तस्य इलस्य तत् अद्भुतं जन्मवृत्तं रामे उक्तवति लक्ष्मणः महायशाः भरतः च भूयः ऊचतुः — ‘हे नरश्रेष्ठ, सोमपुत्रस्य समीपे संवत्सरम् उषिता सा इला अथ किम् अकरोत्? तत्त्वं शंसितुम् अर्हसि।’ परिपृच्छतोः तयोः तत् वाक्यमाधुर्यं निशम्य रामः प्रजापतिसुते इले एतां कथां पुनः उवाच। शूरे इले पुरुषत्वं गते परमबुद्धिमान् महायशाः बुधः परमोदारं संवर्तं मुनिम् आजुहाव; तथा भृगुपुत्रं च्यवनम्, अरिष्टनेमिनं मुनिम्, प्रमोदनं, मोदकरं, दुर्वाससं मुनिं च आहूतवान्। एतान् सर्वान् समानीय वाक्यज्ञः तत्त्वदर्शनः बुधः धैर्येण सुसमाहितान् सर्वान् सुहृदः उवाच — ‘अयं महाबाहुः राजा कर्दमस्य सुतः इलः; एनं यथाभूतं जानीत, अत्र अस्य श्रेयः विधीयताम्।’ बुधः पूर्वसर्गे ‘हितं कारयिष्यामि’ इति प्रतिज्ञातवान्; इदानीं सः तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनं करोति। सः स्वयं शापं निवारयितुं न शक्नोति, अतः महर्षीणां संघं समाह्वयति। भ्रात्रोः प्रश्नेन ज्ञायते यत् ते कथायां तन्मयाः आसन्; रामः अपि तेषां माधुर्यपूर्णेन प्रश्नेन प्रसन्नः कथां विस्तारयति। एषु ऋषिषु संवर्तः प्रथमः उक्तः, यतः तस्य शिष्यः एव अग्रे यज्ञं करिष्यति। च्यवनः भृगोः पुत्रः इति विशेषणेन सः भार्गवः इति स्मार्यते; दुर्वासाः तु अग्रे रामस्य कथायाम् अपि पुनः आगमिष्यति। बुधः ‘यथाभूतं जानीत’ इति वदन् इलस्य गूढां दशां महर्षिभ्यः स्पष्टं प्रकाशयति, यतः तान् विना उपायः न सिध्यति। अत्र बुधस्य विनयः अपि दृश्यते — सः स्वयं ग्रहदेवः अपि ऋषीणां मतं पृच्छति, न तु स्वबुद्ध्या एव निर्णयति। ‘सुहृदः’ इति पदेन ते ऋषयः बुधस्य मित्राणि इति ज्ञायते।

तेषां द्विजैः महात्मभिः सह संवदताम् एव महातेजाः कर्दमः तम् आश्रमम् उपागमत्। तेन सह पुलस्त्यः, क्रतुः, वषट्कारः, महातेजाः ओङ्कारः च तम् आश्रमम् उपागमन्। ते सर्वे परस्परसमागमे हृष्टमनसः बाह्लिपतेः इलस्य हितैषिणः पृथक् पृथक् वाक्यानि अब्रुवन्। ततः कर्दमः सुतार्थं परमं हितं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे द्विजाः, मम वाक्यं शृणुत, यत् पार्थिवस्य श्रेयः। वृषभध्वजं शिवम् अन्तरा अन्यत् भैषज्यं न पश्यामि; अश्वमेधात् परः यज्ञः महात्मनः शिवस्य प्रियः नास्ति। तस्मात् सर्वे वयं पार्थिवार्थे दुरासदं तं यज्ञं यजामहे।’ कर्दमेन एवम् उक्ताः सर्वे एव द्विजर्षभाः सम्मताः। पिता पुत्रस्य दुःखं जानाति; तस्य स्वरे आर्तिः अपि विवेकः अपि दृश्यते। इलायाः दशा उमायाः शापात् जाता, अतः उमापतेः शिवस्य प्रसादः एव तस्याः निवारणम् इति कर्दमस्य युक्तिः। ‘भैषज्यम्’ इति पदं शापं रोगवत् मन्यते, शिवं च वैद्यवत्। वषट्कारः ओङ्कारः च अत्र मूर्तिमन्तौ ऋषी इव वर्णितौ — एषा कवेः विलक्षणा कल्पना, यया वैदिकमन्त्राणाम् अपि उपस्थितिः सूच्यते। ‘पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन्’ इति पदेन ज्ञायते यत् सर्वे ऋषयः पृथक् पृथक् उपायान् अवदन्, किन्तु अन्ते पितुः कर्दमस्य एव मतं सर्वैः स्वीकृतम्। तस्य वाक्ये त्रयः अंशाः — शिवः एव भिषक्, अश्वमेधः एव तस्य प्रियः, अतः वयं सर्वे यजामहे इति। ‘दुरासदम्’ इति विशेषणं यज्ञस्य कठिनतां महत्त्वं च दर्शयति, यतः अश्वमेधः राजभिः एव शक्यः, न तु एकाकिना मुनिना।

ते द्विजर्षभाः रुद्रस्य आराधनं प्रति तं यज्ञं रोचयन्ति स्म। संवर्तस्य शिष्यः परपुरंजयः मरुत्तः इति विख्यातः राजर्षिः तं यज्ञं समुपाहरत्। ततः बुधाश्रमसमीपतः महान् यज्ञः आसीत्, महायशाः रुद्रः च परमं तोषम् आजगाम। अथ यज्ञे समाप्ते परमया मुदा प्रीतः उमापतिः इलस्य संनिधौ सर्वान् द्विजान् उवाच — ‘हे द्विजसत्तमाः, हयमेधेन भक्त्या च प्रीतः अस्मि; अस्य बाह्लिपतेः किं प्रियं शुभं करोमि?’ तथा वदति देवेशे सुसमाहिताः ते द्विजाः ‘इला यथा पुरुषः स्यात्’ इति देवेशं प्रसादयन्ति। ततः प्रीतः महादेवः सुमहातेजाः इलायै पुनः पुरुषत्वं दत्त्वा अन्तरधीयत। हयमेधे निवृत्ते हरे च अदर्शनं गते ते सर्वे दीर्घदर्शिनः द्विजाः यथागतम् अगच्छन्। यः शापः पूर्वं ‘पुरुषत्वं विना वरं वृणु’ इति उक्तः आसीत्, सः इदानीम् अश्वमेधस्य बलात् परिवर्तितः। द्विजाः स्वार्थं न याचन्ते, इलस्य हितम् एव — एषा तेषां परोपकारबुद्धिः। शिवः अपि ‘अस्य प्रियं किं करोमि’ इति स्वयं पृच्छति, न तु याचनां प्रतीक्षते; एतेन तस्य आशुतोषत्वं प्रकटम्। अत्र कश्चित् विशेषः — यज्ञस्य यजमानः मरुत्तः, न तु इलः; तथापि फलम् इलस्य एव। एतेन ज्ञायते यत् परार्थम् अपि यज्ञः क्रियते, तस्य पुण्यं च अभीष्टस्य जनस्य कृते भवति। रुद्रः तं वरं दत्त्वा तत्क्षणम् एव अन्तर्हितः, ब्राह्मणाः च दीर्घदर्शिनः स्वस्थानानि प्रतिजग्मुः — कार्यं सिद्धं, अतः विलम्बः न कृतः। ‘दीर्घदर्शिनः’ इति विशेषणेन तेषां दूरदृष्टिः सूचिता, यया ते इलस्य भविष्यं हितम् अचिन्तयन्।

