इलस्य कथाम् एवम् आख्याय अमितप्रभः काकुत्स्थः रामः भ्रातृभ्यां सह स्थितः लक्ष्मणं पुनः धर्मयुक्तम् इदं वचः आह — ‘वसिष्ठं वामदेवं जाबालिं काश्यपं च, अश्वमेधपुरस्कृतान् सर्वप्रवरान् द्विजान् च, एतान् सर्वान् समानीय मन्त्रयित्वा च, हे लक्ष्मण, लक्षणसम्पन्नं हयं समाधिना विमोक्ष्यामि।’ पूर्वसर्गस्य कथा एव अस्य निश्चयस्य कारणम् — यथा अश्वमेधेन इलः पुरुषत्वं लेभे, तथा रामः अपि तेन यज्ञेन लोकस्य श्रेयः इच्छति। राघवेण उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः लक्ष्मणः सर्वान् द्विजान् समाहूय राघवं दर्शयामास। ते द्विजाः देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनं सुदुराधर्षं राघवं दृष्ट्वा आशीर्भिः समपूजयन्। प्राञ्जलिः भूत्वा राघवः तान् द्विजसत्तमान् अश्वमेधाश्रितं धर्मसंयुक्तं वचः उवाच। ते अपि रामस्य तत् वचनं श्रुत्वा वृषध्वजं शिवं नमस्कृत्य सर्वे द्विजाः सर्वशः अश्वमेधं पूजयन्ति स्म — एषः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, किन्तु पूर्वसर्गेण सह सम्बद्धः, यत्र अश्वमेधः शिवस्य प्रियः उक्तः। तेषां द्विजमुख्यानाम् अश्वमेधाश्रितम् अद्भुतदर्शनं वाक्यं श्रुत्वा रामः भृशं प्रीतः अभवत्। राजा अपि ब्राह्मणानां पादयोः प्रणमति, अञ्जलिं बद्ध्वा वदति — एषा रामस्य धर्मनिष्ठा विनयश्च। यज्ञः केवलं राज्ञः इच्छया न, अपि तु विदुषां सम्मत्या एव आरभ्यते इति मर्यादा अत्र पालिता। वसिष्ठादयः चत्वारः ऋषयः अयोध्यायाः राजपुरोहिताः, ये पूर्वं अभिषेके अपि उपस्थिताः आसन्; अतः तेषाम् एव प्रथमं स्मरणम्। ‘समाधिना’ इति पदेन रामस्य सावधानता सूच्यते। एवं प्रथमः अंशः मन्त्रणेन अनुमोदनेन च समाप्यते।

तेषां कर्म अनुमतं विज्ञाय रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, महात्मने सुग्रीवाय सन्देशं प्रेषयस्व — महद्भिः बहुभिः वनौकसां हरिभिः सार्धम् आगच्छ, भद्रं ते, महोत्सवम् अनुभोक्तुम्। अतुलविक्रमः विभीषणः अपि कामगैः बहुभिः राक्षसैः वृतः अश्वमेधं महायज्ञम् आयातु। ये मे प्रियचिकीर्षवः महाभागाः राजानः, ते अपि सानुगाः यज्ञभूमिनिरीक्षकाः क्षिप्रम् आयान्तु। देशान्तरगताः ये धर्मसमाहिताः द्विजाः, तान् सर्वान् अश्वमेधाय आमन्त्रयस्व। हे महाबाहो, तपोधनाः ऋषयः, देशान्तरगताः सदाराः सर्वे द्विजातयः च आहूयन्ताम्।’ अत्र रामस्य मित्राणि युद्धकालस्य सहायाः — वानराः राक्षसाः च — प्रथमं स्मर्यन्ते; ततः राजानः, ततः ब्राह्मणाः ऋषयश्च। एषः क्रमः रामस्य कृतज्ञतां दर्शयति — ये संकटे सहायाः अभवन्, ते उत्सवे अपि प्रथमाः। ‘महोत्सवम् अनुभोक्तुम्’ इति पदेन यज्ञः केवलं कर्म न, किन्तु सर्वेषां हर्षस्य अवसरः इति सूच्यते। ‘सदाराः’ इति विशेषणेन द्विजानां पत्नीनाम् अपि आमन्त्रणं ज्ञायते। समीक्षिते अपि एते श्लोकाः सन्ति, किन्तु तत्र ‘नरव्याघ्र’, ‘धर्मपरायणाः’, ‘महर्षयः’ इत्यादयः पाठभेदाः। ‘कामगैः’ इति विशेषणं राक्षसानां स्वेच्छागमनशक्तिं स्मारयति, यया ते दूरात् अपि शीघ्रम् आगन्तुं शक्नुवन्ति। एवं त्रिलोकस्य प्रतिनिधयः यज्ञे समागच्छन्ति इति कविः दर्शयति। लक्ष्मणः एव सन्देशानां प्रेषकः।

रामः पुनः आदिशत् — ‘तथैव तालावचराः सूत्रधाराः, नटाः नर्तकाः च आहूयन्ताम्। गोमत्याः तीरे नैमिषे वने सुमहान् यज्ञवाटः आज्ञाप्यताम्, हे महाबाहो; तत् हि स्थानं पुण्यम् अनुत्तमम्। समन्ततः शान्तयः शान्तिकर्माणि प्रवर्तन्ताम्। हे रघुनन्दन, शतशः धर्मज्ञाः नैमिषे अनुत्तमं क्रतुमुख्यं तं महायज्ञम् अनुभूय कृतार्थाः भवन्तु। आगतः सर्वः अयं जनः तुष्टः पुष्टः यथाविधि मानितः च प्रतियास्यति; हे धर्मज्ञ, शीघ्रं जनः आमन्त्र्यताम्।’ एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति; वुल्गेटस्य विस्तरः एव। नैमिषारण्यं पुराणेषु पुण्यतमं क्षेत्रं प्रसिद्धम्, अतः यज्ञस्य स्थानं तत्र चितम्। अयोध्यायां न, किन्तु वने यज्ञः — एतेन वाल्मीकेः आश्रमस्य सामीप्यं सम्भवति, यत् अग्रे कुशलवयोः आगमनस्य हेतुः भविष्यति। ‘तुष्टः पुष्टः मानितः’ इति त्रयं आतिथ्यस्य पूर्णतां दर्शयति — भोजनेन तुष्टिः, दानेन पुष्टिः, सत्कारेण मानः। ‘शान्तयः’ इति पदेन यज्ञस्य निर्विघ्नसमाप्त्यर्थं शान्तिविधानं सूचितम्; हिन्दीभाष्यम् अपि शान्तिविधानं प्रारम्भयत इति वदति। नटनर्तकानाम् आमन्त्रणेन यज्ञः उत्सवरूपः अपि भवति — धर्मकर्म लोकरञ्जनं च उभयं रामस्य राज्ये सह प्रवर्तते। शतशः धर्मज्ञानाम् उपस्थितिः यज्ञस्य प्रामाण्यं वर्धयति।

‘हे महाबल, वपुष्मतां तण्डुलानां शतं वाहसहस्राणि, तिलमुद्गस्य अयुतं च अग्रे प्रयातु; चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च अतोऽनुरूपं स्नेहं घृततैलादिकं, संक्षिप्तं अपिष्टं गन्धं चन्दनादिकं च; हिरण्यस्य शतोत्तराः बहुलाः सुवर्णकोट्यः च — भरतम् अग्रतः कृत्वा समाधिना अग्रे गच्छतु। अन्तरापणवीथ्यः सर्वे नटनर्तकाः, सूदाः, नित्यं यौवनशालिन्यः बहवः नार्यः च; भरतेन सह सैन्यानि अग्रतः यान्तु; नैगमान्, बालवृद्धान्, सुसमाहितान् द्विजान्, कर्मान्तिकान् वर्धकिनः, कोशाध्यक्षान्, नैगमान्, मम सर्वाः मातॄः, कुमाराणाम् अन्तःपुराणि, मम पत्नीं काञ्चनीं प्रतिमां, दीक्षायां कर्मणि च ज्ञान् द्विजान् — अग्रतः कृत्वा महायशाः भरतः अग्रे गच्छतु।’ अत्र सम्भाराणां विस्तृता सूची — धान्यानि, धनानि, जनाः — यज्ञस्य महिमानं दर्शयति। ‘काञ्चनीं मम पत्नीम्’ इति पदं मार्मिकम् — सीता परित्यक्ता, तथापि धर्मपत्न्याः स्थाने सुवर्णमयी सीताप्रतिमा एव यज्ञे स्थाप्यते; रामः अन्यां भार्यां न स्वीकरोति। भरतस्य नेतृत्वं द्विवारम् उक्तम् (२१, २५) — सः एव सर्वस्य व्यवस्थापकः। समीक्षिते चणकादीनां वर्णनं, नार्यः सूदाश्च, सैन्यानां प्रयाणं च न दृश्यन्ते; ‘समाधिना’ इत्यस्य स्थाने ‘महामतिः’ इति पाठः। ‘वपुष्मताम्’ इति तण्डुलानां विशेषणं तेषां स्थूलतां शुभ्रतां च सूचयति। एतावत् धनं धान्यं च यज्ञस्य दानार्थं, न तु राज्ञः भोगार्थम् — एषा दानधर्मस्य महिमा। मातरः अपि यज्ञं द्रष्टुं गच्छन्ति, येन कुटुम्बस्य समग्रता दर्शिता। एतेन सर्वेण अयोध्यायाः समृद्धिः अपि व्यञ्जिता।

