तथाभूते परमाद्भुते यज्ञे वर्तमाने भगवान् ऋषिः वाल्मीकिः सशिष्यः आशु आजगाम। सः दिव्यसंकाशम् अद्भुतदर्शनं यज्ञं दृष्ट्वा ऋषीणां वाटानां समीपे एकान्ते शुभान् उटजान् पर्णशालाः चकार। मुद्रणे ‘ऋषिवाहानाम्’ इति पाठः, समीक्षिते ‘ऋषिवाटानाम्’; हिन्दीभाष्यं ऋषीणां कृते ये वाटाः निर्मिताः, तेषां समीपे इति वाटार्थम् एव गृह्णाति। रुचिरे वाल्मीकिवाटे अविदूरतः फलमूलपूर्णान् शोभनान् बहून् शकटान् च स्थापयन् सः आसीत्। राज्ञा रामेण महात्मभिः मुनिभिः च सुपूजितः सुमहातेजाः परमात्मवान् वाल्मीकिः तत्र न्यवसत्। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्दर्भः अत्र स्थाप्यते — यः मुनिः सीतां स्वाश्रमे अरक्षत्, सः इदानीं रामस्य यज्ञे स्वयं उपस्थितः, सह च सीतायाः पुत्रौ शिष्यरूपेण आनयति। रामः तं न जानाति यत् तस्य शिष्यौ तस्य एव पुत्रौ। ‘एकान्ते’ इति पदं सूचयति यत् मुनिः जनसम्मर्दात् दूरे स्थितः, येन कुमारयोः परिचयः गूढः तिष्ठेत्। फलमूलपूर्णाः शकटाः मुनेः स्वावलम्बनं दर्शयन्ति — सः राज्ञः अन्नं न अपेक्षते। ३–४ श्लोकौ समीक्षिते न स्तः; तौ वुल्गेटस्य विस्तरः। ‘परमात्मवान्’ इति विशेषणेन तस्य आत्मसंयमः सूच्यते। मुनेः आगमनं यज्ञस्य शोभां वर्धयति, यतः आदिकविः स्वयम् अत्र उपस्थितः।

सः शिष्यौ हृष्टौ अब्रवीत् — ‘युवां समाहितौ गत्वा कृत्स्नं रामायणं काव्यं परया मुदा गायतम्। पुण्येषु ऋषिवाटेषु, ब्राह्मणानाम् आवसथेषु, रथ्यासु, राजमार्गेषु, पार्थिवानां गृहेषु च; यत्र ब्राह्मणाः कर्म कुर्वते तस्मिन् रामस्य भवनद्वारि, ऋत्विजाम् अग्रतः च विशेषतः गेयम्। इमानि पर्वताग्रेषु जातानि स्वादूनि विविधानि फलानि अत्र सन्ति; तानि आस्वाद्य आस्वाद्य गायतम्। हे वत्सौ, फलानि सुमृष्टानि मूलानि च भक्षयित्वा युवां श्रमं न यास्यथः, रागात् स्वरमाधुर्यात् च न परिहास्यथः। यदि महीपतिः रामः श्रवणाय युवां शब्दापयेत्, तर्हि उपविष्टानाम् ऋषीणां समक्षं यथायोग्यं प्रवर्तताम्।’ मुनेः आदेशः सूक्ष्मः — प्रथमं सर्वत्र गानं, येन लोकः काव्यं जानीयात्; विशेषतः रामस्य द्वारि, येन रामः स्वयं शृणुयात्। फलमूलानां भक्षणेन कण्ठः स्निग्धः तिष्ठति, रागः न नश्यति इति गायकानां कृते व्यावहारिकः उपदेशः अपि। ‘यथायोग्यं प्रवर्तताम्’ इति शिष्टाचारस्य शिक्षा — राजसभायां विनयः आवश्यकः। हिन्दीभाष्यम् अत्र ऋषिभिः सह यथायोग्यं विनयपूर्वकं व्यवहरतम् इति विवृणोति। गानं सर्वत्र प्रसारितं चेत् रामस्य कीर्तिः अपि लोके प्रसरति — एषः अपि मुनेः उद्देशः।

‘पूर्वं मया यथा बहुभिः प्रमाणैः श्लोकसङ्ख्याभिः उद्दिष्टं, तथा दिवसे विंशतिः सर्गाः मधुरया गिरा गेयाः। स्वल्पः अपि लोभः धनवाञ्छया न कर्तव्यः; सदा फलमूलाशिनाम् आश्रमस्थानां धनेन किम्? यदि सः काकुत्स्थः पृच्छेत् “हे दारकौ, युवां कस्य पुत्रौ” इति, तर्हि “वाल्मीकेः शिष्यौ द्वौ” इति एवं नराधिपं ब्रूतम्। इमाः सुमधुराः तन्त्रीः, अपूर्वदर्शनं स्वरस्थानं च मूर्च्छयित्वा विगतज्वरौ सुमधुरं गायतम्। आदितः आरभ्य गेयं स्यात्; पार्थिवं न च अवज्ञाय — राजा हि धर्मतः सर्वभूतानां पिता भवति। तत् युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाहितौ तन्त्रीलयसमन्वितं मधुरं गेयं गायतम्।’ अत्र त्रयः गूढाः उपदेशाः — धनं न ग्राह्यम्, पितुः नाम न प्रकाश्यम्, राज्ञः अवज्ञा न कार्या। ‘पिता हि सर्वभूतानाम्’ इति वचनं द्विअर्थकम् — राजा सर्वेषां पिता, किन्तु एतयोः कुमारयोः तु साक्षात् जनकः अपि; मुनिः एतत् जानन् अपि न वदति। ‘कस्य इति’ प्रश्नस्य उत्तरं ‘वाल्मीकेः शिष्यौ’ इति — सत्यम् एव, किन्तु अपूर्णम्; एतेन परिचयः अग्रे यथाकालं प्रकाशयिष्यते। अग्रिमे सर्गे कुमारौ सुवर्णं न गृह्णीतः इति अत्रत्यस्य निर्लोभोपदेशस्य फलम्। दिवसे विंशतिः सर्गाः इति नियमः गानस्य क्रमं परिमाणं च निश्चिनोति।

