पूर्वसर्गे किंपुरुषीणां कथा समाप्ता। तां किंपुरुषोत्पत्तिं श्रुत्वा लक्ष्मणः भरतः च उभौ जनेश्वरं रामं ‘आश्चर्यम्’ इति ऊचतुः। ततः महायशाः धर्मात्मा रामः प्रजापतिसुतस्य इलस्य कथां भूयः कथयितुम् आरेभे। सर्वाः किन्नरीः पर्वतं प्रति विद्रुताः दृष्ट्वा ऋषिसत्तमः बुधः रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन् इव उवाच — ‘हे सुरुचिरानने, अहं सोमस्य सुदयितः सुतः अस्मि; हे वरारोहे, भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा मां भजस्व।’ अत्र ‘प्रहसन् इव’ इति पदं बुधस्य मनसः लघुतां कामं च सूचयति। सः आत्मानं पितुः सोमस्य नाम्ना परिचाययति, येन तस्य कुलस्य गौरवं प्रकटं भवति। किन्नरीणां पलायनात् तत्र स्थानं शून्यम् अभवत्; तस्मिन् एकान्ते एव बुधः स्वाभिलाषं प्रकाशयति। इला पूर्वं पुरुषः आसीत् इति सः जानाति, तथापि तस्याः वर्तमानं रूपम् एव तं मोहयति — एषः कथायाः विचित्रः अंशः। रामः स्वयं कथकः, श्रोतारौ च भ्रातरौ; तेषां विस्मयः एव अग्रिमस्य कथनस्य निमित्तम्। बुधस्य प्रार्थनायां ‘भक्त्या’ इति पदम् अपि उल्लेखनीयम् — सः केवलं कामं न, स्नेहम् अपि याचते, येन तस्य वचनं मृदु भवति, न तु बलात्कारः।

स्वजनवर्जिते शून्ये प्रदेशे बुधस्य तत् वचनं श्रुत्वा इला सुरुचिरप्रख्यं महाप्रभं बुधं प्रत्युवाच — ‘हे सौम्य, अहं कामचरी स्वतन्त्रा आसम्, किन्तु इदानीं तव वशवर्तिनी अस्मि; हे सोमसुत, मां प्रशाधि, यथा इच्छसि तथा कुरु।’ तस्याः तत् अद्भुतप्रख्यं वचनं श्रुत्वा चन्द्रमसः सुतः कामी बुधः हर्षम् उपागतः, तया सह च रेमे। रुचिराननां ताम् इलां रमयतः तस्य कामिनः बुधस्य माधवः वैशाखः मासः क्षणवत् अत्यर्थं गतः। अत्र ‘कामचरी’ ‘वशवर्तिनी’ इति द्वे विरुद्धे पदे एकत्र स्थापिते — स्वेच्छया सा बुधस्य वशं स्वीकरोति। हिन्दीभाष्यम् अपि स्वतन्त्रा अस्मि, किन्तु भवतः आज्ञाधीना इति तम् एव अर्थं विवृणोति। ‘क्षणवत्’ इति उपमा कामिनां कालविस्मृतिं सूचयति — सुखे मासः अपि क्षणः इव गच्छति। माधवः वसन्तस्य मासः इति तस्य विहारस्य रमणीयता अपि व्यञ्जिता। शून्ये स्थाने स्वजनानाम् अभावः इलायाः असहायताम् अपि दर्शयति, यतः तस्याः पूर्वपरिचितः कोऽपि तत्र नासीत्। पूर्वम् इलः राजा आसीत्, इदानीं सा बुधस्य आज्ञाम् अपेक्षते — एषा परिवर्तनस्य गभीरता कथायाः मर्म।

अथ मासे सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः श्रीमान् प्रजापतिसुतः इलः पुनः पुरुषः भूत्वा शयने प्रत्यबुध्यत। सः तत्र सलिलाशये ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तपन्तं सोमजं बुधम् अपश्यत्, तं च राजा प्रत्यभाषत — ‘भगवन्, अहं सहानुगः दुर्गं पर्वतं प्रविष्टः, किन्तु तत् सैन्यं न पश्यामि; मामकाः जनाः क्व नु गताः?’ स्त्रीभावे यत् वृत्तं तस्य स्मृतिः तस्य नासीत्। नष्टसंज्ञस्य तस्य राजर्षेः भाषितं श्रुत्वा बुधः परया गिरा सान्त्वयन् शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — ‘महता अश्मवर्षेण ते भृत्याः विनिपातिताः; त्वं च वातवर्षभयार्दितः आश्रमपदे सुप्तः। समाश्वसिहि, भद्रं ते; निर्भयः विगतज्वरः फलमूलाशनः सन् हे वीर, इह यथासुखं निवस।’ तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तः महामतिः राजा भृत्यजनक्षयात् दीनः सन् पुनः वाक्यं प्रत्युवाच। बुधस्य उत्तरं सत्यं न, अपि तु करुणया कल्पितम् — इलस्य लज्जां परिहर्तुं सः स्त्रीभावं गोपयति। ऊर्ध्वबाहोः तपस्विनः रूपं धृत्वा बुधः स्वस्य कामं तपसा आच्छादयति इति अपि कश्चित् व्यङ्ग्यः। इलस्य प्रश्ने राज्ञः चिन्ता प्रथमं स्वजनानां विषये एव — सः स्वस्य दशां न पृच्छति, अपि तु अनुगानाम्। एतेन तस्य सत्पुरुषत्वं ज्ञायते।

इलः अवदत् — ‘भृत्यैः विनाकृतः अपि अहं स्वकं राज्यं न त्यक्ष्यामि; हे ब्रह्मन्, इह क्षणम् अपि कथं वर्तयेयम्? गन्तुं मां समनुज्ञातुम् अर्हसि। मम ज्येष्ठः सुतः धर्मपरः महायशाः शशबिन्दुः इति ख्यातः; सः मे राज्यं प्रपत्स्यते। सुखान्वितान् भृत्यान् दारांश्च हित्वा इह स्थातुं न शक्ष्यामि; हे महातेजः, किंचित् अपि अशुभं वचः मां प्रति वक्तुं न अर्हसि।’ हिन्दीभाष्यम् अपि एवम् एव विवृणोति। राजा स्वजनान् त्यक्तुं न इच्छति — एषा तस्य राजधर्मस्य करुणा। तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः सान्त्वपूर्वं परमम् अद्भुतं वचः अथ उवाच — ‘हे कार्दमेय, महाबल, त्वया संतापः न कार्यः; वासः ते इह रोचताम्। संवत्सरम् इह उषितस्य ते हितं कारयिष्यामि।’ ‘कार्दमेय’ इति सम्बोधनं कर्दमस्य पुत्रत्वं स्मारयति, येन पितुः आगमनम् अग्रिमसर्गे सूचितम्। बुधस्य प्रतिज्ञा — संवत्सरान्ते हितं करिष्यामि इति — एव अश्वमेधस्य बीजम्, यत् अग्रिमे सर्गे फलति। अत्र बुधः गूढं वदति, न तु सर्वं प्रकाशयति; तस्य वाक्यं अद्भुतम् इति कविः विशेषयति, यतः तत् श्रोतुः इलस्य बुद्धेः परम् आसीत्। राजा च पुत्रस्य नाम्ना राज्यस्य भविष्यं निश्चिनोति, येन तस्य दायित्वबोधः प्रकटः।

