रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ — अग्निहोत्रं कृतवन्तौ — तौ कुमारौ ऋषिणा पूर्वं यथा उक्तं तथा सर्वं तत्र यज्ञवाटे उपागायताम्। काकुत्स्थः रामः पूर्वाचार्यैः विनिर्मितां गेयेन गानधर्मेण समलंकृताम् अपूर्वां पाठ्यजातिं तां शुश्राव। बहुभिः प्रमाणैः बद्धां तन्त्रीलयसमन्वितां तां बालाभ्यां गीयमानां श्रुत्वा राघवः कौतूहलपरः अभवत्। ‘पाठ्यजातिः’ इति गानस्य विशिष्टः प्रकारः, यत्र पाठः गानं च सम्मिलितौ; हिन्दीभाष्यं तं सङ्गीतविशेषैः युक्ता स्वरालापस्य अपूर्वा शैली इति विवृणोति। ‘प्रमाणैः’ इति द्रुतमध्यविलम्बितानां तालप्रमाणानाम् आवृत्तयः, अथवा सप्तस्वराणां भेदाः इति भाष्यकारः। रामस्य कौतूहलं द्विविधम् — गानस्य माधुर्यम्, गायकयोः रूपं च। मुनेः आदेशः सफलः — कुमारौ रामस्य द्वारे गायतः, रामः स्वयं शृणोति। ‘स्नातौ हुतहुताशनौ’ इति विशेषणेन तयोः ब्रह्मचारिधर्मः नित्यकर्म च सूचिते — गानात् पूर्वं ते स्वकर्तव्यं न विस्मरतः। ‘पूर्वाचार्यविनिर्मिताम्’ इति पदेन गानपद्धतेः प्राचीनता दर्शिता; समीक्षिते तु ‘पूर्वचर्यां ततस्ततः’ इति पाठः, यत्र रामः स्वस्य पूर्वचरितम् एव शृणोति इति अर्थः। एवं गानस्य आरम्भः एव रामस्य मनः आकर्षति, येन सः अग्रे विद्वत्सभाम् आह्वयति। कुमारौ प्रथमं रामस्य भवनद्वारि ऋत्विजाम् अग्रतः च गायतः, यथा मुनिना उपदिष्टम्। तन्त्री वीणा, लयः तालस्य गतिः — उभयोः सामञ्जस्यं गानस्य मुख्यं सौन्दर्यम्। रामः राजा अपि कलारसिकः इति अस्मात् ज्ञायते; सः गानं श्रुत्वा उदासीनः न तिष्ठति, अपि तु तस्य रहस्यं ज्ञातुम् इच्छति।

अथ कर्मान्तरे यज्ञकर्मणः अवकाशे नरव्याघ्रः राजा रामः महामुनीन्, पार्थिवान्, पण्डितान्, नैगमान् वेदविदः पौरान् वा समाहूय; पौराणिकान्, शब्दविदः वैयाकरणान्, ये वृद्धाः द्विजातयः, स्वराणां लक्षणज्ञान्, गीतश्रवणे उत्सुकान् द्विजसत्तमान्; सामुद्रिकलक्षणज्ञान्, गान्धर्वान् संगीतविदः, विशेषतः नैगमान्; पादाक्षरसमासज्ञान्, छन्दःसु परिनिष्ठितान्; कलामात्राविशेषज्ञान्, ज्यौतिषे परं गतान्; क्रियाकल्पविदः कर्मकाण्डिनः, कार्यविशारदान्; भाषाज्ञान् इङ्गितज्ञान् च, अशेषतः नैगमान्; हेतूपचारकुशलान् हैतुकान् तार्किकान्, बहुश्रुतान्; छन्दोविदः, पुराणज्ञान्, वैदिकान् द्विजसत्तमान्; चित्रज्ञान्, वृत्तसूत्रज्ञान् सदाचारशास्त्रविदः, गीतनृत्यविशारदान्; शास्त्रज्ञान्, नीतिनिपुणान्, वेदान्तार्थप्रबोधकान् च — एतान् सर्वान् समानीय गातारौ कुमारौ समवेशयत्। एषा दीर्घा सूची समीक्षिते न दृश्यते; वुल्गेटे पञ्च श्लोकाः (५.२–१०.१) अधिकाः। तस्याः प्रयोजनम् — काव्यस्य परीक्षा सर्वशास्त्रविद्भिः क्रियताम्। रामः केवलं स्वयं न शृणोति, किन्तु विदुषां समक्षं गानं कारयति, येन काव्यस्य गुणाः सर्वैः परीक्ष्येरन्। अत्र प्राचीनभारतस्य विद्यानां समग्रं चित्रं दृश्यते — व्याकरणं, छन्दः, ज्योतिषं, कल्पः, संगीतं, नृत्यं, चित्रकला, तर्कः, नीतिः, वेदान्तः च। रामस्य सभा विद्यानां सङ्गमः इति कविः दर्शयति। एतेषु केचित् काव्यस्य शब्दार्थं, केचित् छन्दः, केचित् स्वरं तालं च, केचित् नाट्यं परीक्षितुं समर्थाः। अतः रामायणस्य गानं सर्वाङ्गपरीक्षायाः विषयः अभवत्। ‘गातारौ समवेशयत्’ इति वाक्येन कुमारयोः सम्मानः अपि दर्शितः — तौ सभामध्ये आसने स्थापितौ, न तु द्वारे स्थितौ गायकौ इव।

तेषां श्रोतॄणां तत्र संवदतां हर्षवर्धनं गेयं तौ उभौ मुनिदारकौ प्रचक्रतुः। ततः मधुरम् अतिमानुषं गान्धर्वं प्रवृत्तम्; गेयसम्पदा सर्वे श्रोतारः तृप्तिं न ययुः। हृष्टाः सर्वे मुनिगणाः महौजसः पार्थिवाः च चक्षुर्भिः पिबन्तः इव तौ मुहुर्मुहुः पश्यन्ति स्म। सर्वे एव समाहिताः सन्तः परस्परम् इदम् ऊचुः — ‘उभौ इमौ रामस्य सदृशौ, बिम्बात् प्रतिबिम्बम् इव उत्थितौ। यदि इमौ जटिलौ न स्यातां, यदि वल्कलधरौ न स्याताम्, तर्हि गायतोः एतयोः राघवस्य च विशेषं भेदं न अधिगच्छामः।’ एवं पौरजानपदेषु प्रभाषमाणेषु नारददर्शितं पूर्वसर्गं — प्रथमसर्गं मूलरामायणम् — आदितः आरभ्य गानं प्रवृत्तम्। ततः प्रभृति यावत् विंशतिः सर्गाः, तावत् तौ अगायताम्; ततः अपराह्णसमये राघवः समभाषत। अत्र सर्गस्य नाटकीयता चरमं गच्छति — सर्वे जनाः सादृश्यं पश्यन्ति, रामः अपि पश्यति, किन्तु कोऽपि सत्यं न वदति। ‘बिम्बात् बिम्बमिव’ इति उपमा पितृपुत्रसादृश्यस्य पूर्णताम् आह। ‘चक्षुर्भिः पिबन्तः इव’ इति रूपकं दर्शनस्य अतृप्तिं दर्शयति। समीक्षिते ११–१२ श्लोकौ (७.०८५.००९–०१०) सादृश्यवचनात् पूर्वं न, अपि तु गानस्य आरम्भे एव स्थितौ; मुद्रणे तौ क्रमभेदेन स्थापितौ। श्रोतारः सर्वे समाहिताः — गानस्य माधुर्ये मग्नाः, किन्तु परस्परं सादृश्यं चर्चयन्तः। ‘पौरजानपदेषु’ इति पदेन नगरवासिनः ग्रामवासिनः च उभये श्रोतारः आसन् इति ज्ञायते। प्रथमसर्गः नारदेन वाल्मीकये उपदिष्टः संक्षिप्तः रामकथासारः; अतः गानस्य आरम्भः काव्यस्य आरम्भात् एव। एकस्मिन् दिने विंशतिः सर्गाः — मुनेः नियमः यथावत् पालितः।

विंशतिं सर्गान् श्रुत्वा भ्रातृवत्सलः रामः भ्रातरं भरतम् आह — ‘हे काकुत्स्थ, एताभ्यां महात्मभ्याम् अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य शीघ्रं प्रयच्छ, यत् अन्यत् अभिकांक्षितं तत् अपि।’ सः काकुत्स्थः भरतः शीघ्रं बालयोः पृथक् पृथक् ददौ। किन्तु दीयमानं तत् सुवर्णं कुशीलवौ न अगृह्णीताम्; महात्मानौ विस्मितौ ‘किम् अनेन’ इति ऊचतुः — ‘वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ आवाम्; सुवर्णेन हिरण्येन वने किं करिष्यावहे?’ तयोः एवं प्रब्रुवतोः सर्वे श्रोतारः रामः च कौतूहलसमन्विताः सुविस्मिताः अभवन्। ततः रामः तस्य काव्यस्य आगमं श्रोतुम् उत्सुकः महातेजाः तौ मुनिदारकौ पप्रच्छ — ‘इदं काव्यं किंप्रमाणम्? महात्मनः कवेः का प्रतिष्ठा आवासः? महतः काव्यस्य कर्ता कः? सः मुनिपुङ्गवः क्व च अस्ति?’ पूर्वसर्गे मुनिना यत् उपदिष्टं ‘लोभः न कर्तव्यः’ इति, तत् अत्र फलति — कुमारौ राजदानम् अपि निराकुरुतः। तेषां निर्लोभता रामं अधिकं विस्मापयति। रामस्य प्रश्नाः चत्वारः — काव्यस्य परिमाणं, कवेः निवासः, कर्ता, तस्य उपस्थितिः च; एते एव अग्रिमस्य उत्तरस्य आधारः। समीक्षिते ‘ददस्व शीघ्रं … मा वृथा श्रमः’ इति पाठः, यत्र रामः ‘श्रमः वृथा मा भूत्’ इति वदति; मुद्रणे तु ‘ददौ स शीघ्रं काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक्’ इति भरतस्य दानं वर्णितम्। अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महान् पुरस्कारः; तस्य प्रत्याख्यानं कुमारयोः आश्रमसंस्कारस्य प्रमाणम्। ‘किमनेन’ इति प्रश्नः बालसुलभः सरलः च, किन्तु तस्मिन् वैराग्यस्य गम्भीरः उपदेशः निहितः। रामः अपि विस्मितः, यतः राजसभायां धनं निराकुर्वन्तः विरलाः।