राजा इलः तु बाह्लिदेशम् उत्सृज्य मध्यदेशे अनुत्तमं यशस्करं प्रतिष्ठानं नाम पुरं निवेशयामास। परपुरंजयः राजर्षिः शशबिन्दुः बाह्लिं शशास; प्रजापतिसुतः बली इलः राजा प्रतिष्ठाने आसीत्। सः इलः काले प्राप्ते अनुत्तमं ब्राह्मं लोकं प्राप्तवान्; ऐलः पुरूरवाः राजा प्रतिष्ठानम् अवाप्तवान्। रामः उपसंहरति — ‘हे पुरुषर्षभौ, ईदृशः हि अश्वमेधस्य प्रभावः; यः स्त्रीभूतः आसीत्, सः पौरुषं लेभे, यत् च अन्यत् अपि दुर्लभं तत् अपि।’ हिन्दीभाष्यं प्रतिष्ठानपुरं गङ्गायमुनयोः सङ्गमस्य समीपे झूसी इति स्थानं मन्यते। अन्तिमः श्लोकः त्रिपङ्क्तिकः, यत्र पुरूरवसः राज्यप्राप्तिः रामस्य उपसंहारश्च सह निबद्धौ। अस्य कथायाः प्रयोजनम् अत्र स्पष्टं भवति — रामः स्वयम् अश्वमेधं कर्तुम् इच्छति, अतः तस्य माहात्म्यं भ्रातृभ्यां दर्शयति; अग्रिमे सर्गे तस्य यज्ञस्य आयोजनम् आरभ्यते। पितृपुत्रयोः राज्यविभागः — शशबिन्दुः पश्चिमे बाह्लौ, इलः मध्यदेशे — द्वयोः वंशयोः पृथक्त्वं सूचयति। ‘यच्चान्यदपि दुर्लभम्’ इति रामस्य वचनं गूढम् — पुरुषत्वेन सह इलः राज्यं, पुत्रं, ब्रह्मलोकं च अलभत। एवम् अश्वमेधः न केवलं शापनिवारणं, किन्तु सर्वाभीष्टसिद्धिः इति रामः दर्शयति। इलस्य कथा अत्र समाप्ता; ततः परं रामस्य स्वस्य अश्वमेधस्य वर्णनम् आरभ्यते, यत्र सीतायाः पुत्रौ प्रथमं रामस्य सभायां प्रकटौ भविष्यतः। अतः इयं कथा उत्तरकाण्डस्य अन्तिमभागस्य भूमिका एव।

ఆ ఇలుని అద్భుతమైన జన్మవృత్తాంతాన్ని రాముడు చెప్పిన తరువాత లక్ష్మణుడూ మహాయశస్వి అయిన భరతుడూ మళ్ళీ ఇలా అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, సోముని కుమారుని దగ్గర ఒక సంవత్సరం నివసించిన ఆ ఇల తరువాత ఏమి చేసింది? యథార్థంగా చెప్పాలి.’ అడుగుతున్న వారి మాటలలోని మాధుర్యాన్ని విని రాముడు ప్రజాపతి కుమారుడైన ఇలుని గురించి ఈ కథను మళ్ళీ చెప్పాడు. శూరుడైన ఇలుడు పురుషత్వం పొందినప్పుడు పరమబుద్ధిమంతుడూ మహాయశస్వీ అయిన బుధుడు పరమోదారుడైన సంవర్త మునిని పిలిపించాడు; అలాగే భృగువు కుమారుడైన చ్యవనుని, అరిష్టనేమి మునిని, ప్రమోదనుని, మోదకరుని, దుర్వాస మునిని కూడా పిలిపించాడు. వీరందరినీ రప్పించి, మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ తత్త్వదర్శీ అయిన బుధుడు ధైర్యంతో, ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ మిత్రులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ మహాబాహువైన రాజు కర్దముని కుమారుడు ఇలుడు; ఇతనిని ఉన్నది ఉన్నట్లు తెలుసుకోండి, ఇక్కడ ఇతనికి శ్రేయస్సు కలిగేలా ఏర్పాటు చేయండి.’ బుధుడు పూర్వ సర్గలో ‘హితం చేకూరుస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఇప్పుడు అతడు ఆ ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తున్నాడు. అతడు స్వయంగా శాపాన్ని నివారించలేడు, అందువల్ల మహర్షుల సమూహాన్ని పిలిపిస్తున్నాడు. సోదరుల ప్రశ్నతో వారు కథలో తన్మయులై ఉన్నారని తెలుస్తుంది; రాముడు కూడా మాధుర్యపూర్ణమైన వారి ప్రశ్నతో ప్రసన్నుడై కథను విస్తరిస్తున్నాడు. ఈ ఋషులలో సంవర్తుడు మొదట చెప్పబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతని శిష్యుడే ముందు యజ్ఞం చేస్తాడు. ‘భృగువు కుమారుడు’ అనే విశేషణంతో చ్యవనుడు భార్గవుడని గుర్తుచేయబడుతుంది; దుర్వాసుడు మాత్రం ముందు రాముని కథలో కూడా మళ్ళీ వస్తాడు. బుధుడు ‘ఉన్నది ఉన్నట్లు తెలుసుకోండి’ అని చెపుతూ ఇలుని గూఢమైన దశను మహర్షులకు స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే వారు లేకుండా ఉపాయం సిద్ధించదు. ఇక్కడ బుధుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు స్వయంగా గ్రహదేవత అయినప్పటికీ ఋషుల అభిప్రాయం అడుగుతున్నాడు, తన బుద్ధితోనే నిర్ణయించడం లేదు. ‘సుహృదః’ (మిత్రులు) అనే పదంతో ఆ ఋషులు బుధుని మిత్రులని తెలుస్తుంది.

మహాత్ములైన ఆ ద్విజులతో వారు మాట్లాడుతుండగానే మహాతేజస్వి అయిన కర్దముడు ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. అతనితో పాటు పులస్త్యుడు, క్రతువు, వషట్కారుడు, మహాతేజస్వి అయిన ఓంకారుడు కూడా ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చారు. వారందరూ పరస్పరం కలుసుకున్నందుకు సంతోషించి, బాహ్లీకాధిపతి అయిన ఇలుని హితాన్ని కోరుతూ వేర్వేరుగా తమ తమ మాటలు చెప్పారు. అప్పుడు కర్దముడు కుమారుని కోసం పరమ హితమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘ద్విజులారా, రాజుకు శ్రేయస్కరమైన నా మాట వినండి. వృషభధ్వజుడైన శివుడు తప్ప మరొక ఔషధం నాకు కనిపించడం లేదు; మహాత్ముడైన శివునికి అశ్వమేధం కంటే ప్రియమైన యజ్ఞం మరొకటి లేదు. అందువల్ల మనమందరం రాజు కోసం దుష్కరమైన ఆ యజ్ఞాన్ని చేద్దాం.’ కర్దముడు ఇలా అనగా ద్విజశ్రేష్ఠులందరూ అంగీకరించారు. తండ్రికి కుమారుని దుఃఖం తెలుసు; అతని స్వరంలో ఆర్తీ వివేకమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. ఇల దశ ఉమ శాపం వల్ల కలిగింది, అందువల్ల ఉమాపతి అయిన శివుని అనుగ్రహమే దానికి నివారణ అనేది కర్దముని యుక్తి. ‘భైషజ్యం’ (ఔషధం) అనే పదం శాపాన్ని రోగంగానూ, శివుని వైద్యునిగానూ భావిస్తుంది. వషట్కారుడూ ఓంకారుడూ ఇక్కడ మూర్తిమంతులైన ఋషులలా వర్ణించబడ్డారు — ఇది కవి విలక్షణమైన కల్పన, దాని వల్ల వైదిక మంత్రాల ఉపస్థితి కూడా సూచించబడింది. ‘పృథగ్వాక్యాన్యథాబ్రువన్’ (వేర్వేరుగా మాటలు చెప్పారు) అనే పదంతో ఋషులందరూ వేర్వేరు ఉపాయాలు చెప్పారని, కాని చివరకు తండ్రి కర్దముని అభిప్రాయాన్నే అందరూ అంగీకరించారని తెలుస్తుంది. అతని మాటలో మూడు భాగాలు — శివుడే వైద్యుడు, అశ్వమేధమే అతనికి ప్రియం, అందువల్ల మనమందరం యజిద్దాం అని. ‘దురాసదం’ (దుష్కరమైన) అనే విశేషణం యజ్ఞపు కాఠిన్యాన్నీ మహత్త్వాన్నీ చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే అశ్వమేధం రాజులకే సాధ్యం, ఒంటరి మునికి కాదు.

ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు రుద్రుని ఆరాధన కోసం ఆ యజ్ఞాన్ని ఇష్టపడ్డారు. సంవర్తుని శిష్యుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు, మరుత్తుడు అని ప్రసిద్ధుడైన రాజర్షి ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. అప్పుడు బుధుని ఆశ్రమం సమీపంలో గొప్ప యజ్ఞం జరిగింది, మహాయశస్వి అయిన రుద్రుడు పరమ సంతోషాన్ని పొందాడు. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత పరమానందంతో ప్రీతి చెందిన ఉమాపతి ఇలుని సమక్షంలో ద్విజులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ద్విజసత్తములారా, హయమేధంతో, భక్తితో ప్రీతి చెందాను; ఈ బాహ్లీకాధిపతికి ఏ ప్రియమైన శుభం చేయాలి?’ దేవేశుడు అలా అనగా ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ ద్విజులు ‘ఇల మళ్ళీ పురుషుడు కావాలి’ అని దేవేశుని ప్రసన్నుని చేసుకున్నారు. అప్పుడు ప్రీతి చెందిన, ఎంతో గొప్ప తేజస్సు గల మహాదేవుడు ఇలకు మళ్ళీ పురుషత్వాన్ని ఇచ్చి అంతర్ధానమయ్యాడు. హయమేధం ముగిసి హరుడు కనిపించకుండా పోయిన తరువాత దీర్ఘదర్శులైన ఆ ద్విజులందరూ వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోయారు. పూర్వం ‘పురుషత్వం తప్ప మరేదైనా వరం కోరుకో’ అని చెప్పబడిన శాపం ఇప్పుడు అశ్వమేధ బలం వల్ల మారిపోయింది. ద్విజులు తమ కోసం కోరడం లేదు, ఇలుని హితాన్నే కోరుతున్నారు — ఇది వారి పరోపకార బుద్ధి. శివుడు కూడా ‘ఇతనికి ఏ ప్రియం చేయాలి’ అని తానే అడుగుతున్నాడు, ప్రార్థన కోసం ఎదురుచూడటం లేదు; దీనితో అతని ఆశుతోషత్వం (త్వరగా సంతోషించే స్వభావం) ప్రకటమవుతుంది. ఇక్కడ ఒక విశేషం ఉంది — యజ్ఞపు యజమాని మరుత్తుడు, ఇలుడు కాదు; అయినప్పటికీ ఫలం ఇలునిదే. దీనితో ఇతరుల కోసం కూడా యజ్ఞం చేయవచ్చనీ, దాని పుణ్యం అభీష్టుడైన వ్యక్తికే చెందుతుందనీ తెలుస్తుంది. రుద్రుడు ఆ వరం ఇచ్చి వెంటనే అంతర్ధానమయ్యాడు, దీర్ఘదర్శులైన బ్రాహ్మణులు కూడా తమ తమ స్థానాలకు తిరిగి వెళ్ళారు — కార్యం సిద్ధించింది, అందువల్ల ఆలస్యం చేయలేదు. ‘దీర్ఘదర్శినః’ అనే విశేషణంతో వారి దూరదృష్టి సూచించబడింది, దానితో వారు ఇలుని భవిష్యత్ హితాన్ని ఆలోచించారు.

రాజు ఇలుడు మాత్రం బాహ్లీక దేశాన్ని విడిచిపెట్టి మధ్యదేశంలో సాటిలేని, కీర్తి కలిగించే ప్రతిష్ఠానం అనే పురాన్ని నిర్మించాడు. శత్రుపురాలను జయించే రాజర్షి శశబిందుడు బాహ్లీకాన్ని పాలించాడు; ప్రజాపతి కుమారుడైన బలశాలి ఇలరాజు ప్రతిష్ఠానంలో ఉన్నాడు. ఆ ఇలుడు కాలం వచ్చినప్పుడు సాటిలేని బ్రహ్మలోకాన్ని పొందాడు; ఇల కుమారుడైన పురూరవ రాజు ప్రతిష్ఠానాన్ని పొందాడు. రాముడు ఇలా ఉపసంహరిస్తున్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠులారా, అశ్వమేధపు ప్రభావం ఇలాంటిది; స్త్రీగా మారినవాడు పౌరుషాన్ని పొందాడు, ఇతరమైన దుర్లభమైనదాన్ని కూడా పొందాడు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రతిష్ఠానపురాన్ని గంగా యమునా సంగమం సమీపంలోని ఝూసీ అనే స్థలంగా భావిస్తుంది. చివరి శ్లోకం మూడు పంక్తులది, అందులో పురూరవుని రాజ్యప్రాప్తీ రాముని ఉపసంహారమూ కలిసి కూర్చబడ్డాయి. ఈ కథ ప్రయోజనం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది — రాముడు స్వయంగా అశ్వమేధం చేయాలనుకుంటున్నాడు, అందువల్ల దాని మాహాత్మ్యాన్ని సోదరులకు చూపిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో అతని యజ్ఞపు ఏర్పాట్లు ఆరంభమవుతాయి. తండ్రీ కొడుకుల మధ్య రాజ్య విభజన — శశబిందుడు పశ్చిమాన బాహ్లీకంలో, ఇలుడు మధ్యదేశంలో — రెండు వంశాల వేర్పాటును సూచిస్తుంది. ‘యచ్చాన్యదపి దుర్లభమ్’ (ఇతరమైన దుర్లభమైనదాన్ని కూడా) అనే రాముని మాట గూఢమైనది — పురుషత్వంతో పాటు ఇలుడు రాజ్యాన్నీ, పుత్రుని, బ్రహ్మలోకాన్నీ పొందాడు. ఇలా అశ్వమేధం కేవలం శాపనివారణ మాత్రమే కాదు, సర్వాభీష్టసిద్ధి అని రాముడు చూపిస్తున్నాడు. ఇలుని కథ ఇక్కడ ముగిసింది; దీని తరువాత రాముని సొంత అశ్వమేధ వర్ణన ఆరంభమవుతుంది, అందులో సీత పుత్రులు మొదటిసారి రాముని సభలో ప్రత్యక్షమవుతారు. అందువల్ల ఈ కథ ఉత్తరకాండ చివరి భాగానికి భూమికే.

