पूर्वसर्गे आदिष्टं तत् सर्वं सम्भारम् अखिलेन आशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः रामः लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं हयं मुमोच। ऋत्विग्भिः सार्धं लक्ष्मणम् अश्वे विनियुज्य — अश्वस्य अनुगमने रक्षणे च नियोज्य — काकुत्स्थः सैन्येन सह नैमिषम् अभ्यगच्छत्। महाबाहुः परमम् अद्भुतं यज्ञवाटं दृष्ट्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘श्रीमान्’ — अतीव शोभनः — इति च अब्रवीत्। नैमिषे वसतः तस्य सर्वे एव नराधिपाः उपहारान् आनिन्युः, रामः च तान् प्रत्यपूजयत्। अन्नपानादि वस्त्राणि सर्वोपकरणानि च दत्तानि; शत्रुघ्नसहितः भरतः राजपूजने नियुक्तः। सुग्रीवसहिताः महात्मानः वानराः प्रयताः सन्तः विप्राणां परिवेषणं सम्प्रचक्रिरे। विभीषणः बहुभिः राक्षसैः सुसमाहितः सन् उग्रतपसाम् ऋषीणां किंकरः समपद्यत। नरश्रेष्ठः महाबलः रामः सानुगानां महात्मनां पार्थिवानां कृते महार्हाः उपकार्याः व्यादिदेश। अत्र ५–८ श्लोकाः पूर्वसर्गस्य अन्तिमैः चतुर्भिः श्लोकैः सह प्रायः समानार्थाः — मुद्रणं समीक्षितस्य ७.०८३.००५–००८ इत्येतान् उभयत्र मुद्रयति, अत्र च तेषां क्रमः किञ्चित् भिन्नः। कृष्णसारः हयः — कृष्णमृगवत् श्यामवर्णः — अश्वमेधस्य योग्यः इति हिन्दीभाष्यम्। लक्ष्मणस्य अश्वरक्षणे नियोगः तस्य विश्वासपात्रत्वं दर्शयति; शत्रुघ्नः अपि भरतेन सह राजसत्कारे व्यापृतः। एवं चत्वारः अपि भ्रातरः यज्ञे स्वस्वकार्ये नियुक्ताः। अश्वमेधे अश्वः संवत्सरं यथेच्छं भ्रमति, तस्य रक्षकाः अनुगच्छन्ति; यत्र यत्र सः गच्छति, तत्र तत्र राजानः रामस्य आधिपत्यं स्वीकुर्वन्ति वा युध्यन्ति वा। अत्र युद्धस्य वर्णनं नास्ति — रामस्य प्रभावात् सर्वे राजानः स्वयम् उपहारान् आनयन्ति। ‘श्रीमान्’ इति रामस्य एकपदं वचनं तस्य सन्तोषं संक्षेपेण प्रकाशयति। यज्ञवाटस्य निर्माणं भरतस्य कौशलम्, यतः सः अग्रे प्रस्थितः आसीत्।

एवं सुविहितः अश्वमेधः यज्ञः अवर्तत, लक्ष्मणेन सुगुप्ता सा हयचर्या च प्रवर्तत। राजसिंहस्य रामस्य तस्मिन् उत्तमे यज्ञप्रवरे हयमेधे अन्यः शब्दः न अभवत् — केवलं ‘छन्दतः देहि देहि’ इति, यावत् याचकाः तुष्यन्ति। तावत् महात्मनः क्रतुमुख्ये सर्वाणि वस्तूनि दत्तानि। विविधानि गौडानि गुडनिर्मितानि खाद्यानि खाण्डवानि च यावत् अर्थिनाम् ओष्ठात् वचनं न निःसृतं भवति, तावत् एव वानरराक्षसैः दत्तम् एव अदृश्यत। अत्र दानस्य वेगः अतिशयोक्त्या वर्णितः — याचना मुखात् न निर्गच्छति, दानं तु पूर्वम् एव हस्ते स्थितम्। तस्मिन् यज्ञे न कश्चित् मलिनः, दीनः, अथवा कृशः आसीत्। ‘छन्दतः’ इति पदं याचकस्य इच्छानुसारं दानं सूचयति — न परिमितम्, न अनिच्छया। दातारः अपि वानराः राक्षसाः च — ये पूर्वं युद्धे शत्रवः मित्राणि वा आसन्, ते इदानीं रामस्य यज्ञे सेवकाः दातारः च। ‘देहि देहि’ इति द्विरुक्तिः यज्ञस्य कोलाहलं श्राव्यं करोति, यत्र अन्यः कोऽपि शब्दः न श्रूयते। हिन्दीभाष्यम् अपि एतद्व्यतिरिक्तः अन्यः शब्दः न अश्रूयत इति एतत् एव विवृणोति। गौडानि खाण्डवानि च मिष्टान्नानि — एतेन याचकानां भोजनस्य अपि पूर्णता दर्शिता। ‘न कश्चिन्मलिनः’ इति वाक्येन यज्ञस्य फलं समाजे दृश्यते — दारिद्र्यं दीनता कृशता च सर्वथा नष्टाः। रामराज्यस्य आदर्शः अत्र सूक्ष्मरूपेण प्रतिफलति।