इति बहुशः संदिश्य परमोदारः प्राचेतसः महामुनिः वाल्मीकिः तदा तूष्णीम् आसीत्। तेन मुनिना संदिष्टौ तौ उभौ मैथिलीसुतौ अरिंदमौ ‘तथा एव करवाव’ इति उक्त्वा निर्जग्मतुः। ऋषिभाषितां ताम् अद्भुतां वाणीं हृदये निवेश्य समुत्सुकौ तौ कुमारौ तां निशां सुखम् ऊषतुः, यथा अश्विनौ भार्गवनीतिसंहितां शुक्राचार्यस्य नीतिं हृदये धारयतः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते — उपजातौ (इन्द्रवज्रावंशस्थयोः मिश्रणे) — निबद्धः। कविः अत्र द्विवारं तौ ‘मैथिलीसुतौ’ इति कथयति — पाठकः जानाति, रामः न। ‘समुत्सुकौ’ इति पदेन प्रभाते गानस्य उत्कण्ठा सूचिता। ‘प्राचेतसः’ इति वाल्मीकेः पितृनाम्ना परिचयः, यः अग्रे सीताशपथसर्गे स्वयम् ‘प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रः’ इति वक्ष्यति। एवं सर्गः शान्त्या समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामस्य समक्षं गानम् आरभ्यते। एवं कुमारयोः गुरुभक्तिः आज्ञापालनं च स्पष्टं दृश्यते।

అటువంటి పరమ అద్భుతమైన యాగం జరుగుతుండగా భగవంతుడైన వాల్మీకి మహర్షి శిష్యులతో కలిసి శీఘ్రంగా వచ్చాడు. దివ్యమైనట్లు కనిపించే, అద్భుతమైన ఆ యాగాన్ని చూసి అతడు ఋషుల వాటికల దగ్గర ఏకాంత ప్రదేశంలో శుభమైన కుటీరాలను — పర్ణశాలలను — నిర్మించాడు. ముద్రణలో ‘ఋషివాహానామ్’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఋషివాటానామ్’; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఋషుల కోసం కట్టిన ఆవరణల దగ్గర’ అని వాటిక అనే అర్థాన్నే గ్రహిస్తుంది. మనోహరమైన వాల్మీకి వాటికకు దగ్గరలోనే పండ్లతోనూ దుంపలతోనూ నిండిన అందమైన అనేక బండ్లను కూడా నిలిపి అతడు ఉన్నాడు. రాజు రాముడూ, మహాత్ములైన మునులూ చక్కగా పూజించగా మహాతేజస్వి, పరమ ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు అయిన వాల్మీకి అక్కడ నివసించాడు. ఈ సర్గకు ముఖ్యమైన సందర్భం ఇక్కడ ఏర్పడుతుంది — సీతను తన ఆశ్రమంలో రక్షించిన ముని ఇప్పుడు రాముని యాగానికి స్వయంగా వచ్చాడు, సీత పుత్రులిద్దరినీ శిష్యుల రూపంలో వెంట తెచ్చాడు. తన శిష్యులిద్దరూ తన పుత్రులేనని రామునికి తెలియదు. ‘ఏకాంతే’ (ఏకాంతంలో) అనే పదం ముని జనసమ్మర్దానికి దూరంగా ఉన్నాడని సూచిస్తుంది, తద్వారా కుమారుల పరిచయం రహస్యంగా ఉంటుంది. పండ్లూ దుంపలతో నిండిన బండ్లు ముని స్వావలంబనను చూపుతాయి — అతడు రాజు అన్నాన్ని ఆశించడు. 3–4 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) యొక్క విస్తరణ. ‘పరమాత్మవాన్’ అనే విశేషణం అతని ఆత్మసంయమాన్ని సూచిస్తుంది. ఆదికవి స్వయంగా ఇక్కడ ఉండడం వల్ల ముని రాక యాగశోభను పెంచుతుంది.

అతడు ఆనందంగా ఉన్న తన శిష్యులిద్దరితో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరిద్దరూ ఏకాగ్రచిత్తులై వెళ్ళి రామాయణ కావ్యాన్నంతటినీ పరమానందంతో గానం చేయండి. పవిత్రమైన ఋషివాటికలలో, బ్రాహ్మణుల నివాసాలలో, వీధులలో, రాజమార్గాలలో, రాజుల గృహాలలో పాడండి; బ్రాహ్మణులు యజ్ఞకర్మ చేస్తున్న రాముని భవనద్వారం దగ్గర, ఋత్విక్కుల ఎదుట ముఖ్యంగా పాడాలి. కొండ శిఖరాలపై పండిన రకరకాల రుచికరమైన ఈ పండ్లు ఇక్కడ ఉన్నాయి; వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ రుచి చూస్తూ పాడండి. నాయనలారా, తీయని పండ్లనూ దుంపలనూ తిని మీరు అలసిపోరు, రాగాన్నీ స్వరమాధుర్యాన్నీ కోల్పోరు. రాజు రాముడు వినడానికి మిమ్మల్ని పిలిపిస్తే, అక్కడ కూర్చుని ఉన్న ఋషుల సమక్షంలో యథాయోగ్యంగా ప్రవర్తించండి.’ ముని ఆదేశం సూక్ష్మమైనది — మొదట అన్నిచోట్లా గానం, తద్వారా లోకం ఈ కావ్యాన్ని తెలుసుకుంటుంది; ముఖ్యంగా రాముని ద్వారం దగ్గర, తద్వారా రాముడు స్వయంగా వింటాడు. పండ్లూ దుంపలూ తినడం వల్ల కంఠం స్నిగ్ధంగా ఉంటుంది, రాగం చెడదు అనేది గాయకులకు ఆచరణాత్మకమైన ఉపదేశం కూడా. ‘యథాయోగ్యం ప్రవర్తించండి’ అనేది శిష్టాచారపు శిక్షణ — రాజసభలో వినయం అవసరం. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ ‘ఋషులతో యథాయోగ్యంగా వినయపూర్వకంగా ప్రవర్తించండి’ అని వివరిస్తుంది. గానం అన్నిచోట్లా వ్యాపిస్తే రాముని కీర్తి కూడా లోకంలో వ్యాపిస్తుంది — ఇది కూడా ముని ఉద్దేశమే.