ततः नरश्रेष्ठः महाबलः रामः महौजसां पार्थिवानां सानुगानां कृते महार्हाः उपकार्याः — वासस्थानानि पटमण्डपान् — व्यादिदेश। महात्मनाम् अनुगानां कृते अन्नपानानि वस्त्राणि च व्यवस्थापितानि। तदा शत्रुघ्नसहितः भरतः यातः। सुग्रीवसहिताः महात्मानः वानराः अपि तदा आगताः, विप्राणां प्रवराः सर्वे परिवेषणं च चक्रुः — हिन्दीभाष्यं वानराः … ब्राह्मणेभ्यः अन्नपरिवेषणं कुर्वन्ति स्म इति विवृणोति। विभीषणः अपि बहुभिः राक्षसैः स्त्रीभिः च वृतः उग्रतपसां महात्मनाम् ऋषीणां पूजां चक्रे। युद्धे ये वानराः राक्षसाः च शस्त्राणि धृतवन्तः, ते अत्र यज्ञे सेवकाः — एषः रामराज्यस्य शान्तेः सङ्केतः। विशेषः — एते चत्वारः श्लोकाः समीक्षितस्य ७.०८३.००५–००८ इत्येतेषां वुल्गेटरूपम्, ये अग्रिमे सर्गे (९२.५–८) अपि किञ्चित् भिन्नपाठेन पुनः मुद्रिताः। अतः अस्य सर्गस्य अन्ते मुद्रणे एकः पुनरावृत्तः अंशः दृश्यते। सुग्रीवः विभीषणः च सेवायां स्वयं प्रवृत्तौ — एतेन ज्ञायते यत् तेषां रामे भक्तिः राज्यलाभात् अपि महत्तरा। एवं यज्ञस्य पूर्वतयारी समाप्ता; अग्रिमे सर्गे अश्वविमोचनं यज्ञस्य प्रवृत्तिः च वर्णयिष्येते। ‘भरतः स तदा यातः’ इति पदेन भरतः अग्रे प्रस्थितः इति ज्ञायते, रामः पश्चात् अग्रिमे सर्गे अश्वं मुक्त्वा नैमिषं गमिष्यति। राक्षसानां स्त्रियः अपि सेवायां सहभागिन्यः इति विशेषः। एवं आतिथ्यस्य व्यवस्था सर्वतः पूर्णा अभवत्।

ఇలుని కథను ఇలా చెప్పి అమితకాంతి గల కాకుత్స్థుడైన రాముడు సోదరులతో కలిసి ఉండి లక్ష్మణునితో మళ్ళీ ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘వసిష్ఠుని, వామదేవుని, జాబాలిని, కాశ్యపుని, అశ్వమేధాన్ని ముందుంచుకొనే శ్రేష్ఠులైన ద్విజులందరినీ, వీరందరినీ రప్పించి, మంత్రాలోచన చేసి, లక్ష్మణా, లక్షణసంపన్నమైన అశ్వాన్ని జాగ్రత్తగా విడిచిపెడతాను.’ పూర్వ సర్గలోని కథే ఈ నిశ్చయానికి కారణం — అశ్వమేధంతో ఇలుడు పురుషత్వాన్ని పొందినట్లే, రాముడు కూడా ఆ యజ్ఞంతో లోక శ్రేయస్సును కోరుకుంటున్నాడు. రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని వేగంగా పనిచేసే లక్ష్మణుడు ద్విజులందరినీ పిలిపించి రాఘవుని దర్శనం చేయించాడు. పాదాభివందనం చేసిన, దేవునితో సమానుడైన, ఎదిరించరానివాడైన రాఘవుని చూసి ఆ ద్విజులు అతనిని ఆశీర్వాదాలతో పూజించారు. రాఘవుడు చేతులు జోడించి ఆ ద్విజసత్తములతో అశ్వమేధానికి సంబంధించిన, ధర్మయుక్తమైన మాట చెప్పాడు. వారు కూడా రాముని ఆ మాట విని వృషభధ్వజుడైన శివునికి నమస్కరించి, ద్విజులందరూ అన్నివిధాలా అశ్వమేధాన్ని కొనియాడారు — ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాని పూర్వ సర్గతో సంబంధం కలిగి ఉంది, అక్కడ అశ్వమేధం శివునికి ప్రియమని చెప్పబడింది. ఆ ద్విజముఖ్యులు చెప్పిన, అశ్వమేధానికి సంబంధించిన, అద్భుతంగా తోచే మాట విని రాముడు ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. రాజు కూడా బ్రాహ్మణుల పాదాలకు ప్రణమిల్లుతాడు, చేతులు జోడించి మాట్లాడుతాడు — ఇది రాముని ధర్మనిష్ఠ, వినయం. యజ్ఞం కేవలం రాజు ఇష్టంతో కాదు, విద్వాంసుల సమ్మతితోనే ఆరంభించబడుతుంది అనే మర్యాద ఇక్కడ పాటించబడింది. వసిష్ఠుడు మొదలైన నలుగురు ఋషులు అయోధ్య రాజపురోహితులు, పూర్వం పట్టాభిషేకంలో కూడా ఉన్నవారు; అందువల్ల వారినే మొదట స్మరించడం. ‘సమాధినా’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదంతో రాముని సావధానత సూచించబడింది. ఇలా మొదటి భాగం మంత్రాలోచనతో, అనుమోదంతో ముగుస్తుంది.

వారి కర్మకు అనుమతి లభించిందని తెలుసుకొని రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి సందేశం పంపు — “వనవాసులైన అనేకమంది గొప్ప వానరులతో కలిసి రా, నీకు మేలగుగాక, మహోత్సవాన్ని అనుభవించడానికి.” అతులవిక్రముడైన విభీషణుడు కూడా ఇష్టానుసారం సంచరించే అనేకమంది రాక్షసులతో కలిసి మహాయజ్ఞమైన అశ్వమేధానికి రావాలి. నాకు ప్రియం చేయాలనుకునే మహాభాగ్యశాలులైన రాజులు కూడా తమ అనుచరులతో యజ్ఞభూమిని చూడటానికి త్వరగా రావాలి. ఇతర దేశాలకు వెళ్ళిన, ధర్మనిష్ఠ గల ద్విజులందరినీ అశ్వమేధానికి ఆహ్వానించు. మహాబాహూ, తపోధనులైన ఋషులనూ, ఇతర దేశాలలో ఉన్న ద్విజులందరినీ భార్యలతో సహా పిలిపించాలి.’ ఇక్కడ రాముని మిత్రులు, యుద్ధకాలపు సహాయకులు — వానరులూ రాక్షసులూ — మొదట స్మరించబడ్డారు; తరువాత రాజులు, తరువాత బ్రాహ్మణులూ ఋషులూ. ఈ క్రమం రాముని కృతజ్ఞతను చూపిస్తుంది — సంకటంలో సహాయపడినవారే ఉత్సవంలో కూడా మొదటివారు. ‘మహోత్సవాన్ని అనుభవించడానికి’ అనే పదంతో యజ్ఞం కేవలం కర్మ కాదు, అందరికీ ఆనంద సందర్భం అని సూచించబడింది. ‘సదారాః’ (భార్యలతో సహా) అనే విశేషణంతో ద్విజుల భార్యలకు కూడా ఆహ్వానం ఉందని తెలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి, కాని అక్కడ ‘నరవ్యాఘ్ర’, ‘ధర్మపరాయణాః’, ‘మహర్షయః’ మొదలైన పాఠభేదాలు ఉన్నాయి. ‘కామగైః’ (ఇష్టానుసారం సంచరించే) అనే విశేషణం రాక్షసుల స్వేచ్ఛాగమన శక్తిని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో వారు దూరం నుండి కూడా త్వరగా రాగలరు. ఇలా ముల్లోకాల ప్రతినిధులూ యజ్ఞానికి వస్తారని కవి చూపిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుడే సందేశాలను పంపేవాడు.