एवं पृच्छन्तं राघवं मुनिदारकौ वाक्यम् ऊचतुः — ‘भगवान् वाल्मीकिः अस्य कर्ता, यज्ञसंविधं सम्प्राप्तः; येन इदं तव अशेषं चरितं तुभ्यं सम्प्रदर्शितम्। तेन तपस्विना भार्गवेण चतुर्विंशतिसहस्रं श्लोकानां संनिबद्धम्, उपाख्यानानां शतं च। हे राजन्, आदितः आरभ्य पञ्च सर्गशतानि, सोत्तराणि षट् काण्डानि च महात्मना कृतानि। अस्माकं गुरुणा ऋषिणा तव चरितं कृतम्; यावत् तव जीवितं, तावत् सर्वस्य प्रतिष्ठा वृत्तान्तः अत्र वर्तते। हे महारथ राजन्, यदि श्रवणाय बुद्धिः कृता, तर्हि कर्मान्तरे क्षणीभूतः सहानुजः तत् शृणुष्व।’ ‘बाढम्’ इति रामः अब्रवीत्; तौ च राघवम् अनुज्ञाप्य प्रहृष्टौ यत्र मुनिपुङ्गवः आस्ते तत् स्थानं जग्मतुः। रामः अपि महात्मभिः मुनिभिः पार्थिवैः च सार्धं तत् गीतिमाधुर्यं श्रुत्वा कर्मशालाम् उपागमत्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते — सः कुशीलवाभ्यां परिगीयमानं ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं सुस्वरशब्दयुक्तं तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं तत् काव्यं शुश्राव। अत्र काव्यस्य स्वपरिचयः — रामायणम् एव स्वस्य परिमाणं कथयति; ‘भार्गवेण’ इति वाल्मीकेः भृगुवंशत्वं सूचितम्। ‘सोत्तराणि’ इति उत्तरकाण्डस्य अपि उल्लेखः, यत् श्रोता रामः एव इदानीं जीवति — अतः ‘जीवितं यावत्’ इति। २५तमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः। रामः ‘बाढम्’ इति एकेन पदेन स्वीकरोति — तस्य उत्कण्ठा स्पष्टा। कुमारौ अपि गुरोः समीपं प्रत्यागच्छतः, यतः तयोः कर्तव्यं पूर्णम्। एवं प्रथमदिवसस्य गानं समाप्तम्, अग्रिमे सर्गे च रामः सीतायाः शपथं कारयितुं दूतान् प्रेषयिष्यति।

రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం నిర్వర్తించిన ఆ కుమారులిద్దరూ ఋషి ఇంతకుముందు చెప్పిన విధంగానే అంతా ఆ యజ్ఞవాటికలో పాడారు. పూర్వాచార్యులు నిర్మించిన, గేయమైన గానధర్మంతో అలంకరించబడిన ఆ అపూర్వమైన పాఠ్యజాతిని కాకుత్స్థుడైన రాముడు విన్నాడు. అనేక ప్రమాణాలతో బద్ధమైన, తంత్రీలయలతో కూడిన దానిని బాలురిద్దరూ పాడుతుండగా విని రాఘవుడు కుతూహలంతో నిండిపోయాడు. ‘పాఠ్యజాతి’ అనేది గానంలో ఒక విశిష్టమైన ప్రకారం, దానిలో పఠనమూ గానమూ కలిసి ఉంటాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘సంగీత విశేషాలతో కూడిన స్వరాలాపనపు అపూర్వ శైలి’ అని వివరిస్తుంది. ‘ప్రమాణైః’ అంటే ద్రుత, మధ్య, విలంబిత తాలప్రమాణాల ఆవృత్తులు, లేదా సప్తస్వరాల భేదాలు అని వ్యాఖ్యాత చెబుతాడు. రాముని కుతూహలం రెండు విధాలు — గానమాధుర్యం, గాయకుల రూపం. ముని ఆదేశం సఫలమైంది — కుమారులు రాముని ద్వారం దగ్గర పాడుతున్నారు, రాముడు స్వయంగా వింటున్నాడు. ‘స్నానం చేసి అగ్నిహోత్రం చేసినవారు’ అనే విశేషణం వారి బ్రహ్మచారి ధర్మాన్నీ నిత్యకర్మనూ సూచిస్తుంది — గానానికి ముందు వారు తమ కర్తవ్యాన్ని మరచిపోలేదు. ‘పూర్వాచార్యవినిర్మితామ్’ అనే పదం గానపద్ధతి ప్రాచీనతను చూపుతుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘పూర్వచర్యాం తతస్తతః’ అనే పాఠం ఉంది, దాని ప్రకారం రాముడు తన పూర్వచరిత్రనే వింటున్నాడని అర్థం. ఈ విధంగా గానపు ఆరంభమే రాముని మనస్సును ఆకర్షిస్తుంది, దాని వల్లనే అతడు ముందు విద్వత్సభను పిలిపిస్తాడు. ముని ఉపదేశించినట్లే కుమారులు మొదట రాముని భవనద్వారం దగ్గర, ఋత్విక్కుల ఎదుట పాడుతున్నారు. తంత్రి అంటే వీణ, లయ అంటే తాళపు గతి — ఈ రెంటి సామంజస్యమే గానపు ముఖ్య సౌందర్యం. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ కళారసికుడని దీనివల్ల తెలుస్తుంది; అతడు గానం విని ఉదాసీనంగా ఉండడు, దాని రహస్యాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటాడు.

తరువాత యజ్ఞకర్మల మధ్య విరామంలో నరవ్యాఘ్రుడైన రాజు రాముడు మహామునులను, రాజులను, పండితులను, నైగములను — వేదవిదులను లేదా పౌరులను — పిలిపించాడు; పౌరాణికులను, శబ్దవిదులైన వైయాకరణులను, వృద్ధులైన ద్విజులను, స్వరలక్షణాలు తెలిసినవారిని, గీతం వినడానికి ఉత్సుకులైన ద్విజశ్రేష్ఠులను; సాముద్రిక లక్షణాలు తెలిసినవారిని, సంగీతవిదులైన గాంధర్వులను, ముఖ్యంగా నైగములను; పాదాలూ అక్షరాలూ సమాసాలూ తెలిసినవారిని, ఛందస్సులో నిష్ణాతులను; కలలూ మాత్రలూ విశేషంగా తెలిసినవారిని, జ్యోతిషంలో పారంగతులను; క్రియాకల్పవిదులైన కర్మకాండులను, కార్యవిశారదులను; భాషలు తెలిసినవారిని, ఇంగితం గ్రహించేవారిని, నైగములను అందరినీ; హేతువాదంలో కుశలులైన హైతుకులను — తార్కికులను, బహుశ్రుతులను; ఛందోవిదులను, పురాణజ్ఞులను, వైదికులైన ద్విజశ్రేష్ఠులను; చిత్రకళ తెలిసినవారిని, వృత్తసూత్రాలు — సదాచార శాస్త్రాలు — తెలిసినవారిని, గీతనృత్యాలలో నిపుణులను; శాస్త్రజ్ఞులను, నీతినిపుణులను, వేదాంతార్థాన్ని బోధించేవారిని — వీరందరినీ రప్పించి గాయకులైన ఆ కుమారులిద్దరినీ వారి మధ్య కూర్చోబెట్టాడు. ఈ దీర్ఘమైన జాబితా సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; వల్గేట్‌లో ఐదు శ్లోకాలు (5.2–10.1) అదనంగా ఉన్నాయి. దాని ప్రయోజనం — అన్ని శాస్త్రాలూ తెలిసినవారు కావ్యాన్ని పరీక్షించాలి. రాముడు తానొక్కడే వినడం కాదు, విద్వాంసుల సమక్షంలో గానం చేయిస్తాడు, తద్వారా కావ్యగుణాలను అందరూ పరీక్షించవచ్చు. ఇక్కడ ప్రాచీన భారతదేశపు విద్యల సమగ్ర చిత్రం కనిపిస్తుంది — వ్యాకరణం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం, కల్పం, సంగీతం, నృత్యం, చిత్రకళ, తర్కం, నీతి, వేదాంతం. రాముని సభ విద్యల సంగమం అని కవి చూపుతున్నాడు. వీరిలో కొందరు కావ్యపు శబ్దార్థాలను, కొందరు ఛందస్సును, కొందరు స్వరతాళాలను, కొందరు నాట్యాన్ని పరీక్షించగల సమర్థులు. కాబట్టి రామాయణగానం సర్వాంగపరీక్షకు విషయమైంది. ‘గాయకులను కూర్చోబెట్టాడు’ అనే వాక్యం కుమారులకు జరిగిన సన్మానాన్ని కూడా చూపుతుంది — వారు ద్వారం దగ్గర నిలబడే గాయకుల్లా కాక, సభ మధ్యలో ఆసనాలపై కూర్చోబెట్టబడ్డారు.