‘ఇంతకుముందు నేను అనేక ప్రమాణాలతో — శ్లోకసంఖ్యలతో — నిర్దేశించిన విధంగా, రోజుకు ఇరవై సర్గలు మధురమైన కంఠంతో పాడాలి. ధనం కోరి కొంచెమైనా లోభం పెట్టుకోకూడదు; ఎల్లప్పుడూ పండ్లూ దుంపలూ తిని ఆశ్రమంలో ఉండేవారికి ధనంతో ఏమి పని? ఆ కాకుత్స్థుడు “పిల్లలారా, మీరు ఎవరి కుమారులు?” అని అడిగితే, “మేమిద్దరం వాల్మీకి శిష్యులం” అని ఆ రాజుకు చెప్పండి. ఈ సుమధురమైన తంత్రులను, అపూర్వంగా కనిపించే స్వరస్థానాన్ని మూర్ఛనతో సవరించి, ఆందోళన లేకుండా ఎంతో మధురంగా పాడండి. మొదటి నుండి మొదలుపెట్టి పాడాలి; రాజును అవమానించకూడదు — ఎందుకంటే ధర్మరీత్యా రాజు సమస్త ప్రాణులకూ తండ్రి. కాబట్టి మీరిద్దరూ రేపు ఉదయం సంతోషమనస్సుతో, ఏకాగ్రతతో, తంత్రీలయలతో కూడిన మధురమైన గేయాన్ని పాడండి.’ ఇక్కడ మూడు గూఢమైన ఉపదేశాలున్నాయి — ధనం తీసుకోకూడదు, తండ్రి పేరు బయటపెట్టకూడదు, రాజును అవమానించకూడదు. ‘పితా హి సర్వభూతానామ్’ (రాజు సమస్త ప్రాణులకూ తండ్రి) అనే మాట ద్వ్యర్థకమైనది — రాజు అందరికీ తండ్రి, కానీ ఈ కుమారులిద్దరికీ మాత్రం సాక్షాత్తూ కన్నతండ్రి కూడా; ముని ఇది తెలిసినా చెప్పడు. ‘ఎవరి కుమారులు’ అనే ప్రశ్నకు ‘వాల్మీకి శిష్యులం’ అనే జవాబు సత్యమే, కానీ అసంపూర్ణం; దీనివల్ల పరిచయం ముందు తగిన సమయంలో వెల్లడవుతుంది. తరువాతి సర్గలో కుమారులు బంగారాన్ని స్వీకరించకపోవడం ఇక్కడి నిర్లోభ ఉపదేశపు ఫలం. రోజుకు ఇరవై సర్గలు అనే నియమం గానపు క్రమాన్నీ పరిమాణాన్నీ నిర్ణయిస్తుంది.

ఈ విధంగా ఎన్నో విధాలుగా ఉపదేశించి, పరమ ఉదారుడు, ప్రాచేతసుడు అయిన మహాముని వాల్మీకి అప్పుడు మౌనంగా ఉన్నాడు. ఆ ముని ఉపదేశించగా, శత్రువులను అణచే మైథిలీ సుతులిద్దరూ ‘అలాగే చేస్తాము’ అని చెప్పి బయలుదేరారు. ఋషి పలికిన ఆ అద్భుతమైన వాణిని హృదయంలో నిలుపుకొని, ఎంతో ఉత్సుకతతో ఉన్న ఆ కుమారులిద్దరూ ఆ రాత్రి సుఖంగా గడిపారు — అశ్వినీదేవతలు భార్గవుడైన శుక్రాచార్యుని నీతిసంహితను హృదయంలో ధరించినట్లు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో — ఉపజాతిలో (ఇంద్రవజ్ర, వంశస్థ మిశ్రమంలో) — రచించబడింది; కవి ఇక్కడ రెండుసార్లు వారిని ‘మైథిలీసుతులు’ అని అంటున్నాడు — పాఠకునికి తెలుసు, రామునికి తెలియదు. ‘సముత్సుకౌ’ (ఎంతో ఉత్సుకతతో) అనే పదం ఉదయం పాడాలనే ఉత్కంఠను సూచిస్తుంది. ‘ప్రాచేతసః’ అనేది వాల్మీకిని తండ్రి పేరుతో పరిచయం చేయడం; ముందు సీతాశపథ సర్గలో అతడే స్వయంగా ‘నేను ప్రచేతసుని పదవ కుమారుణ్ణి’ అని చెబుతాడు. ఈ విధంగా సర్గ ప్రశాంతంగా ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో రాముని సమక్షంలో గానం ప్రారంభమవుతుంది. ఇలా కుమారుల గురుభక్తి, ఆజ్ఞాపాలనం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

