராமன் முனிவர்களுடனும் அரசர்களுடனும் வானரர்களுடனும் பல நாள்கள் அந்த மிக மங்கலமான பாடலைக் கேட்டான். அந்தப் பாடலிலிருந்தே குசீலவர்கள் சீதையின் மைந்தர்கள் என்று அறிந்துகொண்டு, ராமன் அந்த அவையின் நடுவே பேசினான். தன் சொந்த அறிவால் ஆலோசித்து, தூய நடத்தையுடைய நம்பகமான தூதர்களை அழைத்து அவன் சொன்னான் — ‘இங்கிருந்து பகவான் வால்மீகியிடம் சென்று என் சொல்லைச் சொல்லுங்கள் — சீதை தூய நடத்தையுடையவளானால், அல்லது களங்கமற்றவளானால், மாமுனிவரின் இசைவு பெற்று இங்கே தன் தூய்மையை நிரூபிக்கட்டும். முனிவரின் விருப்பத்தையும், சீதையின் மனத்தில் உள்ளதையும் அறிந்து, அவள் நம்பிக்கைச் சான்று தர விரும்புகிறாளா என்பதை எனக்கு விரைவில் தெரிவியுங்கள். நாளை விடியற்காலையில் ஜனகனின் மகளான மைதிலி இந்த அவையின் நடுவே என்னுடைய தூய்மைக்காகவே சபதம் செய்யட்டும்.’ குமாரர்கள் சீதையின் மைந்தர்கள் என்று ராமன் எப்படி அறிந்தான்? பாடலின் கதையிலேயே — சீதையைக் கைவிட்டதும், வால்மீகியின் ஆசிரமத்தில் இரு மைந்தர்கள் பிறந்ததும் உத்தர காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளன; அந்தப் பாடலைக் கேட்டு ராமன் புரிந்துகொண்டான்; இந்தி உரையும் ‘அந்தக் கதையிலிருந்தே அவனுக்கு இது தெரிந்தது’ என்கிறது. ‘என்னுடைய தூய்மைக்காகவே’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — ராமன் சீதையினுடையது மட்டுமன்றி, தன் மீதான பழியையும் களைய விரும்புகிறான்; உலகப் பழி அரசனுக்கும் களங்கமே. ‘ஆனால் … அல்லது’ என்று இருமுறை ஐயம் எழுகிறது — ராமன் சீதை குற்றமற்றவள் என்று அறிவான்; ஆயினும் உலகின் முன் சான்று தேவைப்படுகிறது. ‘தூய நடத்தையுடைய’ என்பது தூதர்களுக்கான அடைமொழி; நான்காம் சுலோகத்தில் அதுவே சீதைக்கான அடைமொழியும் — கவி நுட்பமான ஒப்புமையை அமைக்கிறார். பல நாள்கள் பாடலைக் கேட்ட பின்னரே ராமன் முடிவெடுக்கிறான் — அவன் அவசரப்படுவதில்லை, ஆலோசித்தே செயல்படுகிறான்.