రాముడు మళ్ళీ ఇలా ఆదేశించాడు — ‘అలాగే తాళం వేసే వాద్యకారులనూ, సూత్రధారులనూ, నటులనూ, నర్తకులనూ పిలిపించాలి. మహాబాహూ, గోమతీ తీరాన నైమిశ వనంలో ఎంతో గొప్ప యజ్ఞవాటికను ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించు; ఆ స్థానం పుణ్యమైనది, సాటిలేనిది. అన్నివైపులా శాంతులు, శాంతికర్మలు జరగాలి. రఘునందనా, వందలాది ధర్మజ్ఞులు నైమిశంలో క్రతువులలో ముఖ్యమైన, సాటిలేని ఆ మహాయజ్ఞాన్ని అనుభవించి కృతార్థులు కావాలి. వచ్చిన జనులందరూ సంతృప్తులై, పుష్టులై, యథావిధిగా గౌరవించబడి తిరిగి వెళ్తారు; ధర్మజ్ఞా, త్వరగా జనులను ఆహ్వానించు.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇవి ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విస్తరణే. నైమిశారణ్యం పురాణాలలో అత్యంత పుణ్యక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధం, అందువల్ల యజ్ఞస్థానంగా అది ఎంపిక చేయబడింది. అయోధ్యలో కాదు, వనంలో యజ్ఞం — దీని వల్ల వాల్మీకి ఆశ్రమం సమీపంలో ఉండటం సాధ్యమవుతుంది, ఇది ముందు కుశలవుల రాకకు కారణమవుతుంది. ‘సంతృప్తులు, పుష్టులు, గౌరవించబడినవారు’ అనే మూడూ ఆతిథ్యపు పూర్ణతను చూపిస్తాయి — భోజనంతో తృప్తి, దానంతో పుష్టి, సత్కారంతో గౌరవం. ‘శాంతయః’ అనే పదంతో యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగియడం కోసం శాంతి విధానం సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శాంతి విధానాన్ని ప్రారంభింపజేయి’ అని చెపుతుంది. నటులనూ నర్తకులనూ ఆహ్వానించడంతో యజ్ఞం ఉత్సవరూపం కూడా పొందుతుంది — ధర్మకర్మా లోకరంజనా రెండూ రాముని రాజ్యంలో కలిసి సాగుతాయి. వందలాది ధర్మజ్ఞుల ఉపస్థితి యజ్ఞపు ప్రామాణికతను పెంచుతుంది.

‘మహాబలా, బలిసిన బియ్యం నూరువేల బండ్లు, పదివేల బండ్ల నువ్వులూ పెసలూ ముందుగా వెళ్ళాలి; శనగలు, ఉలవలు, మినుములు, ఉప్పు, వీటికి తగిన నెయ్యి నూనె మొదలైన స్నేహద్రవ్యాలు, సంక్షిప్తంగా సిద్ధంచేసిన, పొడి చేయని చందనాది గంధద్రవ్యాలు; బంగారం, వందకు మించిన అనేక కోట్ల సువర్ణం — భరతుని ముందుంచుకొని జాగ్రత్తగా ముందుకు వెళ్ళాలి. మధ్యలో అంగళ్ళ వీధులు, నటులూ నర్తకులూ అందరూ, వంటవాళ్ళూ, నిత్యయౌవనవతులైన అనేకమంది స్త్రీలూ; భరతునితో కలిసి సైన్యాలు ముందు వెళ్ళాలి; నగర ప్రముఖులను, బాలవృద్ధులను, ఏకాగ్రచిత్తులైన ద్విజులను, పనివారిని, వడ్రంగులను, కోశాధ్యక్షులను, వర్తకులను, నా తల్లులందరినీ, కుమారుల అంతఃపురాలను, బంగారు ప్రతిమ అయిన నా పత్నిని, దీక్షలోనూ కర్మలోనూ నిపుణులైన ద్విజులను — ముందుంచుకొని మహాయశస్వి అయిన భరతుడు ముందుగా వెళ్ళాలి.’ ఇక్కడ సంభారాల విస్తృతమైన జాబితా — ధాన్యాలు, ధనం, జనులు — యజ్ఞపు మహిమను చూపిస్తుంది. ‘బంగారు ప్రతిమ అయిన నా పత్ని’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — సీత పరిత్యక్తురాలు, అయినప్పటికీ ధర్మపత్ని స్థానంలో బంగారు సీతాప్రతిమనే యజ్ఞంలో ఉంచుతారు; రాముడు మరొక భార్యను స్వీకరించడు. భరతుని నాయకత్వం రెండుసార్లు చెప్పబడింది (21, 25 శ్లోకాలలో) — అతడే సర్వానికీ వ్యవస్థాపకుడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో శనగలు మొదలైనవాటి వర్ణన, స్త్రీలూ వంటవాళ్ళూ, సైన్యాల ప్రయాణం కనిపించవు; ‘సమాధినా’కు బదులు ‘మహామతిః’ అనే పాఠం ఉంది. ‘వపుష్మతాం’ (బలిసిన) అనే బియ్యపు విశేషణం వాటి స్థూలత్వాన్నీ తెల్లదనాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇంత ధనమూ ధాన్యమూ యజ్ఞంలో దానం కోసమే, రాజు భోగం కోసం కాదు — ఇది దానధర్మపు మహిమ. తల్లులు కూడా యజ్ఞాన్ని చూడటానికి వెళ్తున్నారు, దాని వల్ల కుటుంబపు సమగ్రత చూపబడింది. వీటన్నిటితో అయోధ్య సమృద్ధి కూడా వ్యంజితమైంది.

తరువాత నరశ్రేష్ఠుడూ మహాబలుడూ అయిన రాముడు మహాతేజస్వులైన రాజుల కోసం, వారి అనుచరుల కోసం విలువైన విడిదులను — నివాసస్థానాలనూ, వస్త్రమండపాలనూ — ఏర్పాటు చేయమని ఆదేశించాడు. మహాత్ముల అనుచరుల కోసం అన్నపానాలూ వస్త్రాలూ ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. అప్పుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి భరతుడు బయలుదేరాడు. సుగ్రీవునితో కలిసి మహాత్ములైన వానరులు కూడా అప్పుడు వచ్చారు, వారు శ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణులందరికీ వడ్డించారు — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వానరులు బ్రాహ్మణులకు భోజనం వడ్డించే పని చేసేవారు’ అని వివరిస్తుంది. విభీషణుడు కూడా అనేకమంది రాక్షసులతో, స్త్రీలతో కలిసి ఉగ్రతపస్సు గల మహాత్ములైన ఋషులను పూజించాడు. యుద్ధంలో ఆయుధాలు ధరించిన వానరులూ రాక్షసులూ ఇక్కడ యజ్ఞంలో సేవకులు — ఇది రామరాజ్యపు శాంతికి సంకేతం. విశేషం — ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.083.005–008 శ్లోకాల ప్రచలిత పాఠ (వల్గేట్) రూపం, ఇవి తరువాతి సర్గలో (92.5–8) కూడా కొంచెం భిన్నమైన పాఠంతో మళ్ళీ ముద్రించబడ్డాయి. అందువల్ల ఈ సర్గ చివర ముద్రణలో ఒక పునరావృత భాగం కనిపిస్తుంది. సుగ్రీవుడూ విభీషణుడూ స్వయంగా సేవలో నిమగ్నులయ్యారు — దీనితో రాముని పట్ల వారి భక్తి రాజ్యలాభం కంటే కూడా గొప్పదని తెలుస్తుంది. ఇలా యజ్ఞపు ముందస్తు సన్నాహాలు ముగిశాయి; తరువాతి సర్గలో అశ్వవిమోచనమూ యజ్ఞ ప్రవర్తనమూ వర్ణించబడతాయి. ‘భరతః స తదా యాతః’ (అప్పుడు ఆ భరతుడు బయలుదేరాడు) అనే పదంతో భరతుడు ముందుగా బయలుదేరాడని తెలుస్తుంది, రాముడు తరువాత, తరువాతి సర్గలో, అశ్వాన్ని విడిచిపెట్టి నైమిశానికి వెళ్తాడు. రాక్షస స్త్రీలు కూడా సేవలో పాల్గొనడం ఒక విశేషం. ఇలా ఆతిథ్య వ్యవస్థ అన్నివిధాలా పూర్ణమైంది.