अक्लिष्टकर्मणः ब्रह्मवादिनः बुधस्य तत् वचनं श्रुत्वा इलः यत् उक्तं तथा वासाय बुद्धिं विदधे। सः मासं स्त्री भूत्वा अनिशं सदा बुधं रमयति स्म, मासं च पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार — स्त्रीत्वे कामः, पुरुषत्वे धर्मः इति द्वैधं तस्य जीवनम्। ततः नवमे मासि सुश्रोणी इला सोमसुतात् बुधात् ऊर्जितं पुरूरवसं नाम सुतं जनयामास। जातमात्रे एव सा बुधस्य समवर्णं महाबलं पुत्रं पितुः हस्ते न्यवेशयत्। बुधः तु संवत्सरान्तरे पुरुषीभूतं तम् इलं धर्मयुक्ताभिः कथाभिः आत्मवान् सन् रमयामास। अत्र पुरूरवाः — ऐलः इति प्रसिद्धः चन्द्रवंशस्य आदिपुरुषः — जातः; तस्य जन्म एव अस्य कथाभागस्य फलम्। पुरुषभावे इलः बुधस्य मित्रवत् सहवासी, न तु पत्नी; अतः बुधः तं कथाभिः एव रञ्जयति। समवर्णम् इति पदेन पुत्रस्य पितृसादृश्यं सूचितम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यं धर्मयुक्ताभिः कथाभिः मनोरञ्जनम् इति एतत् एव विवृणोति। अग्रिमे सर्गे अश्वमेधेन इलस्य पुरुषत्वप्राप्तिः वर्णयिष्यते। एवं शापस्य विचित्रं फलम् अपि मङ्गलम् अभवत् — तस्मात् एव ऐलवंशस्य प्रारम्भः, येन पृथिव्यां बहवः धर्मिष्ठाः राजानः अजायन्त।

పూర్వ సర్గలో కింపురుషీల కథ ముగిసింది. ఆ కింపురుషోత్పత్తి కథ విని లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఇద్దరూ జనేశ్వరుడైన రామునితో ‘ఆశ్చర్యం’ అన్నారు. అప్పుడు మహాయశస్వీ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు ప్రజాపతి కుమారుడైన ఇలుని కథను మళ్ళీ చెప్పడం ఆరంభించాడు. కిన్నరీలందరూ పర్వతం వైపు పరుగెత్తి వెళ్ళిపోవడం చూసి ఋషిసత్తముడైన బుధుడు రూపసంపన్నురాలైన ఆ స్త్రీతో నవ్వుతున్నట్లుగా ఇలా అన్నాడు — ‘ఎంతో సుందరమైన ముఖం గలదానా, నేను సోముని ప్రియమైన కుమారుడను; వరారోహా, భక్తితో, స్నేహపూర్ణమైన దృష్టితో నన్ను స్వీకరించు.’ ఇక్కడ ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ అనే పదం బుధుని మనస్సు తేలికదనాన్నీ కామాన్నీ సూచిస్తుంది. అతడు తనను తండ్రి సోముని పేరుతో పరిచయం చేసుకుంటున్నాడు, దాని వల్ల అతని కులగౌరవం ప్రకటమవుతుంది. కిన్నరీలు పారిపోవడంతో ఆ స్థలం శూన్యమైంది; ఆ ఏకాంతంలోనే బుధుడు తన అభిలాషను ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇల పూర్వం పురుషుడని అతనికి తెలుసు, అయినప్పటికీ ఆమె ప్రస్తుత రూపమే అతనిని మోహింపజేస్తోంది — ఇది కథలోని విచిత్రమైన అంశం. రాముడే కథకుడు, శ్రోతలు సోదరులిద్దరూ; వారి విస్మయమే తరువాతి కథనానికి నిమిత్తం. బుధుని ప్రార్థనలో ‘భక్తితో’ అనే పదం కూడా ప్రస్తావించదగినది — అతడు కేవలం కామాన్ని కాదు, స్నేహాన్ని కూడా కోరుతున్నాడు, దాని వల్ల అతని మాట మృదువుగా ఉంది, బలాత్కారం కాదు.

తన వారెవరూ లేని శూన్య ప్రదేశంలో బుధుని ఆ మాట విని ఇల ఎంతో సుందరంగా కనిపించే, గొప్ప కాంతి గల బుధునితో ఇలా బదులిచ్చింది — ‘సౌమ్యుడా, నేను ఇష్టానుసారం సంచరించే స్వతంత్రురాలను, కాని ఇప్పుడు నీకు వశవర్తినిని; సోముని కుమారుడా, నన్ను శాసించు, నీకు ఇష్టం వచ్చినట్లు చెయ్యి.’ అద్భుతంగా తోచే ఆమె ఆ మాట విని చంద్రుని కుమారుడైన కాముకుడు బుధుడు ఆనందించి ఆమెతో విహరించాడు. సుందరమైన ముఖం గల ఆ ఇలతో విహరిస్తున్న ఆ కాముకుడు బుధునికి మాధవ మాసమైన వైశాఖం ఒక క్షణంలా గడిచిపోయింది. ఇక్కడ ‘కామచరీ’ (ఇష్టానుసారం సంచరించేది), ‘వశవర్తినీ’ (వశంలో ఉండేది) అనే రెండు విరుద్ధ పదాలు ఒకచోట ఉంచబడ్డాయి — ఆమె తన ఇష్టంతోనే బుధుని వశాన్ని అంగీకరిస్తోంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘స్వతంత్రురాలను, కాని మీ ఆజ్ఞకు అధీనురాలను’ అని అదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. ‘క్షణంలా’ అనే ఉపమానం కాముకుల కాలవిస్మృతిని సూచిస్తుంది — సుఖంలో నెల కూడా క్షణంలా గడుస్తుంది. మాధవ మాసం వసంతకాలపు మాసం కాబట్టి వారి విహారపు రమణీయత కూడా వ్యంజితమైంది. శూన్య స్థలంలో తన వారు లేకపోవడం ఇల అసహాయతను కూడా చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమెకు పూర్వపరిచితులు ఎవరూ అక్కడ లేరు. పూర్వం ఇలుడు రాజు, ఇప్పుడు ఆమె బుధుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తోంది — ఈ పరివర్తనపు లోతే కథకు మర్మం.