ராகவனின் மிக வியப்பான இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தூதர்கள் ‘நல்லது’ என்று சொல்லி முனிவருள் சிறந்தவர் இருந்த இடத்துக்குச் சென்றனர். சுடர்விடும், அளவற்ற ஒளியுடைய மகாத்மாவான முனிவரை வணங்கி, அவர்கள் ராமனின் சொற்களை மென்மையாகவும் இனிமையாகவும் சொன்னார்கள். அவர்களுடைய அந்தப் பேச்சைக் கேட்டு, ராமனின் மனத்தில் உள்ளதையும் அறிந்து, பேரொளி படைத்த முனிவர் இவ்வாறு சொன்னார் — ‘அப்படியே ஆகட்டும்; உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; ராகவன் சொல்வது போலவே சீதை செய்வாள்; ஏனெனில் பெண்ணுக்குக் கணவனே தெய்வம்.’ முனிவர் இவ்வாறு சொன்னதும், பேராற்றல் படைத்த அரசத் தூதர்கள் அனைவரும் ராகவனிடம் திரும்பி வந்து முனிவரின் சொற்களை முழுமையாகச் சொன்னார்கள். தூதர்கள் மென்மையாகவும் இனிமையாகவும் பேசுகின்றனர்; ஏனெனில் செய்தி கடுமையானது — மனைவியின் தூய்மைக்கான சோதனை. வால்மீகியும் சீதையின் இசைவைக் கேட்பதில்லை; ‘கணவனே தெய்வம்’ என்று கற்புநெறியை முழங்குகிறார் — சீதை கணவனின் ஆணையை மீற மாட்டாள் என்பது அவருடைய நம்பிக்கை. ‘ராமனின் மனத்தில் உள்ளதை அறிந்து’ என்ற சொல்லால், முனிவர் ராமனின் இதயத்தின் தவிப்பையும் புரிந்துகொள்கிறார் என்பது தெரிகிறது — அரசன் மனைவியை மீண்டும் ஏற்க விரும்புகிறான்; ஆனால் உலகப் பழிக்கு அஞ்சிச் சான்றை எதிர்பார்க்கிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யதா துஷ்யதி ராகவஃ’ — ராகவன் மகிழும்படி — என்ற பாடம் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘யதா வததி ராகவஃ’ — ராகவன் சொல்வது போல. ‘சுடர்விடும்’ என்பது முனிவரின் தவ ஒளியின் வருணனை; அதனால் அவருடைய சொல்லின் நம்பகத்தன்மையும் சுட்டப்படுகிறது. தூதர்கள் முனிவரின் சொல்லை அப்படியே ராகவனிடம் தெரிவிக்கின்றனர்; எதையும் சேர்ப்பதில்லை, எதையும் விடுவதில்லை — இதுவே தூதனின் தர்மம்.

பிறகு மகாத்மாவான வால்மீகியின் சொல்லைக் கேட்டு மகிழ்ந்த காகுத்தன், அங்கே கூடியிருந்த ரிஷிகளிடமும் அரசர்களிடமும் சொன்னான் — ‘சீடர்களுடன் கூடிய பூஜ்யர்களும், பரிவாரங்களுடன் கூடிய அரசர்களும், விரும்பும் வேறு எவரும் — அனைவரும் சீதையின் சபதத்தைக் காணட்டும்.’ மகாத்மாவான ராகவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு ரிஷிகளுள் முதன்மையானவர்கள் அனைவரிடமிருந்தும் ‘நன்று, நன்று’ என்ற பெரும் பாராட்டொலி எழுந்தது. அரசர்களும் மகாத்மாவான ராகவனைப் புகழ்ந்தனர் — ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, இது உலகில் உனக்கே பொருந்தும், வேறு எவருக்கும் அல்ல.’ இவ்வாறு ‘நாளை’ என்று முடிவு செய்து, பகைவரை அழிக்கும் ராகவன் அப்போது அனைவருக்கும் விடைகொடுத்தான். கடைசிச் சுலோகம் ஔபச்சந்தசிக யாப்பில் — அரசருள் சிங்கமான, மகாத்மாவான, பெரியோரினும் பெரியவனான அவன், நாளை சபதம் என்ற முடிவை நன்கு ஆலோசித்து, முனிவர்கள் அனைவருக்கும் அரசர்களுக்கும் விடைகொடுத்தான். ராமனின் மகிழ்ச்சி இங்கே குறிப்பிடத்தக்கது — சீதையின் தூய்மைக்கான பொதுச் சான்று நாளை கிடைக்கும், அதன்பின் அவள் மீண்டும் ஏற்கப்படுவாள் என்பது அவனுடைய நம்பிக்கை. ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் வேறொன்றே நிகழும் என்பது வாசகருக்குத் தெரியும். ‘உலகில் உனக்கே, வேறு எவருக்கும் அல்ல’ என்ற அரசர்களின் புகழ்ச்சி ராமனின் தர்மப்பற்றைப் போற்றுகிறது — உலகுக்காகத் தன் மனைவியையே சோதனைக்கு உட்படுத்துகிறான். இந்தச் சுலோகத்தின் இறுதியில் உள்ள ‘பெரியோரினும் பெரிய, பெருமை மிக்க’ என்ற மூன்று அடைமொழிகள் ராமனின் மேன்மையை மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் கடைசிச் சுலோகம் இல்லை; அது வல்கேட் பாடத்தின் நிறைவுரை. அனைவரும் சாட்சிகளாக இருக்கட்டும் என்பது ராமனின் விருப்பம் — சபதம் மறைவானதன்று, பொதுவானதே; இவ்வாறு உலகப் பழியின் வேரே களையப்பட வேண்டும் என்பது அவனுடைய நோக்கம்.