இலனின் அந்த அற்புதமான பிறப்பு வரலாற்றை ராமன் சொன்னதும், பெரும்புகழ் உடைய லக்ஷ்மணனும் பரதனும் மீண்டும் கேட்டனர் — ‘மனிதருள் சிறந்தவரே, சோமனின் மகனருகே ஓராண்டு வாழ்ந்த அந்த இலா பிறகு என்ன செய்தாள்? உண்மையைச் சொல்ல வேண்டும்.’ இவ்வாறு கேட்ட அவர்களின் சொல்லின் இனிமையைக் கேட்டு, ராமன் பிரஜாபதியின் மகனான இலனைப் பற்றிய இந்தக் கதையை மீண்டும் சொன்னான். வீரனான இலன் ஆண்மையை அடைந்ததும், மிகச் சிறந்த அறிவும் பெரும்புகழும் உடைய புதன் பெருந்தன்மையுடைய சம்வர்த்த முனிவரை அழைத்தான்; அவ்வாறே பிருகுவின் மகன் சியவனரையும், அரிஷ்டநேமி முனிவரையும், பிரமோதனரையும், மோதகரரையும், துர்வாச முனிவரையும் அழைத்தான். இவர்கள் அனைவரையும் ஒன்றுகூட்டி, சொல்லின் பொருள் அறிந்தவனும் உண்மை கண்டவனுமான புதன் மனவுறுதியோடு, மனவொருமை கொண்ட நண்பர்களான அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘நீண்ட கைகளை உடைய இந்த அரசன் கர்தமரின் மகன் இலன்; இவனை உள்ளபடியே அறிந்துகொள்ளுங்கள்; இங்கே இவனுக்கு நன்மையானதைச் செய்யுங்கள்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் புதன் ‘நன்மை செய்விப்பேன்’ என்று உறுதியளித்தான்; இப்போது அந்த உறுதிமொழியை நிறைவேற்றுகிறான். அவனால் தானே சாபத்தை நீக்க முடியாது; ஆகவே மகரிஷிகளின் கூட்டத்தை அழைக்கிறான். தம்பியரின் வினாவால் அவர்கள் கதையில் ஆழ்ந்திருந்தனர் என்று தெரிகிறது; ராமனும் இனிமை நிறைந்த அவர்கள் வினாவால் மகிழ்ந்து கதையை விரிக்கிறான். இந்த முனிவர்களுள் சம்வர்த்தர் முதலில் சொல்லப்படுகிறார், ஏனெனில் அவருடைய சீடனே பின்னர் யாகத்தை நடத்துவான். சியவனர் ‘பிருகுவின் மகன்’ என்ற அடைமொழியால் அவர் பார்கவர் என்று நினைவூட்டப்படுகிறது; துர்வாசரோ பின்னர் ராமனின் கதையிலும் மீண்டும் வருவார். ‘உள்ளபடியே அறிந்துகொள்ளுங்கள்’ என்று சொல்லிப் புதன் இலனின் மறைவான நிலையை மகரிஷிகளுக்குத் தெளிவாக வெளிப்படுத்துகிறான், ஏனெனில் அவர்களின்றி உபாயம் கைகூடாது. இங்கே புதனின் பணிவும் தெரிகிறது — தானே கிரகதேவனாக இருந்தும் அவன் முனிவர்களின் கருத்தைக் கேட்கிறான், தன் அறிவால் மட்டுமே முடிவெடுக்கவில்லை. ‘நண்பர்கள்’ என்ற சொல்லால் அந்த முனிவர்கள் புதனின் நண்பர்கள் என்று தெரிகிறது.

அவர்கள் மகாத்மாக்களான அந்தணர்களோடு உரையாடிக்கொண்டிருக்கையிலேயே பேரொளியுடைய கர்தமர் அந்த ஆசிரமத்துக்கு வந்தார். அவரோடு புலஸ்தியர், க்ரது, வஷட்காரம், பேரொளியுடைய ஓங்காரம் ஆகியோரும் அந்த ஆசிரமத்துக்கு வந்தனர். ஒருவரையொருவர் சந்தித்ததில் மனம் மகிழ்ந்த அவர்கள் அனைவரும் பாஹ்லீக மன்னனான இலனின் நலத்தை விரும்பித் தனித்தனியாகத் தங்கள் கருத்துகளைச் சொன்னார்கள். பிறகு கர்தமர் மகனுக்காக மிக நன்மையான சொல்லைச் சொன்னார் — ‘அந்தணர்களே, அரசனுக்கு நன்மையான என் சொல்லைக் கேளுங்கள். காளைக்கொடியுடைய சிவனைத் தவிர வேறு மருந்தை நான் காணவில்லை; மகாத்மாவான சிவனுக்கு அசுவமேதத்தைவிட உகந்த யாகம் வேறில்லை. ஆகவே நாம் அனைவரும் அரசனுக்காக அரிதான அந்த யாகத்தைச் செய்வோம்.’ கர்தமர் இவ்வாறு சொன்னதும் அந்தணர்களுள் சிறந்தோர் அனைவரும் ஒப்புக்கொண்டனர். தந்தை மகனின் துயரத்தை அறிவார்; அவர் குரலில் வேதனையும் விவேகமும் தெரிகின்றன. இலாவின் நிலை உமையின் வரத்தால் (சாபத்தால்) ஏற்பட்டது; ஆகவே உமாபதியான சிவனின் அருளே அதைப் போக்கும் என்பது கர்தமரின் வாதம். ‘மருந்து’ என்ற சொல் சாபத்தை நோயாகவும் சிவனை வைத்தியராகவும் கருதுகிறது. வஷட்காரமும் ஓங்காரமும் இங்கே உருவம் கொண்ட முனிவர்களைப் போல வர்ணிக்கப்படுகின்றன — இது கவிஞரின் தனித்துவமான கற்பனை; இதனால் வேத மந்திரங்களின் இருப்பும் சுட்டப்படுகிறது. ‘தனித்தனியாகக் கருத்துகளைச் சொன்னார்கள்’ என்ற சொல்லால் முனிவர்கள் அனைவரும் தனித்தனி உபாயங்களைச் சொன்னார்கள் என்று தெரிகிறது; ஆனால் இறுதியில் தந்தை கர்தமரின் கருத்தையே அனைவரும் ஏற்றனர். அவர் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — சிவனே வைத்தியர், அசுவமேதமே அவருக்கு உகந்தது, ஆகவே நாம் அனைவரும் யாகம் செய்வோம். ‘அரிதான’ என்ற அடைமொழி யாகத்தின் கடினத்தையும் முக்கியத்துவத்தையும் காட்டுகிறது; ஏனெனில் அசுவமேதம் அரசர்களால் மட்டுமே செய்யக்கூடியது, தனி முனிவரால் அல்ல.