ఆ తరువాత నెల పూర్తికాగానే పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల శ్రీమంతుడు, ప్రజాపతి కుమారుడు ఇలుడు మళ్ళీ పురుషుడై శయనంపై మేల్కొన్నాడు. అతడు అక్కడ జలాశయంలో చేతులు పైకెత్తి, ఆధారం లేకుండా తపస్సు చేస్తున్న సోముని కుమారుడైన బుధుని చూశాడు, ఆ రాజు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, నేను అనుచరులతో కలిసి దుర్గమమైన పర్వతంలో ప్రవేశించాను, కాని ఆ సైన్యం కనిపించడం లేదు; నా జనులు ఎక్కడికి వెళ్ళారు?’ స్త్రీభావంలో జరిగినదాని స్మృతి అతనికి లేదు. స్మృతి కోల్పోయిన ఆ రాజర్షి మాట విని బుధుడు ఉత్తమమైన మాటలతో ఓదారుస్తూ శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చాడు — ‘గొప్ప రాళ్ళవాన కురిసి నీ సేవకులు కూలిపోయారు; నీవు గాలివానకు భయపడి ఆశ్రమంలో నిద్రపోయావు. ఊరడిల్లు, నీకు మేలగుగాక; నిర్భయుడవై, తాపం తొలగినవాడవై, ఫలమూలాలు తింటూ, వీరా, ఇక్కడ సుఖంగా నివసించు.’ ఆ మాటతో ఊరట పొందిన మహామతి అయిన రాజు సేవకజనం నశించినందువల్ల దీనుడై మళ్ళీ ఇలా బదులిచ్చాడు. బుధుని సమాధానం సత్యం కాదు, కరుణతో కల్పించినది — ఇలుని లజ్జను తప్పించడానికి అతడు స్త్రీభావాన్ని దాచిపెడుతున్నాడు. చేతులు పైకెత్తిన తపస్వి రూపం ధరించి బుధుడు తన కామాన్ని తపస్సుతో కప్పిపుచ్చుతున్నాడు అనే వ్యంగ్యం కూడా ఉంది. ఇలుని ప్రశ్నలో రాజు చింత మొదట తన జనుల గురించే — అతడు తన దశను అడగడం లేదు, తన అనుచరుల గురించి అడుగుతున్నాడు. దీనితో అతని సత్పురుషత్వం తెలుస్తుంది.

ఇలుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సేవకులను కోల్పోయినప్పటికీ నేను నా రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టను; బ్రహ్మన్, ఇక్కడ క్షణకాలమైనా ఎలా ఉండగలను? వెళ్ళడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి. ధర్మపరాయణుడూ మహాయశస్వీ అయిన నా పెద్ద కుమారుడు శశబిందుడు అని ప్రసిద్ధుడు; అతడు నా రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడు. సుఖంగా ఉన్న సేవకులనూ భార్యలనూ విడిచిపెట్టి నేను ఇక్కడ ఉండలేను; మహాతేజస్వీ, నాతో కొంచెం కూడా అశుభమైన మాట చెప్పకూడదు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది. రాజు తన వారిని విడిచిపెట్టాలనుకోవడం లేదు — ఇది అతని రాజధర్మపు కరుణ. రాజేంద్రుడు అలా అంటుండగా బుధుడు ఓదార్పుతో కూడిన పరమ అద్భుతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘కర్దమపుత్రా, మహాబలా, నీవు సంతాపపడవద్దు; ఇక్కడ నివసించడం నీకు రుచించుగాక. ఒక సంవత్సరం ఇక్కడ నివసించిన తరువాత నీకు హితం చేకూరుస్తాను.’ ‘కార్దమేయ’ (కర్దమపుత్రా) అనే సంబోధన కర్దముని పుత్రత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో తండ్రి రాక తరువాతి సర్గలో సూచించబడింది. బుధుని ప్రతిజ్ఞ — సంవత్సరం చివర హితం చేస్తాను అనేదే — అశ్వమేధానికి బీజం, అది తరువాతి సర్గలో ఫలిస్తుంది. ఇక్కడ బుధుడు గూఢంగా మాట్లాడుతున్నాడు, అంతా బయటపెట్టడం లేదు; అతని మాట అద్భుతమైనది అని కవి విశేషంగా చెపుతున్నాడు, ఎందుకంటే అది శ్రోత అయిన ఇలుని బుద్ధికి అతీతమైనది. రాజు కుమారుని పేరుతో రాజ్యపు భవిష్యత్తును నిశ్చయిస్తున్నాడు, దాని వల్ల అతని బాధ్యతాబోధ ప్రకటమవుతుంది.

అక్లిష్టకర్ముడూ బ్రహ్మవాదీ అయిన బుధుని ఆ మాట విని ఇలుడు అతడు చెప్పినట్లే అక్కడ నివసించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అతడు ఒక నెల స్త్రీగా మారి నిరంతరమూ ఎల్లప్పుడూ బుధుని రమింపజేసేవాడు, ఒక నెల పురుషభావంతో ధర్మబుద్ధిని పాటించేవాడు — స్త్రీత్వంలో కామం, పురుషత్వంలో ధర్మం అనే రెండు విధాల జీవితం అతనిది. తరువాత తొమ్మిదవ నెలలో సుందరి అయిన ఇల సోముని కుమారుడైన బుధుని వల్ల బలశాలి అయిన పురూరవుడు అనే కుమారుని కన్నది. పుట్టగానే ఆమె బుధునితో సమానమైన వర్ణం గల, మహాబలుడైన కుమారుని తండ్రి చేతిలో ఉంచింది. బుధుడు మాత్రం సంవత్సరంలో పురుషుడైన ఆ ఇలుని ఆత్మనిగ్రహంతో ధర్మయుక్తమైన కథలతో ఆనందింపజేశాడు. ఇక్కడ పురూరవుడు — ఐలుడు అని ప్రసిద్ధుడు, చంద్రవంశానికి ఆదిపురుషుడు — జన్మించాడు; అతని జన్మే ఈ కథాభాగపు ఫలం. పురుషభావంలో ఇలుడు బుధునికి మిత్రునిలా సహవాసి, భార్య కాదు; అందువల్ల బుధుడు అతనిని కథలతోనే రంజింపజేస్తున్నాడు. ‘సమవర్ణం’ అనే పదంతో కుమారుడు తండ్రిని పోలి ఉన్నాడని సూచించబడింది. ముద్రణలోని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ధర్మయుక్తమైన కథలతో మనోరంజనం’ అని దీనినే వివరిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో అశ్వమేధంతో ఇలుడు పురుషత్వాన్ని పొందడం వర్ణించబడుతుంది. ఇలా శాపపు విచిత్రమైన ఫలం కూడా మంగళకరమైంది — దాని నుండే ఐలవంశం ఆరంభమైంది, దానితో భూమిపై ఎందరో ధర్మిష్ఠులైన రాజులు జన్మించారు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கிம்புருஷிகளின் கதை முடிந்தது. அந்தக் கிம்புருஷர் தோற்றக் கதையைக் கேட்டு லக்ஷ்மணனும் பரதனும் இருவரும் மக்கள் தலைவனான ராமனிடம் ‘என்ன வியப்பு!’ என்றனர். பிறகு பெரும்புகழ் உடைய அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் பிரஜாபதியின் மகனான இலனின் கதையை மீண்டும் சொல்லத் தொடங்கினான். கின்னரிகள் அனைவரும் மலையை நோக்கி ஓடிவிட்டதைக் கண்டு, முனிவர்களுள் சிறந்த புதன் அழகு நிறைந்த அந்தப் பெண்ணிடம் புன்னகைப்பவன் போலச் சொன்னான் — ‘மிக அழகிய முகமுடையவளே, நான் சோமனின் மிகவும் அன்புக்குரிய மகன்; சிறந்த இடையுடையவளே, அன்போடு, பரிவான பார்வையோடு என்னை ஏற்றுக்கொள்.’ இங்கே ‘புன்னகைப்பவன் போல’ என்ற சொல் புதனின் மனத்தின் லேசான நிலையையும் காமத்தையும் சுட்டுகிறது. அவன் தந்தை சோமனின் பெயரால் தன்னை அறிமுகப்படுத்துகிறான்; அதனால் அவன் குலப் பெருமை வெளிப்படுகிறது. கின்னரிகள் ஓடிவிட்டதால் அந்த இடம் வெறிச்சோடியது; அந்தத் தனிமையில்தான் புதன் தன் விருப்பத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். இலா முன்பு ஆணாக இருந்தவள் என்று அவன் அறிவான்; இருப்பினும் அவளுடைய இப்போதைய உருவமே அவனை மயக்குகிறது — இது கதையின் விசித்திரமான பகுதி. ராமனே கதை சொல்பவன், கேட்பவர்கள் தம்பியர்; அவர்களுடைய வியப்பே அடுத்த கதைப்பகுதிக்குக் காரணம். புதனின் வேண்டுகோளில் ‘அன்போடு’ (பக்த்யா) என்ற சொல்லும் குறிப்பிடத்தக்கது — அவன் காமத்தை மட்டுமன்றி அன்பையும் வேண்டுகிறான்; அதனால் அவன் சொல் மென்மையானதாகிறது, பலவந்தம் அல்ல.