అక్కడ మాట్లాడుకుంటున్న ఆ శ్రోతలకు ఆనందాన్ని పెంచే గేయాన్ని ఆ ముని కుమారులిద్దరూ ప్రారంభించారు. అప్పుడు మధురమైన, మానవాతీతమైన గాంధర్వ గానం సాగింది; ఆ గానసంపదతో శ్రోతలెవ్వరూ తృప్తి చెందలేదు. సంతోషించిన మునిగణాలూ, మహాతేజస్సు గల రాజులూ అందరూ కళ్ళతో తాగుతున్నారా అన్నట్లు వారిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూశారు. అందరూ ఏకాగ్రంగా పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘వీరిద్దరూ రాముని పోలి ఉన్నారు, బింబం నుండి ప్రతిబింబం పుట్టినట్లుగా. వీరు జటాధారులు కాకపోతే, నారచీరలు ధరించకపోతే, పాడుతున్న వీరికీ రాఘవునికీ ఏ భేదమూ మనం గుర్తించలేము.’ ఈ విధంగా పౌరులూ జానపదులూ మాట్లాడుకుంటుండగా, నారదుడు చూపిన మొదటి సర్గ — మొదటి సర్గ అయిన మూలరామాయణం — నుండి మొదలుపెట్టి గానం సాగింది. అప్పటి నుండి ఇరవై సర్గల వరకూ వారు పాడారు; తరువాత అపరాహ్ణ సమయంలో రాఘవుడు మాట్లాడాడు. ఇక్కడ సర్గలోని నాటకీయత పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — జనులందరూ పోలికను చూస్తున్నారు, రాముడూ చూస్తున్నాడు, కానీ ఎవ్వరూ సత్యాన్ని చెప్పడం లేదు. ‘బింబాద్బింబమివ’ (బింబం నుండి ప్రతిబింబంలా) అనే ఉపమానం తండ్రీ కొడుకుల పోలిక పరిపూర్ణతను తెలియజేస్తుంది. ‘కళ్ళతో తాగుతున్నారా అన్నట్లు’ అనే రూపకం చూపులోని అతృప్తిని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో 11–12 శ్లోకాలు (7.085.009–010) పోలిక గురించిన మాటలకు ముందు కాక, గానపు ఆరంభంలోనే ఉన్నాయి; ముద్రణలో అవి క్రమభేదంతో ఉంచబడ్డాయి. శ్రోతలందరూ ఏకాగ్రంగా ఉన్నారు — గానమాధుర్యంలో మునిగిపోయి, అయినా పరస్పరం పోలికను గురించి చర్చించుకుంటూ. ‘పౌరజానపదులు’ అనే పదం వల్ల నగరవాసులూ గ్రామవాసులూ ఇద్దరూ శ్రోతలుగా ఉన్నారని తెలుస్తుంది. మొదటి సర్గ నారదుడు వాల్మీకికి ఉపదేశించిన సంక్షిప్త రామకథాసారం; కాబట్టి గానపు ఆరంభం కావ్యారంభం నుండే. ఒక్కరోజులో ఇరవై సర్గలు — ముని నియమం యథాతథంగా పాటించబడింది.

ఇరవై సర్గలు విని, సోదరులపై వాత్సల్యం గల రాముడు తమ్ముడైన భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, ఈ మహాత్ములిద్దరికీ పద్దెనిమిది వేల సువర్ణాలను శీఘ్రంగా ఇవ్వు, ఇంకా వారు కోరినది ఏదైనా కూడా.’ కాకుత్స్థుడైన భరతుడు వెంటనే ఆ బాలురిద్దరికీ వేర్వేరుగా ఇచ్చాడు. కానీ ఇస్తున్న ఆ బంగారాన్ని కుశలవులు స్వీకరించలేదు; మహాత్ములైన వారు ఆశ్చర్యపోయి ‘దీనితో ఏమి పని?’ అన్నారు — ‘మేము అడవిలోని పండ్లూ దుంపలతో జీవించే వనవాసులం; బంగారంతో, హిరణ్యంతో అడవిలో ఏమి చేస్తాం?’ వారు ఇలా అంటుండగా శ్రోతలందరూ, రాముడూ కుతూహలంతో నిండి ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు ఆ కావ్యం యొక్క మూలాన్ని వినాలనే ఉత్సుకతతో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఆ ముని కుమారులను ఇలా అడిగాడు — ‘ఈ కావ్యం పరిమాణం ఎంత? మహాత్ముడైన ఆ కవి నివాసం ఎక్కడ? ఈ మహాకావ్యానికి కర్త ఎవరు? ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?’ క్రిందటి సర్గలో ముని ‘లోభం పెట్టుకోకూడదు’ అని చేసిన ఉపదేశం ఇక్కడ ఫలిస్తుంది — కుమారులు రాజు ఇచ్చిన దానాన్ని కూడా తిరస్కరిస్తున్నారు. వారి నిర్లోభత రాముని మరింత ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. రాముని ప్రశ్నలు నాలుగు — కావ్యపరిమాణం, కవి నివాసం, కర్త, అతని ఉనికి; ఇవే తరువాతి జవాబుకు ఆధారం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదస్వ శీఘ్రం … మా వృథా శ్రమః’ అనే పాఠం ఉంది, దాని ప్రకారం రాముడు ‘వారి శ్రమ వృథా కాకూడదు’ అని అంటాడు; ముద్రణలో మాత్రం ‘దదౌ స శీఘ్రం కాకుత్స్థో బాలయోర్వై పృథక్పృథక్’ అని భరతుని దానం వర్ణించబడింది. పద్దెనిమిది వేల సువర్ణాలు గొప్ప పురస్కారం; దాన్ని తిరస్కరించడం కుమారుల ఆశ్రమ సంస్కారానికి నిదర్శనం. ‘దీనితో ఏమి పని?’ అనే ప్రశ్న బాలసహజమైనది, సరళమైనది, కానీ దానిలో వైరాగ్యపు గంభీరమైన ఉపదేశం దాగి ఉంది. రాజసభలో ధనాన్ని తిరస్కరించేవారు అరుదు కాబట్టి రాముడు కూడా ఆశ్చర్యపోయాడు.

ఇలా అడుగుతున్న రాఘవునితో ముని కుమారులు ఇలా అన్నారు — ‘దీని కర్త భగవంతుడైన వాల్మీకి, ఆయన యజ్ఞసమీపానికి వచ్చి ఉన్నారు; నీ చరిత్రను సంపూర్ణంగా నీకు చూపించినవారు ఆయనే. ఆ తపస్వి అయిన భార్గవుడు ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలనూ, వంద ఉపాఖ్యానాలనూ రచించారు. రాజా, మొదటి నుండి ఐదువందల సర్గలూ, ఉత్తరకాండతో కలిపి ఆరు కాండలూ ఆ మహాత్ముడు రచించారు. మా గురువైన ఋషి నీ చరిత్రను రచించారు; నీ జీవితం ఉన్నంతవరకూ జరిగిన అందరి స్థితిగతుల వృత్తాంతమూ ఇందులో ఉంది. మహారథుడవైన రాజా, వినాలని నీకు బుద్ధి పుడితే, యజ్ఞకర్మల మధ్య తీరిక చేసుకొని తమ్ముళ్ళతో కలిసి దాన్ని విను.’ ‘సరే’ అని రాముడు అన్నాడు; వారిద్దరూ రాఘవుని అనుమతి తీసుకొని సంతోషంగా మునిశ్రేష్ఠుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. రాముడు కూడా మహాత్ములైన మునులతో, రాజులతో కలిసి ఆ గీతమాధుర్యాన్ని విని యజ్ఞశాలకు వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది — కుశలవులు పాడుతున్న, తాళలయలతో కూడిన, సర్గలుగా విభక్తమైన, సుస్వరమైన శబ్దాలతో కూడిన, తంత్రీలయలతో వ్యంజనాల యోగం గల ఆ కావ్యాన్ని అతడు విన్నాడు. ఇక్కడ కావ్యపు స్వపరిచయం ఉంది — రామాయణమే తన పరిమాణాన్ని తాను చెబుతోంది; ‘భార్గవేణ’ అనే పదం వాల్మీకి భృగువంశానికి చెందినవాడని సూచిస్తుంది. ‘సోత్తరాణి’ (ఉత్తరకాండతో కలిపి) అనే పదంలో ఉత్తరకాండ ప్రస్తావన కూడా ఉంది, శ్రోత అయిన రాముడే ఇప్పుడు జీవించి ఉన్నాడు — అందుకే ‘నీ జీవితం ఉన్నంతవరకూ’ అని. 25వ శ్లోకం మూడు పంక్తులది. రాముడు ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదంతో అంగీకరిస్తాడు — అతని ఉత్కంఠ స్పష్టం. తమ కర్తవ్యం పూర్తయింది కాబట్టి కుమారులు కూడా గురువు దగ్గరికి తిరిగి వెళ్తారు. ఈ విధంగా మొదటి రోజు గానం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో రాముడు సీత చేత శపథం చేయించడానికి దూతలను పంపుతాడు.

இரவு விடிந்ததும், நீராடி அக்கினிக்கு ஆகுதி செய்த — அக்னிஹோத்திரத்தை முடித்த — அந்த இரு குமாரர்களும், ரிஷி முன்பு சொன்னபடியே அனைத்தையும் அங்கே யாகசாலையில் பாடினர். முற்கால ஆசான்களால் உருவாக்கப்பட்ட, பாடுமுறையின் இசைநெறியால் அணிசெய்யப்பட்ட, முன்னில்லாத அந்தப் ‘பாட்யஜாதி’யைக் காகுத்தனான ராமன் கேட்டான். பல அளவுகளால் கட்டமைக்கப்பட்ட, நரம்பிசையும் லயமும் இணைந்த அதைச் சிறுவர்கள் இருவரும் பாடக் கேட்டு ராகவன் ஆர்வம் மேலிட்டவன் ஆனான். ‘பாட்யஜாதி’ என்பது ஓதலும் பாடலும் கலந்த ஒரு தனிவகைப் பாடுமுறை; இந்தி உரை அதை ‘இசையின் சிறப்புகளுடன் கூடிய, சுரங்களை ஆலாபனை செய்யும் முன்னில்லாத பாணி’ என்று விளக்குகிறது. ‘அளவுகளால்’ என்பது துரிதம், மத்யம், விலம்பிதம் ஆகிய தால அளவுகளின் சுழற்சிகள், அல்லது ஏழு சுரங்களின் வேறுபாடுகள் என்கிறார் உரையாசிரியர். ராமனின் ஆர்வம் இருவகையானது — பாடலின் இனிமை, பாடகர்களின் தோற்றம். முனிவரின் ஆணை வெற்றி பெற்றது — குமாரர்கள் ராமனின் வாயிலில் பாடுகின்றனர், ராமனே கேட்கிறான். ‘நீராடி அக்கினிக்கு ஆகுதி செய்த’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய பிரம்மசாரி நெறியும் நாள்தோறும் செய்யும் கடமையும் சுட்டப்படுகின்றன — பாடுவதற்கு முன் அவர்கள் தம் கடமையை மறப்பதில்லை. ‘முற்கால ஆசான்களால் உருவாக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் பாடுமுறையின் தொன்மை காட்டப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘பூர்வசர்யாம் ததஸ் ததஃ’ என்ற பாடம் உள்ளது — அங்கே ராமன் தன் சொந்த முந்தைய வரலாற்றையே கேட்கிறான் என்பது பொருள். இவ்வாறு பாடலின் தொடக்கமே ராமனின் மனத்தைக் கவர்கிறது; அதனால் அவன் பின்னர் அறிஞர் அவையை அழைக்கிறான். முனிவர் அறிவுறுத்தியபடியே குமாரர்கள் முதலில் ராமனின் மாளிகை வாயிலிலும் ரித்விக்குகளின் முன்னிலையிலும் பாடுகின்றனர். தந்திரி என்பது வீணை, லயம் என்பது தாளத்தின் நடை — இவ்விரண்டின் இசைவே பாடலின் முதன்மையான அழகு. அரசனான ராமன் கலைச்சுவை அறிந்தவனும் கூட என்பது இதிலிருந்து தெரிகிறது; பாடலைக் கேட்டு அவன் அக்கறையின்றி இருப்பதில்லை, அதன் நுட்பத்தை அறிய விரும்புகிறான்.