ರಾಮನು ಮುನಿಗಳೊಡನೆ, ರಾಜರೊಡನೆ, ವಾನರರೊಡನೆ ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆ ಪರಮ ಶುಭವಾದ ಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆ ಗೀತದಿಂದ ಕುಶೀಲವರು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಆ ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದ ದೂತರನ್ನು ಕರೆದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಭಗವಾನ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರಿ — ಸೀತೆಯು ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯವಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಪಾಪರಹಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಮಹಾಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ. ಮುನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ, ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಅವಳು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವಳೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿರಿ. ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ನನ್ನದೇ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಲಿ.’ ಕುಮಾರರು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರೆಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಿತು? ಗೀತದ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ — ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರ ಜನನವೂ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಆ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅರಿತನು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಆ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಇದು ತಿಳಿಯಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಮೈವ ಶೋಧನಾರ್ಥಮ್’ (ನನ್ನದೇ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಚಾರಾರ್ಹ — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಸೀತೆಯದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅಪವಾದದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಕಾಪವಾದವು ರಾಜನಿಗೂ ಕಳಂಕ. ‘ಯದಿ … ಯದಿ ವಾ’ (ಆಗಿದ್ದರೆ … ಅಥವಾ ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸಂಶಯ — ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯೆಂದು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಲೋಕದ ಎದುರು ಪ್ರಮಾಣ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ಶುದ್ಧಸಮಾಚಾರಾನ್’ (ಶುದ್ಧ ನಡತೆಯ) ಎಂಬುದು ದೂತರ ವಿಶೇಷಣ, ಅದೇ 4ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಹೌದು — ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾಘವನ ಈ ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೂತರು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಅವರು ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೂ ಅರಿತು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ರಾಘವನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಸೀತೆಯು ಮಾಡುವಳು; ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ದೇವತೆ.’ ಮುನಿಯು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜದೂತರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಸಿದರು. ಸಂದೇಶವು ಕಠೋರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ — ಪತ್ನಿಯ ಶುದ್ಧಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ — ದೂತರು ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯು ಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಲಾರಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ. ‘ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ರಾಮನ ಹೃದಯದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಲೋಕಭಯದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ತುಷ್ಯತಿ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ವದತಿ ರಾಘವಃ’ (ರಾಘವನು ಹೇಳುವಂತೆ). ‘ಜ್ವಲಂತಮ್’ (ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ದೂತರು ಮುನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏನನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏನನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದೂತಧರ್ಮ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಮುನಿಗಳೂ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ರಾಜರೂ, ಇನ್ನೂ ಯಾರು ಬಯಸುವರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ನೋಡಲಿ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಮುಖ್ಯರಿಂದ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಮಹಾ ಉದ್ಗಾರವೆದ್ದಿತು. ರಾಜರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ ತಕ್ಕದ್ದು, ಬೇರೆಯವರಿಗಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ‘ನಾಳೆ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ರಾಘವನು ಆಗ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ರಾಜಸಿಂಹನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಮಹಾನುಭಾವರಲ್ಲಿ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನು ಮರುದಿನದ ಶಪಥದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳನ್ನೂ ರಾಜರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಗಮನಾರ್ಹ — ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ನಾಳೆ ದೊರೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಸೆ. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯೇ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ತ್ವಯ್ಯೇವ ಭುವಿ ನಾನ್ಯತಃ’ (ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲ) ಎಂಬ ರಾಜರ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ — ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹತೋ ಮಹಾನುಭಾವಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಗೌರವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಿಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಉಪಸಂಹಾರ. ಎಲ್ಲರೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ — ಶಪಥವು ಗುಟ್ಟಾಗಿಲ್ಲ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವೇ; ಹೀಗೆ ಲೋಕಾಪವಾದದ ಬೇರನ್ನೇ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ.