हृष्टपुष्टजनावृते राज्ञः तस्मिन् यज्ञवरे ये महात्मानः चिरजीविनः मुनयः आगताः, ते अपि दानौघसमलंकृतं तादृशं यज्ञं न अस्मरन्। यः सुवर्णेन कृत्यवान्, सः सुवर्णं लभते स्म; वित्तार्थी वित्तं, रत्नार्थी रत्नम् एव च लभते स्म। अनिशं दीयमानानां हिरण्यानां सुवर्णानां रत्नानां वाससां च राशिः समुपदृश्यते स्म। तपोधनाः एवम् ऊचुः — ‘न शक्रस्य, न सोमस्य, न यमस्य, न वरुणस्य च ईदृशः यज्ञः दृष्टपूर्वः।’ सर्वत्र वानराः सर्वत्र च राक्षसाः तस्थुः, वासोधनान्नकामेभ्यः पूर्णहस्ताः सन्तः भृशं ददुः। ईदृशः राजसिंहस्य सर्वगुणान्वितः यज्ञः संवत्सरम् अथ साग्रं वर्तते, न च हीयते — तस्य शोभा न्यूना न अभवत्। अन्तिमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः। चिरजीविनां मुनीनां साक्ष्यं यज्ञस्य अपूर्वतां प्रमाणयति — ये बहून् युगान् दृष्टवन्तः, ते अपि एतादृशं न स्मरन्ति। चतुर्णां लोकपालानां नामग्रहणेन देवानाम् अपि यज्ञेभ्यः रामस्य यज्ञः श्रेष्ठः इति ध्वनितम्। ‘पूर्णहस्ताः’ इति पदेन दातॄणां हस्ताः कदापि रिक्ताः न आसन् इति व्यज्यते। अस्मिन् सर्गे कथायाः गतिः अल्पा, वर्णनं तु प्रचुरम् — अग्रिमे सर्गे वाल्मीकेः आगमनेन कथा पुनः प्रवर्तिष्यते। ‘कृत्यवान् सुवर्णेन सुवर्णं लभते’ इति वाक्ये प्रत्येकस्य याचकस्य इच्छा पृथक् पूर्यते इति ज्ञायते — यः यत् इच्छति, सः तत् लभते। ‘न च हीयते’ इति पदेन संवत्सरान्ते अपि दानस्य उत्साहः न न्यूनः अभवत् इति सूच्यते; एषः यज्ञस्य दीर्घकालिकः महिमा।

క్రిందటి సర్గలో ఆదేశించిన సామగ్రి అంతటినీ పూర్తిగా, శీఘ్రంగా ముందుకు పంపించి, భరతుని అన్న అయిన రాముడు శుభలక్షణాలు గల కృష్ణసారమైన గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఋత్విక్కులతో పాటు లక్ష్మణుని ఆ అశ్వం వెంట నియమించి — అంటే గుర్రాన్ని అనుసరించి దానిని రక్షించే పనిలో నియోగించి — కాకుత్స్థుడు సైన్యంతో కలిసి నైమిశారణ్యానికి వెళ్ళాడు. పరమ అద్భుతమైన యజ్ఞవాటికను చూసి ఆ మహాబాహువు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు; ‘శ్రీమాన్’ — ఎంతో శోభాయమానంగా ఉంది — అని పలికాడు. నైమిశంలో అతడు ఉండగా రాజులందరూ కానుకలు తీసుకువచ్చారు, రాముడు కూడా వారిని ప్రతిగా సత్కరించాడు. అన్నపానాలు, వస్త్రాలు, అన్ని రకాల ఉపకరణాలు ఇవ్వబడ్డాయి; శత్రుఘ్నునితో కూడిన భరతుడు రాజులను సత్కరించే పనిలో నియమితుడయ్యాడు. సుగ్రీవునితో కూడిన మహాత్ములైన వానరులు నియమనిష్ఠతో బ్రాహ్మణులకు వడ్డించే పని చేపట్టారు. విభీషణుడు అనేకమంది రాక్షసులతో కలిసి ఏకాగ్రచిత్తుడై ఉగ్రతపస్సు చేసే ఋషులకు సేవకుడయ్యాడు. నరశ్రేష్ఠుడు, మహాబలుడు అయిన రాముడు అనుచరులతో వచ్చిన మహాత్ములైన రాజుల కోసం అత్యంత విలువైన విడిది గుడారాలను ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. ఇక్కడి 5–8 శ్లోకాలు క్రిందటి సర్గ చివరి నాలుగు శ్లోకాలతో దాదాపు సమానార్థకాలు — ముద్రణ సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.083.005–008 శ్లోకాలను రెండుచోట్లా ముద్రిస్తుంది, ఇక్కడ వాటి క్రమం కొంచెం భిన్నంగా ఉంది. కృష్ణసారమైన గుర్రం — కృష్ణమృగంలా నల్లని రంగు గలది — అశ్వమేధానికి తగినది అని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది. అశ్వరక్షణకు లక్ష్మణుని నియమించడం అతని విశ్వాసపాత్రతను చూపుతుంది; శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతునితో కలిసి రాజసత్కారంలో నిమగ్నుడయ్యాడు. ఇలా నలుగురు సోదరులూ యాగంలో తమ తమ పనులలో నియుక్తులయ్యారు. అశ్వమేధంలో గుర్రం ఒక సంవత్సరం పాటు ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగుతుంది, దాని రక్షకులు దాని వెంట వెళ్తారు; అది ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తే అక్కడక్కడి రాజులు రాముని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరిస్తారు, లేదా యుద్ధం చేస్తారు. ఇక్కడ యుద్ధ వర్ణన లేదు — రాముని ప్రభావం వల్ల రాజులందరూ తామే కానుకలు తీసుకువస్తున్నారు. ‘శ్రీమాన్’ అనే రాముని ఒక్క మాట అతని సంతోషాన్ని సంక్షిప్తంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. యజ్ఞవాటిక నిర్మాణం భరతుని నైపుణ్యం, ఎందుకంటే అతడు ముందుగానే బయలుదేరి వెళ్ళాడు.