பிறகு யாகச் சடங்குகளுக்கு இடையிலான ஓய்வுவேளையில், மனிதருள் புலியான அரசன் ராமன் மாமுனிவர்களையும், அரசர்களையும், பண்டிதர்களையும், வேதமறிந்த நைகமர்களையும் நகரப் பெரியோர்களையும் அழைத்தான்; புராணம் அறிந்தவர்களையும், சொல்லறிவுடைய இலக்கண அறிஞர்களையும், முதிய இருபிறப்பாளர்களையும், சுரங்களின் இலக்கணம் அறிந்தவர்களையும், பாடல் கேட்க ஆவலுற்ற அந்தணருள் சிறந்தவர்களையும்; சாமுத்திரிக இலக்கணம் அறிந்தவர்களையும், இசையறிந்த கந்தர்வர்களையும், சிறப்பாக நைகமர்களையும்; பாதம், எழுத்து, சமாசம் ஆகியவற்றை அறிந்தவர்களையும், யாப்பில் தேர்ந்தவர்களையும்; கலை, மாத்திரை ஆகியவற்றின் நுட்பம் அறிந்தவர்களையும், சோதிடத்தில் கரைகண்டவர்களையும்; சடங்கு நெறிகளை அறிந்த கர்மகாண்டிகளையும், காரியங்களில் வல்லவர்களையும்; மொழிகளை அறிந்தவர்களையும், குறிப்பறிபவர்களையும், நைகமர்கள் அனைவரையும்; காரணம் காட்டி வாதிடுவதில் வல்ல தார்க்கிகர்களையும், பரந்த கல்வியுடையவர்களையும்; யாப்பறிஞர்களையும், புராணம் அறிந்தவர்களையும், வைதிகர்களான அந்தணருள் சிறந்தவர்களையும்; ஓவியம் அறிந்தவர்களையும், நன்னடத்தை நூல்களின் சூத்திரங்களை அறிந்தவர்களையும், பாட்டிலும் நடனத்திலும் வல்லவர்களையும்; சாஸ்திரம் அறிந்தவர்களையும், நீதியில் தேர்ந்தவர்களையும், வேதாந்தப் பொருளை விளக்குபவர்களையும் — இவர்கள் அனைவரையும் ஒன்றுகூட்டி, பாடகர்களான இரு குமாரர்களையும் அவையில் அமர்த்தினான். இந்த நீண்ட பட்டியல் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட் பாடத்தில் ஐந்து சுலோகங்கள் (5.2–10.1) கூடுதலாக உள்ளன. அதன் நோக்கம் — எல்லா சாஸ்திரங்களையும் அறிந்தவர்களால் காவியம் சோதிக்கப்பட வேண்டும் என்பது. ராமன் தான் மட்டும் கேட்பதில்லை; காவியத்தின் சிறப்புகள் அனைவராலும் சோதிக்கப்படும்படி அறிஞர்களின் முன்னிலையில் பாடச் செய்கிறான். இங்கே பண்டைய பாரதத்தின் கல்விகளின் முழுச் சித்திரம் தெரிகிறது — இலக்கணம், யாப்பு, சோதிடம், கல்பம், இசை, நடனம், ஓவியக்கலை, தர்க்கம், நீதி, வேதாந்தம். ராமனின் அவை கல்விகளின் சங்கமம் என்று கவி காட்டுகிறார். இவர்களில் சிலர் காவியத்தின் சொல்லையும் பொருளையும், சிலர் யாப்பையும், சிலர் சுரத்தையும் தாளத்தையும், சிலர் நாடகக் கூறுகளையும் சோதிக்க வல்லவர்கள். ஆகவே ராமாயணப் பாடல் எல்லாக் கூறுகளிலும் சோதிக்கப்படும் பொருளாயிற்று. ‘பாடகர்களை அமர்த்தினான்’ என்ற வாக்கியத்தால் குமாரர்களுக்கு அளிக்கப்பட்ட மதிப்பும் காட்டப்படுகிறது — வாயிலில் நிற்கும் பாடகர்களைப் போல அல்லாமல், அவர்கள் அவையின் நடுவே இருக்கையில் அமர்த்தப்பட்டனர்.

அங்கே உரையாடிக்கொண்டிருந்த அந்தக் கேட்போருக்கு மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் பாடலை முனிவரின் சிறுவர்கள் இருவரும் தொடங்கினர். பிறகு மனிதத்தன்மையைக் கடந்த இனிய கந்தர்வ இசை தொடர்ந்தது; பாடலின் வளத்தால் கேட்போர் யாரும் தெவிட்டவில்லை. மகிழ்ந்த முனிவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும், பேராற்றல் படைத்த அரசர்களும், கண்களால் பருகுவது போல அவர்களை மீண்டும் மீண்டும் பார்த்தனர். அனைவரும் ஒருமுகப்பட்டவர்களாக ஒருவருக்கொருவர் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டனர் — ‘இவ்விருவரும் ராமனைப் போலவே இருக்கின்றனர், உருவத்திலிருந்து எழுந்த பிரதிபிம்பம் போல. இவர்கள் சடைமுடி தரித்தவர்களாக இல்லாவிட்டால், மரவுரி அணிந்தவர்களாக இல்லாவிட்டால், பாடும் இவர்களுக்கும் ராகவனுக்கும் இடையே எந்த வேறுபாட்டையும் நம்மால் காண முடியாது.’ நகரத்தாரும் நாட்டுப்புறத்தாரும் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கையில், நாரதர் காட்டிய முதல் சர்க்கத்திலிருந்து — முதல் சர்க்கமான மூல ராமாயணத்திலிருந்து — தொடக்கமாகப் பாடல் தொடர்ந்தது. அதுமுதல் இருபது சர்க்கங்கள் வரை அவர்கள் பாடினர்; பிறகு பிற்பகல் வேளையில் ராகவன் பேசினான். இங்கே சர்க்கத்தின் நாடகத்தன்மை உச்சத்தை அடைகிறது — எல்லா மக்களும் ஒற்றுமையைக் காண்கின்றனர், ராமனும் காண்கிறான்; ஆனால் யாரும் உண்மையைச் சொல்வதில்லை. ‘உருவத்திலிருந்து பிரதிபிம்பம் போல’ என்ற உவமை தந்தைக்கும் மைந்தர்களுக்கும் இடையிலான ஒற்றுமையின் முழுமையைச் சொல்கிறது. ‘கண்களால் பருகுவது போல’ என்ற உருவகம் பார்த்துப் பார்த்துத் தெவிட்டாத தன்மையைக் காட்டுகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் பதினொன்று, பன்னிரண்டாம் சுலோகங்கள் (7.085.009–010) ஒற்றுமை பற்றிய கூற்றுக்கு முன்பு அல்ல, பாடலின் தொடக்கத்திலேயே அமைந்துள்ளன; அச்சுப் பதிப்பில் அவை வரிசை மாற்றத்துடன் வைக்கப்பட்டுள்ளன. கேட்போர் அனைவரும் ஒருமுகப்பட்டிருந்தனர் — பாடலின் இனிமையில் மூழ்கியிருந்தும், ஒற்றுமையைப் பற்றித் தமக்குள் பேசிக்கொண்டிருந்தனர். ‘நகரத்தாரும் நாட்டுப்புறத்தாரும்’ என்ற சொல்லால் நகரவாசிகள், கிராமவாசிகள் ஆகிய இருசாராரும் கேட்போராக இருந்தனர் என்பது அறியப்படுகிறது. முதல் சர்க்கம் நாரதர் வால்மீகிக்கு உபதேசித்த சுருக்கமான ராமகதைச் சாரம்; ஆகவே பாடல் காவியத்தின் தொடக்கத்திலிருந்தே ஆரம்பிக்கிறது. ஒரு நாளில் இருபது சர்க்கங்கள் — முனிவரின் நியதி அப்படியே கடைப்பிடிக்கப்பட்டது.