அத்தகைய மிக வியப்பான யாகம் நடந்துகொண்டிருந்தபோது, பகவானான வால்மீகி ரிஷி தம் சீடர்களுடன் விரைந்து வந்தார். தெய்வீகமானது போன்ற, காண்பதற்கு வியப்பூட்டும் அந்த யாகத்தைக் கண்டு, அவர் ரிஷிகளின் தங்குமிடங்களுக்கு அருகே தனிமையான இடத்தில் அழகிய குடில்களை — இலைக்குடில்களை — அமைத்தார். அச்சுப் பதிப்பில் ‘ரிஷிவாஹானாம்’ என்ற பாடம் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ரிஷிவாடானாம்’; இந்தி உரை ‘ரிஷிகளுக்காக அமைக்கப்பட்டிருந்த அடைப்புகளின் அருகே’ என்று தங்குமிடம் என்ற பொருளையே கொள்கிறது. அழகிய வால்மீகியின் தங்குமிடத்துக்கு அருகே பழங்களும் கிழங்குகளும் நிறைந்த அழகான பல வண்டிகளையும் அவர் நிறுத்திவைத்தார். அரசனான ராமனாலும் மகாத்மாக்களான முனிவர்களாலும் நன்கு போற்றப்பட்ட, பேரொளி படைத்த, உயர்ந்த ஆன்ம அடக்கமுடைய வால்மீகி அங்கே தங்கினார். இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மையான பின்னணி இங்கே நிறுவப்படுகிறது — சீதையைத் தம் ஆசிரமத்தில் காத்த முனிவர் இப்போது ராமனின் யாகத்துக்குத் தாமே வந்திருக்கிறார்; சீதையின் இரு மைந்தர்களையும் சீடர்களாக உடன் அழைத்து வருகிறார். அவருடைய இரு சீடர்களும் தன் சொந்த மைந்தர்களே என்பது ராமனுக்குத் தெரியாது. ‘தனிமையான இடத்தில்’ என்ற சொல், முனிவர் மக்கள் நெரிசலிலிருந்து விலகித் தங்கினார் என்பதைக் குறிக்கிறது; அதனால் குமாரர்களின் அடையாளம் மறைவாகவே இருக்கும். பழங்களும் கிழங்குகளும் நிறைந்த வண்டிகள் முனிவரின் தன்னிறைவைக் காட்டுகின்றன — அவர் அரசனின் உணவை எதிர்பார்ப்பதில்லை. மூன்றாம், நான்காம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவை வல்கேட் பாடத்தின் விரிவு. ‘உயர்ந்த ஆன்ம அடக்கமுடையவர்’ என்ற அடைமொழியால் அவருடைய தன்னடக்கம் சுட்டப்படுகிறது. முனிவரின் வருகை யாகத்தின் சிறப்பைக் கூட்டுகிறது; ஏனெனில் ஆதிகவியே இங்கே வந்திருக்கிறார்.

அவர் மகிழ்ச்சியுற்றிருந்த தம் இரு சீடர்களிடம் சொன்னார் — ‘நீங்கள் இருவரும் மனம் ஒருமுகப்பட்டவர்களாகச் சென்று, ராமாயணக் காவியம் முழுவதையும் பெருமகிழ்ச்சியுடன் பாடுங்கள். புண்ணியமான ரிஷிகளின் தங்குமிடங்களிலும், அந்தணர்களின் இருப்பிடங்களிலும், தெருக்களிலும், ராஜவீதிகளிலும், அரசர்களின் இல்லங்களிலும் பாடுங்கள்; அந்தணர்கள் வேள்விச் சடங்குகளைச் செய்யும் இடமான ராமனின் மாளிகை வாயிலிலும், ரித்விக்குகளின் முன்னிலையிலும் சிறப்பாகப் பாட வேண்டும். மலையுச்சிகளில் விளைந்த இனிய பலவகைப் பழங்கள் இங்கே உள்ளன; அவற்றை அவ்வப்போது சுவைத்துக்கொண்டே பாடுங்கள். குழந்தைகளே, நன்கு சுத்தம் செய்த பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டால் நீங்கள் களைப்படைய மாட்டீர்கள்; ராகத்திலிருந்தும் குரலின் இனிமையிலிருந்தும் நழுவ மாட்டீர்கள். பூமியின் தலைவனான ராமன் கேட்பதற்காக உங்களை அழைத்தால், அங்கே அமர்ந்திருக்கும் ரிஷிகளின் முன்னிலையில் தகுந்தவாறு நடந்துகொள்ளுங்கள்.’ முனிவரின் ஆணை நுட்பமானது — முதலில் எல்லா இடங்களிலும் பாடுவது, அதனால் உலகம் காவியத்தை அறியும்; சிறப்பாக ராமனின் வாயிலில், அதனால் ராமனே கேட்பான். பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்பதால் தொண்டை மென்மையாக இருக்கும், ராகம் கெடாது என்பது பாடகர்களுக்கான நடைமுறை அறிவுரையும் ஆகும். ‘தகுந்தவாறு நடந்துகொள்ளுங்கள்’ என்பது நல்லொழுக்கப் பயிற்சி — அரசவையில் பணிவு இன்றியமையாதது. இந்தி உரை இங்கே ‘ரிஷிகளிடம் தகுதிக்கேற்பப் பணிவுடன் நடந்துகொள்ளுதல்’ என்று விளக்குகிறது. பாடல் எங்கும் பரப்பப்பட்டால் ராமனின் புகழும் உலகில் பரவும் — இதுவும் முனிவரின் நோக்கம்.