அந்தணர்களுள் சிறந்த அவர்கள் ருத்திரனை ஆராதிப்பதற்காக அந்த யாகத்தை விரும்பினர். சம்வர்த்தரின் சீடனும், பகைவரின் நகரங்களை வெல்பவனுமான மருத்தன் என்று புகழ்பெற்ற ராஜரிஷி அந்த யாகத்தை நடத்தினான். பிறகு புதனின் ஆசிரமத்தின் அருகே பெரிய யாகம் நடந்தது; பெரும்புகழ் உடைய ருத்திரனும் பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தார். யாகம் முடிந்ததும் பெருமகிழ்ச்சியால் உவந்த உமாபதி இலனின் முன்னிலையில் அந்தணர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னார் — ‘அந்தணர்களுள் சிறந்தவர்களே, அசுவமேதத்தாலும் பக்தியாலும் மகிழ்ந்தேன்; இந்தப் பாஹ்லீக மன்னனுக்கு நான் என்ன இனிய நன்மையைச் செய்யட்டும்?’ தேவர்கோன் இவ்வாறு சொன்னதும், மனவொருமை கொண்ட அந்த அந்தணர்கள் ‘இலா ஆணாக வேண்டும்’ என்று தேவர்கோனை வேண்டி மகிழ்வித்தனர். பிறகு மகிழ்ந்த பேரொளியுடைய மகாதேவன் இலாவுக்கு மீண்டும் ஆண்மையை அளித்து மறைந்தார். அசுவமேதம் நிறைவுற்று ஹரனும் மறைந்ததும், தொலைநோக்குடைய அந்த அந்தணர்கள் அனைவரும் வந்தவழியே சென்றனர். முன்பு ‘ஆண்மையைத் தவிர வேறு வரம் கேள்’ என்று சொல்லப்பட்ட சாபம் இப்போது அசுவமேதத்தின் ஆற்றலால் மாற்றப்பட்டது. அந்தணர்கள் தங்களுக்காக எதையும் கேட்கவில்லை, இலனின் நன்மையையே கேட்கிறார்கள் — இது அவர்களுடைய பிறர்நல உணர்வு. சிவனும் ‘இவனுக்கு என்ன இனியது செய்யட்டும்?’ என்று தாமே கேட்கிறார், வேண்டுகோளுக்குக் காத்திருக்கவில்லை; இதனால் அவர் எளிதில் மகிழ்பவர் (ஆசுதோஷர்) என்பது வெளிப்படுகிறது. இங்கே ஒரு சிறப்பு — யாகத்தின் யஜமானன் மருத்தன், இலன் அல்லன்; இருந்தும் பலன் இலனுக்கே. இதனால் பிறருக்காகவும் யாகம் செய்யப்படுகிறது, அதன் புண்ணியம் விரும்பியவருக்குச் சேர்கிறது என்று தெரிகிறது. ருத்திரன் அந்த வரத்தை அளித்தவுடனேயே மறைந்தார்; தொலைநோக்குடைய அந்தணர்களும் தத்தம் இடங்களுக்குத் திரும்பினர் — காரியம் நிறைவேறியது, ஆகவே தாமதம் செய்யவில்லை. ‘தொலைநோக்குடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களின் தூரப்பார்வை சுட்டப்படுகிறது; அதனால் அவர்கள் இலனின் எதிர்கால நன்மையைச் சிந்தித்தனர்.

அரசன் இலனோ பாஹ்லீக நாட்டை விட்டுவிட்டு, மத்திய தேசத்தில் ஒப்பற்ற, புகழ் சேர்க்கும் பிரதிஷ்டானம் என்ற நகரை நிறுவினான். பகைவரின் நகரங்களை வெல்லும் ராஜரிஷி சசபிந்து பாஹ்லீகத்தை ஆண்டான்; பிரஜாபதியின் மகனான வலிமைமிக்க அரசன் இலன் பிரதிஷ்டானத்தில் இருந்தான். உரிய காலம் வந்ததும் அந்த இலன் ஒப்பற்ற பிரம்மலோகத்தை அடைந்தான்; இலனின் மகனான அரசன் புரூரவன் பிரதிஷ்டானத்தைப் பெற்றான். ராமன் நிறைவு செய்கிறான் — ‘மனிதருள் காளைகளே, அசுவமேதத்தின் ஆற்றல் இப்படிப்பட்டது; பெண்ணாக இருந்தவன் ஆண்மையைப் பெற்றான், வேறு அரியனவற்றையும் பெற்றான்.’ இந்தி உரை பிரதிஷ்டான நகரைக் கங்கை–யமுனை சங்கமத்தின் அருகே உள்ள ஜூன்ஸி என்ற இடமாகக் கருதுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் மூன்று வரிகளுடையது; அதில் புரூரவன் அரசு பெற்றதும் ராமனின் நிறைவுரையும் சேர்த்து அமைக்கப்பட்டுள்ளன. இந்தக் கதையின் நோக்கம் இங்கே தெளிவாகிறது — ராமன் தானே அசுவமேதம் செய்ய விரும்புகிறான்; ஆகவே அதன் மகிமையைத் தம்பியருக்குக் காட்டுகிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்த யாகத்தின் ஏற்பாடுகள் தொடங்குகின்றன. தந்தைக்கும் மகனுக்கும் இடையிலான அரசுப் பகிர்வு — சசபிந்து மேற்கே பாஹ்லீகத்தில், இலன் மத்திய தேசத்தில் — இரண்டு வம்சங்கள் தனித்தனியானவை என்பதைச் சுட்டுகிறது. ‘வேறு அரியனவற்றையும்’ என்ற ராமனின் சொல் மறைபொருளானது — ஆண்மையோடு இலன் அரசையும் மகனையும் பிரம்மலோகத்தையும் பெற்றான். இவ்வாறு அசுவமேதம் சாபத்தைப் போக்குவது மட்டுமல்ல, எல்லா விருப்பங்களையும் நிறைவேற்றுவது என்று ராமன் காட்டுகிறான். இலனின் கதை இங்கே முடிகிறது; அதன் பிறகு ராமனின் சொந்த அசுவமேதத்தின் வர்ணனை தொடங்குகிறது; அதில் சீதையின் புதல்வர்கள் முதன்முதலாக ராமனின் அவையில் தோன்றுவார்கள். ஆகவே இந்தக் கதை உத்தர காண்டத்தின் இறுதிப் பகுதிக்கான முன்னுரையே.