മുനിമാരോടും രാജാക്കന്മാരോടും വാനരരോടുമൊപ്പം രാമൻ പല ദിവസങ്ങൾ പരമശുഭമായ ആ ഗീതം കേട്ടു. ആ ഗീതത്തിൽനിന്ന് കുശീലവന്മാർ സീതയുടെ പുത്രന്മാരാണെന്നറിഞ്ഞ് രാമൻ ആ സഭയുടെ മധ്യത്തിൽവെച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ആലോചിച്ച് ശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റമുള്ള വിശ്വസ്തരായ ദൂതന്മാരെ വിളിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെനിന്ന് ഭഗവാൻ വാല്മീകിയുടെ സമീപത്തേക്കു ചെന്ന് എന്റെ വാക്കു പറയുക — സീത ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവളാണെങ്കിൽ, അഥവാ കല്മഷമില്ലാത്തവളാണെങ്കിൽ, മഹാമുനിയുടെ അനുവാദം വാങ്ങി ഇവിടെ വന്ന് തന്റെ ശുദ്ധി തെളിയിക്കട്ടെ. മുനിയുടെ അഭിപ്രായവും സീതയുടെ മനോഗതവും അറിഞ്ഞ്, അവൾ വിശ്വാസം നൽകാൻ — തെളിവു നൽകാൻ — തയ്യാറാണോ എന്ന് എന്നെ വേഗം അറിയിക്കുക. നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി സഭാമധ്യത്തിൽ എന്റെതന്നെ ശുദ്ധീകരണത്തിനായി ശപഥം ചെയ്യട്ടെ.’ കുമാരന്മാർ സീതയുടെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് രാമൻ എങ്ങനെ അറിഞ്ഞു? ഗീതത്തിലെ കഥയിൽനിന്നുതന്നെ — സീതാപരിത്യാഗവും വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലെ പുത്രജനനവും ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; ആ ഗാനം കേട്ടാണ് രാമൻ മനസ്സിലാക്കിയത്; ‘ആ കഥയിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ഇതു മനസ്സിലായത്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ‘മമൈവ ശോധനാർഥം’ (എന്റെതന്നെ ശുദ്ധീകരണത്തിനായി) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — സീതയുടേതു മാത്രമല്ല, തന്റെതന്നെ അപവാദം നീങ്ങണമെന്ന് രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ലോകാപവാദം രാജാവിനും കളങ്കമാണ്. ‘ആണെങ്കിൽ … അഥവാ ആണെങ്കിൽ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുതവണ സംശയരൂപം — സീത നിർദോഷയാണെന്ന് രാമന് അറിയാം; എങ്കിലും ലോകത്തിന്റെ മുന്നിൽ തെളിവ് ആവശ്യമാണ്. ‘ശുദ്ധസമാചാരാൻ’ (ശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റമുള്ളവർ) എന്നത് ദൂതന്മാരുടെ വിശേഷണമാണ്; നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അതുതന്നെ സീതയുടെയും വിശേഷണമാണ് — കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സാമ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പല ദിവസം ഗാനം കേട്ടശേഷമാണ് രാമൻ നിശ്ചയിക്കുന്നത് — അദ്ദേഹം തിടുക്കം കാട്ടുന്നില്ല, ആലോചിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

രാഘവന്റെ പരമാദ്ഭുതമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് ദൂതന്മാർ ‘ശരി’ എന്നു പറഞ്ഞ് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഇരുന്നിടത്തേക്കു പോയി. ജ്വലിക്കുന്നവനും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനുമായ ആ മഹാത്മാവായ മുനിയെ നമസ്കരിച്ച് അവർ മൃദുവും മധുരവുമായ രാമവാക്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു. അവരുടെ ആ ഭാഷണം കേട്ട് രാമന്റെ മനോഗതവും അറിഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ മുനി പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം; രാഘവൻ പറയുന്നതുപോലെ സീത ചെയ്യും; ഭർത്താവാണല്ലോ സ്ത്രീക്കു ദൈവം.’ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ മഹൗജസ്സുകളായ രാജദൂതന്മാരെല്ലാം രാഘവന്റെ അടുത്തു മടങ്ങിയെത്തി മുനിവാക്യം മുഴുവൻ അറിയിച്ചു. സന്ദേശം കഠിനമായതിനാലാണ് — ഭാര്യയുടെ ശുദ്ധിയുടെ പരീക്ഷ — ദൂതന്മാർ മൃദുവായും മധുരമായും സംസാരിക്കുന്നത്. വാല്മീകിയും സീതയുടെ സമ്മതം ചോദിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ‘ഭർത്താവു ദൈവം’ എന്നു പാതിവ്രത്യധർമം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — സീത ഭർത്താവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കില്ലെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം. ‘രാമന്റെ മനോഗതം അറിഞ്ഞ്’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലെ വ്യാകുലതയും മുനി മനസ്സിലാക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവ് ഭാര്യയെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ ലോകഭയത്താൽ തെളിവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യഥാ തുഷ്യതി രാഘവഃ’ (രാഘവൻ തൃപ്തനാകുന്നതുപോലെ) എന്നാണു പാഠം, അച്ചടിയിൽ ‘യഥാ വദതി രാഘവഃ’ (രാഘവൻ പറയുന്നതുപോലെ). ‘ജ്വലന്തം’ (ജ്വലിക്കുന്നവൻ) എന്നത് മുനിയുടെ തപസ്തേജസ്സിന്റെ വർണനയാണ്; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദൂതന്മാർ മുനിയുടെ വാക്ക് ഒന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കാതെയും ഒന്നും വിട്ടുകളയാതെയും യഥാവിധി രാഘവനെ അറിയിക്കുന്നു — ഇതാണ് ദൂതധർമം.

തുടർന്ന് മഹാത്മാവായ വാല്മീകിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഹൃഷ്ടനായ കാകുത്സ്ഥൻ അവിടെ കൂടിയിരുന്ന ഋഷിമാരോടും രാജാക്കന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ശിഷ്യരോടുകൂടിയ പൂജ്യരും അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ രാജാക്കന്മാരും ആഗ്രഹിക്കുന്ന മറ്റാരും — എല്ലാവരും സീതാശപഥം കാണട്ടെ.’ മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് എല്ലാ ഋഷിമുഖ്യരിൽനിന്നും വലിയ സാധുവാദം ഉയർന്നു. രാജാക്കന്മാരും മഹാത്മാവായ രാഘവനെ പ്രശംസിച്ചു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, ഭൂമിയിൽ ഇത് അങ്ങയിൽ മാത്രമേ ചേരുകയുള്ളൂ, മറ്റാരിലുമില്ല.’ ഇങ്ങനെ ‘നാളെ’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചശേഷം ശത്രുസൂദനനായ രാഘവൻ അപ്പോൾ എല്ലാവരെയും പറഞ്ഞയച്ചു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഔപച്ഛന്ദസികവൃത്തത്തിലാണ് — രാജസിംഹനും മഹാത്മാവും മഹാന്മാരിൽ മഹാനുഭാവനുമായ അദ്ദേഹം പിറ്റേന്നത്തെ ശപഥത്തിന്റെ നിശ്ചയം നന്നായി ആലോചിച്ച് എല്ലാ മുനിമാരെയും രാജാക്കന്മാരെയും പറഞ്ഞയച്ചു. രാമന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീതയുടെ ശുദ്ധിയുടെ പരസ്യമായ തെളിവ് നാളെ ലഭിക്കും, തുടർന്ന് അവളെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കാം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷ. എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ മറ്റൊന്നാണു സംഭവിക്കാൻപോകുന്നതെന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം. ‘ത്വയ്യേവ ഭുവി നാന്യതഃ’ (ഭൂമിയിൽ അങ്ങയിൽ മാത്രം, മറ്റാരിലുമില്ല) എന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ പ്രശംസ രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെ സ്തുതിക്കുന്നു — ലോകത്തിനുവേണ്ടി സ്വന്തം ഭാര്യയെപ്പോലും അദ്ദേഹം പരീക്ഷയിൽ നിർത്തുന്നു. ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒടുവിലുള്ള ‘മഹതോ മഹാനുഭാവഃ’ എന്നതുൾപ്പെടെയുള്ള മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ രാമന്റെ ഗൗരവം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവസാനശ്ലോകമില്ല; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ ഉപസംഹാരമാണ്. എല്ലാവരും സാക്ഷികളാകട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആഗ്രഹം — ശപഥം രഹസ്യമല്ല, പരസ്യമാണ്; അങ്ങനെ ലോകാപവാദത്തിന്റെ വേരുതന്നെ പിഴുതെറിയപ്പെടണമെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം.