இவ்வாறு இலனின் கதையைச் சொல்லிவிட்டு, அளவற்ற ஒளியுடைய காகுத்ஸ்தனான ராமன் தம்பியர் இருவருடன் இருந்தபடி லக்ஷ்மணனிடம் மீண்டும் அறம் தழுவிய இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘வசிஷ்டரையும் வாமதேவரையும் ஜாபாலியையும் காசியபரையும், அசுவமேதத்தை முன்னிட்டுக் கருதும் எல்லாச் சிறந்த அந்தணர்களையும் — இவர்கள் அனைவரையும் வரவழைத்து ஆலோசித்த பின், லக்ஷ்மணா, நல்லிலக்கணங்கள் நிறைந்த குதிரையைக் கவனத்தோடு அவிழ்த்து விடுவேன்.’ முந்தைய சர்க்கத்தின் கதையே இந்த முடிவுக்குக் காரணம் — அசுவமேதத்தால் இலன் ஆண்மை பெற்றதுபோல, ராமனும் அந்த யாகத்தால் உலக நன்மையை விரும்புகிறான். ராகவன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, விரைந்து செயல்படும் லக்ஷ்மணன் அந்தணர்கள் அனைவரையும் அழைத்து ராகவனிடம் காட்டினான். தேவனைப் போன்றவனும், தங்கள் பாதங்களை வணங்கியவனும், எளிதில் வெல்ல முடியாதவனுமான ராகவனைக் கண்டு அந்த அந்தணர்கள் ஆசிகளால் அவனைப் பூஜித்தனர். கைகூப்பிய ராகவன் அந்தணர்களுள் சிறந்த அவர்களிடம் அசுவமேதம் பற்றிய அறம் தழுவிய சொல்லைச் சொன்னான். ராமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அந்த அந்தணர்கள் அனைவரும் காளைக்கொடியுடைய சிவனை வணங்கி, எல்லா வகையிலும் அசுவமேதத்தைப் போற்றினர் — இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; ஆனால் அசுவமேதம் சிவனுக்கு உகந்தது என்று சொல்லப்பட்ட முந்தைய சர்க்கத்தோடு தொடர்புடையது. அந்தணர்களுள் முதன்மையான அவர்களின் அசுவமேதம் பற்றிய அற்புதமான சொல்லைக் கேட்டு ராமன் மிகவும் மகிழ்ந்தான். அரசனும் அந்தணர்களின் பாதங்களில் வணங்குகிறான், கைகூப்பிப் பேசுகிறான் — இது ராமனின் அறப்பற்றும் பணிவும். யாகம் அரசனின் விருப்பத்தால் மட்டுமன்றி அறிஞர்களின் ஒப்புதலோடேயே தொடங்கப்படுகிறது என்ற மரபு இங்கே காக்கப்பட்டுள்ளது. வசிஷ்டர் முதலிய நான்கு முனிவர்கள் அயோத்தியின் அரசப் புரோகிதர்கள்; முன்பு முடிசூட்டலிலும் அவர்கள் இருந்தனர்; ஆகவே அவர்களே முதலில் நினைவுகூரப்படுகிறார்கள். ‘கவனத்தோடு’ (ஸமாதினா) என்ற சொல்லால் ராமனின் எச்சரிக்கை உணர்வு சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு முதல் பகுதி ஆலோசனையோடும் ஒப்புதலோடும் நிறைவுபெறுகிறது.

அவர்கள் செயலுக்கு ஒப்புதல் அளித்ததை அறிந்து ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளை உடையவனே, மகாத்மாவான சுக்ரீவனுக்குச் செய்தி அனுப்பு — “காட்டில் வாழும் பெரிய பல வானரர்களோடு பெருவிழாவைக் கண்டு மகிழ வா, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்.” ஒப்பற்ற வீரமுடைய விபீஷணனும் விருப்பம்போல் செல்லும் பல அரக்கர்கள் சூழ அசுவமேதம் என்ற பெருவேள்விக்கு வரட்டும். என் விருப்பத்தை நிறைவேற்ற விரும்பும் பெரும்பேறுடைய அரசர்களும் தங்கள் பரிவாரத்தோடு யாகபூமியைக் காண விரைந்து வரட்டும். வேறு நாடுகளுக்குச் சென்றுள்ள, அறத்தில் நிலைபெற்ற அந்தணர்கள் அனைவரையும் அசுவமேதத்துக்கு அழை. நீண்ட கைகளை உடையவனே, தவச்செல்வர்களான முனிவர்களும், வேறு நாடுகளில் உள்ள இருபிறப்பாளர்கள் அனைவரும் தங்கள் மனைவியரோடு அழைக்கப்படட்டும்.’ இங்கே போர்க்காலத்தில் உதவிய ராமனின் நண்பர்கள் — வானரர்களும் அரக்கர்களும் — முதலில் நினைவுகூரப்படுகிறார்கள்; பிறகு அரசர்கள், பிறகு அந்தணர்களும் முனிவர்களும். இந்த வரிசை ராமனின் நன்றியுணர்வைக் காட்டுகிறது — இக்கட்டில் உதவியவர்கள் விழாவிலும் முதன்மையானவர்கள். ‘பெருவிழாவைக் கண்டு மகிழ’ என்ற சொல்லால் யாகம் வெறும் சடங்கல்ல, அனைவரும் மகிழும் தருணம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘மனைவியரோடு’ என்ற அடைமொழியால் அந்தணர்களின் மனைவியரும் அழைக்கப்பட்டனர் என்று தெரிகிறது. திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் இந்தச் சுலோகங்கள் உள்ளன; ஆனால் அங்கே ‘நரவ்யாக்ர’ (மனிதருள் புலியே), ‘தர்மபராயணா:’ (அறத்தில் பற்றுடையோர்), ‘மஹர்ஷய:’ (மகரிஷிகள்) போன்ற பாட வேறுபாடுகள் உள்ளன. ‘விருப்பம்போல் செல்லும்’ என்ற அடைமொழி அரக்கர்களின் விருப்பப்படி பயணிக்கும் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது; அதனால் அவர்கள் தொலைவிலிருந்தும் விரைவில் வர முடியும். இவ்வாறு மூவுலகின் பிரதிநிதிகளும் யாகத்துக்கு ஒன்றுகூடுகிறார்கள் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். செய்திகளை அனுப்புபவன் லக்ஷ்மணனே.

ராமன் மீண்டும் ஆணையிட்டான் — ‘அவ்வாறே தாளம் போடுவோரும், சூத்திரதாரிகளும், நடிகர்களும், நடனக் கலைஞர்களும் அழைக்கப்படட்டும். நீண்ட கைகளை உடையவனே, கோமதி நதிக்கரையில் நைமிசக் காட்டில் மிகப் பெரிய யாகசாலை அமைக்க ஆணையிடு; அந்த இடம் ஒப்பற்ற புனிதமானது அல்லவா. எங்கும் சாந்தி கர்மங்கள் தொடங்கப்படட்டும். ரகுநந்தனா, நூற்றுக்கணக்கான அறமறிந்தோர் நைமிசத்தில் யாகங்களுள் சிறந்த அந்த ஒப்பற்ற பெருவேள்வியை அனுபவித்து நிறைவு பெறட்டும். வந்திருக்கும் இந்த மக்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து, வளம்பெற்று, முறைப்படி மதிக்கப்பட்டுத் திரும்பிச் செல்வார்கள்; அறமறிந்தவனே, விரைவில் மக்களை அழை.’ இந்த நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இவை வல்கேட் பாடத்தின் விரிவே. நைமிசாரண்யம் புராணங்களில் மிகப் புனிதமான தலமாகப் புகழ்பெற்றது; ஆகவே யாகத்தின் இடம் அங்கே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டது. அயோத்தியில் அல்ல, காட்டில் யாகம் — இதனால் வால்மீகியின் ஆசிரமம் அருகில் இருப்பது சாத்தியமாகிறது; அதுவே பின்னர் குசன், லவன் வருகைக்குக் காரணமாகும். ‘மகிழ்ந்து, வளம்பெற்று, மதிக்கப்பட்டு’ என்ற மூன்றும் விருந்தோம்பலின் முழுமையைக் காட்டுகின்றன — உணவால் மகிழ்ச்சி, தானத்தால் வளம், உபசாரத்தால் மதிப்பு. ‘சாந்தி கர்மங்கள்’ என்ற சொல்லால் யாகம் இடையூறின்றி நிறைவுபெறுவதற்கான சாந்தி விதானம் சுட்டப்படுகிறது; இந்தி உரையும் ‘சாந்தி விதானத்தைத் தொடங்கச் செய்’ என்று சொல்கிறது. நடிகர்களையும் நடனக் கலைஞர்களையும் அழைப்பதால் யாகம் ஒரு விழாவாகவும் ஆகிறது — அறச்செயலும் மக்களை மகிழ்விப்பதும் ராமனின் அரசில் சேர்ந்தே நடைபெறுகின்றன. நூற்றுக்கணக்கான அறமறிந்தோரின் வருகை யாகத்தின் நம்பகத்தன்மையைக் கூட்டுகிறது.