ರಾಮನು ಇಲನ ಆ ಅದ್ಭುತವಾದ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೋಮಪುತ್ರನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದ ಆ ಇಲೆ ಅನಂತರ ಏನು ಮಾಡಿದಳು? ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತಿನ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಆಲಿಸಿ ರಾಮನು ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಇಲನ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಶೂರನಾದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ ಪರಮಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಬುಧನು ಪರಮೋದಾರನಾದ ಸಂವರ್ತಮುನಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಭೃಗುವಿನ ಮಗನಾದ ಚ್ಯವನನನ್ನೂ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಮುನಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಮೋದನನನ್ನೂ, ಮೋದಕರನನ್ನೂ, ದುರ್ವಾಸಮುನಿಯನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು. ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಯೂ ಆದ ಬುಧನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜನು ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಇಲ; ಇವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಯಿರಿ; ಇಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿರಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ‘ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾನೇ ಶಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾರನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಂಘವನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವರು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಮನೂ ಅವರ ಮಾಧುರ್ಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂವರ್ತನನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಶಿಷ್ಯನೇ ಮುಂದೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವನು. ಚ್ಯವನನು ಭೃಗುವಿನ ಮಗನೆಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಭಾರ್ಗವನೆಂಬುದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ದುರ್ವಾಸನಾದರೋ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಬರುವನು. ‘ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನೀತ’ (ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಯಿರಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬುಧನು ಇಲನ ಗೂಢ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಲ್ಲದೆ ಉಪಾಯ ಸಿದ್ಧಿಸದು. ಇಲ್ಲಿ ಬುಧನ ವಿನಯವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ತಾನೇ ಗ್ರಹದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಋಷಿಗಳ ಮತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸುಹೃದಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಋಷಿಗಳು ಬುಧನ ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕರ್ದಮನು ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನೊಡನೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಕ್ರತು, ವಷಟ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಓಂಕಾರರೂ ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕರಾದ, ಬಾಹ್ಲೀಕಪತಿ ಇಲನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಕರ್ದಮನು ಮಗನಿಗಾಗಿ ಪರಮಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ, ರಾಜನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶಿವನನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ಔಷಧವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಯಜ್ಞವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ಆ ದುರಾಸದವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡೋಣ.’ ಕರ್ದಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ತಂದೆಗೆ ಮಗನ ದುಃಖ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ತಿಯೂ ವಿವೇಕವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇಲೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಉಮೆಯ ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಮಾಪತಿಯಾದ ಶಿವನ ಪ್ರಸಾದವೇ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ ಎಂಬುದು ಕರ್ದಮನ ಯುಕ್ತಿ. ‘ಭೈಷಜ್ಯಮ್’ (ಔಷಧ) ಎಂಬ ಪದ ಶಾಪವನ್ನು ರೋಗದಂತೆಯೂ ಶಿವನನ್ನು ವೈದ್ಯನಂತೆಯೂ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ವಷಟ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿವಂತ ಋಷಿಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕಲ್ಪನೆ; ಇದರಿಂದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೃಥಗ್ವಾಕ್ಯಾನ್ಯಥಾಬ್ರುವನ್’ (ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು, ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕರ್ದಮನ ಮತವನ್ನೇ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಶಿವನೇ ವೈದ್ಯ, ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಯಜಿಸೋಣ. ‘ದುರಾಸದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯಜ್ಞದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನೂ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ರಾಜರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ, ಒಬ್ಬ ಮುನಿಗೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ರುದ್ರನ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿದರು. ಸಂವರ್ತನ ಶಿಷ್ಯನೂ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನೂ ಆದ ಮರುತ್ತನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ರಾಜರ್ಷಿ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಬುಧನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರುದ್ರನು ಪರಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಪ್ರೀತನಾದ ಉಮಾಪತಿ ಇಲನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹಯಮೇಧದಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಬಾಹ್ಲೀಕಪತಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವಾದ ಶುಭವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ದೇವೇಶನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ‘ಇಲೆ ಪುರುಷನಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು ದೇವೇಶನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಪ್ರೀತನಾದ ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾದೇವನು ಇಲೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಹಯಮೇಧ ಮುಗಿದು ಹರನು ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳಾದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಹಿಂದೆ ‘ಪುರುಷತ್ವವನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದ ಶಾಪ ಈಗ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಬಲದಿಂದ ಬದಲಾಯಿತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇಲನ ಹಿತವನ್ನೇ — ಇದು ಅವರ ಪರೋಪಕಾರಬುದ್ಧಿ. ಶಿವನೂ ‘ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು ತಾನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಶುತೋಷತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಯಜ್ಞದ ಯಜಮಾನ ಮರುತ್ತ, ಇಲನಲ್ಲ; ಆದರೂ ಫಲ ಇಲನಿಗೇ. ಇದರಿಂದ ಪರರಿಗಾಗಿಯೂ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು, ಅದರ ಪುಣ್ಯ ಉದ್ದೇಶಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗೇ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರುದ್ರನು ಆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕೂಡಲೇ ಅಂತರ್ಹಿತನಾದನು, ದೀರ್ಘದರ್ಶಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ತಡಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ‘ದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಇಲನ ಭವಿಷ್ಯದ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರು.

ಇಲರಾಜನಾದರೋ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಧ್ಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮವಾದ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವೆಂಬ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವ ರಾಜರ್ಷಿ ಶಶಬಿಂದು ಬಾಹ್ಲೀಕವನ್ನು ಆಳಿದನು; ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಇಲರಾಜನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಆ ಇಲನು ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಅನುಪಮವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಇಲನ ಮಗನಾದ ಪುರೂರವರಾಜನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ರಾಮನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪ್ರಭಾವ ಇಂತಹುದು; ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದವನು ಪೌರುಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನೂ ಪಡೆದನು.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಪುರವನ್ನು ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಝೂಸಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳದು; ಅದರಲ್ಲಿ ಪುರೂರವನ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ರಾಮನ ಉಪಸಂಹಾರವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸಹೋದರರಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ-ಮಗನ ನಡುವಿನ ರಾಜ್ಯವಿಭಾಗ — ಶಶಬಿಂದು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಾಹ್ಲೀಕದಲ್ಲಿ, ಇಲನು ಮಧ್ಯದೇಶದಲ್ಲಿ — ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ದುರ್ಲಭಮ್’ (ಮತ್ತು ಬೇರೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನೂ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಗೂಢವಾದುದು — ಪುರುಷತ್ವದೊಡನೆ ಇಲನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಮಗನನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಕೇವಲ ಶಾಪನಿವಾರಣೆಯಲ್ಲ, ಸರ್ವಾಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ರಾಮನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು; ಅನಂತರ ರಾಮನ ತನ್ನದೇ ಅಶ್ವಮೇಧದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ആ ഇലന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ജന്മവൃത്താന്തം രാമൻ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും മഹായശസ്വിയായ ഭരതനും വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, സോമപുത്രന്റെ അടുത്ത് ഒരു വർഷം വസിച്ച ആ ഇല പിന്നീട് എന്തു ചെയ്തു? യഥാർഥം പറഞ്ഞുതരണം.’ ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവരുടെ വാക്കിന്റെ ആ മാധുര്യം കേട്ട് രാമൻ പ്രജാപതിപുത്രനായ ഇലനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കഥ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ശൂരനായ ഇലൻ പുരുഷത്വം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പരമബുദ്ധിമാനും മഹായശസ്വിയുമായ ബുധൻ പരമോദാരനായ സംവർത്തമുനിയെ വിളിച്ചു; അതുപോലെ ഭൃഗുപുത്രനായ ച്യവനനെയും അരിഷ്ടനേമിമുനിയെയും പ്രമോദനനെയും മോദകരനെയും ദുർവാസസ്സു മുനിയെയും വിളിപ്പിച്ചു. ഇവരെയെല്ലാം വരുത്തിയശേഷം വാക്ചതുരനും തത്ത്വദർശിയുമായ ബുധൻ ധൈര്യത്തോടെ, ഏകാഗ്രചിത്തരായ ആ സുഹൃത്തുക്കളോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘ഈ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് കർദമന്റെ പുത്രനായ ഇലനാണ്; ഇവന്റെ യഥാർഥസ്ഥിതി മനസ്സിലാക്കുവിൻ; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇവനു ശ്രേയസ്സുണ്ടാകുന്നതു ചെയ്യുവിൻ.’ ‘ഹിതം ചെയ്യിക്കും’ എന്നു മുൻസർഗത്തിൽ ബുധൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിനു സ്വയം ശാപം നീക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ മഹർഷിമാരുടെ സംഘത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് അവർ കഥയിൽ തന്മയരായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; മാധുര്യം നിറഞ്ഞ അവരുടെ ചോദ്യത്തിൽ പ്രസന്നനായ രാമനും കഥ വിസ്തരിക്കുന്നു. ഈ ഋഷിമാരിൽ സംവർത്തനെയാണ് ആദ്യം പറയുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനാണ് മുന്നോട്ട് യജ്ഞം ചെയ്യുന്നത്. ‘ഭൃഗുപുത്രൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ച്യവനൻ ഭാർഗവനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ദുർവാസസ്സാകട്ടെ മുന്നോട്ട് രാമന്റെ കഥയിലും വീണ്ടും വരും. ‘യഥാഭൂതം ജാനീത’ (യഥാർഥസ്ഥിതി മനസ്സിലാക്കുവിൻ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ബുധൻ ഇലന്റെ ഗൂഢമായ അവസ്ഥ മഹർഷിമാരോടു വ്യക്തമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം അവരില്ലാതെ ഉപായം ഫലിക്കുകയില്ല. ഇവിടെ ബുധന്റെ വിനയവും കാണാം — സ്വയം ഗ്രഹദേവനായിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു, സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ടു മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല. ‘സുഹൃദഃ’ (സുഹൃത്തുക്കൾ) എന്ന പദത്താൽ ആ ഋഷിമാർ ബുധന്റെ മിത്രങ്ങളാണെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു.