இருபது சர்க்கங்களைக் கேட்டபின், சகோதரரிடம் அன்புடைய ராமன் தம்பி பரதனிடம் சொன்னான் — ‘காகுத்தனே, இந்த மகாத்மாக்கள் இருவருக்கும் பதினெட்டாயிரம் பொற்காசுகளை உடனே கொடு; வேறு அவர்கள் விரும்புவது எதுவோ அதையும்.’ காகுத்தனான பரதன் உடனே சிறுவர்கள் இருவருக்கும் தனித்தனியே கொடுத்தான். ஆனால் கொடுக்கப்பட்ட அந்தப் பொன்னைக் குசீலவர்கள் ஏற்கவில்லை; வியப்புற்ற அந்த மகாத்மாக்கள் இருவரும் ‘இதனால் என்ன பயன்?’ என்றனர் — ‘காட்டுப் பழங்களிலும் கிழங்குகளிலும் நிறைவு கொண்ட காட்டுவாசிகள் நாங்கள்; காட்டில் பொன்னையும் தங்கத்தையும் வைத்துக்கொண்டு என்ன செய்வோம்?’ அவர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், கேட்போர் அனைவரும் ராமனும் ஆர்வமும் பெருவியப்பும் அடைந்தனர். பிறகு அந்தக் காவியத்தின் தோற்றத்தைக் கேட்க ஆவலுற்ற பேரொளி படைத்த ராமன் முனிவரின் சிறுவர்கள் இருவரிடமும் கேட்டான் — ‘இந்தக் காவியத்தின் அளவு என்ன? மகாத்மாவான கவியின் இருப்பிடம் எது? இந்தப் பெருங்காவியத்தை இயற்றியவர் யார்? அந்த முனிவருள் சிறந்தவர் எங்கே இருக்கிறார்?’ முந்தைய சர்க்கத்தில் முனிவர் ‘பேராசை கொள்ளக் கூடாது’ என்று அறிவுறுத்தியது இங்கே பலன் தருகிறது — குமாரர்கள் அரசனின் கொடையைக்கூட மறுக்கின்றனர். அவர்களுடைய பேராசையின்மை ராமனை மேலும் வியப்படையச் செய்கிறது. ராமனின் கேள்விகள் நான்கு — காவியத்தின் அளவு, கவியின் இருப்பிடம், இயற்றியவர், அவர் இருக்குமிடம்; இவையே அடுத்து வரும் விடைக்கு அடிப்படை. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ததஸ்வ சீக்ரம் … மா வ்ருதா ச்ரமஃ’ என்ற பாடம் உள்ளது; அங்கே ராமன் ‘உழைப்பு வீணாகக் கூடாது’ என்று சொல்கிறான்; அச்சுப் பதிப்பிலோ ‘ததௌ ஸ சீக்ரம் காகுத்ஸ்தோ பாலயோர்வை ப்ருதக்ப்ருதக்’ என்று பரதனின் கொடை வருணிக்கப்படுகிறது. பதினெட்டாயிரம் பொற்காசுகள் பெரும் பரிசு; அதை மறுத்தது குமாரர்களின் ஆசிரமப் பண்பாட்டுக்குச் சான்று. ‘இதனால் என்ன பயன்?’ என்ற கேள்வி சிறுவர்களுக்கு இயல்பானது, எளிமையானது; ஆனால் அதில் பற்றின்மை பற்றிய ஆழ்ந்த உபதேசம் பொதிந்துள்ளது. ராமனும் வியப்படைந்தான்; ஏனெனில் அரசவையில் செல்வத்தை மறுப்பவர்கள் அரிது.

இவ்வாறு கேட்ட ராகவனிடம் முனிவரின் சிறுவர்கள் இருவரும் சொன்னார்கள் — ‘இதை இயற்றியவர் பகவான் வால்மீகி; அவர் இந்த யாகத்துக்கு வந்திருக்கிறார்; உன்னுடைய வரலாறு முழுவதையும் உனக்குக் காட்டியவர் அவரே. தவசீலரான அந்தப் பார்கவர் இருபத்து நான்காயிரம் சுலோகங்களையும், நூறு உபாக்யானங்களையும் இயற்றியுள்ளார். அரசே, தொடக்கத்திலிருந்து ஐந்நூறு சர்க்கங்களையும், உத்தர காண்டத்துடன் ஆறு காண்டங்களையும் அந்த மகாத்மா இயற்றியுள்ளார். எங்கள் குருவான ரிஷி உன் வரலாற்றை இயற்றியுள்ளார்; உன் வாழ்நாள் எவ்வளவோ அவ்வளவு வரையிலான அனைத்தின் நிலையும் நிகழ்வும் இதில் உள்ளன. பெருந்தேர் வீரனான அரசே, கேட்பதற்கு மனம் கொண்டாயானால், யாகச் சடங்குகளுக்கு இடையிலான ஓய்வுவேளையில் தம்பியருடன் அதைக் கேள்.’ ‘நல்லது’ என்றான் ராமன்; அவர்களும் ராகவனிடம் விடைபெற்று மகிழ்ச்சியுடன் முனிவருள் சிறந்தவர் இருக்கும் இடத்துக்குச் சென்றனர். ராமனும் மகாத்மாக்களான முனிவர்களுடனும் அரசர்களுடனும் அந்தப் பாடலின் இனிமையைக் கேட்டபின் யாகசாலைக்குச் சென்றான். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் — குசீலவர்களால் பாடப்பட்ட, தாளமும் லயமும் பொருந்திய, சர்க்கங்களாக அமைந்த, இனிய சுரவொலி கொண்ட, நரம்பிசை, லயம், வெளிப்பாடு ஆகியவற்றின் இணைவு கொண்ட அந்தக் காவியத்தை அவன் கேட்டான். இங்கே காவியம் தன்னைத் தானே அறிமுகப்படுத்துகிறது — ராமாயணமே தன் அளவைச் சொல்கிறது; ‘பார்கவர்’ என்ற சொல்லால் வால்மீகி பிருகு குலத்தவர் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ‘உத்தர காண்டத்துடன்’ என்பது உத்தர காண்டத்தையும் குறிப்பிடுகிறது; ஏனெனில் கேட்பவனான ராமனே இப்போது வாழ்ந்துகொண்டிருக்கிறான் — ஆகவேதான் ‘உன் வாழ்நாள் வரை’ என்கின்றனர். இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் மூன்று வரிகள் கொண்டது. ராமன் ‘நல்லது’ என்ற ஒற்றைச் சொல்லால் ஏற்றுக்கொள்கிறான் — அவனுடைய ஆவல் தெளிவாகத் தெரிகிறது. குமாரர்களும் குருவிடம் திரும்புகின்றனர்; ஏனெனில் அவர்களுடைய கடமை நிறைவேறியது. இவ்வாறு முதல் நாளின் பாடல் முடிந்தது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையைச் சபதம் செய்யவைக்க ராமன் தூதர்களை அனுப்புவான்.

ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾಗಲು, ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ — ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ಋಷಿಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವಾಟದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದರು. ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ಗೇಯವಾದ ಗಾನಧರ್ಮದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಪಾಠ್ಯಜಾತಿಯನ್ನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದನು. ಅನೇಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಬದ್ಧವಾದ, ತಂತಿಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಅದನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಬಾಲಕರು ಹಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಕುತೂಹಲಪರನಾದನು. ‘ಪಾಠ್ಯಜಾತಿ’ ಎಂಬುದು ಪಠನ ಮತ್ತು ಗಾನ ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವ ಗಾನದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅದನ್ನು ‘ಸಂಗೀತದ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಆಲಾಪಿಸುವ ಅಪೂರ್ವ ಶೈಲಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಮಾಣೈಃ’ ಎಂದರೆ ದ್ರುತ, ಮಧ್ಯ, ವಿಲಂಬಿತ ಎಂಬ ತಾಳಪ್ರಮಾಣಗಳ ಆವೃತ್ತಿಗಳು, ಅಥವಾ ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳ ಭೇದಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಗಾನದ ಮಾಧುರ್ಯ, ಮತ್ತು ಗಾಯಕರ ರೂಪ. ಮುನಿಯ ಆದೇಶ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಕುಮಾರರು ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ನಾತೌ ಹುತಹುತಾಶನೌ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಧರ್ಮವೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಗಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯವಿನಿರ್ಮಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗಾನಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪೂರ್ವಚರ್ಯಾಂ ತತಸ್ತತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಹೀಗೆ ಗಾನದ ಆರಂಭವೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮುಂದೆ ವಿದ್ವತ್ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಯು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ ಕುಮಾರರು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಂತ್ರೀ ಎಂದರೆ ವೀಣೆ, ಲಯ ಎಂದರೆ ತಾಳದ ಗತಿ — ಇವೆರಡರ ಸಾಮರಸ್ಯವೇ ಗಾನದ ಮುಖ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಕಲಾರಸಿಕ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಬಿಡುವಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಜ ರಾಮನು ಮಹಾಮುನಿಗಳನ್ನೂ, ರಾಜರನ್ನೂ, ಪಂಡಿತರನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ — ವೇದವಿದರನ್ನು ಅಥವಾ ಪೌರರನ್ನು — ಕರೆಸಿದನು; ಪೌರಾಣಿಕರನ್ನು, ಶಬ್ದವಿದರಾದ ವೈಯಾಕರಣರನ್ನು, ವೃದ್ಧರಾದ ದ್ವಿಜರನ್ನು, ಸ್ವರಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು; ಸಾಮುದ್ರಿಕಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಗಾಂಧರ್ವರನ್ನು — ಸಂಗೀತವಿದರನ್ನು — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೈಗಮರನ್ನು; ಪಾದ, ಅಕ್ಷರ, ಸಮಾಸಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರನ್ನು; ಕಲೆ ಮತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳ ವಿಶೇಷಜ್ಞರನ್ನು, ಜ್ಯೌತಿಷದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರನ್ನು; ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪವಿದರಾದ ಕರ್ಮಕಾಂಡಿಗಳನ್ನು, ಕಾರ್ಯವಿಶಾರದರನ್ನು; ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ಇಂಗಿತಜ್ಞರನ್ನು, ಸಮಸ್ತ ನೈಗಮರನ್ನು; ಹೇತು ಮತ್ತು ಉಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಹೈತುಕರನ್ನು — ತಾರ್ಕಿಕರನ್ನು — ಬಹುಶ್ರುತರನ್ನು; ಛಂದೋವಿದರನ್ನು, ಪುರಾಣಜ್ಞರನ್ನು, ವೈದಿಕರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು; ಚಿತ್ರಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರನ್ನು, ವೃತ್ತಸೂತ್ರಜ್ಞರಾದ ಸದಾಚಾರಶಾಸ್ತ್ರವಿದರನ್ನು, ಗೀತ-ನೃತ್ಯ ವಿಶಾರದರನ್ನು; ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರನ್ನು, ನೀತಿನಿಪುಣರನ್ನು, ವೇದಾಂತಾರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವವರನ್ನು — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ ಗಾಯಕರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು. ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಪಟ್ಟಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು (5.2–10.1) ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಅದರ ಉದ್ದೇಶ — ಕಾವ್ಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿದರು ಮಾಡಲಿ ಎಂಬುದು. ರಾಮನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಾನವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಲಿ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಕಲ್ಪ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ತರ್ಕ, ನೀತಿ, ವೇದಾಂತ. ರಾಮನ ಸಭೆ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಸಂಗಮ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕಾವ್ಯದ ಶಬ್ದಾರ್ಥವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು, ಕೆಲವರು ಸ್ವರ-ತಾಳಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ನಾಟ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಾಯಣದ ಗಾನವು ಸರ್ವಾಂಗಪರೀಕ್ಷೆಯ ವಿಷಯವಾಯಿತು. ‘ಗಾತಾರೌ ಸಮವೇಶಯತ್’ (ಗಾಯಕರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕುಮಾರರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸಮ್ಮಾನವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರನ್ನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲಾಯಿತು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಗಾಯಕರಂತೆ ಅಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗೀತವನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮುನಿಬಾಲಕರು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆಗ ಮಧುರವಾದ, ಮನುಷ್ಯಾತೀತವಾದ ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತ ಹರಿಯಿತು; ಗೀತಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ತೃಪ್ತಿಹೊಂದಲಿಲ್ಲ — ಇನ್ನೂ ಕೇಳಬಯಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಣಗಳೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ‘ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಮನನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಬಿಂಬದಿಂದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಮೂಡಿದಂತೆ. ಇವರು ಜಟಾಧಾರಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಹಾಡುತ್ತಿರುವ ಇವರಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ನಾವು ಕಾಣಲಾರೆವು.’ ಪೌರರೂ ಜಾನಪದರೂ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು, ನಾರದನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಪೂರ್ವಸರ್ಗದಿಂದ — ಮೊದಲ ಸರ್ಗವಾದ ಮೂಲರಾಮಾಯಣದಿಂದ — ಆರಂಭಿಸಿ ಗಾನ ಸಾಗಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳವರೆಗೆ ಅವರು ಹಾಡಿದರು; ಅನಂತರ ಅಪರಾಹ್ಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ನಾಟಕೀಯತೆ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬಿಂಬಾದ್ ಬಿಂಬಮಿವ’ (ಬಿಂಬದಿಂದ ಬಿಂಬದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತಂದೆ-ಮಕ್ಕಳ ಹೋಲಿಕೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಚಕ್ಷುರ್ಭಿಃ ಪಿಬಂತ ಇವ’ (ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುವರೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ನೋಟದ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 11–12 ಶ್ಲೋಕಗಳು (7.085.009–010) ಹೋಲಿಕೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲ, ಗಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಇವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಕ್ರಮಭೇದದಿಂದ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಗಾನದ ಮಾಧುರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಪೌರಜಾನಪದೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರವಾಸಿಗಳೂ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೋತೃಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸರ್ಗವು ನಾರದನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ರಾಮಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗಾನದ ಆರಂಭ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳು — ಮುನಿಯ ನಿಯಮವು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಡು, ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೊಡು.’ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಭರತನು ಬೇಗನೆ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕುಶೀಲವರು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ‘ಇದರಿಂದೇನು?’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವು ಕಾಡಿನ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ವನವಾಸಿಗಳು; ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ?’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನೂ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿ ಬಹಳ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ಆ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಆ ಮುನಿಬಾಲಕರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟು? ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕವಿಯ ನೆಲೆ — ನಿವಾಸ — ಎಲ್ಲಿ? ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃ ಯಾರು? ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯು ‘ಲೋಭವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದುದು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ — ಕುಮಾರರು ರಾಜದಾನವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನಿರ್ಲೋಭತೆ ರಾಮನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಾಲ್ಕು — ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಮಾಣ, ಕವಿಯ ನಿವಾಸ, ಕರ್ತೃ, ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದಸ್ವ ಶೀಘ್ರಂ … ಮಾ ವೃಥಾ ಶ್ರಮಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಅವರ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ದದೌ ಸ ಶೀಘ್ರಂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥೋ ಬಾಲಯೋರ್ವೈ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್’ (ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬೇಗನೆ ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು) ಎಂದು ಭರತನ ದಾನವು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮಹಾ ಪುರಸ್ಕಾರ; ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆ ಕುಮಾರರ ಆಶ್ರಮಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಕಿಮನೇನ’ (ಇದರಿಂದೇನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಾಲಸಹಜವೂ ಸರಳವೂ ಆದುದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಗಂಭೀರವಾದ ಉಪದೇಶ ಅಡಗಿದೆ. ರಾಮನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವವರು ವಿರಳ.

ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಮುನಿಬಾಲಕರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವಾನ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೇ ಇದರ ಕರ್ತೃ; ಅವರು ಯಜ್ಞದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರೇ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವುದು. ಆ ತಪಸ್ವಿ ಭಾರ್ಗವನು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನೂರು ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಐದು ನೂರು ಸರ್ಗಗಳನ್ನೂ, ಉತ್ತರಕಾಂಡ ಸಹಿತವಾದ ಆರು ಕಾಂಡಗಳನ್ನೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಗುರುವಾದ ಋಷಿಯು ನಿನ್ನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಜೀವಿತವಿರುವವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಜನೇ, ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಘವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ರಾಮನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಮತ್ತು ರಾಜರೊಡನೆ ಆ ಗೀತಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಕುಶೀಲವರಿಂದ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ತಾಳ-ಲಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾದ, ಸುಸ್ವರವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತಂತಿಯ ಲಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವಪರಿಚಯವಿದೆ — ರಾಮಾಯಣವೇ ತನ್ನ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ‘ಭಾರ್ಗವೇಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭೃಗುವಂಶತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸೋತ್ತರಾಣಿ’ (ಉತ್ತರಸಹಿತವಾದ) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ; ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೇ ಈಗ ಜೀವಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಜೀವಿತವಿರುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು. 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು. ರಾಮನು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಕಾತರ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಕುಮಾರರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದುದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ದಿನದ ಗಾನ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಶಪಥವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವನು.

രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ സ്നാനം ചെയ്ത് അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്ത — അഗ്നിഹോത്രം നിർവഹിച്ച — ആ കുമാരന്മാർ ഋഷി മുമ്പു പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാം അവിടെ യജ്ഞവാടത്തിൽ പാടി. പൂർവാചാര്യന്മാർ നിർമിച്ചതും ഗാനധർമങ്ങളാൽ അലംകൃതവുമായ ആ അപൂർവമായ പാഠ്യജാതി കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ കേട്ടു. പല പ്രമാണങ്ങളാൽ ബദ്ധവും തന്ത്രിയോടും ലയത്തോടും ചേർന്നതുമായ ആ ഗാനം രണ്ടു ബാലന്മാർ പാടുന്നതു കേട്ട് രാഘവൻ കൗതുകപരവശനായി. ‘പാഠ്യജാതി’ എന്നത് പാരായണവും ഗാനവും ഒന്നുചേരുന്ന ഒരു വിശിഷ്ടഗാനരീതിയാണ്; ‘സംഗീതത്തിന്റെ വിശേഷതകളോടുകൂടിയ സ്വരാലാപനത്തിന്റെ അപൂർവശൈലി’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം അതു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രമാണങ്ങൾ’ എന്നാൽ ദ്രുതം, മധ്യം, വിളംബിതം എന്നീ താളപ്രമാണങ്ങളുടെ ആവൃത്തികൾ, അല്ലെങ്കിൽ സപ്തസ്വരങ്ങളുടെ ഭേദങ്ങൾ എന്നു വ്യാഖ്യാതാവ്. രാമന്റെ കൗതുകം രണ്ടുവിധമാണ് — ഗാനത്തിന്റെ മാധുര്യവും ഗായകരുടെ രൂപവും. മുനിയുടെ ആദേശം സഫലമാകുന്നു — കുമാരന്മാർ രാമന്റെ വാതിൽക്കൽ പാടുന്നു, രാമൻ സ്വയം കേൾക്കുന്നു. ‘സ്നാതൗ ഹുതഹുതാശനൗ’ (സ്നാനം ചെയ്ത്, അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചവർ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവരുടെ ബ്രഹ്മചാരിധർമവും നിത്യകർമവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഗാനത്തിനുമുമ്പ് അവർ സ്വകർത്തവ്യം മറക്കുന്നില്ല. ‘പൂർവാചാര്യവിനിർമിതാം’ എന്ന പദത്താൽ ഈ ഗാനപദ്ധതിയുടെ പ്രാചീനത കാണിക്കപ്പെടുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പൂർവചര്യാം തതസ്തതഃ’ എന്നാണു പാഠം — രാമൻ തന്റെതന്നെ പൂർവചരിതം കേൾക്കുന്നു എന്ന അർഥത്തിൽ. ഇങ്ങനെ ഗാനത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം പിന്നീട് വിദ്വത്സഭയെ വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നു. മുനി ഉപദേശിച്ചതുപോലെ കുമാരന്മാർ ആദ്യം രാമന്റെ ഭവനവാതിൽക്കലും ഋത്വിക്കുകളുടെ മുന്നിലും പാടുന്നു. തന്ത്രി വീണയാണ്, ലയം താളത്തിന്റെ ഗതിയും — രണ്ടിന്റെയും പൊരുത്തമാണ് ഗാനത്തിന്റെ മുഖ്യസൗന്ദര്യം. രാമൻ രാജാവാണെങ്കിലും കലാരസികനാണെന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം; ഗാനം കേട്ട് അദ്ദേഹം നിസ്സംഗനായിരിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ രഹസ്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