‘முன்பே நான் பல அளவுகளால் — சுலோக எண்ணிக்கைகளால் — வகுத்துத் தந்தபடி, நாள்தோறும் இருபது சர்க்கங்களை இனிய குரலில் பாட வேண்டும். செல்வத்தை விரும்பிச் சிறிதளவும் பேராசை கொள்ளக் கூடாது; எப்போதும் பழங்களையும் கிழங்குகளையும் உண்டு ஆசிரமத்தில் வாழ்பவர்களுக்குச் செல்வத்தால் என்ன பயன்? அந்தக் காகுத்தன் ‘குழந்தைகளே, நீங்கள் இருவரும் யாருடைய மைந்தர்கள்?’ என்று கேட்டால், ‘நாங்கள் இருவரும் வால்மீகியின் சீடர்கள்’ என்று அந்த அரசனிடம் சொல்லுங்கள். இந்த மிக இனிய நரம்புகளையும், இதுவரை கேட்டிராத சுரநிலையையும் மீட்டி, கவலையின்றி மிக இனிமையாகப் பாடுங்கள். தொடக்கத்திலிருந்து பாட வேண்டும்; அரசனை அவமதிக்கவும் கூடாது — ஏனெனில் தர்மப்படி அரசன் எல்லா உயிர்களுக்கும் தந்தை. ஆகவே நீங்கள் இருவரும் நாளை விடியற்காலையில் மகிழ்ந்த மனத்துடன், ஒருமுகப்பட்டவர்களாக, நரம்பிசையும் லயமும் இணைந்த இனிய பாடலைப் பாடுங்கள்.’ இங்கே மூன்று மறைமுகமான அறிவுரைகள் உள்ளன — செல்வத்தை ஏற்கக் கூடாது, தந்தையின் பெயரை வெளிப்படுத்தக் கூடாது, அரசனை அவமதிக்கக் கூடாது. ‘எல்லா உயிர்களுக்கும் தந்தை’ என்ற சொல் இருபொருள் கொண்டது — அரசன் அனைவருக்கும் தந்தை; ஆனால் இந்த இரு குமாரர்களுக்கோ அவன் நேரடியாகப் பெற்ற தந்தையும் கூட; முனிவர் இதை அறிந்திருந்தும் சொல்லவில்லை. ‘யாருடைய மைந்தர்கள்?’ என்ற கேள்விக்கு ‘வால்மீகியின் சீடர்கள்’ என்ற விடை — உண்மைதான், ஆனால் முழுமையற்றது; இதனால் அடையாளம் பின்னர் உரிய காலத்தில் வெளிப்படும். அடுத்த சர்க்கத்தில் குமாரர்கள் பொன்னை ஏற்க மறுப்பது, இங்கே சொல்லப்பட்ட பேராசையின்மை அறிவுரையின் பலன். நாள்தோறும் இருபது சர்க்கங்கள் என்ற நியதி பாடலின் வரிசையையும் அளவையும் வரையறுக்கிறது.

இவ்வாறு பலவாறு அறிவுறுத்திவிட்டு, மிகப் பெருந்தன்மையுடையவரும் பிராசேதசருமான மாமுனிவர் வால்மீகி அப்போது மௌனமானார். அந்த முனிவரால் அறிவுறுத்தப்பட்ட, பகைவரை அடக்கும் மைதிலியின் மைந்தர்கள் இருவரும் ‘அப்படியே செய்வோம்’ என்று சொல்லிப் புறப்பட்டனர். ரிஷி சொன்ன அந்த வியப்பான சொற்களை நெஞ்சில் பதித்துக்கொண்டு, பேரார்வம் கொண்ட அந்தக் குமாரர்கள் இருவரும் அந்த இரவை இனிதே கழித்தனர் — அசுவினிதேவர்கள் இருவரும் பார்கவரின் நீதிநூலை, சுக்கிராசாரியரின் நீதியை, நெஞ்சில் தாங்குவது போல. கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் — உபஜாதியில் (இந்திரவஜ்ரா, வம்சஸ்தா ஆகியவற்றின் கலவையில்) — அமைந்துள்ளது. கவி இங்கே இருமுறை அவர்களை ‘மைதிலியின் மைந்தர்கள்’ என்று சொல்கிறார் — வாசகருக்குத் தெரியும், ராமனுக்குத் தெரியாது. ‘பேரார்வம் கொண்ட’ என்ற சொல்லால் விடியற்காலையில் பாடுவதற்கான ஆவல் சுட்டப்படுகிறது. ‘பிராசேதசர்’ என்பது வால்மீகியைத் தந்தையின் பெயரால் அறிமுகப்படுத்துகிறது; பின்னர் சீதையின் சபத சர்க்கத்தில் அவரே ‘நான் பிரசேதஸின் பத்தாவது மைந்தன்’ என்று சொல்வார். இவ்வாறு சர்க்கம் அமைதியாக முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் முன்னிலையில் பாடல் தொடங்குகிறது. இவ்வாறு குமாரர்களின் குருபக்தியும் ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதலும் தெளிவாகத் தெரிகின்றன.

ಹಾಗೆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವು ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ದಿವ್ಯವೆಂಬಂತೆ ತೋರುವ, ಅದ್ಭುತದರ್ಶನವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಋಷಿಗಳ ವಾಟಗಳ (ಬಿಡಾರಗಳ) ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಕುಟೀರಗಳನ್ನು — ಪರ್ಣಶಾಲೆಗಳನ್ನು — ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಹಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿವಾಟಾನಾಮ್’; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಋಷಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಬಿಡಾರಗಳ ಬಳಿ’ ಎಂದು ವಾಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಂದರವಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿವಾಟದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಬಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಅವನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದನು. ರಾಜ ರಾಮನಿಂದಲೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದರ್ಭವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಮುನಿಯು ಈಗ ರಾಮನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸೀತೆಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರೆತಂದಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರು ತನ್ನದೇ ಮಕ್ಕಳೆಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ‘ಏಕಾಂತೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕುಮಾರರ ಪರಿಚಯವು ಗುಟ್ಟಾಗಿರುವಂತೆ ಮುನಿಯು ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಂದ ದೂರ ಇದ್ದನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಂಡಿಗಳು ಮುನಿಯ ಸ್ವಾವಲಂಬನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ರಾಜನ ಅನ್ನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 3–4 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಸ್ತರಣೆ. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮಸಂಯಮವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಿಕವಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಆಗಮನವು ಯಜ್ಞದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಾಡಿರಿ. ಪುಣ್ಯವಾದ ಋಷಿವಾಟಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ನಿವಾಸಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಜರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಿರಿ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ರಾಮನ ಭವನದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಾಡಬೇಕು. ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ರುಚಿಯಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸವಿಸವಿದು ಹಾಡಿರಿ. ಮಕ್ಕಳೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಳೆದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ತಿಂದು ನೀವು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಗದಿಂದಲೂ ಸ್ವರಮಾಧುರ್ಯದಿಂದಲೂ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಭೂಪತಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಋಷಿಗಳ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.’ ಮುನಿಯ ಆದೇಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗಾನ, ಇದರಿಂದ ಜನರು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲಿ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಮನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನೇ ಸ್ವತಃ ಕೇಳಲಿ. ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಕಂಠವು ಸ್ನಿಗ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ರಾಗವು ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಗಾಯಕರಿಗೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು. ‘ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಿರಿ’ ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಶಿಕ್ಷಣ — ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯ ಅಗತ್ಯ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾನವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ — ಇದೂ ಮುನಿಯ ಉದ್ದೇಶ.

‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅನೇಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ — ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ — ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಮಧುರವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಬೇಕು. ಹಣದ ಆಸೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಲೋಭವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಸದಾ ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹಣದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು “ಬಾಲಕರೇ, ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, “ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು” ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿರಿ. ಸುಮಧುರವಾದ ಈ ತಂತಿಗಳನ್ನೂ, ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸ್ವರಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಮೀಟಿ ಆಲಾಪಿಸಿ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವರಾಗಿ ಸುಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡಿರಿ. ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹಾಡಬೇಕು; ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು — ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಂದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ತಂತಿಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಮಧುರ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗೂಢವಾದ ಉಪದೇಶಗಳಿವೆ — ಹಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು, ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು, ರಾಜನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು. ‘ಪಿತಾ ಹಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಂದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಎರಡರ್ಥದ್ದು — ರಾಜನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಂದೆ, ಆದರೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರಿಗಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಜನ್ಮದಾತನೂ ಹೌದು; ಮುನಿಯು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಾರ ಮಕ್ಕಳು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಿಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಉತ್ತರ — ಸತ್ಯವೇ, ಆದರೆ ಅಪೂರ್ಣ; ಇದರಿಂದ ಪರಿಚಯವು ಮುಂದೆ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕುಮಾರರು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಲೋಭೋಪದೇಶದ ಫಲ. ದಿನಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸರ್ಗಗಳು ಎಂಬ ನಿಯಮವು ಗಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಆದೇಶಿಸಿ ಪರಮೋದಾರನಾದ ಪ್ರಾಚೇತಸ ಮಹಾಮುನಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಆಗ ಮೌನವಾದನು. ಆ ಮುನಿಯಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮೈಥಿಲೀಪುತ್ರರೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಟರು. ಋಷಿಯು ಹೇಳಿದ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕರಾದ ಆ ಕುಮಾರರು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದರು — ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಭಾರ್ಗವನೀತಿಸಂಹಿತೆಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ನೀತಿಯನ್ನು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ) — ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅವರನ್ನು ‘ಮೈಥಿಲೀಸುತರು’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ‘ಸಮುತ್ಸುಕೌ’ (ಬಹಳ ಉತ್ಸುಕರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಾಡುವುದರ ಕಾತರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಚೇತಸ’ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ಅವನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯ ಶಪಥದ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ‘ನಾನು ಪ್ರಚೇತಸನ ಹತ್ತನೆಯ ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗಾನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕುಮಾರರ ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ഇങ്ങനെ പരമാദ്ഭുതമായ ആ യജ്ഞം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ ഭഗവാനായ വാല്മീകിമഹർഷി ശിഷ്യരോടൊപ്പം വേഗത്തിൽ വന്നെത്തി. ദിവ്യസമാനവും അദ്ഭുതദർശനവുമായ യജ്ഞം കണ്ട് അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ വാടങ്ങൾക്കു സമീപം ഏകാന്തമായ ഒരിടത്ത് മനോഹരമായ ഉടജങ്ങൾ — പർണശാലകൾ — നിർമിച്ചു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഋഷിവാഹാനാം’ എന്നാണു പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഋഷിവാടാനാം’; ‘ഋഷിമാർക്കായി കെട്ടിയുണ്ടാക്കിയ വാടങ്ങൾക്കരികെ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വാടം (വളപ്പ്) എന്ന അർഥംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. മനോഹരമായ വാല്മീകിവാടത്തിനടുത്ത് ഫലമൂലങ്ങൾ നിറച്ച ഭംഗിയുള്ള അനേകം വണ്ടികളും അദ്ദേഹം നിർത്തിയിട്ടു. രാജാവായ രാമനാലും മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാരാലും നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട്, മഹാതേജസ്വിയും പരമമായ ആത്മസംയമമുള്ളവനുമായ വാല്മീകി അവിടെ താമസിച്ചു. ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദർഭം ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — സീതയെ തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ സംരക്ഷിച്ച മുനി ഇപ്പോൾ രാമന്റെ യജ്ഞത്തിൽ നേരിട്ട് എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഒപ്പം സീതയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ ശിഷ്യരൂപത്തിൽ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു. ആ ശിഷ്യന്മാർ തന്റെതന്നെ പുത്രന്മാരാണെന്ന് രാമൻ അറിയുന്നില്ല. ‘ഏകാന്തേ’ (ഏകാന്തമായിടത്ത്) എന്ന പദം മുനി ജനത്തിരക്കിൽനിന്ന് അകന്നു താമസിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ കുമാരന്മാരുടെ പരിചയം രഹസ്യമായി നിലനിൽക്കും. ഫലമൂലങ്ങൾ നിറച്ച വണ്ടികൾ മുനിയുടെ സ്വാശ്രയത്വം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ അന്നം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല. 3–4 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ വിസ്താരമാണ്. ‘പരമാത്മവാൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മസംയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആദികവി സ്വയം ഇവിടെ സന്നിഹിതനായതിനാൽ മുനിയുടെ ആഗമനം യജ്ഞത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടരായ രണ്ടു ശിഷ്യരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ഏകാഗ്രചിത്തരായി ചെന്ന് രാമായണകാവ്യം മുഴുവൻ അത്യധികം ആഹ്ലാദത്തോടെ പാടുക. പുണ്യമായ ഋഷിവാടങ്ങളിലും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാർപ്പിടങ്ങളിലും തെരുവുകളിലും രാജവീഥികളിലും രാജാക്കന്മാരുടെ വസതികളിലും പാടണം; ബ്രാഹ്മണർ കർമം ചെയ്യുന്നിടത്ത് രാമന്റെ ഭവനവാതിൽക്കലും ഋത്വിക്കുകളുടെ മുന്നിലും വിശേഷിച്ചും പാടണം. പർവതശിഖരങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ രുചികരമായ പലതരം ഫലങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്; അവ ഇടയ്ക്കിടെ ആസ്വദിച്ചുകൊണ്ടു പാടുക. കുഞ്ഞുങ്ങളേ, നന്നായി ശുദ്ധിചെയ്ത ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ചാൽ നിങ്ങൾ തളരുകയില്ല; രാഗത്തിൽനിന്നും സ്വരമാധുര്യത്തിൽനിന്നും വ്യതിചലിക്കുകയുമില്ല. ഭൂപതിയായ രാമൻ കേൾക്കാനായി നിങ്ങളെ വിളിപ്പിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവിടെ ഇരിക്കുന്ന ഋഷിമാരുടെ മുന്നിൽ യഥായോഗ്യം പെരുമാറുക.’ മുനിയുടെ ആദേശം സൂക്ഷ്മമാണ് — ആദ്യം എല്ലായിടത്തും പാടുക, ലോകം കാവ്യം അറിയാൻ; വിശേഷിച്ച് രാമന്റെ വാതിൽക്കൽ, രാമൻതന്നെ കേൾക്കാൻ. ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ കണ്ഠം സ്നിഗ്ധമായിരിക്കും, രാഗം നശിക്കില്ല — ഇത് ഗായകർക്കുള്ള പ്രായോഗികോപദേശംകൂടിയാണ്. ‘യഥായോഗ്യം പെരുമാറുക’ എന്നത് ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ പാഠമാണ് — രാജസഭയിൽ വിനയം ആവശ്യമാണ്. ‘ഋഷിമാരോട് യഥായോഗ്യം വിനയപൂർവം പെരുമാറണം’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗാനം എല്ലായിടത്തും പ്രചരിച്ചാൽ രാമന്റെ കീർത്തിയും ലോകത്തിൽ പരക്കും — ഇതും മുനിയുടെ ഉദ്ദേശ്യമാണ്.