தன்னவர் யாருமில்லாத வெறிச்சோடிய அந்த இடத்தில் புதனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, இலா மிக அழகிய தோற்றமும் பேரொளியும் உடைய புதனுக்கு மறுமொழி கூறினாள் — ‘சௌம்யனே, நான் விருப்பம்போல் திரியும் சுதந்திரமானவளாக இருந்தேன்; ஆனால் இப்போது உன் வசப்பட்டவள்; சோமனின் மகனே, எனக்கு ஆணையிடு, நீ விரும்பியபடி செய்.’ அவளுடைய அற்புதமான அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சந்திரனின் மகனான காமுற்ற புதன் மகிழ்ச்சியடைந்து அவளோடு இன்புற்றான். அழகிய முகமுடைய அந்த இலாவோடு இன்புற்றிருந்த காமுற்ற புதனுக்கு மாதவ மாதமான வைகாசி ஒரு கணம்போல மிக விரைவாகக் கழிந்தது. இங்கே ‘விருப்பம்போல் திரிபவள்’, ‘வசப்பட்டவள்’ என்ற இரண்டு முரணான சொற்கள் ஒன்றாக வைக்கப்பட்டுள்ளன — தன் விருப்பத்தாலேயே அவள் புதனின் வசப்படுவதை ஏற்கிறாள். இந்தி உரையும் ‘சுதந்திரமானவள், ஆனால் உங்கள் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டவள்’ என்று அதே பொருளை விளக்குகிறது. ‘ஒரு கணம்போல’ என்ற உவமை காதலர்கள் காலத்தை மறப்பதைக் குறிக்கிறது — இன்பத்தில் ஒரு மாதமும் ஒரு கணம்போலக் கழிகிறது. மாதவம் வசந்த காலத்து மாதம் என்பதால் அவர்கள் இன்பத்தின் இனிமையும் குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது. வெறிச்சோடிய இடத்தில் தன்னவர் இல்லாதது இலாவின் ஆதரவற்ற நிலையையும் காட்டுகிறது; அவளுக்கு முன்பே பழக்கமான யாரும் அங்கே இல்லை. முன்பு இலன் அரசனாக இருந்தான், இப்போது அவள் புதனின் ஆணையை எதிர்பார்க்கிறாள் — இந்த மாற்றத்தின் ஆழமே கதையின் உயிர்நாடி.

பிறகு மாதம் நிறைவுற்றதும், முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய, திருவுடைய பிரஜாபதியின் மகன் இலன் மீண்டும் ஆணாகிப் படுக்கையில் விழித்தெழுந்தான். அங்கே நீர்நிலையில், கைகளை உயர்த்தி எந்தப் பிடிமானமுமின்றித் தவம் செய்யும் சோமனின் மகன் புதனைக் கண்டு அந்த அரசன் அவனிடம் பேசினான் — ‘பகவானே, நான் என் பரிவாரத்தோடு அணுகுதற்கரிய இந்த மலைக்குள் புகுந்தேன்; ஆனால் அந்தப் படையைக் காணவில்லை; என் மக்கள் எங்கே போனார்கள்?’ பெண்ணாக இருந்தபோது நடந்தவற்றின் நினைவு அவனுக்கு இல்லை. நினைவிழந்த அந்த ராஜரிஷியின் சொல்லைக் கேட்டு, புதன் உயர்ந்த சொற்களால் ஆறுதல் கூறி மங்கலமான மறுமொழி சொன்னான் — ‘பெரும் கல்மழையால் உன் பணியாளர்கள் வீழ்த்தப்பட்டனர்; நீயும் காற்று மழையின் அச்சத்தால் வாடி இந்த ஆசிரமத்தில் உறங்கினாய். ஆறுதல் கொள், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; வீரனே, அச்சமின்றிக் கவலை நீங்கி, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு இங்கே இன்பமாக வாழ்ந்திரு.’ அந்தச் சொல்லால் ஆறுதல் பெற்ற பேரறிவுடைய அரசன், பணியாளர்கள் அழிந்ததால் துயருற்றவனாக மீண்டும் மறுமொழி கூறினான். புதனின் விடை உண்மையல்ல, கருணையால் புனையப்பட்டது — இலனின் நாணத்தைத் தவிர்ப்பதற்காக அவன் பெண்மை நிலையை மறைக்கிறான். கைகளை உயர்த்திய தவசியின் கோலம் பூண்டு புதன் தன் காமத்தைத் தவத்தால் மூடிமறைக்கிறான் என்ற ஓர் ஏளனக் குறிப்பும் உள்ளது. இலனின் வினாவில் அரசனின் கவலை முதலில் தன் மக்களைப் பற்றியதே — அவன் தன் நிலையைக் கேட்கவில்லை, பின்தொடர்ந்தவர்களைப் பற்றியே கேட்கிறான். இதனால் அவனுடைய நற்பண்பு தெரிகிறது.