‘பெரும் வலிமையுடையவனே, பருமனான அரிசி நூறாயிரம் வண்டிச் சுமைகளும், எள்ளும் பயறும் பத்தாயிரம் சுமைகளும் முன்னே செல்லட்டும்; கடலை, கொள், உளுந்து, உப்பு ஆகியவையும், அவற்றுக்கு ஏற்ற அளவில் நெய், எண்ணெய் முதலிய கொழுப்புப் பொருள்களும், சுருக்கமாக அரைக்கப்படாத சந்தனம் முதலிய நறுமணப் பொருள்களும்; பொன்னும், நூற்றுக்கு மேற்பட்ட பல கோடிப் பொற்காசுகளும் — பரதனை முன்னிட்டுக் கவனத்தோடு முன்னே செல்லட்டும். இடையிடையே கடைவீதிகளும், நடிகர், நடனக் கலைஞர் அனைவரும், சமையல்காரர்களும், எப்போதும் இளமைப் பொலிவுடைய பல பெண்களும்; பரதனோடு படைகளும் முன்னே செல்லட்டும்; நகரப் பெரியோர்கள், சிறுவர்கள், முதியோர்கள், மனவொருமை கொண்ட அந்தணர்கள், கைவினைஞர்கள், தச்சர்கள், கருவூல அதிகாரிகள், வணிகர்கள், என் தாய்மார் அனைவரும், இளவரசர்களின் அந்தப்புரங்கள், என் மனைவியின் பொற்சிலை, தீக்ஷையிலும் யாகச் சடங்குகளிலும் வல்ல அந்தணர்கள் — இவர்களை முன்னிட்டுப் பெரும்புகழ் உடைய பரதன் முன்னே செல்லட்டும்.’ இங்கே பொருள்களின் விரிவான பட்டியல் — தானியங்கள், செல்வம், மக்கள் — யாகத்தின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. ‘என் மனைவியின் பொற்சிலை’ என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது — சீதை கைவிடப்பட்டாள், இருந்தும் தர்மபத்தினியின் இடத்தில் பொன்னாலான சீதையின் சிலையே யாகத்தில் வைக்கப்படுகிறது; ராமன் வேறு மனைவியை ஏற்கவில்லை. பரதனின் தலைமை இருமுறை (21, 25) சொல்லப்பட்டுள்ளது — அவனே எல்லாவற்றையும் ஒழுங்கமைப்பவன். திறனாய்வுப் பதிப்பில் கடலை முதலியவற்றின் வர்ணனையும், பெண்களும் சமையல்காரர்களும், படைகளின் புறப்பாடும் காணப்படவில்லை; ‘ஸமாதினா’ (கவனத்தோடு) என்பதற்குப் பதிலாக ‘மஹாமதி:’ (பேரறிவாளன்) என்ற பாடம் உள்ளது. ‘பருமனான’ (வபுஷ்மதாம்) என்ற அரிசியின் அடைமொழி அதன் பருமனையும் வெண்மையையும் சுட்டுகிறது. இவ்வளவு செல்வமும் தானியமும் யாகத்தில் தானம் செய்வதற்காகவே, அரசனின் இன்பத்துக்காக அல்ல — இது தான தர்மத்தின் மகிமை. தாய்மாரும் யாகத்தைக் காணச் செல்கிறார்கள்; அதனால் குடும்பத்தின் முழுமை காட்டப்படுகிறது. இவை அனைத்தாலும் அயோத்தியின் செழிப்பும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

பிறகு மனிதருள் சிறந்த, பெரும் வலிமையுடைய ராமன், பேராற்றல் மிக்க அரசர்களுக்கும் அவர்களின் பரிவாரத்துக்கும் விலையுயர்ந்த தங்குமிடங்களையும் — வாழ்விடங்களையும் துணிக் கூடாரங்களையும் — அமைக்க ஆணையிட்டான். மகாத்மாக்களைப் பின்தொடர்ந்து வந்தவர்களுக்கு உணவும் பானமும் ஆடைகளும் ஏற்பாடு செய்யப்பட்டன. அப்போது சத்ருக்னனோடு பரதன் புறப்பட்டான். சுக்ரீவனோடு மகாத்மாக்களான வானரர்களும் அப்போது வந்துசேர்ந்தனர்; அவர்கள் அனைவரும் சிறந்த அந்தணர்களுக்கு உணவு பரிமாறினர் — இந்தி உரை இதை ‘வானரர்கள் … அந்தணர்களுக்குச் சமையல் உணவு பரிமாறும் பணியைச் செய்தனர்’ என்று விளக்குகிறது. விபீஷணனும் பல அரக்கர்களும் பெண்களும் சூழ, கடுந்தவமுடைய மகாத்மாக்களான முனிவர்களைப் பூஜித்தான். போரில் ஆயுதம் ஏந்திய வானரர்களும் அரக்கர்களும் இங்கே யாகத்தில் பணியாளர்கள் — இது ராமராஜ்யத்தின் அமைதிக்கான அடையாளம். ஒரு சிறப்பு — இந்த நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பின் 7.083.005–008 சுலோகங்களின் வல்கேட் வடிவம்; இவை அடுத்த சர்க்கத்திலும் (92.5–8) சற்று வேறுபட்ட பாடத்தோடு மீண்டும் அச்சிடப்பட்டுள்ளன. ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் பதிப்பில் மீண்டும் வரும் ஒரு பகுதி காணப்படுகிறது. சுக்ரீவனும் விபீஷணனும் தாமே சேவையில் ஈடுபட்டனர் — இதனால் அவர்களுக்கு ராமனிடம் உள்ள பக்தி அரசு பெற்றதைவிடப் பெரியது என்று தெரிகிறது. இவ்வாறு யாகத்துக்கான முன்னேற்பாடுகள் முடிந்தன; அடுத்த சர்க்கத்தில் குதிரையை அவிழ்த்துவிடுவதும் யாகம் தொடங்குவதும் வர்ணிக்கப்படும். ‘அப்போது பரதன் புறப்பட்டான்’ என்ற சொல்லால் பரதன் முன்னதாகப் புறப்பட்டான் என்று தெரிகிறது; ராமன் பின்னர் அடுத்த சர்க்கத்தில் குதிரையை அவிழ்த்துவிட்டு நைமிசத்துக்குச் செல்வான். அரக்கர் குலப் பெண்களும் சேவையில் பங்கேற்றனர் என்பது ஒரு சிறப்பு. இவ்வாறு விருந்தோம்பலின் ஏற்பாடு எல்லா வகையிலும் முழுமையடைந்தது.

ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ಸಹೋದರರೊಡನಿದ್ದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನೂ, ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆಯೇ ಈ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ರಾಮನೂ ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಲೋಕದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ರಾಘವನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ, ದೇವಸಮಾನನಾದ, ಅತಿ ದುರ್ಜಯನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಂಡು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಕೈಮುಗಿದು ರಾಘವನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವರೂ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಶಿವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಮುಖರ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದನು. ರಾಜನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವಿನಯ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ನಾಲ್ವರು ಋಷಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಪುರೋಹಿತರು, ಹಿಂದೆ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನೇ ಮೊದಲು ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಮಾಧಿನಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸು — “ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ಮಹಾವಾನರರೊಡನೆ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಾ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.” ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬರಲಿ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರೂ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬೇಗನೆ ಬರಲಿ. ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿರುವ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ, ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜರನ್ನೂ ಅವರ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಕರೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಿತ್ರರಾದ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಸಹಾಯಕರು — ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು — ಮೊದಲು ನೆನೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅನಂತರ ರಾಜರು, ಅನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾದವರು ಉತ್ಸವದಲ್ಲೂ ಮೊದಲಿಗರು. ‘ಮಹೋತ್ಸವಮ್ ಅನುಭೋಕ್ತುಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಕೇವಲ ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸದಾರಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಆಮಂತ್ರಣವಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರ’, ‘ಧರ್ಮಪರಾಯಣಾಃ’, ‘ಮಹರ್ಷಯಃ’ ಮೊದಲಾದ ಪಾಠಭೇದಗಳಿವೆ. ‘ಕಾಮಗೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರು ದೂರದಿಂದಲೂ ಬೇಗನೆ ಬರಬಲ್ಲರು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವವನು.

ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ತಾಳ ನುಡಿಸುವವರನ್ನೂ, ಸೂತ್ರಧಾರರನ್ನೂ, ನಟರನ್ನೂ, ನರ್ತಕರನ್ನೂ ಕರೆಸಿರಿ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಗೋಮತೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞವಾಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಆ ಸ್ಥಳ ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ಅನುಪಮವಾದುದು. ಸುತ್ತಲೂ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯಲಿ. ರಘುನಂದನನೇ, ನೂರಾರು ಧರ್ಮಜ್ಞರು ನೈಮಿಷದಲ್ಲಿ ಕ್ರತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆ ಅನುಪಮ ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಲಿ. ಬಂದ ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ, ಪುಷ್ಟರಾಗಿ, ಯಥಾವಿಧಿ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವರು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಬೇಗನೆ ಜನರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸು.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಸ್ತಾರವೇ. ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯತಮ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವನದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ — ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಕುಶ-ಲವರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ‘ತುಷ್ಟಃ ಪುಷ್ಟಃ ಮಾನಿತಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಆತಿಥ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಭೋಜನದಿಂದ ತುಷ್ಟಿ, ದಾನದಿಂದ ಪುಷ್ಟಿ, ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾನ. ‘ಶಾಂತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಸಮಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶಾಂತಿವಿಧಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶಾಂತಿವಿಧಾನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿರಿ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಟ-ನರ್ತಕರ ಆಮಂತ್ರಣದಿಂದ ಯಜ್ಞ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕರಂಜನೆ ಎರಡೂ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ನೂರಾರು ಧರ್ಮಜ್ಞರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಹಾಬಲನೇ, ದಪ್ಪವಾದ ಅಕ್ಕಿಯ ನೂರು ಸಾವಿರ ಹೇರುಗಳೂ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಹೇರು ಎಳ್ಳು-ಹೆಸರುಗಳೂ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ಕಡಲೆ, ಹುರುಳಿ, ಉದ್ದು, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತುಪ್ಪ-ಎಣ್ಣೆ ಮೊದಲಾದ ಜಿಡ್ಡಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ, ಅರೆಯದ ಚಂದನಾದಿ ಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು; ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಶಿಗಳೂ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಸುವರ್ಣವೂ — ಭರತನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳೂ, ಎಲ್ಲ ನಟ-ನರ್ತಕರೂ, ಅಡುಗೆಯವರೂ, ನಿತ್ಯ ಯೌವನಶಾಲಿನಿಯರಾದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ; ಭರತನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯಗಳು ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ; ನೈಗಮರನ್ನೂ, ಬಾಲ-ವೃದ್ಧರನ್ನೂ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ, ಕರ್ಮಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನೂ, ಬಡಗಿಗಳನ್ನೂ, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನೂ, ನೈಗಮರನ್ನೂ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ, ಕುಮಾರರ ಅಂತಃಪುರಗಳನ್ನೂ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನೂ, ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಭರತನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೋಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿ — ಧಾನ್ಯಗಳು, ಧನಗಳು, ಜನರು — ಯಜ್ಞದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂಚನೀಂ ಮಮ ಪತ್ನೀಮ್’ (ನನ್ನ ಚಿನ್ನದ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಸೀತೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳು, ಆದರೂ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯ ಸೀತಾಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನೇ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಬೇರೆ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (21, 25) — ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಲೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಅಡುಗೆಯವರು, ಸೈನ್ಯಗಳ ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಸಮಾಧಿನಾ’ ಎಂಬುದರ ಬದಲು ‘ಮಹಾಮತಿಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ವಪುಷ್ಮತಾಮ್’ ಎಂಬ ಅಕ್ಕಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ದಪ್ಪತನವನ್ನೂ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳು ಯಜ್ಞದ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಜನ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಇದು ದಾನಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ. ತಾಯಂದಿರೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಸಮಗ್ರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ರಾಜರಿಗೂ ಅವರ ಅನುಚರರಿಗೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಬಿಡಾರಗಳನ್ನು — ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಬಟ್ಟೆಯ ಮಂಟಪಗಳನ್ನು — ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರ ಅನುಚರರಿಗಾಗಿ ಅನ್ನ-ಪಾನೀಯಗಳೂ ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಂಡವು. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಭರತನು ಹೊರಟನು. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರೂ ಆಗ ಬಂದರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸಿದರು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಾನರರು … ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಡುಗೆ ಬಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರು — ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಶಾಂತಿಯ ಸಂಕೇತ. ವಿಶೇಷ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.083.005–008ರ ವಲ್ಗೇಟ್ ರೂಪ; ಇವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ (92.5–8) ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ ಪಾಠದೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುನರಾವೃತ್ತ ಭಾಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರು ತಾವೇ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಕ್ತಿ ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತರ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ಆರಂಭ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ‘ಭರತಃ ಸ ತದಾ ಯಾತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಮುಂದಾಗಿ ಹೊರಟನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅನಂತರ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೈಮಿಷಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ಹೀಗೆ ಆತಿಥ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

ഇലന്റെ കഥ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുതീർത്തശേഷം, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമിരുന്ന അമിതപ്രഭനായ കാകുത്സ്ഥൻ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു വീണ്ടും ധർമയുക്തമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും ജാബാലിയെയും കാശ്യപനെയും, അശ്വമേധത്തിൽ മുൻനിൽക്കുന്ന എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണരെയും — ഇവരെയെല്ലാം വരുത്തി ആലോചിച്ചശേഷം, ലക്ഷ്മണാ, ലക്ഷണമൊത്ത കുതിരയെ ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ അഴിച്ചുവിടും.’ മുൻസർഗത്തിലെ കഥതന്നെയാണ് ഈ തീരുമാനത്തിനു കാരണം — അശ്വമേധത്താൽ ഇലൻ പുരുഷത്വം നേടിയതുപോലെ, രാമനും ആ യജ്ഞത്താൽ ലോകത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാഘവൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി രാഘവനെ കാണിച്ചു. ദേവതുല്യനും തങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചവനും ആർക്കും ജയിക്കാനാവാത്തവനുമായ രാഘവനെ കണ്ട് ആ ബ്രാഹ്മണർ ആശീർവാദങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് രാഘവൻ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് അശ്വമേധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനെ നമസ്കരിച്ച് എല്ലാവിധത്തിലും അശ്വമേധത്തെ പ്രശംസിച്ചു — ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; എന്നാൽ അശ്വമേധം ശിവനു പ്രിയമാണെന്നു പറഞ്ഞ മുൻസർഗവുമായി ഇതു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ ബ്രാഹ്മണമുഖ്യന്മാരുടെ അശ്വമേധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ഭുതകരമായ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി. രാജാവും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്നു, കൈകൂപ്പി സംസാരിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയും വിനയവും. യജ്ഞം രാജാവിന്റെ ഇച്ഛകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിദ്വാന്മാരുടെ സമ്മതത്തോടെ മാത്രമാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് എന്ന മര്യാദ ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. വസിഷ്ഠൻ മുതലായ നാലു ഋഷിമാർ അയോധ്യയിലെ രാജപുരോഹിതന്മാരാണ്; മുമ്പ് അഭിഷേകത്തിലും അവർ സന്നിഹിതരായിരുന്നു; അതിനാൽ അവരെയാണ് ആദ്യം സ്മരിക്കുന്നത്. ‘സമാധിനാ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആദ്യഭാഗം ആലോചനയോടും അനുമോദനത്തോടുംകൂടി സമാപിക്കുന്നു.