‘മുമ്പ് ഞാൻ പല പ്രമാണങ്ങളാലും ശ്ലോകസംഖ്യകളാലും നിർദേശിച്ചതുപോലെ ദിവസവും ഇരുപതു സർഗങ്ങൾ മധുരമായ സ്വരത്തിൽ പാടണം. ധനം ആഗ്രഹിച്ച് അല്പംപോലും ലോഭം കാണിക്കരുത്; എപ്പോഴും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച് ആശ്രമത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കു ധനംകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം? “കുട്ടികളേ, നിങ്ങൾ ആരുടെ പുത്രന്മാരാണ്?” എന്ന് ആ കാകുത്സ്ഥൻ ചോദിക്കുകയാണെങ്കിൽ, “ഞങ്ങൾ രണ്ടുപേരും വാല്മീകിയുടെ ശിഷ്യന്മാരാണ്” എന്ന് രാജാവിനോടു പറയുക. സുമധുരമായ ഈ തന്ത്രികൾ മീട്ടി, അപൂർവമായ സ്വരസ്ഥാനം ഉണർത്തി, ഉത്കണ്ഠയില്ലാതെ ഏറ്റവും മധുരമായി പാടുക. ആദിമുതൽ തുടങ്ങി പാടണം; രാജാവിനെ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കരുത് — ധർമപ്രകാരം രാജാവ് സർവഭൂതങ്ങളുടെയും പിതാവാണല്ലോ. അതിനാൽ നിങ്ങൾ നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ ഏകാഗ്രരായി തന്ത്രിയോടും ലയത്തോടും ചേർന്ന മധുരഗാനം പാടുക.’ ഇവിടെ മൂന്നു ഗൂഢോപദേശങ്ങളുണ്ട് — ധനം സ്വീകരിക്കരുത്, പിതാവിന്റെ പേരു വെളിപ്പെടുത്തരുത്, രാജാവിനെ അവഗണിക്കരുത്. ‘പിതാ ഹി സർവഭൂതാനാം’ (സർവഭൂതങ്ങളുടെയും പിതാവ്) എന്ന വാക്യം ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — രാജാവ് എല്ലാവരുടെയും പിതാവാണ്; എന്നാൽ ഈ കുമാരന്മാർക്കോ സാക്ഷാൽ ജനകൻതന്നെ. മുനി ഇതറിഞ്ഞിട്ടും പറയുന്നില്ല. ‘ആരുടെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ‘വാല്മീകിയുടെ ശിഷ്യന്മാർ’ എന്ന ഉത്തരം — സത്യംതന്നെ, പക്ഷേ അപൂർണം; ഇങ്ങനെ പരിചയം പിന്നീട് യഥാകാലം വെളിപ്പെടും. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കുമാരന്മാർ സ്വർണം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നത് ഇവിടത്തെ നിർലോഭോപദേശത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ദിവസം ഇരുപതു സർഗം എന്ന നിയമം ഗാനത്തിന്റെ ക്രമവും അളവും നിശ്ചയിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പലവിധം നിർദേശിച്ചശേഷം പരമോദാരനായ പ്രാചേതസനായ മഹാമുനി വാല്മീകി അപ്പോൾ മൗനമായിരുന്നു. ആ മുനിയാൽ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന ആ രണ്ടു മൈഥിലീപുത്രന്മാരും ‘അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. ഋഷി പറഞ്ഞ ആ അദ്ഭുതവാക്കുകൾ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിച്ച്, ഉത്സുകരായ ആ കുമാരന്മാർ ആ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചുകൂട്ടി — അശ്വിനീകുമാരന്മാർ ഭാർഗവനീതിസംഹിതയെ, ശുക്രാചാര്യന്റെ നീതിശാസ്ത്രത്തെ, ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നതുപോലെ. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ — ഇന്ദ്രവജ്രയും വംശസ്ഥവും ചേർന്ന ഉപജാതിയിൽ — രചിച്ചതാണ്. കവി ഇവിടെ രണ്ടുതവണ അവരെ ‘മൈഥിലീപുത്രന്മാർ’ എന്നു പറയുന്നു — വായനക്കാരന് അറിയാം, രാമന് അറിയില്ല. ‘സമുത്സുകൗ’ (ഏറെ ഉത്സുകരായി) എന്ന പദത്താൽ പ്രഭാതത്തിലെ ഗാനത്തിനായുള്ള ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രാചേതസൻ’ എന്നത് പിതാവിന്റെ പേരിലൂടെയുള്ള വാല്മീകിയുടെ പരിചയമാണ്; പിന്നീട് സീതാശപഥസർഗത്തിൽ അദ്ദേഹംതന്നെ ‘ഞാൻ പ്രചേതസ്സിന്റെ പത്താമത്തെ പുത്രനാണ്’ എന്നു പറയും. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തമായി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഗാനം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കുമാരന്മാരുടെ ഗുരുഭക്തിയും ആജ്ഞാപാലനവും വ്യക്തമായി കാണാം.