ఈ విధంగా చక్కగా ఏర్పాటు చేయబడిన అశ్వమేధయాగం సాగింది; లక్ష్మణుడు జాగ్రత్తగా రక్షిస్తుండగా ఆ అశ్వసంచారం కూడా కొనసాగింది. రాజసింహుడైన రాముని ఆ ఉత్తమమైన, యజ్ఞాలలో శ్రేష్ఠమైన హయమేధంలో మరే శబ్దమూ వినిపించలేదు — యాచకులు తృప్తి పడేదాకా ‘కోరినంత ఇవ్వండి, ఇవ్వండి’ అనే మాట తప్ప. ఆ మహాత్ముని శ్రేష్ఠమైన క్రతువులో అన్ని వస్తువులూ అంతగా ఇవ్వబడ్డాయి. బెల్లంతో చేసిన రకరకాల తినుబండారాలు, ఖాండవాలనే మిఠాయిలు — యాచకుల పెదవుల నుండి మాట బయటకు రాకముందే వానరులూ రాక్షసులూ వాటిని ఇచ్చేసి ఉండడం కనిపించేది. ఇక్కడ దానవేగం అతిశయోక్తితో వర్ణించబడింది — యాచన నోటి నుండి వెలువడకముందే దానం చేతిలో సిద్ధంగా ఉంటుంది. ఆ యాగంలో మలినుడైనవాడు గానీ, దీనుడు గానీ, కృశించినవాడు గానీ ఒక్కడూ లేడు. ‘ఛందతః’ (కోరినంత) అనే పదం యాచకుని ఇష్టానుసారం జరిగే దానాన్ని సూచిస్తుంది — పరిమితంగా కాదు, అయిష్టంగా కాదు. దాతలు కూడా వానరులూ రాక్షసులూ — పూర్వం యుద్ధంలో శత్రువులో మిత్రులో అయినవారు ఇప్పుడు రాముని యాగంలో సేవకులూ దాతలూ అయ్యారు. ‘దేహి దేహి’ (ఇవ్వండి, ఇవ్వండి) అనే ద్విరుక్తి యాగంలోని కోలాహలాన్ని చెవికి వినిపించేలా చేస్తుంది, అక్కడ మరే శబ్దమూ వినబడదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఇది తప్ప మరో మాట వినిపించలేదు’ అని ఇదే విషయాన్ని వివరిస్తుంది. గౌడాలూ ఖాండవాలూ మధుర పదార్థాలు — దీనివల్ల యాచకుల భోజనం కూడా పరిపూర్ణంగా జరిగిందని చూపబడింది. ‘న కశ్చిన్మలినః’ (ఎవ్వడూ మలినుడు కాడు) అనే వాక్యంతో యాగఫలం సమాజంలో కనిపిస్తుంది — దారిద్ర్యం, దైన్యం, కృశత్వం పూర్తిగా నశించాయి. రామరాజ్య ఆదర్శం ఇక్కడ సూక్ష్మరూపంలో ప్రతిఫలిస్తుంది.

హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండిన ఆ రాజు యొక్క శ్రేష్ఠమైన యాగానికి వచ్చిన మహాత్ములైన చిరంజీవులైన మునులు కూడా దానాల ప్రవాహంతో అలంకరించబడిన అటువంటి యాగాన్ని ఇంతకుముందు చూసినట్లు జ్ఞాపకం చేసుకోలేకపోయారు. బంగారంతో పని ఉన్నవాడు బంగారాన్ని పొందాడు; ధనం కోరినవాడు ధనాన్ని, రత్నాలు కోరినవాడు రత్నాలనే పొందాడు. ఎడతెగకుండా ఇవ్వబడుతున్న హిరణ్యం, సువర్ణం, రత్నాలు, వస్త్రాల రాశులు కనిపిస్తూ ఉండేవి. తపోధనులు ఇలా అన్నారు — ‘ఇంద్రునిదీ, సోమునిదీ, యమునిదీ, వరుణునిదీ కూడా ఇటువంటి యాగం ఇంతకుముందు చూడలేదు.’ అన్నిచోట్లా వానరులు, అన్నిచోట్లా రాక్షసులు నిలబడి, వస్త్రాలూ ధనమూ అన్నమూ కోరినవారికి నిండు చేతులతో విరివిగా ఇచ్చారు. ఇటువంటి సర్వగుణసంపన్నమైన రాజసింహుని యాగం సంవత్సరానికి పైగా సాగింది, ఎక్కడా తగ్గలేదు — దాని శోభ కొంచెమైనా తరగలేదు. చివరి శ్లోకం మూడు పంక్తులది. చిరంజీవులైన మునుల సాక్ష్యం ఈ యాగపు అపూర్వతను నిరూపిస్తుంది — ఎన్నో యుగాలు చూసినవారు కూడా ఇటువంటిది గుర్తు చేసుకోలేకపోతున్నారు. నలుగురు లోకపాలుర పేర్లు ప్రస్తావించడం ద్వారా దేవతల యాగాల కంటే కూడా రాముని యాగం శ్రేష్ఠమైనదని ధ్వనిస్తుంది. ‘పూర్ణహస్తాః’ (నిండు చేతులతో) అనే పదం దాతల చేతులు ఎప్పుడూ ఖాళీ కాలేదని వ్యంజిస్తుంది. ఈ సర్గలో కథాగమనం తక్కువ, వర్ణన మాత్రం విస్తారం — తరువాతి సర్గలో వాల్మీకి రాకతో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది. ‘బంగారంతో పని ఉన్నవాడు బంగారం పొందాడు’ అనే వాక్యంలో ప్రతి యాచకుని కోరిక వేరువేరుగా తీరిందని తెలుస్తుంది — ఎవరు ఏది కోరితే వారు అది పొందారు. ‘న చ హీయతే’ (తగ్గలేదు) అనే పదం సంవత్సరాంతంలో కూడా దానోత్సాహం తగ్గలేదని సూచిస్తుంది; ఇదే ఆ యాగపు దీర్ఘకాలిక మహిమ.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஆணையிடப்பட்ட பொருள்கள் அனைத்தையும் முழுமையாக விரைவில் அனுப்பிவைத்த பின், பரதனின் அண்ணனான ராமன் நல்லிலக்கணங்கள் அமைந்த கிருஷ்ணசாரக் குதிரையை விடுவித்தான். ரித்விக்குகளுடன் லக்ஷ்மணனைக் குதிரைக்குப் பொறுப்பாக்கி — குதிரையைப் பின்தொடர்ந்து சென்று காக்கும்படி நியமித்து — காகுத்தன் படையுடன் நைமிசத்தை அடைந்தான். மிகவும் வியப்பூட்டும் யாகசாலையைக் கண்டு அந்த நீண்ட கைகளுடையவன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்தான்; ‘ஸ்ரீமான்’ — மிக அழகியது — என்றும் சொன்னான். அவன் நைமிசத்தில் தங்கியிருந்தபோது அரசர்கள் அனைவரும் காணிக்கைகளைக் கொண்டுவந்தனர்; ராமனும் அவர்களைப் பதிலுக்குச் சிறப்பித்தான். உணவு, பானம் முதலியவையும் ஆடைகளும் எல்லாவிதத் தேவைப் பொருள்களும் வழங்கப்பட்டன; சத்ருக்னனுடன் பரதன் அரசர்களை உபசரிக்கும் பணியில் அமர்த்தப்பட்டான். சுக்ரீவனுடன் கூடிய மகாத்மாக்களான வானரர்கள் தூய்மையோடு அந்தணர்களுக்கு உணவு பரிமாறும் பணியை மேற்கொண்டனர். விபீஷணன் பல ராக்ஷசர்களுடன் கவனத்தோடு கடுந்தவம் புரியும் ரிஷிகளுக்குப் பணியாளனாக ஆனான். மனிதருள் சிறந்தவனும் பெருவலிமையுடையவனுமான ராமன், பரிவாரங்களுடன் வந்த மகாத்மாக்களான அரசர்களுக்கு விலையுயர்ந்த கூடாரங்களை அமைக்க ஆணையிட்டான். இங்கே ஐந்து முதல் எட்டு வரையிலான சுலோகங்கள் முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதி நான்கு சுலோகங்களோடு ஏறக்குறைய ஒரே பொருளுடையவை — திறனாய்வுப் பதிப்பின் 7.083.005–008 என்பவற்றை அச்சுப் பதிப்பு இரண்டு இடங்களிலும் அச்சிடுகிறது; இங்கே அவற்றின் வரிசை சற்று வேறுபடுகிறது. கிருஷ்ணசாரக் குதிரை என்பது கருமான் போன்ற கருநிறமுடையது, அசுவமேதத்துக்குத் தகுதியானது என்கிறது இந்தி உரை. லக்ஷ்மணனைக் குதிரையைக் காக்க நியமித்தது அவன் எவ்வளவு நம்பிக்கைக்குரியவன் என்பதைக் காட்டுகிறது; சத்ருக்னனும் பரதனோடு அரசர்களை உபசரிப்பதில் ஈடுபட்டிருந்தான். இவ்வாறு நான்கு சகோதரர்களும் யாகத்தில் தத்தம் பணியில் அமர்த்தப்பட்டனர். அசுவமேதத்தில் குதிரை ஓராண்டு காலம் விரும்பியவாறு திரிகிறது; அதைக் காப்பவர்கள் பின்தொடர்கிறார்கள்; அது எங்கெங்குச் செல்கிறதோ அங்கங்கே அரசர்கள் ராமனின் மேலாட்சியை ஏற்கிறார்கள், அல்லது போரிடுகிறார்கள். இங்கே போரைப் பற்றிய விவரிப்பு இல்லை — ராமனின் பெருமையால் அரசர்கள் அனைவரும் தாமாகவே காணிக்கைகளைக் கொண்டுவருகின்றனர். ‘ஸ்ரீமான்’ என்ற ராமனின் ஒற்றைச் சொல் அவனுடைய மனநிறைவைச் சுருக்கமாக வெளிப்படுத்துகிறது. யாகசாலையை அமைத்தது பரதனின் திறமை; ஏனெனில் அவன் முன்னதாகவே புறப்பட்டுச் சென்றிருந்தான்.

இவ்வாறு நன்கு ஏற்பாடு செய்யப்பட்ட அசுவமேத யாகம் நடந்தது; லக்ஷ்மணனால் நன்கு காக்கப்பட்ட குதிரையின் சுற்றுப்பயணமும் தொடர்ந்தது. அரசருள் சிங்கமான ராமனின் அந்தச் சிறந்த, யாகங்களுள் முதன்மையான அசுவமேதத்தில் வேறு எந்த ஒலியும் எழவில்லை — ‘விருப்பப்படி கொடு, கொடு’ என்ற ஒலி மட்டுமே, இரப்பவர்கள் மனம் நிறையும் வரை. அதுவரை அந்த மகாத்மாவின் தலைசிறந்த வேள்வியில் எல்லாப் பொருள்களும் வழங்கப்பட்டன. வெல்லத்தால் செய்த பலவகைத் தின்பண்டங்களும் கண்டசர்க்கரை இனிப்புகளும் — இரப்பவர்களின் உதட்டிலிருந்து சொல் வெளிவருவதற்கு முன்பே வானரர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும் கொடுக்கப்பட்டுவிட்டதாகக் காணப்பட்டன. இங்கே கொடையின் வேகம் உயர்வுநவிற்சியாக வருணிக்கப்படுகிறது — வேண்டுகோள் வாயிலிருந்து வெளிவருவதில்லை, கொடையோ முன்னதாகவே கையில் இருக்கிறது. அந்த யாகத்தில் அழுக்கடைந்தவனோ, ஏழ்மையில் வாடியவனோ, மெலிந்தவனோ ஒருவனும் இல்லை. ‘சந்ததஃ’ — விருப்பப்படி — என்ற சொல், இரப்பவனின் விருப்பத்துக்கு ஏற்பக் கொடுக்கப்பட்ட கொடையைக் குறிக்கிறது — அளவுக்குட்பட்டதாகவும் அல்ல, மனமில்லாமலும் அல்ல. கொடுப்பவர்களும் வானரர்களும் ராக்ஷசர்களுமே — முன்பு போரில் பகைவர்களாகவோ நண்பர்களாகவோ இருந்தவர்கள் இப்போது ராமனின் யாகத்தில் பணியாளர்களாகவும் கொடையாளர்களாகவும் இருக்கின்றனர். ‘கொடு, கொடு’ என்ற இரட்டைக் கிளவி யாகத்தின் ஆரவாரத்தைக் காதில் கேட்கும்படி செய்கிறது; அங்கே வேறு எந்த ஒலியும் கேட்கவில்லை. ‘இதைத் தவிர வேறு பேச்சு எதுவும் கேட்கவில்லை’ என்று இந்தி உரையும் இதையே விளக்குகிறது. வெல்லத் தின்பண்டங்களும் கண்டசர்க்கரை இனிப்புகளும் இனிய உணவுகள் — இதனால் இரப்பவர்களின் உணவும் நிறைவாக இருந்தது என்பது காட்டப்படுகிறது. ‘ஒருவனும் அழுக்கடைந்தவன் இல்லை’ என்ற வாக்கியத்தில் யாகத்தின் பலன் சமூகத்தில் தெரிகிறது — வறுமை, ஏழ்மை, மெலிவு ஆகியவை முற்றிலும் அழிந்தன. ராமராஜ்யத்தின் இலட்சியம் இங்கே நுட்பமாகப் பிரதிபலிக்கிறது.