അവർ കർമത്തിന് അനുമതി നൽകിയെന്നറിഞ്ഞ് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനു സന്ദേശം അയയ്ക്കുക — വനവാസികളായ വലിയ അനേകം വാനരന്മാരോടൊപ്പം, നിനക്കു മംഗളം, ഈ മഹോത്സവം അനുഭവിക്കാൻ വരിക എന്ന്. അതുല്യവിക്രമനായ വിഭീഷണനും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അശ്വമേധമെന്ന മഹായജ്ഞത്തിനു വരട്ടെ. എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗരായ രാജാക്കന്മാരും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം യജ്ഞഭൂമി കാണാനായി വേഗം വരട്ടെ. മറ്റു ദേശങ്ങളിലുള്ള ധർമനിഷ്ഠരായ ബ്രാഹ്മണരെയെല്ലാം അശ്വമേധത്തിനു ക്ഷണിക്കുക. മഹാബാഹോ, തപോധനരായ ഋഷിമാരെയും മറ്റു ദേശങ്ങളിലുള്ള എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ക്ഷണിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ മിത്രങ്ങളായ യുദ്ധകാലത്തെ സഹായികളെ — വാനരരെയും രാക്ഷസരെയും — ആദ്യം സ്മരിക്കുന്നു; പിന്നെ രാജാക്കന്മാരെ, പിന്നെ ബ്രാഹ്മണരെയും ഋഷിമാരെയും. ഈ ക്രമം രാമന്റെ കൃതജ്ഞത കാണിക്കുന്നു — ആപത്തിൽ സഹായിച്ചവർ ഉത്സവത്തിലും മുന്നിൽ. ‘മഹോത്സവം അനുഭോക്തും’ (മഹോത്സവം അനുഭവിക്കാൻ) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞം വെറും കർമമല്ല, എല്ലാവർക്കും ഹർഷത്തിന്റെ അവസരമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സദാരാഃ’ (ഭാര്യമാരോടൊപ്പം) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഭാര്യമാർക്കും ക്ഷണമുണ്ടെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. സമീക്ഷിതപാഠത്തിലും ഈ ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ അവിടെ ‘നരവ്യാഘ്ര’, ‘ധർമപരായണാഃ’, ‘മഹർഷയഃ’ മുതലായ പാഠഭേദങ്ങളുണ്ട്. ‘കാമഗൈഃ’ (ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസരുടെ സ്വേച്ഛാഗമനശക്തി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അവർക്കു വേഗം വരാൻ കഴിയും. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികൾ യജ്ഞത്തിൽ ഒത്തുചേരുന്നുവെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. സന്ദേശങ്ങൾ അയയ്ക്കുന്നതു ലക്ഷ്മണൻതന്നെ.

രാമൻ വീണ്ടും ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘അതുപോലെ താളവാദ്യക്കാരെയും സൂത്രധാരന്മാരെയും നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിപ്പിക്കുക. മഹാബാഹോ, ഗോമതീതീരത്ത് നൈമിശവനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു യജ്ഞശാല ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക; ആ സ്ഥലം പുണ്യവും അനുത്തമവുമാണല്ലോ. ചുറ്റും ശാന്തികർമങ്ങൾ ആരംഭിക്കട്ടെ. രഘുനന്ദനാ, നൂറുകണക്കിനു ധർമജ്ഞർ നൈമിശത്തിൽ ക്രതുശ്രേഷ്ഠമായ ആ അനുത്തമമായ മഹായജ്ഞം അനുഭവിച്ച് കൃതാർഥരാകട്ടെ. വന്നുചേരുന്ന ഈ ജനങ്ങളെല്ലാം തൃപ്തരായി, പുഷ്ടരായി, യഥാവിധി ആദരിക്കപ്പെട്ടു മടങ്ങിപ്പോകും; ധർമജ്ഞാ, വേഗം ജനങ്ങളെ ക്ഷണിക്കുക.’ ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ വിസ്തരണമാണ്. നൈമിശാരണ്യം പുരാണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പുണ്യമായ ക്ഷേത്രമായി പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ യജ്ഞത്തിന്റെ സ്ഥലം അവിടെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. അയോധ്യയിലല്ല, വനത്തിലാണു യജ്ഞം — ഇതിനാൽ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിന്റെ സാമീപ്യം സാധ്യമാകുന്നു; മുന്നോട്ട് കുശലവന്മാരുടെ ആഗമനത്തിന് ഇതു കാരണമാകും. ‘തുഷ്ടഃ പുഷ്ടഃ മാനിതഃ’ (തൃപ്തൻ, പുഷ്ടൻ, ആദരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന ത്രയം ആതിഥ്യത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു — ഭക്ഷണത്താൽ തൃപ്തി, ദാനത്താൽ പുഷ്ടി, സത്കാരത്താൽ മാനം. ‘ശാന്തയഃ’ (ശാന്തികൾ) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞം വിഘ്നമില്ലാതെ പൂർത്തിയാകാനുള്ള ശാന്തിവിധാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ശാന്തിവിധാനം ആരംഭിപ്പിക്കുക’ എന്നു പറയുന്നു. നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും ക്ഷണിക്കുന്നതിലൂടെ യജ്ഞം ഉത്സവരൂപവുമാകുന്നു — ധർമകർമവും ലോകരഞ്ജനവും രാമന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരുമിച്ചു നടക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ധർമജ്ഞരുടെ സാന്നിധ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘മഹാബലാ, നല്ല തടിച്ച അരി നൂറായിരം വണ്ടികളും, എള്ളും ചെറുപയറും പതിനായിരം വണ്ടികളും മുമ്പേ പോകട്ടെ; കടലയും മുതിരയും ഉഴുന്നും ഉപ്പും, അതിനനുസരിച്ച് നെയ്യ്, എണ്ണ മുതലായ സ്നേഹദ്രവ്യങ്ങളും, ചുരുക്കിയതും പൊടിക്കാത്തതുമായ ചന്ദനം മുതലായ ഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും; നൂറിലേറെ സ്വർണക്കൂമ്പാരങ്ങളും അനേകം കോടി സ്വർണനാണയങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ഭരതനെ മുൻനിർത്തി ശ്രദ്ധയോടെ മുമ്പേ പോകട്ടെ. ഇടയിലുള്ള അങ്ങാടിവീഥികളും, എല്ലാ നടന്മാരും നർത്തകരും, പാചകക്കാരും, എന്നും യൗവനശാലിനികളായ അനേകം സ്ത്രീകളും; ഭരതനോടൊപ്പം സൈന്യങ്ങളും മുമ്പേ പോകട്ടെ; നഗരപ്രമുഖന്മാരെയും ബാലന്മാരെയും വൃദ്ധരെയും ഏകാഗ്രചിത്തരായ ബ്രാഹ്മണരെയും പണിക്കാരെയും തച്ചന്മാരെയും ഭണ്ഡാരാധ്യക്ഷന്മാരെയും വ്യാപാരികളെയും എന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരെയും കുമാരന്മാരുടെ അന്തഃപുരങ്ങളെയും എന്റെ ഭാര്യയുടെ സ്വർണപ്രതിമയെയും ദീക്ഷയിലും കർമത്തിലും അറിവുള്ള ബ്രാഹ്മണരെയും മുൻനിർത്തി മഹായശസ്വിയായ ഭരതൻ മുമ്പേ പോകട്ടെ.’ ഇവിടെ സാധനസാമഗ്രികളുടെ വിസ്തൃതമായ പട്ടിക — ധാന്യങ്ങൾ, ധനം, ജനങ്ങൾ — യജ്ഞത്തിന്റെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. ‘കാഞ്ചനീം മമ പത്നീം’ (എന്റെ ഭാര്യയുടെ സ്വർണപ്രതിമ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, എങ്കിലും ധർമപത്നിയുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണമയമായ സീതാപ്രതിമതന്നെയാണ് യജ്ഞത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത്; രാമൻ മറ്റൊരു ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ഭരതന്റെ നേതൃത്വം രണ്ടുവട്ടം പറയപ്പെടുന്നു (21, 25) — അദ്ദേഹമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും വ്യവസ്ഥാപകൻ. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കടല മുതലായവയുടെ വർണനയും സ്ത്രീകളും പാചകക്കാരും സൈന്യങ്ങളുടെ പ്രയാണവും കാണുന്നില്ല; ‘സമാധിനാ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്നതിനു പകരം ‘മഹാമതിഃ’ (മഹാബുദ്ധിമാൻ) എന്ന പാഠം. ‘വപുഷ്മതാം’ (തടിച്ച) എന്ന അരിയുടെ വിശേഷണം അതിന്റെ വലുപ്പവും വെണ്മയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്രയും ധനവും ധാന്യവും യജ്ഞത്തിലെ ദാനത്തിനുള്ളതാണ്, രാജാവിന്റെ ഭോഗത്തിനല്ല — ഇതാണ് ദാനധർമത്തിന്റെ മഹിമ. അമ്മമാരും യജ്ഞം കാണാൻ പോകുന്നു; ഇതിലൂടെ കുടുംബത്തിന്റെ സമഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാംകൊണ്ട് അയോധ്യയുടെ സമൃദ്ധിയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ നരശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ രാമൻ മഹൗജസ്വികളായ രാജാക്കന്മാർക്കും അവരുടെ അനുചരന്മാർക്കുംവേണ്ടി വിലയേറിയ ഉപകാര്യകൾ — വാസസ്ഥലങ്ങളും കൂടാരമണ്ഡപങ്ങളും — ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. മഹാത്മാക്കളുടെ അനുചരന്മാർക്കായി അന്നപാനങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ഏർപ്പാടു ചെയ്തു. അപ്പോൾ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും അപ്പോൾ എത്തിച്ചേർന്നു; അവരിലെ ശ്രേഷ്ഠരെല്ലാം ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പി — ‘വാനരന്മാർ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്ന ജോലി ചെയ്തു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വിവരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും അനേകം രാക്ഷസരാലും സ്ത്രീകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് ഉഗ്രതപസ്വികളായ മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെ പൂജിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ആയുധമേന്തിയ വാനരരും രാക്ഷസരും ഇവിടെ യജ്ഞത്തിൽ സേവകരാണ് — ഇതു രാമരാജ്യത്തിന്റെ ശാന്തിയുടെ സൂചനയാണ്. ഒരു സവിശേഷത — ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലെ 7.083.005–008 എന്നിവയുടെ വൾഗേറ്റ് രൂപമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലും (92.5–8) അൽപം ഭിന്നപാഠത്തോടെ ഇവ വീണ്ടും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഭാഗം കാണുന്നു. സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും സ്വയം സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു — ഇതിൽനിന്ന് രാമനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തി രാജ്യലാഭത്തെക്കാൾ വലുതാണെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ മുന്നൊരുക്കം സമാപിച്ചു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടുന്നതും യജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭവും വർണിക്കപ്പെടും. ‘ഭരതഃ സ തദാ യാതഃ’ (അപ്പോൾ ആ ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടു) എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; രാമൻ പിന്നീട്, അടുത്ത സർഗത്തിൽ, കുതിരയെ അഴിച്ചുവിട്ടശേഷം നൈമിശത്തിലേക്കു പോകും. രാക്ഷസസ്ത്രീകളും സേവനത്തിൽ പങ്കാളികളാണ് എന്നതു സവിശേഷമാണ്. ഇങ്ങനെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ എല്ലാവിധത്തിലും പൂർണമായി.