അവർ മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണരുമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ കർദമൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പുലസ്ത്യനും ക്രതുവും വഷട്കാരനും മഹാതേജസ്വിയായ ഓങ്കാരനും ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. അവരെല്ലാം പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടിയതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, ബാഹ്ലീകാധിപനായ ഇലന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് വെവ്വേറെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പറഞ്ഞു. പിന്നെ കർദമൻ പുത്രനുവേണ്ടി പരമഹിതകരമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ബ്രാഹ്മണരേ, രാജാവിനു ശ്രേയസ്കരമായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുവിൻ. വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനല്ലാതെ മറ്റൊരു ഔഷധവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹാത്മാവായ ശിവന് അശ്വമേധത്തെക്കാൾ പ്രിയമായ യജ്ഞമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവിനുവേണ്ടി നമ്മളെല്ലാവരും ദുഷ്കരമായ ആ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കാം.’ കർദമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സമ്മതിച്ചു. പിതാവിനു പുത്രന്റെ ദുഃഖം അറിയാം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരത്തിൽ ആർത്തിയും വിവേകവും ഒരുപോലെ കാണാം. ഇലയുടെ അവസ്ഥ ഉമയുടെ ശാപത്താലുണ്ടായതാണ്; അതിനാൽ ഉമാപതിയായ ശിവന്റെ പ്രസാദംതന്നെയാണ് അതിന്റെ പരിഹാരം എന്നതാണു കർദമന്റെ യുക്തി. ‘ഭൈഷജ്യം’ (ഔഷധം) എന്ന പദം ശാപത്തെ രോഗമായും ശിവനെ വൈദ്യനായും കാണുന്നു. വഷട്കാരനും ഓങ്കാരനും ഇവിടെ മൂർത്തിമാന്മാരായ ഋഷിമാരെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ വിലക്ഷണമായ ഭാവനയാണ്; ഇതിലൂടെ വൈദികമന്ത്രങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പൃഥഗ്വാക്യാന്യഥാബ്രുവൻ’ (വെവ്വേറെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പറഞ്ഞു) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ ഋഷിമാരും വെവ്വേറെ ഉപായങ്ങൾ പറഞ്ഞുവെന്നും ഒടുവിൽ പിതാവായ കർദമന്റെ അഭിപ്രായം എല്ലാവരും സ്വീകരിച്ചുവെന്നും മനസ്സിലാകുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ശിവൻതന്നെ വൈദ്യൻ, അശ്വമേധംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയം, അതിനാൽ നാമെല്ലാവരും യജിക്കാം. ‘ദുരാസദം’ (ദുഷ്കരം) എന്ന വിശേഷണം യജ്ഞത്തിന്റെ കാഠിന്യവും മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു, കാരണം അശ്വമേധം രാജാക്കന്മാർക്കു മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ, ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു മുനിക്കല്ല.

ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ രുദ്രന്റെ ആരാധനയ്ക്കായി ആ യജ്ഞം ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. സംവർത്തന്റെ ശിഷ്യനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ മരുത്തൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ രാജർഷി ആ യജ്ഞം ഏർപ്പാടു ചെയ്തു. പിന്നെ ബുധന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് മഹായജ്ഞം നടന്നു; മഹായശസ്വിയായ രുദ്രൻ പരമസന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ പരമാനന്ദത്താൽ പ്രീതനായ ഉമാപതി ഇലന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരോടും പറഞ്ഞു: ‘ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, അശ്വമേധത്താലും ഭക്തിയാലും ഞാൻ പ്രീതനാണ്; ഈ ബാഹ്ലീകാധിപന് ഞാൻ എന്തു പ്രിയവും ശുഭവുമാണു ചെയ്യേണ്ടത്?’ ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഏകാഗ്രചിത്തരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ ‘ഇല പുരുഷനാകണം’ എന്ന് ദേവേശനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രീതനായ അതിമഹാതേജസ്വിയായ മഹാദേവൻ ഇലയ്ക്കു വീണ്ടും പുരുഷത്വം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്തു. അശ്വമേധം പൂർത്തിയാകുകയും ഹരൻ അപ്രത്യക്ഷനാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ദീർഘദർശികളായ ആ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ‘പുരുഷത്വം ഒഴികെയുള്ള വരം വരിക്കുക’ എന്നു മുമ്പു പറയപ്പെട്ട ശാപം ഇപ്പോൾ അശ്വമേധത്തിന്റെ ബലത്താൽ മാറ്റപ്പെട്ടു. ബ്രാഹ്മണർ തങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല, ഇലന്റെ ഹിതം മാത്രം — ഇതാണ് അവരുടെ പരോപകാരബുദ്ധി. ‘ഇവന് എന്തു പ്രിയം ചെയ്യണം’ എന്നു ശിവനും സ്വയം ചോദിക്കുന്നു, അപേക്ഷയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശുതോഷത്വം (വേഗം പ്രസാദിക്കുന്ന സ്വഭാവം) പ്രകടമാകുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സവിശേഷതയുണ്ട് — യജ്ഞത്തിന്റെ യജമാനൻ മരുത്തനാണ്, ഇലനല്ല; എങ്കിലും ഫലം ഇലനുതന്നെ. ഇതിൽനിന്ന് മറ്റൊരാൾക്കുവേണ്ടിയും യജ്ഞം ചെയ്യാമെന്നും അതിന്റെ പുണ്യം ഉദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട ആൾക്കു ലഭിക്കുമെന്നും മനസ്സിലാകുന്നു. ആ വരം നൽകി രുദ്രൻ ഉടനെ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ദീർഘദർശികളായ ബ്രാഹ്മണരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി — കാര്യം സാധിച്ചു, അതിനാൽ താമസമുണ്ടായില്ല. ‘ദീർഘദർശിനഃ’ (ദീർഘദർശികൾ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവരുടെ ദൂരദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ഇലന്റെ ഭാവിഹിതം ചിന്തിച്ചത്.