For many days Rāma listened to that supremely fine song, together with the sages, the kings and the monkeys. From the song itself he came to know that Kuśa and Lava were Sītā's sons, and he spoke in the midst of the assembly. After reflecting by himself, he summoned messengers of clean conduct whom he trusted and said: "Go from here to the holy Vālmīki and give him my message: if Sītā is pure in conduct and free of sin, let her, with the great sage's consent, prove her purity here. Learn the sage's wish and Sītā's own mind, whether she is willing to give proof, and then tell me quickly. Tomorrow at dawn let Maithilī, Janaka's daughter, take an oath in the midst of the assembly, to clear my name as well." How did Rāma know that the boys were Sītā's sons? From the story in the song itself: the abandoning of Sītā and the birth of her sons in Vālmīki's hermitage are told in the Uttara Kāṇḍa, and hearing that sung, Rāma understood. "To clear my name as well" deserves thought: Rāma wants to be cleared of reproach himself, not only Sītā, for the people's slander stains the king too. The doubt is voiced twice, "if she is pure… if she is free of sin"; Rāma knows Sītā is blameless, yet he needs proof before the world. The messengers are called "of clean conduct", the same words used of Sītā, and the poet sets up a quiet parallel. Rāma decides only after hearing the song for many days; he does not act in haste but with deliberation.

Hearing Rāghava's most extraordinary words, the messengers said, "Very well," and went to where the foremost of sages was. They bowed to that great-souled, radiant sage of boundless splendour and gave him Rāma's message gently and sweetly. Hearing them and understanding what was in Rāma's mind, the mighty sage replied: "So be it, and blessings on you. Sītā will do as Rāghava says, for a husband is a woman's god." So answered by the sage, the powerful royal messengers all returned to Rāghava and told him everything the sage had said. The messengers speak gently and sweetly because the message is harsh: a test of a wife's purity. Vālmīki does not even ask Sītā's consent but declares the dharma of a faithful wife, that her husband is her god, trusting that Sītā would never disobey her husband's wish. "Understanding what was in Rāma's mind" shows that the sage also grasped the turmoil in Rāma's heart: the king wants to take his wife back, but fear of the people makes him require proof. "Radiant" describes the fire of the sage's austerity and hints at the authority of his word. The messengers report the sage's words exactly, adding nothing and leaving nothing out, as a messenger's duty requires.

Hearing the great sage's answer, Kākutstha was delighted, and he addressed the seers and kings gathered there: "Let the holy ones with their disciples, the kings with their followers, and anyone else who wishes, come and witness Sītā's oath." When they heard the great Rāghava's words, a great cry of approval rose from all the chief seers, and the kings too praised him: "Best of men, this befits you alone on earth, and no one else." So, having fixed the oath for the following day, Rāghava, slayer of foes, dismissed them all; that lion among kings, great-souled, mighty and noble, thought it through, settled on the next day for the oath, and sent all the sages and kings away. Rāma's delight deserves notice: tomorrow there will be public proof of Sītā's purity, and then, he hopes, she may be taken back. But the reader knows that something else will happen in the next sarga. The kings' praise, "this befits you alone", honours Rāma's devotion to dharma, since for the world's sake he puts even his own wife to the test. The string of epithets at the end dwells again and again on Rāma's greatness. Rāma wants everyone to witness: the oath is not to be private but public, so that the very root of the slander may be torn out.