மகிழ்ச்சியும் செழிப்பும் நிறைந்த மக்கள் சூழ்ந்த அந்த அரசனின் சிறந்த யாகத்துக்கு வந்திருந்த, நீண்ட காலம் வாழ்ந்த மகாத்மாக்களான முனிவர்களும், கொடைப் பெருக்கால் அணிசெய்யப்பட்ட இப்படிப்பட்ட யாகத்தைத் தாம் கண்டதாக நினைவுகூர முடியவில்லை. பொன் தேவைப்பட்டவன் பொன்னைப் பெற்றான்; செல்வம் வேண்டியவன் செல்வத்தையும், ரத்தினம் வேண்டியவன் ரத்தினத்தையுமே பெற்றான். இடைவிடாது வழங்கப்பட்ட பொற்காசுகள், பொன், ரத்தினங்கள், ஆடைகள் ஆகியவற்றின் குவியல்கள் காணப்பட்டன. தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்டவர்கள் இவ்வாறு சொன்னார்கள் — ‘இந்திரனுக்கோ, சோமனுக்கோ, யமனுக்கோ, வருணனுக்கோ கூட இத்தகைய யாகம் முன்பு கண்டதில்லை.’ எங்கும் வானரர்களும் எங்கும் ராக்ஷசர்களும் நின்றிருந்தனர்; ஆடை, செல்வம், உணவு வேண்டியவர்களுக்கு நிறைந்த கைகளுடன் தாராளமாக வழங்கினர். அரசருள் சிங்கமானவனின் எல்லா நலன்களும் அமைந்த இத்தகைய யாகம் ஓராண்டுக்கும் மேலாக நடந்தது; அது குன்றவும் இல்லை — அதன் சிறப்பு சற்றும் குறையவில்லை. கடைசிச் சுலோகம் மூன்று வரிகள் கொண்டது. நீண்ட காலம் வாழ்ந்த முனிவர்களின் சான்று யாகத்தின் முன்னில்லாத தன்மையை நிறுவுகிறது — பல யுகங்களைக் கண்டவர்களும் இதுபோன்ற ஒன்றை நினைவுகூரவில்லை. நான்கு உலகக் காவலர்களின் பெயர்களைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம், தேவர்களின் யாகங்களைவிடவும் ராமனின் யாகம் சிறந்தது என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘நிறைந்த கைகளுடன்’ என்ற சொல்லால் கொடுப்பவர்களின் கைகள் ஒருபோதும் வெறுமையாக இருக்கவில்லை என்பது புலனாகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் நகர்வு குறைவு, வருணனையோ மிகுதி — அடுத்த சர்க்கத்தில் வால்மீகியின் வருகையால் கதை மீண்டும் தொடரும். ‘பொன் தேவைப்பட்டவன் பொன்னைப் பெற்றான்’ என்ற வாக்கியத்தால், ஒவ்வொரு இரப்பவனின் விருப்பமும் தனித்தனியே நிறைவேற்றப்பட்டது என்பது அறியப்படுகிறது — எவன் எதை விரும்பினானோ அவன் அதைப் பெற்றான். ‘குன்றவில்லை’ என்ற சொல்லால், ஆண்டின் இறுதியிலும் கொடையின் உற்சாகம் குறையவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது; இதுவே யாகத்தின் நீடித்த பெருமை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಮುಂದಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಭರತನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೃಷ್ಣಸಾರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಋತ್ವಿಜರೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿ — ಅಂದರೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿ — ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನೈಮಿಷಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಪರಮ ಅದ್ಭುತವಾದ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ — ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದನು. ಅವನು ನೈಮಿಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತಂದರು; ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನ್ನಪಾನಾದಿಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಉಪಕರಣಗಳು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವು; ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಭರತನು ರಾಜರ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ವಿಭೀಷಣನು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಸೇವಕನಾದನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪರಿವಾರಸಹಿತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಬಹುಮೂಲ್ಯವಾದ ಬಿಡಾರಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ 5–8 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿವೆ — ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.083.005–008 ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣಸಾರ ಕುದುರೆ — ಕೃಷ್ಣಮೃಗದಂತೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ್ದು — ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೇಮಕವು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಭರತನೊಡನೆ ರಾಜಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲ ಮನಬಂದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ರಕ್ಷಕರು ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿನ ರಾಜರು ರಾಮನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಇಲ್ಲವೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ — ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ತಾವಾಗಿಯೇ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಂದೇ ಪದದ ಮಾತು ಅವನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞವಾಟದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಭರತನ ಕೌಶಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಹೊರಟಿದ್ದನು.

ಹೀಗೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವು ನಡೆಯಿತು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕುದುರೆಯ ಸಂಚಾರವೂ ಸಾಗಿತು. ರಾಜಸಿಂಹನಾದ ರಾಮನ ಆ ಉತ್ತಮವಾದ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಯಮೇಧದಲ್ಲಿ ಬೇರಾವ ಶಬ್ದವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ — ಯಾಚಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುವವರೆಗೆ ‘ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ’ ಎಂಬುದೊಂದೇ. ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ರತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ದಾನ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಗೌಡಗಳು — ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಿನಿಸುಗಳು — ಮತ್ತು ಖಾಂಡವಗಳು (ಸಕ್ಕರೆಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು), ಯಾಚಕರ ತುಟಿಯಿಂದ ಮಾತು ಹೊರಡುವ ಮುನ್ನವೇ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ವೇಗವನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ, ದಾನವಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಲಿನರಾಗಲಿ, ದೀನರಾಗಲಿ, ಕೃಶರಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ‘ಛಂದತಃ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಯಾಚಕನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ತಕ್ಕ ದಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟುದೂ ಅಲ್ಲ. ದಾನಿಗಳೂ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು — ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳೋ ಮಿತ್ರರೋ ಆಗಿದ್ದವರು ಈಗ ರಾಮನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರೂ ದಾನಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ದೇಹಿ ದೇಹಿ’ (ಕೊಡಿ, ಕೊಡಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಯಜ್ಞದ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬೇರಾವ ಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾತು ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌಡಗಳೂ ಖಾಂಡವಗಳೂ ಸಿಹಿ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು — ಇದರಿಂದ ಯಾಚಕರ ಭೋಜನದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಲಿನಃ’ (ಯಾರೂ ಮಲಿನರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಫಲವು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ದೈನ್ಯ, ಕೃಶತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿವೆ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಚಿರಜೀವಿ ಮುನಿಗಳೂ ದಾನಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದರು. ಚಿನ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಧನವನ್ನು ಬಯಸಿದವನು ಧನವನ್ನು, ರತ್ನವನ್ನು ಬಯಸಿದವನು ರತ್ನವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಡೆಬಿಡದೆ ದಾನಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಿ, ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ, ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ತಪೋಧನರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಇಂದ್ರನದಾಗಲಿ, ಸೋಮನದಾಗಲಿ, ಯಮನದಾಗಲಿ, ವರುಣನದಾಗಲಿ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಾನರರು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಂತಿದ್ದರು; ವಸ್ತ್ರ, ಧನ, ಅನ್ನಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದವರಿಗೆ ತುಂಬಿದ ಕೈಗಳಿಂದ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ ರಾಜಸಿಂಹನ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವು ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ನಡೆಯಿತು, ಕುಂದಲಿಲ್ಲ — ಅದರ ಶೋಭೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಪಂಕ್ತಿಗಳದ್ದು. ಚಿರಜೀವಿ ಮುನಿಗಳ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಯಜ್ಞದ ಅಪೂರ್ವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನೇಕ ಯುಗಗಳನ್ನು ಕಂಡವರೂ ಇಂತಹದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಗಿಂತಲೂ ರಾಮನ ಯಜ್ಞ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪೂರ್ಣಹಸ್ತಾಃ’ (ತುಂಬಿದ ಕೈಯವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನಿಗಳ ಕೈಗಳು ಎಂದೂ ಬರಿದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಕಡಿಮೆ, ವರ್ಣನೆಯಾದರೋ ಹೇರಳ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ಯವಾನ್ ಸುವರ್ಣೇನ ಸುವರ್ಣಂ ಲಭತೇ’ (ಚಿನ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯಾಚಕನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪೂರೈಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನ ಚ ಹೀಯತೇ’ (ಕುಂದಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದಾನದ ಉತ್ಸಾಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಯಜ್ಞದ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಮಹಿಮೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ആജ്ഞാപിച്ച സാധനസാമഗ്രികളെല്ലാം മുഴുവനായും വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടയച്ചശേഷം ഭരതന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞ കൃഷ്ണസാരമായ കുതിരയെ വിട്ടയച്ചു. ഋത്വിക്കുകളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ കുതിരയുടെ കാര്യത്തിൽ നിയോഗിച്ച് — അതായത് കുതിരയെ പിന്തുടരാനും കാക്കാനും ഏൽപ്പിച്ച് — കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നൈമിശത്തിലേക്കു