ഇലരാജാവാകട്ടെ ബാഹ്ലീകദേശം ഉപേക്ഷിച്ച് മധ്യദേശത്ത് അനുത്തമവും യശസ്കരവുമായ പ്രതിഷ്ഠാനം എന്ന നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാജർഷി ശശബിന്ദു ബാഹ്ലീകം ഭരിച്ചു; പ്രജാപതിപുത്രനും ബലവാനുമായ ഇലരാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ വസിച്ചു. കാലമെത്തിയപ്പോൾ ആ ഇലൻ അനുത്തമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു; ഐലനായ പുരൂരവസ്സ് രാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനം നേടി. രാമൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠരേ, അശ്വമേധത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഇങ്ങനെയാണ്; സ്ത്രീയായിത്തീർന്നവൻ പൗരുഷവും, ദുർലഭമായ മറ്റുള്ളതും നേടി.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യം പ്രതിഷ്ഠാനപുരത്തെ ഗംഗായമുനാസംഗമത്തിനടുത്തുള്ള ഝൂസി എന്ന സ്ഥലമായി കരുതുന്നു. അവസാനശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്; അതിൽ പുരൂരവസ്സിന്റെ രാജ്യലാഭവും രാമന്റെ ഉപസംഹാരവും ഒരുമിച്ചു രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കഥയുടെ പ്രയോജനം ഇവിടെ വ്യക്തമാകുന്നു — രാമൻ സ്വയം അശ്വമേധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ മാഹാത്മ്യം സഹോദരന്മാർക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ യജ്ഞത്തിന്റെ ഒരുക്കം ആരംഭിക്കുന്നു. പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള രാജ്യവിഭജനം — പടിഞ്ഞാറ് ബാഹ്ലീകത്തിൽ ശശബിന്ദു, മധ്യദേശത്ത് ഇലൻ — രണ്ടു വംശങ്ങളുടെ വേർതിരിവു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യച്ചാന്യദപി ദുർലഭം’ (ദുർലഭമായ മറ്റുള്ളതും) എന്ന രാമന്റെ വാക്കു ഗൂഢമാണ് — പുരുഷത്വത്തോടൊപ്പം ഇലൻ രാജ്യവും പുത്രനും ബ്രഹ്മലോകവും നേടി. ഇങ്ങനെ അശ്വമേധം ശാപനിവാരണം മാത്രമല്ല, എല്ലാ അഭീഷ്ടങ്ങളുടെയും സിദ്ധിയാണ് എന്നു രാമൻ കാണിക്കുന്നു. ഇലന്റെ കഥ ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു; ഇനി രാമന്റെ സ്വന്തം അശ്വമേധത്തിന്റെ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; അതിലാണ് സീതയുടെ പുത്രന്മാർ ആദ്യമായി രാമന്റെ സഭയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക. അതിനാൽ ഈ കഥ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തിനുള്ള ഭൂമികതന്നെയാണ്.

When Rāma had told of that wondrous birth, Lakṣmaṇa and the glorious Bharata spoke again: "Best of men, after Ilā had lived a year with the son of Soma, what did she do? Please tell us the truth of it." Hearing the sweetness of his brothers' question, Rāma took up the story of Prajāpati's son once more. "When the valiant king had become a man, the wise and glorious Budha summoned the most noble sage Saṃvarta, Cyavana son of Bhṛgu, the sage Ariṣṭanemi, Pramodana, Modakara and the sage Durvāsas. When he had gathered them all, Budha, skilled in speech and a seer of truth, spoke to his friends, who sat steady and attentive: 'This mighty king is Ila, son of Kardama. Know him for what he truly is, and let what is good for him be done here.'" In the previous sarga Budha had promised to do Ila good; now he keeps his promise. He cannot undo the curse himself, so he calls together an assembly of great seers. The brothers' question shows how absorbed they were in the story, and Rāma, pleased by the sweetness of their asking, tells it at length. Saṃvarta is named first among the seers because it is his disciple who will perform the sacrifice. Cyavana is called Bhṛgu's son to recall that he is a Bhārgava, and Durvāsas will appear again later in Rāma's own story. By saying "know him for what he truly is" Budha reveals Ila's hidden state plainly to the seers, since without them no remedy can succeed. Budha's humility shows here as well: though himself a planetary god, he seeks the seers' counsel rather than deciding by his own judgement, and "friends" tells us those seers were close to him.

"While they were still conferring with those great brahmins, the mighty Kardama came to the hermitage, and with him came Pulastya, Kratu, Vaṣaṭkāra and the powerful Oṃkāra. All of them, glad to meet one another and wishing the lord of Bāhli well, each gave his own counsel. Then Kardama spoke words of the greatest benefit for his son: 'Hear me, brahmins, for what I say is for the king's good. I see no remedy but the god whose banner bears the bull, and no sacrifice is dearer to that great god than the horse-sacrifice. So let us all perform that difficult rite for the king's sake.' All those excellent brahmins agreed with what Kardama said." A father knows his son's pain, and both distress and good sense can be heard in his voice. Ila's condition came from Umā's decree, so, as Kardama reasons, only the grace of Umā's lord Śiva can undo it. By calling it a "remedy" he treats the curse like a disease and Śiva like a physician. Vaṣaṭkāra and Oṃkāra appear here like seers in bodily form, a striking fancy of the poet by which even the Vedic sacred utterances are shown to be present. Each seer offered his own plan, but in the end all accepted the view of the father, Kardama. His words have three parts: Śiva alone is the physician, the horse-sacrifice alone is dear to him, and so we shall all perform it. "Difficult" shows both how hard and how great the sacrifice is, for the horse-sacrifice can be performed only by kings, not by a single sage.

"Those excellent brahmins approved of that sacrifice as worship of Rudra. A royal seer named Marutta, a disciple of Saṃvarta and conqueror of enemy cities, undertook to perform it. Then a great sacrifice was held near Budha's hermitage, and the glorious Rudra was supremely pleased. When the sacrifice was complete, Umā's lord, filled with joy, spoke to all the brahmins in Ila's presence: 'I am pleased by this horse-sacrifice and by your devotion, best of brahmins. What good and pleasing thing shall I do for this lord of Bāhli?' At the god's words the brahmins, with collected minds, entreated the lord of the gods that Ilā might become a man. Then the Great God, pleased, gave Ilā back her manhood, and that resplendent god vanished. When the horse-sacrifice was over and Hara had disappeared, all those far-seeing brahmins went back as they had come." The god who had once said "choose any boon except manhood" now changes his decree through the power of the horse-sacrifice. The brahmins ask nothing for themselves, only Ila's good; that is their selfless spirit. Śiva himself asks what he can do, without waiting to be begged, which shows how easily he is pleased. There is something special here: the sacrificer is Marutta, not Ila, and yet the fruit goes to Ila, which shows that a sacrifice may be performed for another, its merit going to the one for whom it is meant. Rudra vanishes the moment he has granted the boon, and the brahmins go home, for the work is done and there is no reason to delay. "Far-seeing" points to their foresight in thinking of Ila's future good.

"King Ila left the Bāhli country and in the Middle Country founded a glorious city without equal, named Pratiṣṭhāna. The royal seer Śaśabindu, conqueror of enemy cities, ruled Bāhli, while the mighty King Ila, son of Prajāpati, ruled in Pratiṣṭhāna. In time Ila reached the supreme world of Brahmā, and King Purūravas, son of Ilā, received Pratiṣṭhāna. Such, bulls among men, is the power of the horse-sacrifice: one who had become a woman regained manhood, and whatever else is hard to win besides." Here the purpose of the story becomes clear: Rāma wants to perform a horse-sacrifice himself, and so he shows his brothers its greatness; in the next sarga preparations for his sacrifice begin. The division of the kingdom between father and son, Śaśabindu in Bāhli in the west and Ila in the Middle Country, marks the separation of the two lines. "Whatever else is hard to win" carries a hidden meaning: along with his manhood Ila won a kingdom, a son and the world of Brahmā. So Rāma shows that the horse-sacrifice does not only remove a curse but fulfils every wish. Ila's story ends here, and after it begins the account of Rāma's own horse-sacrifice, at which Sītā's two sons will first appear in Rāma's assembly; this story is thus a prelude to the last part of the Uttara Kāṇḍa.