പിന്നീട് യജ്ഞകർമത്തിന്റെ ഇടവേളയിൽ നരവ്യാഘ്രനായ രാജാവ് രാമൻ മഹാമുനിമാരെയും രാജാക്കന്മാരെയും പണ്ഡിതരെയും വേദജ്ഞരായ നൈഗമന്മാരെയും പൗരന്മാരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി; പൗരാണികരെയും ശബ്ദശാസ്ത്രജ്ഞരായ വൈയാകരണരെയും വൃദ്ധരായ ദ്വിജന്മാരെയും സ്വരലക്ഷണജ്ഞരെയും ഗീതം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരെയും; സാമുദ്രികലക്ഷണജ്ഞരെയും സംഗീതജ്ഞരായ ഗാന്ധർവന്മാരെയും, വിശേഷിച്ച് നൈഗമന്മാരെയും; പാദം, അക്ഷരം, സമാസം ഇവ അറിയുന്നവരെയും ഛന്ദസ്സുകളിൽ പരിനിഷ്ഠിതരെയും; കല, മാത്ര എന്നിവയുടെ വിശേഷജ്ഞരെയും ജ്യോതിഷത്തിൽ പാരംഗതരെയും; ക്രിയാകല്പം അറിയുന്ന കർമകാണ്ഡികളെയും കാര്യവിശാരദരെയും; ഭാഷാജ്ഞരെയും ഇംഗിതജ്ഞരെയും, എല്ലാ നൈഗമന്മാരെയും; ഹേതുവാദത്തിൽ കുശലരായ ഹൈതുകരെയും — താർക്കികരെയും — ബഹുശ്രുതരെയും; ഛന്ദോവിത്തുകളെയും പുരാണജ്ഞരെയും വൈദികരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരെയും; ചിത്രജ്ഞരെയും വൃത്തസൂത്രജ്ഞരെയും — സദാചാരശാസ്ത്രം അറിയുന്നവരെയും — ഗീതനൃത്തവിശാരദരെയും; ശാസ്ത്രജ്ഞരെയും നീതിനിപുണരെയും വേദാന്താർഥം ബോധിപ്പിക്കുന്നവരെയും — ഇവരെയെല്ലാം വിളിച്ചുകൂട്ടി അദ്ദേഹം ഗായകരായ കുമാരന്മാരെ ഇരുത്തി. ഈ നീണ്ട പട്ടിക സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ (5.2–10.1) അധികമാണ്. അതിന്റെ പ്രയോജനം — സർവശാസ്ത്രജ്ഞരാലും കാവ്യം പരീക്ഷിക്കപ്പെടണം. രാമൻ തനിയെ കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, വിദ്വാന്മാരുടെ മുന്നിൽ ഗാനം നടത്തിക്കുന്നു — കാവ്യത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാവരാലും പരിശോധിക്കപ്പെടാൻ. ഇവിടെ പ്രാചീനഭാരതത്തിലെ വിദ്യകളുടെ സമഗ്രചിത്രം കാണാം — വ്യാകരണം, ഛന്ദസ്സ്, ജ്യോതിഷം, കല്പം, സംഗീതം, നൃത്തം, ചിത്രകല, തർക്കം, നീതി, വേദാന്തം. രാമന്റെ സഭ വിദ്യകളുടെ സംഗമമാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ഇവരിൽ ചിലർ കാവ്യത്തിന്റെ ശബ്ദാർഥങ്ങളും ചിലർ ഛന്ദസ്സും ചിലർ സ്വരതാളങ്ങളും ചിലർ നാട്യവും പരിശോധിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരാണ്. അതിനാൽ രാമായണഗാനം സർവാംഗപരീക്ഷയുടെ വിഷയമായി. ‘ഗാതാരൗ സമവേശയത്’ (ഗായകരായ ഇരുവരെയും ഇരുത്തി) എന്ന വാക്യത്താൽ കുമാരന്മാർക്കു ലഭിച്ച ബഹുമാനവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ഗായകരെപ്പോലെയല്ല, സഭാമധ്യത്തിൽ ആസനങ്ങളിലാണ് അവരെ ഇരുത്തിയത്.

അവിടെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശ്രോതാക്കൾക്ക് ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഗാനം ആ രണ്ടു മുനികുമാരന്മാരും ആരംഭിച്ചു. തുടർന്ന് മധുരവും അതിമാനുഷവുമായ ഗാന്ധർവം ഒഴുകി; ഗാനസമ്പത്തിനാൽ ശ്രോതാക്കൾ ആരും തൃപ്തരായില്ല. ഹൃഷ്ടരായ മുനിഗണങ്ങളും മഹൗജസ്സുകളായ രാജാക്കന്മാരും കണ്ണുകൾകൊണ്ടു പാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ അവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. എല്ലാവരും ഏകാഗ്രരായി പരസ്പരം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ രണ്ടുപേരും രാമനെപ്പോലെതന്നെ — ബിംബത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പ്രതിബിംബംപോലെ. ഇവർ ജടാധാരികളല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, വല്കലം ധരിച്ചവരല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, പാടുന്ന ഇവരും രാഘവനും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസവും ഞങ്ങൾ കാണുമായിരുന്നില്ല.’ പൗരന്മാരും ജാനപദന്മാരും ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, നാരദൻ കാണിച്ചുകൊടുത്ത ആദ്യസർഗം — ഒന്നാം സർഗമായ മൂലരാമായണം — മുതൽ ഗാനം ആരംഭിച്ചു. അവിടംമുതൽ ഇരുപതു സർഗങ്ങൾ അവർ പാടി; തുടർന്ന് അപരാഹ്നസമയത്ത് രാഘവൻ സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ നാടകീയത പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — എല്ലാവരും സാദൃശ്യം കാണുന്നു, രാമനും കാണുന്നു, പക്ഷേ ആരും സത്യം പറയുന്നില്ല. ‘ബിംബാദ് ബിംബമിവ’ (ബിംബത്തിൽനിന്നുള്ള ബിംബംപോലെ) എന്ന ഉപമ പിതൃപുത്രസാദൃശ്യത്തിന്റെ പൂർണത പറയുന്നു. ‘കണ്ണുകൾകൊണ്ടു പാനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ’ എന്ന രൂപകം ദർശനത്തിലെ അതൃപ്തി കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 11–12 ശ്ലോകങ്ങൾ (7.085.009–010) സാദൃശ്യവചനത്തിനുമുമ്പല്ല, ഗാനത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെയാണ്; അച്ചടിയിൽ അവ ക്രമം മാറി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ശ്രോതാക്കൾ എല്ലാവരും ഏകാഗ്രരാണ് — ഗാനമാധുര്യത്തിൽ മുഴുകിയവർ; എങ്കിലും പരസ്പരം സാദൃശ്യം ചർച്ചചെയ്യുന്നവർ. ‘പൗരജാനപദേഷു’ എന്ന പദത്താൽ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ഒരുപോലെ ശ്രോതാക്കളായിരുന്നു എന്നറിയാം. ഒന്നാം സർഗം നാരദൻ വാല്മീകിക്ക് ഉപദേശിച്ച സംക്ഷിപ്തമായ രാമകഥാസാരമാണ്; അതിനാൽ ഗാനത്തിന്റെ ആരംഭം കാവ്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽനിന്നുതന്നെ. ഒരു ദിവസം ഇരുപതു സർഗം — മുനിയുടെ നിയമം യഥാവിധി പാലിക്കപ്പെട്ടു.