இலன் சொன்னான் — ‘பணியாளர்களை இழந்தாலும் நான் என் அரசைக் கைவிடமாட்டேன்; அந்தணரே, ஒரு கணமேனும் நான் இங்கே எப்படி இருக்க முடியும்? நான் செல்ல எனக்கு அனுமதி தர வேண்டும். என் மூத்த மகன், அறவழியில் பற்றுடையவன், பெரும்புகழ் உடையவன், சசபிந்து என்று புகழ்பெற்றவன்; அவன் என் அரசை ஏற்றுக்கொள்வான். இன்பமாக வாழும் என் பணியாளர்களையும் மனைவியரையும் விட்டுவிட்டு என்னால் இங்கே தங்க முடியாது; பேரொளியுடையவரே, என்னிடம் அமங்கலமான சொல் எதையும் சொல்லலாகாது.’ இந்தி உரையும் இவ்வாறே விளக்குகிறது. அரசன் தன் மக்களைக் கைவிட விரும்பவில்லை — இது அவனுடைய அரசதர்மக் கருணை. மன்னர்க்கரசன் இவ்வாறு சொன்னதும் புதன் ஆறுதலாக மிக அற்புதமான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘கர்தமரின் மகனே, பெரும் வலிமையுடையவனே, நீ வருந்த வேண்டாம்; இங்கே வாழ்வது உனக்கு உகந்ததாகட்டும். ஓர் ஆண்டு இங்கே நீ வாழ்ந்த பின் உனக்கு நன்மை செய்விப்பேன்.’ ‘கர்தமரின் மகனே’ என்ற விளி அவன் கர்தமரின் மகன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது; அதனால் தந்தையின் வருகை அடுத்த சர்க்கத்தில் சுட்டப்படுகிறது. ‘ஆண்டு முடிவில் நன்மை செய்வேன்’ என்ற புதனின் உறுதிமொழியே அசுவமேதத்தின் விதை; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் பலன் தருகிறது. இங்கே புதன் மறைபொருளாகப் பேசுகிறான், எல்லாவற்றையும் வெளிப்படுத்தவில்லை; அவன் சொல் அற்புதமானது என்று கவிஞர் சிறப்பித்துச் சொல்கிறார், ஏனெனில் அது கேட்ட இலனின் அறிவுக்கு அப்பாற்பட்டதாக இருந்தது. அரசனும் மகனின் பெயரால் அரசின் எதிர்காலத்தை உறுதிசெய்கிறான்; அதனால் அவன் பொறுப்புணர்வு வெளிப்படுகிறது.

களங்கமற்ற செயலுடைய, பிரம்மவாதியான புதனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, இலன் சொல்லப்பட்டபடியே அங்கே வாழ முடிவெடுத்தான். அவன் ஒரு மாதம் பெண்ணாகி இடைவிடாமல் எப்போதும் புதனை மகிழ்வித்தான்; ஒரு மாதம் ஆண் நிலையில் அறச்சிந்தனையில் ஈடுபட்டான் — பெண்மையில் காமம், ஆண்மையில் அறம் என்று அவன் வாழ்க்கை இருவகையாயிற்று. பிறகு ஒன்பதாம் மாதத்தில், அழகிய இடையுடைய இலா சோமனின் மகனான புதனிடமிருந்து வலிமைமிக்க புரூரவன் என்ற மகனைப் பெற்றாள். பிறந்தவுடனேயே, புதனைப் போன்ற நிறமுடைய, பெரும் வலிமையுடைய அந்த மகனை அவள் தந்தையின் கையில் ஒப்படைத்தாள். புதனோ ஆண்டின் இடையே ஆணாக மாறிய அந்த இலனைத் தன்னடக்கத்தோடு அறம் தழுவிய கதைகளால் மகிழ்வித்தான். இங்கே புரூரவன் — ஐலன் என்று புகழ்பெற்ற, சந்திர வம்சத்தின் முதல் மூதாதை — பிறந்தான்; அவன் பிறப்பே இந்தக் கதைப்பகுதியின் பலன். ஆண் நிலையில் இலன் புதனுக்கு நண்பனைப் போன்ற உடன்வாழ்பவன், மனைவி அல்லன்; ஆகவே புதன் அவனைக் கதைகளாலேயே மகிழ்விக்கிறான். ‘ஒத்த நிறமுடைய’ என்ற சொல்லால் மகன் தந்தையைப் போன்றவன் என்று சுட்டப்படுகிறது. பதிப்பின் இந்தி உரை ‘அறம் தழுவிய கதைகளால் மனமகிழ்வித்தல்’ என்று இதையே விளக்குகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அசுவமேதத்தால் இலன் ஆண்மையைப் பெறுவது வர்ணிக்கப்படும். இவ்வாறு சாபத்தின் விசித்திரமான விளைவும் மங்கலமாயிற்று — அதிலிருந்துதான் ஐல வம்சம் தொடங்கியது; அதனால் பூமியில் அறத்தில் சிறந்த பல அரசர்கள் பிறந்தனர்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಿಂಪುರುಷಿಯರ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತು. ಆ ಕಿಂಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರಿಬ್ಬರೂ ಜನೇಶ್ವರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರನಾದ ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಕಿನ್ನರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬುಧನು ರೂಪಸಂಪನ್ನಳಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ನಗುವವನಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅತಿ ಸುಂದರ ಮುಖವುಳ್ಳವಳೇ, ನಾನು ಸೋಮನ ಅತಿಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ; ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಸ್ನಿಗ್ಧದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ’ (ನಗುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಬುಧನ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಘುತೆಯನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ತಂದೆ ಸೋಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕುಲದ ಗೌರವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿನ್ನರಿಯರು ಓಡಿಹೋದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು; ಆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ ಬುಧನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆ ಹಿಂದೆ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ರೂಪವೇ ಅವನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಕಥೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಶ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕಥಕ, ಕೇಳುಗರು ಸಹೋದರರು; ಅವರ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಮುಂದಿನ ಕಥನಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ. ಬುಧನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ (ಭಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಮೃದುವಾಗಿದೆ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಲ್ಲ.