While that most wonderful sacrifice was going on, the holy seer Vālmīki arrived in haste with his disciples. When he saw the sacrifice, divine and wonderful to behold, he built fine huts of leaves for himself in a secluded spot near the enclosures of the seers. Close to his own lovely enclosure he had many carts set down, full of fine fruits and roots. Honoured by King Rāma and by the great sages, the radiant and self-possessed Vālmīki took up his dwelling there. Here the chief setting of the sarga is laid: the sage who had sheltered Sītā in his hermitage is now himself present at Rāma's sacrifice, and he brings Sītā's two sons with him as his disciples. Rāma does not know that these disciples are his own sons. "Secluded" suggests that the sage stayed away from the crowd, so that the boys' identity might remain hidden. The carts full of fruits and roots show the sage's self-reliance; he does not depend on the king's food. "Self-possessed" points to his self-restraint, and the coming of the first of poets himself adds to the splendour of the sacrifice.

He said to his two happy disciples: "Go, both of you, with full attention, and sing the whole poem, the Rāmāyaṇa, with the greatest joy. Sing it in the holy enclosures of the seers and in the brahmins' dwellings, in the streets and on the royal roads and in the houses of the kings, and above all at the door of Rāma's residence, where the brahmins are performing the rite, in front of the officiating priests. Here are sweet fruits of many kinds that grow on the mountain tops; keep tasting them as you sing. If you eat these fruits and these delicious roots, my children, you will not tire, nor will the sweetness of your voices fade. And if Rāma, lord of the earth, sends for you to hear you, conduct yourselves fittingly before the seers seated there." The sage's instructions are subtle: first sing everywhere, so that the world may know the poem, and above all at Rāma's door, so that Rāma himself may hear it. Eating fruits and roots to keep the throat smooth and the voice sweet is practical advice for singers. "Conduct yourselves fittingly" teaches courtesy, for humility is needed in a royal assembly. If the song spreads everywhere, Rāma's fame too will spread through the world, and that is also the sage's purpose.

"Sing twenty cantos a day in a sweet voice, keeping to the many measures I have taught you. Do not feel even the slightest greed for wealth; what use is wealth to hermitage-dwellers who live always on fruits and roots? If Kākutstha asks, 'Whose sons are you, boys?', tell the king only this: 'We are two disciples of Vālmīki.' Tune these sweet strings and this unusual scale, and sing sweetly and without anxiety. Begin from the very beginning, and never show disrespect to the king, for by dharma the king is the father of all beings. So tomorrow at dawn, happy and composed, sing the sweet song in time with the strings." There are three hidden lessons here: take no wealth, do not reveal your father's name, and never slight the king. "The king is the father of all beings" has a double meaning: the king is everyone's father, but to these two boys he is also their father in truth, and the sage, knowing this, does not say it. The answer to "whose sons are you?", "Vālmīki's disciples", is true but incomplete, so that their identity may be revealed in its proper time. In the next sarga the boys refuse the gold, the fruit of this lesson against greed. The rule of twenty cantos a day fixes the order and measure of the singing.

When he had given these many instructions, the noble great sage Vālmīki, son of Pracetas, fell silent. So instructed by the sage, the two sons of Maithilī, subduers of foes, said, "We will do just that," and went out. Keeping the seer's wonderful words in their hearts, the two eager boys spent the night happily, as the two Aśvins hold fast in their hearts to the teaching of polity laid down by Bhārgava. Here the poet calls them "sons of Maithilī": the reader knows it, Rāma does not. "Eager" shows their longing to sing at dawn. "Son of Pracetas" names Vālmīki by his father, and later, in the sarga of Sītā's oath, he will himself say, "I am the tenth son of Pracetas." So the sarga closes in calm, and in the next the singing before Rāma begins. The boys' devotion and obedience to their teacher are plain to see.