ഇരുപതു സർഗങ്ങൾ കേട്ടശേഷം ഭ്രാതൃവത്സലനായ രാമൻ സഹോദരനായ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ഈ മഹാത്മാക്കൾക്ക് പതിനെണ്ണായിരം സ്വർണം വേഗം കൊടുക്കുക; അവർ മറ്റെന്താഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതും.’ കാകുത്സ്ഥനായ ഭരതൻ വേഗം ഓരോ ബാലനും വെവ്വേറെ കൊടുത്തു. എന്നാൽ നൽകപ്പെട്ട ആ സ്വർണം കുശീലവന്മാർ സ്വീകരിച്ചില്ല; മഹാത്മാക്കളായ അവർ വിസ്മയിച്ച് ‘ഇതുകൊണ്ടെന്ത്?’ എന്നു ചോദിച്ചു: ‘കാട്ടിലെ ഫലമൂലങ്ങളിൽ തൃപ്തരായി കഴിയുന്ന വനവാസികളാണ് ഞങ്ങൾ; സ്വർണവും ഹിരണ്യവുംകൊണ്ട് കാട്ടിൽ ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യാനാണ്?’ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രോതാക്കളെല്ലാവരും രാമനും കൗതുകത്തോടെ അത്യധികം വിസ്മയിച്ചു. തുടർന്ന് ആ കാവ്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകനായ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ആ മുനികുമാരന്മാരോടു ചോദിച്ചു: ‘ഈ കാവ്യം എത്ര വലുതാണ്? മഹാത്മാവായ കവിയുടെ ആസ്ഥാനം — വാസസ്ഥലം — എവിടെ? ഈ മഹാകാവ്യത്തിന്റെ കർത്താവ് ആര്? ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഇപ്പോൾ എവിടെയുണ്ട്?’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മുനി ഉപദേശിച്ച ‘ലോഭം കാണിക്കരുത്’ എന്നത് ഇവിടെ ഫലിക്കുന്നു — കുമാരന്മാർ രാജദാനംപോലും നിരസിക്കുന്നു. അവരുടെ നിർലോഭത രാമനെ കൂടുതൽ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ നാലാണ് — കാവ്യത്തിന്റെ വലുപ്പം, കവിയുടെ വാസസ്ഥലം, കർത്താവ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം; ഇവതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ഉത്തരത്തിന്റെ ആധാരം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദദസ്വ ശീഘ്രം … മാ വൃഥാ ശ്രമഃ’ എന്നാണു പാഠം; അവിടെ രാമൻ ‘അവരുടെ പ്രയത്നം വെറുതെയാകരുത്’ എന്നു പറയുന്നു; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘ദദൗ സ ശീഘ്രം കാകുത്സ്ഥോ ബാലയോർവൈ പൃഥക്പൃഥക്’ (ആ കാകുത്സ്ഥൻ വേഗം ബാലന്മാർക്കു വെവ്വേറെ കൊടുത്തു) എന്ന് ഭരതന്റെ ദാനം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. പതിനെണ്ണായിരം സ്വർണം വലിയ പുരസ്കാരമാണ്; അതു നിരസിച്ചത് കുമാരന്മാരുടെ ആശ്രമസംസ്കാരത്തിന്റെ തെളിവാണ്. ‘ഇതുകൊണ്ടെന്ത്?’ എന്ന ചോദ്യം ബാലസഹജവും ലളിതവുമാണ്; എങ്കിലും അതിൽ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ ഉപദേശം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. രാജസഭയിൽ ധനം നിരസിക്കുന്നവർ വിരളമായതിനാൽ രാമനും വിസ്മയിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കുന്ന രാഘവനോട് മുനികുമാരന്മാർ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാൻ വാല്മീകിയാണ് ഇതിന്റെ കർത്താവ്; അദ്ദേഹം യജ്ഞസ്ഥലത്ത് എത്തിയിട്ടുണ്ട്; അദ്ദേഹമാണ് അങ്ങയുടെ ഈ ചരിതം മുഴുവൻ അങ്ങേക്കായി അവതരിപ്പിച്ചത്. ആ തപസ്വിയായ ഭാർഗവൻ ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങളും നൂറ് ഉപാഖ്യാനങ്ങളും രചിച്ചിരിക്കുന്നു. രാജാവേ, ആദിമുതൽ അഞ്ഞൂറു സർഗങ്ങളും ഉത്തരത്തോടുകൂടിയ ആറു കാണ്ഡങ്ങളും ആ മഹാത്മാവ് രചിച്ചു. ഞങ്ങളുടെ ഗുരുവായ ഋഷി അങ്ങയുടെ ചരിതം രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവനുമുള്ള എല്ലാ വൃത്താന്തവും ഇതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. മഹാരഥനായ രാജാവേ, കേൾക്കാൻ മനസ്സുണ്ടെങ്കിൽ കർമത്തിന്റെ ഇടവേളയിൽ ഒഴിവുള്ളപ്പോൾ അനുജന്മാരോടൊപ്പം അതു കേട്ടാലും.’ ‘ശരി’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു; അവർ രാഘവനോട് അനുവാദം വാങ്ങി സന്തോഷത്തോടെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഇരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു പോയി. രാമനും മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാരോടും രാജാക്കന്മാരോടുമൊപ്പം ആ ഗീതമാധുര്യം കേട്ടശേഷം യജ്ഞശാലയിലേക്കു ചെന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — കുശീലവന്മാർ പാടുന്നതും താളലയങ്ങളോടു ചേർന്നതും സർഗങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചതും സുസ്വരമായ ശബ്ദങ്ങളുള്ളതും തന്ത്രിയുടെ ലയവും വ്യഞ്ജനയോഗവും ചേർന്നതുമായ ആ കാവ്യം അദ്ദേഹം കേട്ടു. ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സ്വപരിചയമാണ് — രാമായണംതന്നെ സ്വന്തം വലുപ്പം പറയുന്നു; ‘ഭാർഗവൻ’ എന്നതിലൂടെ വാല്മീകിയുടെ ഭൃഗുവംശബന്ധം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സോത്തരാണി’ (ഉത്തരത്തോടുകൂടി) എന്നതിൽ ഉത്തരകാണ്ഡത്തെയും പരാമർശിക്കുന്നു; ശ്രോതാവായ രാമൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിനാലാണ് ‘ജീവിതകാലം മുഴുവനുമുള്ള’ എന്നു പറയുന്നത്. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്. ‘ബാഢം’ (ശരി) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് രാമൻ സമ്മതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ വ്യക്തമാണ്. കർത്തവ്യം പൂർത്തിയായതിനാൽ കുമാരന്മാരും ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങുന്നു. ഇങ്ങനെ ആദ്യദിവസത്തെ ഗാനം സമാപിച്ചു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യിക്കാൻ രാമൻ ദൂതന്മാരെ അയയ്ക്കും.

When the night gave way to dawn, the two boys bathed, made their offerings into the fire, and then sang everything there at the sacrificial ground just as the seer had told them. Kākutstha heard that unprecedented style of recitation, devised by masters of old and adorned with the art of song, set to many measures and in time with the strings, and as he listened to the two boys singing it, Rāghava was filled with curiosity. This style of recitation is a special form in which reciting and singing are joined, and its "measures" are the patterns of fast, middle and slow tempo, or, as the commentator says, the varieties of the seven notes. Rāma's curiosity was twofold, at the sweetness of the song and at the looks of the singers. The sage's plan has worked: the boys sing at Rāma's door and Rāma himself hears them. That they bathed and made their fire offerings first shows that they kept their duties as young students and did not forget their daily rites even before singing. "Devised by masters of old" shows how ancient the manner of singing was. So the very start of the song draws Rāma's mind, and he goes on to summon an assembly of the learned. The boys sing first at Rāma's door and before the priests, as the sage had taught. The harmony of strings and rhythm is the chief beauty of the song, and we learn that Rāma, king though he is, loves the arts: he does not listen with indifference but wants to know the secret of the song.

Then, in a pause in the rite, Rāma, tiger among men, summoned the great sages, the kings, the learned and the citizens versed in the Veda; the reciters of the old tales and the grammarians; the aged brahmins and those who knew the marks of the notes, and excellent brahmins eager to hear song; those who knew the marks of the body, the musicians, and above all the Vedic scholars; those who understood the relations of metrical feet, syllables and compounds and were grounded in metre; those who knew the fine divisions of the arts and of quantity, masters of astronomy, experts in ritual procedure and men skilled in affairs; those who understood languages and gestures; logicians skilled in argument and widely learned men; those versed in prosody and the old tales, and excellent brahmins learned in the Veda; those who knew painting and the codes of good conduct, and those skilled in song and dance; those who knew the śāstras, those skilled in statecraft, and those who expounded the meaning of the Vedānta. When he had brought them all together, he seated the two singers. The purpose of this long list is that the poem be tested by masters of every branch of learning. Rāma does not simply listen by himself; he has the song performed before the learned so that all may judge its merits. Here one sees a whole picture of the sciences of ancient India, grammar, metre, astronomy, ritual, music, dance, painting, logic, statecraft and Vedānta, and the poet shows Rāma's court as a meeting place of all learning. Some could judge the words and meaning of the poem, some its metre, some its notes and rhythm, some its drama, so the singing of the Rāmāyaṇa became a test of every aspect. "He seated the two singers" shows the honour done to the boys: they were given seats in the midst of the assembly, not left standing at the door like ordinary singers.

While the listeners were talking among themselves, the two sons of the sage began the song that filled them with delight. Then sweet, more than human music began, and none of the listeners could have enough of the richness of the song. All the sages were delighted, and the mighty kings too, and they gazed at the two boys again and again as though drinking them in with their eyes. Absorbed, they all said to one another: "Both of them look just like Rāma, like a reflection risen from its original. If they did not wear matted locks and bark garments, we could see no difference between these singers and Rāghava." While the people of the city and the country were saying this, the song began from the very beginning, from the first canto, the one that Nārada had shown. From then on the two sang as far as twenty cantos, and then, in the afternoon, Rāghava spoke. Here the drama of the sarga reaches its height: everyone sees the likeness, Rāma sees it too, yet no one speaks the truth. "Like a reflection from its original" expresses the perfect likeness of father and sons, and "drinking them in with their eyes" shows that the listeners could not look their fill. They were all absorbed in the sweetness of the song and yet talked among themselves of the resemblance. "The people of the city and the country" tells us that townsfolk and country folk alike were listening. The first canto is the brief summary of Rāma's story that Nārada taught Vālmīki, so the song began from the beginning of the poem. Twenty cantos in one day: the sage's rule was kept exactly.

When he had heard twenty cantos, Rāma, who loved his brothers, said to his brother Bharata: "Kākutstha, give these two great-souled boys eighteen thousand pieces of gold at once, and whatever else they may want." Bharata quickly gave to each boy separately. But Kuśa and Lava would not accept the gold that was offered. Astonished, the two great-souled boys said, "What is this for? We live in the forest, content with wild fruits and roots. What would we do with gold and silver in the forest?" At these words all the listeners, and Rāma too, were filled with curiosity and greatly astonished. Eager to hear how the poem had come to be, mighty Rāma asked the two sons of the sage: "How long is this poem? Where does the great poet dwell? Who is the author of this great poem, and where is that foremost of sages?" The lesson the sage had taught in the previous sarga, to feel no greed, bears fruit here: the boys refuse even a king's gift, and their freedom from greed astonishes Rāma all the more. Rāma asks four things, the length of the poem, the poet's dwelling, its author and where he is, and these shape the answer that follows. Eighteen thousand pieces of gold is a great reward, and refusing it proves the boys' upbringing in the hermitage. Their question "What is this for?" is simple and childlike, yet it holds a deep lesson in detachment. Rāma too is astonished, for few in a royal court refuse wealth.

To Rāghava's questions the two sons of the sage replied: "The holy Vālmīki is its author, and he has come to the sacrifice; it is he who has set out your whole story for you. That ascetic of Bhṛgu's line composed it in twenty-four thousand verses, with a hundred episodes. From the beginning, O king, the great one made five hundred cantos in six books, together with the Uttara. Our teacher the seer composed your story, and it holds the whole course of your life for as long as you live. If you have a mind to hear it, great warrior king, listen to it with your brothers when you have leisure between the rites." "Very well," said Rāma, and the two took leave of Rāghava and went happily back to where the foremost of sages was staying. Rāma too, with the great sages and kings, having heard the sweetness of that song, went to the hall of the rite. He had heard that poem, sung by Kuśa and Lava, perfect in rhythm and tempo, divided into cantos, rich in fine notes and words, and joined to the tempo and ornaments of the strings. Here the poem introduces itself: the Rāmāyaṇa states its own length, and "of Bhṛgu's line" marks Vālmīki's descent. "Together with the Uttara" mentions even the Uttara Kāṇḍa, for Rāma, the listener, is still alive, and that is why the poem covers his life "for as long as you live". Rāma accepts with a single word, "Very well", and his eagerness is plain. The boys go back to their teacher, their task done. So the first day's singing ends, and in the next sarga Rāma will send messengers to have Sītā take her oath.