ಸ್ವಜನರಿಲ್ಲದ ಶೂನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಲೆ ಅತಿ ಸುಂದರನಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬುಧನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ನಿನ್ನ ವಶವರ್ತಿನಿ; ಸೋಮಪುತ್ರನೇ, ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು, ನಿನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಡು.’ ಅವಳ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ತೋರುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಂದ್ರನ ಮಗನಾದ ಕಾಮಿ ಬುಧನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸಿದನು. ಸುಂದರ ಮುಖದ ಆ ಇಲೆಯೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಮಿ ಬುಧನಿಗೆ ಮಾಧವಮಾಸವಾದ ವೈಶಾಖ ಒಂದು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಚರೀ’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವಳು), ‘ವಶವರ್ತಿನೀ’ (ಅಧೀನಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಪದಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಬುಧನ ವಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸ್ವತಂತ್ರಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನಳು’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಣವತ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕಾಮಿಗಳ ಕಾಲವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಖದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳೂ ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಾಧವ ವಸಂತದ ಮಾಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿಹಾರದ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗಿದೆ. ಶೂನ್ಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರ ಅಭಾವ ಇಲೆಯ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತರಾದ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಇಲನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವಳು ಬುಧನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆಳವೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ.

ಅನಂತರ ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಪುತ್ರ ಇಲನು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷನಾಗಿ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚೆತ್ತನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೋಮಪುತ್ರ ಬುಧನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು; ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಾನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಜನರು ಎಲ್ಲಿ ಹೋದರು?’ ಸ್ತ್ರೀಭಾವದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದರ ಸ್ಮೃತಿ ಅವನಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬುಧನು ಉತ್ತಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಶುಭವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನಿತ್ತನು — ‘ಮಹತ್ತಾದ ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಹತರಾದರು; ನೀನಾದರೋ ಗಾಳಿ-ಮಳೆಗಳ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೆ. ಸಮಾಧಾನಪಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ವೀರನೇ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ, ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸು.’ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಮಹಾಮತಿ ರಾಜನು ಸೇವಕರ ನಾಶದಿಂದ ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಬುಧನ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದು — ಇಲನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದ ತಪಸ್ವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬುಧನು ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ. ಇಲನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲು ಸ್ವಜನರ ಬಗ್ಗೆಯೇ — ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಚರರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಪುರುಷತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಇಲನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೇವಕರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೂ ನಾನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಹೇಗೆ ಇರಲಿ? ಹೋಗಲು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಧರ್ಮಪರನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಶಶಬಿಂದುವೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದವನು; ಅವನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಸುಖದಿಂದಿರುವ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿರಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಸ್ವಜನರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕರುಣೆ. ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಬುಧನು ಸಮಾಧಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕರ್ದಮಪುತ್ರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಲಿ. ಒಂದು ವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು.’ ‘ಕಾರ್ದಮೇಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅವನು ಕರ್ದಮನ ಮಗನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಆಗಮನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಬುಧನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಬೀಜ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬುಧನು ಗೂಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕವಿ ‘ಅದ್ಭುತ’ ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕೇಳುಗನಾದ ಇಲನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮೀರಿದುದಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ಮಗನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಅರಿವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ಬುಧನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಲನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ ಸದಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬುಧನನ್ನು ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪುರುಷಭಾವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು — ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಪುರುಷತ್ವದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಜೀವನ. ಅನಂತರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರಿಯಾದ ಇಲೆ ಸೋಮಪುತ್ರ ಬುಧನಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಪುರೂರವನೆಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಬುಧನ ಬಣ್ಣವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಗನನ್ನು ತಂದೆಯ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದಳು. ಬುಧನಾದರೋ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಲನನ್ನು ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪುರೂರವನು — ಐಲನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆದಿಪುರುಷ — ಜನಿಸಿದನು; ಅವನ ಜನನವೇ ಈ ಕಥಾಭಾಗದ ಫಲ. ಪುರುಷಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಲನು ಬುಧನಿಗೆ ಮಿತ್ರನಂತೆ ಸಹವಾಸಿ, ಪತ್ನಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುಧನು ಅವನನ್ನು ಕಥೆಗಳಿಂದಲೇ ರಂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮವರ್ಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೋಲುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಣದ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಮನರಂಜನೆ’ ಎಂದು ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಇಲನು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುದು ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಶಾಪದ ವಿಚಿತ್ರ ಫಲವೂ ಮಂಗಳಕರವಾಯಿತು — ಅದರಿಂದಲೇ ಐಲವಂಶದ ಆರಂಭ, ಅದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜರು ಹುಟ್ಟಿದರು.

മുൻസർഗത്തിൽ കിംപുരുഷികളുടെ കഥ സമാപിച്ചു. ആ കിംപുരുഷോത്പത്തി കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും ജനേശ്വരനായ രാമനോട് ‘ആശ്ചര്യം!’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ മഹായശസ്വിയും ധർമാത്മാവുമായ രാമൻ പ്രജാപതിപുത്രനായ ഇലന്റെ കഥ വീണ്ടും പറയാൻ തുടങ്ങി. കിന്നരികളെല്ലാം പർവതത്തിലേക്ക് ഓടിപ്പോയതു കണ്ട് ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ ബുധൻ രൂപസമ്പന്നയായ ആ സ്ത്രീയോടു പുഞ്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘സുന്ദരമുഖീ, ഞാൻ സോമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനാണ്; വരാരോഹേ, ഭക്തിയോടെ, സ്നേഹമുള്ള കണ്ണുകളോടെ എന്നെ സ്വീകരിച്ചാലും.’ ഇവിടെ ‘പ്രഹസന്നിവ’ (പുഞ്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദം ബുധന്റെ മനസ്സിന്റെ ലഘുത്വവും കാമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പിതാവായ സോമന്റെ പേരിൽ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലത്തിന്റെ ഗൗരവം പ്രകടമാകുന്നു. കിന്നരികൾ ഓടിപ്പോയതോടെ അവിടം ശൂന്യമായി; ആ ഏകാന്തതയിലാണ് ബുധൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. ഇല മുമ്പു പുരുഷനായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം; എങ്കിലും അവളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ രൂപംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് കഥയുടെ വിചിത്രമായ അംശം. രാമൻ സ്വയം കഥാകാരനാണ്, സഹോദരന്മാർ കേൾവിക്കാരും; അവരുടെ വിസ്മയംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള കഥനത്തിനു നിമിത്തം. ബുധന്റെ പ്രാർഥനയിലെ ‘ഭക്ത്യാ’ (ഭക്തിയോടെ) എന്ന പദവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം കാമം മാത്രമല്ല, സ്നേഹവും അപേക്ഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു മൃദുവാണ്, ബലപ്രയോഗമല്ല.