ചെന്നു. പരമാദ്ഭുതമായ യജ്ഞവാടം കണ്ട് മഹാബാഹുവായ അദ്ദേഹം അതുല്യമായ ആഹ്ലാദം അനുഭവിച്ചു; ‘ശ്രീമാൻ’ — അതിമനോഹരം — എന്ന് പറയുകയും ചെയ്തു. നൈമിശത്തിൽ അദ്ദേഹം വസിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു; രാമൻ അവരെ തിരികെ ആദരിച്ചു. അന്നപാനാദികളും വസ്ത്രങ്ങളും എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും നൽകപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഭരതൻ രാജാക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്നതിൽ നിയുക്തനായി. സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാത്മാക്കളായ വാനരർ ഭക്തിയോടും ശ്രദ്ധയോടുംകൂടി ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പാൻ തുടങ്ങി. അനേകം രാക്ഷസരോടൊപ്പം ഏകാഗ്രചിത്തനായ വിഭീഷണൻ ഉഗ്രതപസ്വികളായ ഋഷിമാരുടെ ഭൃത്യനായിത്തീർന്നു. നരശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ രാമൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർക്കായി വിലയേറിയ പാർപ്പിടങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടത്തെ 5–8 ശ്ലോകങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളുമായി ഏറെക്കുറെ സമാനാർഥമുള്ളവയാണ് — അച്ചടിപ്പതിപ്പ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 7.083.005–008 എന്നിവ രണ്ടിടത്തും അച്ചടിക്കുന്നു; ഇവിടെ അവയുടെ ക്രമം അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്. കൃഷ്ണസാരമായ കുതിര — കൃഷ്ണമൃഗത്തെപ്പോലെ കറുപ്പുനിറമുള്ളത് — അശ്വമേധത്തിനു യോഗ്യമാണ് എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. കുതിരയെ കാക്കാൻ ലക്ഷ്മണനെ നിയോഗിച്ചത് അദ്ദേഹം എത്രമാത്രം വിശ്വാസപാത്രമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; ശത്രുഘ്നനും ഭരതനോടൊപ്പം രാജസത്കാരത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലു സഹോദരന്മാരും യജ്ഞത്തിൽ അവരവരുടെ ചുമതലകളിൽ നിയുക്തരാണ്. അശ്വമേധത്തിൽ കുതിര ഒരു വർഷം ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അതിന്റെ രക്ഷകർ പിന്നാലെ പോകുന്നു; അതു ചെല്ലുന്നിടത്തെല്ലാം രാജാക്കന്മാർ രാമന്റെ ആധിപത്യം അംഗീകരിക്കുകയോ യുദ്ധം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയില്ല — രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും സ്വമേധയാ ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന രാമന്റെ ഒറ്റവാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തോഷം ചുരുക്കത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. യജ്ഞവാടത്തിന്റെ നിർമാണം ഭരതന്റെ വൈദഗ്ധ്യമാണ്, കാരണം അദ്ദേഹമാണ് മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടിരുന്നത്.

ഇങ്ങനെ നന്നായി സംവിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ട അശ്വമേധയജ്ഞം നടന്നു; ലക്ഷ്മണൻ നന്നായി കാത്തുസൂക്ഷിച്ച ആ കുതിരയുടെ സഞ്ചാരവും തുടർന്നു. രാജസിംഹമായ രാമന്റെ ആ ഉത്തമമായ യജ്ഞശ്രേഷ്ഠത്തിൽ — അശ്വമേധത്തിൽ — മറ്റൊരു ശബ്ദവും ഉണ്ടായില്ല; ‘ഇഷ്ടംപോലെ കൊടുക്കൂ, കൊടുക്കൂ’ എന്നതു മാത്രം, യാചകർ തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ. അത്രത്തോളം ആ മഹാത്മാവിന്റെ മുഖ്യയാഗത്തിൽ സകല വസ്തുക്കളും ദാനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ശർക്കരകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പലതരം ഗൗഡങ്ങളും ഖാണ്ഡവങ്ങളും — യാചകരുടെ ചുണ്ടിൽനിന്നു വാക്കു പുറത്തുവരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ വാനരരും രാക്ഷസരും കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞതായി കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ദാനത്തിന്റെ വേഗം അതിശയോക്തിയോടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — യാചന വായിൽനിന്നു പുറപ്പെടുംമുമ്പേ ദാനം കയ്യിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കും. ആ യജ്ഞത്തിൽ മുഷിഞ്ഞവനോ ദീനനോ മെലിഞ്ഞവനോ ആയി ഒരാളും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ‘ഛന്ദതഃ’ (ഇഷ്ടംപോലെ) എന്ന പദം യാചകന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കനുസരിച്ചുള്ള ദാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പരിമിതമായോ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയോ അല്ല. ദാതാക്കളും വാനരരും രാക്ഷസരുമാണ് — മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളോ മിത്രങ്ങളോ ആയിരുന്നവർ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ യജ്ഞത്തിൽ സേവകരും ദാതാക്കളുമാണ്. ‘കൊടുക്കൂ, കൊടുക്കൂ’ എന്ന ആവർത്തനം യജ്ഞത്തിലെ കോലാഹലം കേൾപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ മറ്റൊരു ശബ്ദവും കേൾക്കാനില്ല. ‘ഇതല്ലാതെ മറ്റൊരു വാക്കും കേട്ടിരുന്നില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതുതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗൗഡങ്ങളും ഖാണ്ഡവങ്ങളും മധുരപലഹാരങ്ങളാണ് — ഇതിലൂടെ യാചകരുടെ ഭക്ഷണത്തിന്റെയും പൂർണത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന കശ്ചിന്മലിനഃ’ (മുഷിഞ്ഞവൻ ആരുമില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം സമൂഹത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു — ദാരിദ്ര്യവും ദൈന്യവും ശോഷണവും പാടേ ഇല്ലാതായി. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു.

ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ രാജാവിന്റെ യജ്ഞശ്രേഷ്ഠത്തിൽ വന്നുചേർന്ന ചിരഞ്ജീവികളായ മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാർപോലും ദാനപ്രവാഹത്താൽ ഇത്രയും അലംകൃതമായ ഒരു യജ്ഞം ഓർമിച്ചില്ല. സ്വർണംകൊണ്ട് ആവശ്യമുള്ളവന് സ്വർണം ലഭിച്ചു; ധനം ആഗ്രഹിച്ചവനു ധനവും രത്നം ആഗ്രഹിച്ചവനു രത്നവും ലഭിച്ചു. ഇടവിടാതെ ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഹിരണ്യത്തിന്റെയും സ്വർണത്തിന്റെയും രത്നങ്ങളുടെയും വസ്ത്രങ്ങളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ കാണപ്പെട്ടു. തപോധനന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ദ്രന്റെയോ സോമന്റെയോ യമന്റെയോ വരുണന്റെയോ ഇത്തരമൊരു യജ്ഞം മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല.’ എല്ലായിടത്തും വാനരരും എല്ലായിടത്തും രാക്ഷസരും നിന്നിരുന്നു; വസ്ത്രവും ധനവും അന്നവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് നിറഞ്ഞ കൈകളോടെ അവർ ധാരാളം നൽകി. രാജസിംഹന്റെ സർവഗുണസമ്പന്നമായ ഇത്തരമൊരു യജ്ഞം ഒരു വർഷത്തിലേറെ നടന്നു; അതു ക്ഷയിച്ചില്ല — അതിന്റെ ശോഭ കുറഞ്ഞില്ല. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്. ചിരഞ്ജീവികളായ മുനിമാരുടെ സാക്ഷ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ അപൂർവത തെളിയിക്കുന്നു — അനേകം യുഗങ്ങൾ കണ്ടവർപോലും ഇതുപോലൊന്ന് ഓർക്കുന്നില്ല. നാലു ലോകപാലന്മാരുടെ പേരെടുത്തു പറയുന്നതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ യജ്ഞങ്ങളെക്കാളും രാമന്റെ യജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘പൂർണഹസ്താഃ’ (നിറഞ്ഞ കൈകളോടെ) എന്ന പദത്താൽ ദാതാക്കളുടെ കൈകൾ ഒരിക്കലും ഒഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ ഗതി കുറവാണ്, വർണന ധാരാളവും — അടുത്ത സർഗത്തിൽ വാല്മീകിയുടെ ആഗമനത്തോടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടുനീങ്ങും. ‘സ്വർണംകൊണ്ട് ആവശ്യമുള്ളവന് സ്വർണം ലഭിച്ചു’ എന്ന വാക്യത്തിൽനിന്ന് ഓരോ യാചകന്റെയും ആഗ്രഹം പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം നിറവേറ്റപ്പെട്ടു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം — ആർ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, അവന് അതു ലഭിക്കുന്നു. ‘ന ച ഹീയതേ’ (ക്ഷയിക്കുന്നില്ല) എന്ന പദത്താൽ വർഷാന്ത്യത്തിലും ദാനത്തിന്റെ ഉത്സാഹം കുറഞ്ഞില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് യജ്ഞത്തിന്റെ ദീർഘകാലമഹിമ.

When he had quickly sent on ahead all the provisions ordered in the previous sarga, Rāma, Bharata's elder brother, released a black horse that bore the proper marks. He set Lakṣmaṇa, together with the officiating priests, to follow and guard the horse, and then Kākutstha went with his army to Naimiṣa. When he saw the wonderful sacrificial enclosure, the mighty-armed one felt boundless joy and exclaimed, "Splendid!" While he stayed in Naimiṣa all the kings brought him gifts, and Rāma honoured them in return. Food, drink, clothing and every kind of provision were given out, and Bharata with Śatrughna was charged with honouring the kings. The great-souled monkeys with Sugrīva, clean and attentive, took charge of serving the brahmins' food, and Vibhīṣaṇa, with many rākṣasas and ever watchful, became the servant of the seers of fierce austerity. The mighty best of men assigned costly lodgings to the great kings and their followers. The black horse, dark like the black antelope, was fit for the horse-sacrifice. Setting Lakṣmaṇa to guard the horse shows how fully he was trusted, and Śatrughna too was busy with Bharata honouring the kings, so all four brothers had their own tasks at the sacrifice. In a horse-sacrifice the horse roams freely for a year with its guards behind it, and wherever it goes the kings either accept Rāma's overlordship or fight. Here no battle is told: such was Rāma's power that all the kings came of their own accord with gifts. Rāma's one word, "Splendid!", sums up his contentment, and the building of the enclosure was Bharata's skill, since he had gone ahead.

So the well-ordered horse-sacrifice went forward, and the horse's wandering proceeded under Lakṣmaṇa's careful guard. At that splendid horse-sacrifice of the great-souled lion among kings no other sound was heard but "Give! Give whatever they wish!" until every petitioner was satisfied, so much was given at that supreme rite. All kinds of sweets made of jaggery and candied delicacies were given by the monkeys and rākṣasas before a word of request had left the lips of those who asked, and no one there was soiled, wretched or thin. The speed of the giving is told with hyperbole: the request has not yet left the mouth, and the gift is already in hand. "Whatever they wish" means giving as the asker desires, without measure and without reluctance. The givers are monkeys and rākṣasas, once enemies or allies in war, now servants and givers at Rāma's sacrifice. The repeated "Give! Give!" lets us hear the clamour of the sacrifice, in which no other sound could be heard. The sweets show that even the petitioners' meals were complete. "No one was soiled" shows the sacrifice's fruit in society: poverty, wretchedness and hunger were wholly gone. The ideal of Rāma's reign is quietly reflected here.

At that splendid sacrifice of the king, crowded with happy, well-fed people, even the great long-lived sages who had come could remember no sacrifice like it, so adorned with floods of gifts. Whoever wanted gold received gold, whoever wanted wealth received wealth, and whoever wanted jewels received jewels. A heap of silver, gold, jewels and garments could be seen, given away without pause. "Not Śakra, nor Soma, nor Yama, nor Varuṇa has had such a sacrifice before," said the ascetics. Everywhere stood monkeys and everywhere rākṣasas, giving generously with full hands to all who wanted clothes, wealth and food. Such was the sacrifice of the lion among kings, endowed with every excellence; it went on for more than a year and never flagged. The witness of the long-lived sages proves the sacrifice unprecedented: those who had seen many ages remembered nothing like it. By naming four guardians of the world, the poet suggests that Rāma's sacrifice surpassed even those of the gods. "Full hands" means the givers' hands were never empty. In this sarga the story moves little and the description is lavish; in the next the story will move again with the coming of Vālmīki. "Whoever wanted gold received gold" shows that each petitioner's wish was met separately: whatever one wanted, one received. And "never flagged" means that even at the year's end the zeal for giving had not waned; that was the lasting greatness of the sacrifice.