When he had told his brothers the story of Ila, Kākutstha Rāma of boundless splendour spoke again to Lakṣmaṇa, in words full of dharma: "Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli and Kāśyapa, and all the foremost brahmins who direct the horse-sacrifice: when I have brought them all together and taken their counsel, Lakṣmaṇa, I will carefully release a horse that bears the proper marks." The story of the previous sarga is the reason for this resolve: as Ila regained his manhood through the horse-sacrifice, so Rāma seeks the good of the world through that same rite. Hearing Rāghava's words, Lakṣmaṇa, swift to act, summoned all the brahmins and brought them before him. Seeing godlike, unassailable Rāghava bow at their feet, they honoured him with blessings, and with joined palms Rāghava spoke to those best of brahmins words of dharma about the horse-sacrifice. They in turn, hearing Rāma, bowed to the bull-bannered god Śiva, and all of them praised the horse-sacrifice in every way; this ties back to the previous sarga, where the horse-sacrifice was called dear to Śiva. Hearing the wonderful words of those chief brahmins about the horse-sacrifice, Rāma was greatly pleased. The king himself bows at the brahmins' feet and speaks to them with joined palms, which shows Rāma's devotion to dharma and his humility. The sacrifice is begun not by the king's wish alone but with the consent of the learned, and that proper order is kept here. Vasiṣṭha and the other three are the royal priests of Ayodhyā, who had also been present at his consecration, so they are named first. "Carefully" shows Rāma's attentiveness. So the first part ends with counsel and approval.

Knowing that the brahmins approved of the rite, Rāma said to Lakṣmaṇa: "Send word, mighty one, to the great-souled Sugrīva: 'Come with many great monkeys, dwellers of the forest, and blessings on you; come and enjoy the great festival.' Let Vibhīṣaṇa of matchless valour come too to the great horse-sacrifice, surrounded by many rākṣasas who go wherever they will. Let the fortunate kings who wish me well come quickly with their followers to see the sacrificial ground. Invite to the horse-sacrifice all the brahmins devoted to dharma who have gone to other lands, and let the ascetic seers be summoned, mighty one, and all the twice-born who live abroad, with their wives." Rāma's friends from the war, the monkeys and the rākṣasas, are remembered first, then the kings, then the brahmins and seers. The order shows his gratitude: those who helped him in danger come first in his festival. "To enjoy the great festival" makes the sacrifice not merely a rite but an occasion of joy for all, and "with their wives" shows that the brahmins' wives too were invited. "Who go wherever they will" recalls the rākṣasas' power of travelling at will, by which they can come quickly even from far away. So the poet shows the representatives of the three worlds gathering at the sacrifice, with Lakṣmaṇa sending out the messages.

Rāma gave further orders: "Summon likewise the stage-managers who keep time, and the actors and dancers. Have a great sacrificial enclosure built in the Naimiṣa forest on the bank of the Gomatī, mighty one, for that place is holy beyond all others, and let rites of peace be performed all around it. Let hundreds of men who know dharma witness that great sacrifice, the chief of rites, in Naimiṣa, and find their fulfilment in it, joy of the Raghus. Everyone who comes will go home satisfied, well fed and honoured as is due. Knower of dharma, let the people be invited at once." The Naimiṣa forest is famed in the old tales as the holiest of places, and so it was chosen for the sacrifice. The sacrifice is held not in Ayodhyā but in the forest, and this makes it possible for Vālmīki's hermitage to be near, which will later be the occasion for the coming of Kuśa and Lava. "Satisfied, well fed and honoured" shows how complete the hospitality was: satisfaction from food, sustenance from gifts, honour from courtesy. The rites of peace are meant to let the sacrifice finish without obstacle. By inviting actors and dancers Rāma makes the sacrifice a festival too, for in his kingdom sacred duty and the people's delight go together, and the presence of hundreds who know dharma adds to the rite's authority.

"Let a hundred thousand loads of fine rice go ahead, mighty one, and ten thousand of sesame and green gram, with chickpeas, horse gram, black gram and salt, oil and ghee to match, and unground perfumes such as sandal. Let many crores of gold coins and more than a hundred of silver go ahead too, with Bharata leading, carefully. Let the market streets along the way go, all the actors and dancers, the cooks, and many women always in the bloom of youth. Let the armies go on ahead with Bharata, and the merchants, the young and the old, and the attentive brahmins; the artisans and carpenters, the treasurers and townsmen, all my mothers and the inner apartments of the princes; my golden wife, and the brahmins skilled in the consecration and the rite. With these in front, let the glorious Bharata go ahead." The long list of provisions, grain, wealth and people, shows the grandeur of the sacrifice. "My golden wife" is deeply moving: Sītā has been sent away, yet in the place of the lawful wife a golden image of Sītā is set at the sacrifice, for Rāma will take no other wife. Bharata's leadership is mentioned twice; he is the one who arranges everything. "Fine rice" suggests plump white grains. All this wealth and grain is for giving away at the sacrifice, not for the king's enjoyment, and that is the glory of the dharma of giving. The mothers too go to see the sacrifice, which shows the whole family together, and all of it reveals the prosperity of Ayodhyā.

Then Rāma, mighty best of men, assigned costly lodgings and tents to the powerful kings and their followers, and food, drink and clothing were provided for the followers of those great men. Then Bharata set out with Śatrughna. The great-souled monkeys came too with Sugrīva, and all of them served food to the foremost brahmins, while Vibhīṣaṇa, surrounded by many rākṣasas and women, honoured the great seers of fierce austerity. The monkeys and rākṣasas who had borne arms in the war are servants here at the sacrifice, a sign of the peace of Rāma's reign. Sugrīva and Vibhīṣaṇa take up service themselves, which shows that their devotion to Rāma is greater than any gain of kingship. Even the rākṣasa women share in the service. So the preparations for the sacrifice are complete, and hospitality is arranged on every side. Bharata goes ahead; in the next sarga Rāma will release the horse and follow to Naimiṣa, and the sacrifice itself will be described.