സ്വജനങ്ങളില്ലാത്ത ശൂന്യമായ പ്രദേശത്ത് ബുധന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഇല അതിമനോഹരമായി ശോഭിക്കുന്ന മഹാപ്രഭനായ ബുധനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഞാൻ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രയായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അങ്ങയുടെ വശവർത്തിനിയാണ്; സോമപുത്രാ, എന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും, ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്താലും.’ അവളുടെ അദ്ഭുതകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ചന്ദ്രപുത്രനും കാമിയുമായ ബുധൻ ഹർഷം പ്രാപിച്ച് അവളോടൊപ്പം രമിച്ചു. സുന്ദരമുഖിയായ ആ ഇലയെ രമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കാമിയായ ബുധന് വൈശാഖമെന്ന മാധവമാസം ഒരു ക്ഷണംപോലെ കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ‘കാമചരീ’ (ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൾ), ‘വശവർതിനീ’ (വശവർത്തിനി) എന്നീ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ടു പദങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു വച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വേച്ഛയാലാണ് അവൾ ബുധന്റെ വശം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഞാൻ സ്വതന്ത്രയാണ്, എങ്കിലും അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയയാണ്’ എന്ന് അതേ അർഥം വിവരിക്കുന്നു. ‘ക്ഷണവത്’ (ക്ഷണംപോലെ) എന്ന ഉപമ കാമികളുടെ കാലവിസ്മൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സുഖത്തിൽ ഒരു മാസവും ക്ഷണംപോലെ കടന്നുപോകുന്നു. മാധവം വസന്തമാസമാണ്; അതിനാൽ അവരുടെ വിഹാരത്തിന്റെ രമണീയതയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശൂന്യമായ സ്ഥലത്ത് സ്വജനങ്ങളില്ലാത്തത് ഇലയുടെ നിസ്സഹായതയും കാണിക്കുന്നു, കാരണം അവളുടെ പൂർവപരിചിതരാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നില്ല. മുമ്പ് ഇലൻ രാജാവായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ അവൾ ബുധന്റെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു — ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ആഴമാണ് കഥയുടെ മർമം.

മാസം പൂർത്തിയായപ്പോൾ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള ശ്രീമാനായ പ്രജാപതിപുത്രൻ ഇലൻ വീണ്ടും പുരുഷനായി കിടക്കയിൽ ഉണർന്നു. അവിടെ ആ ജലാശയത്തിൽ കൈകളുയർത്തി, ആലംബമില്ലാതെ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സോമപുത്രനായ ബുധനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു; രാജാവ് അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ ദുർഗമമായ ഈ പർവതത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; എന്നാൽ ആ സൈന്യത്തെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ ആളുകൾ എവിടെപ്പോയി?’ സ്ത്രീഭാവത്തിൽ സംഭവിച്ചതിന്റെ ഓർമ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്ന ആ രാജർഷിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ബുധൻ ഉത്തമമായ വാക്കുകളാൽ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ശുഭമായ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘വലിയ കല്ലുമഴയാൽ നിന്റെ ഭൃത്യന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; കാറ്റിന്റെയും മഴയുടെയും ഭയത്താൽ പീഡിതനായ നീ ആശ്രമത്തിൽ ഉറങ്ങിപ്പോയി. സമാശ്വസിക്കുക, നിനക്കു മംഗളം; വീരാ, ഭയവും ദുഃഖവുമില്ലാതെ ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച് ഇവിടെ സുഖമായി വസിക്കുക.’ ആ വാക്കിനാൽ ആശ്വസിച്ചെങ്കിലും ഭൃത്യജനങ്ങളുടെ നാശത്താൽ ദീനനായ മഹാമതിയായ രാജാവ് വീണ്ടും മറുപടി പറഞ്ഞു. ബുധന്റെ ഉത്തരം സത്യമല്ല, കരുണയാൽ കല്പിച്ചതാണ് — ഇലന്റെ ലജ്ജ ഒഴിവാക്കാൻ അദ്ദേഹം സ്ത്രീഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. കൈകളുയർത്തിയ തപസ്വിയുടെ രൂപം ധരിച്ച് ബുധൻ തന്റെ കാമത്തെ തപസ്സുകൊണ്ടു മൂടുന്നു എന്ന ഒരു വ്യംഗ്യവുമുണ്ട്. ഇലന്റെ ചോദ്യത്തിൽ രാജാവിന്റെ ആദ്യത്തെ ചിന്ത സ്വജനങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നില്ല, അനുചരന്മാരെക്കുറിച്ചാണു ചോദിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്പുരുഷത്വം അറിയാം.

ഇലൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭൃത്യന്മാരെ നഷ്ടപ്പെട്ടെങ്കിലും ഞാൻ എന്റെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല; ബ്രഹ്മൻ, ഇവിടെ ഒരു ക്ഷണംപോലും ഞാൻ എങ്ങനെ കഴിയും? പോകാൻ എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയാലും. ധർമപരനും മഹായശസ്വിയുമായ ശശബിന്ദു എന്നു പ്രസിദ്ധനായ എന്റെ മൂത്ത പുത്രൻ എന്റെ രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കും. സുഖമായി കഴിയുന്ന ഭൃത്യന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെ നിൽക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല; മഹാതേജസ്വീ, എന്നോട് അശുഭമായ ഒരു വാക്കും പറയരുതേ.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇങ്ങനെതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. രാജാവ് സ്വജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജധർമത്തിലെ കരുണ. രാജേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബുധൻ സാന്ത്വനത്തോടെ പരമാദ്ഭുതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കർദമപുത്രാ, മഹാബലാ, നീ സന്താപപ്പെടേണ്ട; ഇവിടെ വസിക്കുന്നതു നിനക്ക് ഇഷ്ടമാകട്ടെ. ഒരു വർഷം ഇവിടെ താമസിച്ചാൽ നിനക്കു ഹിതമായതു ഞാൻ ചെയ്യിക്കും.’ ‘കാർദമേയ’ (കർദമപുത്രാ) എന്ന സംബോധന കർദമന്റെ പുത്രനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ പിതാവിന്റെ ആഗമനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വർഷാവസാനം ഹിതം ചെയ്യുമെന്ന ബുധന്റെ പ്രതിജ്ഞയാണ് അശ്വമേധത്തിന്റെ ബീജം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഫലിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബുധൻ ഗൂഢമായി സംസാരിക്കുന്നു, എല്ലാം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; കേൾക്കുന്ന ഇലന്റെ ബുദ്ധിക്ക് അപ്പുറമായിരുന്നതിനാൽ കവി ആ വാക്കിനെ ‘അദ്ഭുതം’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവ് പുത്രന്റെ പേരു പറഞ്ഞ് രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി ഉറപ്പാക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വബോധം പ്രകടമാകുന്നു.

അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന ബ്രഹ്മവാദിയായ ബുധന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഇലൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അവിടെ വസിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഒരു മാസം സ്ത്രീയായി അവൾ രാപകൽ എപ്പോഴും ബുധനെ രമിപ്പിച്ചു; ഒരു മാസം പുരുഷഭാവത്തിൽ ധർമചിന്തയിൽ മുഴുകി — സ്ത്രീത്വത്തിൽ കാമം, പുരുഷത്വത്തിൽ ധർമം എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം ഇരട്ടയായി. പിന്നെ ഒൻപതാം മാസത്തിൽ സുന്ദരിയായ ഇല സോമപുത്രനായ ബുധനിൽനിന്ന് ബലിഷ്ഠനായ പുരൂരവസ്സ് എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. ജനിച്ചമാത്രയിൽത്തന്നെ ബുധന്റെ നിറമുള്ള മഹാബലനായ ആ പുത്രനെ അവൾ പിതാവിന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. ബുധനാകട്ടെ ഒരു വർഷത്തിനിടയിൽ പുരുഷനായിരിക്കുന്ന ഇലനെ ആത്മസംയമത്തോടെ ധർമയുക്തമായ കഥകളാൽ രസിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ഐലൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ, ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ആദിപുരുഷനായ പുരൂരവസ്സ് ജനിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനംതന്നെയാണ് ഈ കഥാഭാഗത്തിന്റെ ഫലം. പുരുഷഭാവത്തിൽ ഇലൻ ബുധന്റെ മിത്രത്തെപ്പോലെയുള്ള സഹവാസിയാണ്, ഭാര്യയല്ല; അതിനാൽ ബുധൻ അദ്ദേഹത്തെ കഥകളാൽ മാത്രം രസിപ്പിക്കുന്നു. ‘സമവർണം’ (ഒരേ നിറമുള്ള) എന്ന പദത്താൽ പുത്രന്റെ പിതൃസാദൃശ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ധർമയുക്തമായ കഥകളാൽ മനോരഞ്ജനം’ എന്ന് ഇതുതന്നെ വിവരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അശ്വമേധത്താൽ ഇലൻ പുരുഷത്വം പ്രാപിക്കുന്നതു വർണിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ശാപത്തിന്റെ വിചിത്രമായ ഫലവും മംഗളകരമായി — അതിൽനിന്നാണ് ഐലവംശത്തിന്റെ ആരംഭം; ആ വംശത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അനേകം ധർമിഷ്ഠരായ രാജാക്കന്മാർ ജനിച്ചു.

The previous sarga had ended with the story of the Kimpuruṣa women. Having heard how the Kimpuruṣas came to be, Lakṣmaṇa and Bharata both said to Rāma, lord of men, "How wonderful!" Then the glorious and righteous Rāma went on once more with the story of Ila, son of Prajāpati. "When he saw the Kinnarīs all run off to the mountain, the best of sages, Budha, spoke half laughing to that beautiful woman: 'Lovely-faced one, I am the dearly loved son of Soma. Love me, fair lady, with devotion and a tender eye.'" "Half laughing" shows the lightness of Budha's mood and his desire. He introduces himself by his father Soma's name, which brings out the glory of his line. With the Kinnarīs gone the place was empty, and it is in that solitude that Budha makes his longing known. He knows that Ilā was once a man, and yet her present form enchants him; this is the strange side of the story. Rāma himself is the storyteller and his brothers the listeners, and their wonder is what moves him to go on. The word "devotion" in Budha's plea is also worth noticing: he asks not only for passion but for affection, which makes his words gentle and no act of force.

In that deserted place, far from all her own people, Ilā heard Budha's words and answered the radiant and handsome sage: "Gentle one, I used to go where I pleased and was my own mistress, but now I am in your power. Command me, son of Soma, and do as you wish." Hearing her wonderful words, the ardent son of the Moon was filled with joy and took his pleasure with her, and for Budha, delighting in lovely-faced Ilā, the whole month of Mādhava passed like a moment. Two opposite words are set side by side here, "going where I pleased" and "in your power": of her own free will she places herself in Budha's keeping. "Like a moment" shows how lovers forget time; in happiness even a month passes like an instant. Mādhava is a month of spring, which adds to the charm of their pleasure. The absence of her own people in that empty place also shows how alone Ilā was, with no one she had known beside her. Ila had once been a king, and now she waits on Budha's bidding; the depth of that change is the heart of the tale.

"Then, when the month was complete, the illustrious son of Prajāpati, his face like the full moon, became a man again and woke on his bed. He saw Soma's son in the lake practising austerities, arms raised and without support, and the king said to him: 'Holy one, I came into this impassable mountain country with my followers, but I cannot see my army. Where have my people gone?' He had no memory of what had happened while he was a woman. Hearing the words of the royal seer, whose memory was lost, Budha comforted him in the gentlest voice and answered kindly: 'Your attendants were struck down by a great shower of stones, and you, overcome by fear of the wind and rain, fell asleep in the hermitage. Take heart, and blessings on you. Be fearless and free of distress; live here happily, hero, on fruits and roots.' Comforted by those words, the wise king, still downcast at the loss of his men, spoke again." Budha's answer is not the truth but a story made up out of compassion; he hides the woman's life to spare Ila shame. There is a touch of irony too in his taking the pose of an ascetic with arms upraised, as if covering his desire with penance. The king's first concern is for his people: he does not ask about his own state but about his followers, which shows what a good man he is.

Ila said: "Even without my attendants I will not give up my own kingdom. How could I stay here even a moment longer? Brahmin, please give me leave to go. My eldest son is known as Śaśabindu, devoted to dharma and very famous; he will take over my kingdom. I cannot abandon my attendants and my wives, who live in comfort, and stay here. Great sage, do not say anything unwelcome to me." The king will not desert his own people; that is the compassion of a king's dharma. As the king of kings spoke, Budha answered him with comforting words of great wonder: "You must not grieve, mighty son of Kardama; let it please you to stay here. When you have lived here for a year, I will do you a great good." Calling him "son of Kardama" recalls his father and hints at Kardama's coming in the next sarga. Budha's promise to do him good at the end of the year is the seed of the horse-sacrifice, which bears fruit in the next sarga. Budha speaks in riddles here and does not reveal everything; the poet calls his words wonderful because they went beyond what Ila could understand. And the king settles the future of his kingdom by naming his son, which shows his sense of responsibility.

Hearing these words of Budha, the knower of Brahman whose deeds were effortless, Ila resolved to stay there as he had been told. For a month she was a woman and delighted Budha ceaselessly, and for a month he was a man and turned his mind to dharma; so his life was split in two, with love in his woman's months and dharma in his man's. Then in the ninth month the lovely Ilā bore to Budha, son of Soma, a mighty son named Purūravas, and as soon as he was born she placed the powerful boy, who had his father's colouring, in Budha's hands. And for a year Budha, self-possessed, entertained Ila, now a man again, with stories full of dharma. Here Purūravas is born, famous as Aila, "son of Ilā", the first ancestor of the lunar line; his birth is the fruit of this part of the story. As a man Ila lived with Budha as a companion, not a wife, so Budha entertained him with stories. "His father's colouring" means that the son resembled his father. In the next sarga Ila's regaining his manhood through the horse-sacrifice will be told. So even the strange fruit of the curse turned out auspicious: from it began the line of Aila, which gave the earth many righteous kings.