रामेण समुदीरिताम् ऐलसम्बद्धां तां कथां श्रुत्वा लक्ष्मणः भरतः च परमविस्मितौ अभवताम्। तौ प्राञ्जली भूत्वा रामं तस्य महात्मनः राज्ञः तस्य भावस्य विस्तरं तदा पुनः पप्रच्छतुः — ‘स्त्रीभूतः सः राजा दुर्गतिः कथं वर्तयामास? यदा पुरुषः भूतः, तदा असौ कां वृत्तिं वर्तयति?’ तयोः कौतूहलसमन्वितं तत् भाषितं श्रुत्वा काकुत्स्थः तस्य राज्ञः यथागतं कथयामास — ‘तम् एव प्रथमं मासं लोकसुन्दरी स्त्री भूत्वा, अस्य पूर्वं ये पदानुगाः, ताभिः स्त्रीभिः परिवृता, पद्मदलेक्षणा लोकसुन्दरी सा द्रुमगुल्मलताकीर्णं तत् काननं आशु विगाह्य पद्भ्यां विजह्रे। सर्वाणि वाहनानि समन्ततः संत्यज्य इला तदा तस्मिन् पर्वताभोगविवरे रेमे।’ भ्रात्रोः प्रश्नः स्वाभाविकः — एकस्य पुरुषस्य द्विविधं जीवनं कथं सम्भवति? रामः क्रमेण उत्तरं ददाति। इला ‘पद्भ्याम्’ विचरति, ‘वाहनानि संत्यज्य’ — राजवैभवस्य त्यागः; स्त्रीभूता सा राजभावं विस्मृतवती, उमायाः वरानुसारम्। तस्याः अनुचराः अपि स्त्रियः, अतः सा एकाकिनी न। द्वितीये मुद्रणे ‘तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा’; तृतीये ‘वर्तयत्यसौ’ इति वर्तमानकालः स्पष्टः। हिन्दीभाष्ये महतीं दुर्गतिं प्राप्ताः स्युः इति भ्रात्रोः सहानुभूतिः प्रकटिता। अस्मिन् सर्गे श्रोतारौ भरतलक्ष्मणौ, वक्ता रामः — पूर्वसर्गयोः लक्ष्मणः वक्ता आसीत्; एवं भ्रातृसंवादः परस्परं कथाविनिमयेन चलति। इलायाः वनविहारः निश्चिन्तः — सा स्वस्य पूर्वरूपं न स्मरति, अतः दुःखम् अपि न अनुभवति; उमायाः वरस्य फलम् इदम्। ‘लोकसुन्दरी’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन तस्याः सौन्दर्यस्य अतिशयः दृढीकृतः।

‘अथ तस्मिन् वनोद्देशे पर्वतस्य अविदूरतः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतं सरः आसीत्। तस्मिन् सा इला तदा स्वेन वपुषा ज्वलन्तं, उदितं पूर्णं सोमम् इव, सोमसुतं बुधम् अपश्यत् — अम्भोमध्ये तीव्रं तपः तपन्तं दुरासदं, यशस्करं कामकरं, तारुण्ये पर्यवस्थितम्। हे रघुनन्दन, सा विस्मिता तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतैः सह तं सर्वं जलाशयं क्षोभयामास।’ बुधः सोमस्य पुत्रः, पूर्णचन्द्रवत् तेजस्वी। तस्य सरः शिवस्य नियमस्य सीमायाः बहिः आसीत् — इति मुद्रणस्य पादटिप्पणी — तत् सरः तस्याः सीमायाः बहिः आसीत्, यावत् प्राणिनः भगवतः शिवस्य आदेशात् स्त्रीरूपाः अभवन्; अतः एव बुधः स्त्रीत्वं न प्राप। अतः बुधः पुरुषः एव स्थितः। इलायाः सखीभिः सह जलक्रीडा बुधस्य तपसि विघ्नम् उत्पादयति, यत् अग्रिमस्य घटनाक्रमस्य कारणम्। दशमे समीक्षिते ‘यशस्करं कामगमं’, मुद्रणे ‘यशस्करं कामकरं’। बुधस्य वर्णनं चतुर्धा — तेजसा पूर्णचन्द्रः, तपसा दुरासदः, गुणैः यशस्करः, वयसा तरुणः। एतादृशः पुरुषः एव इलायाः योग्यः इति कविः सूचयति। इलायाः विस्मयः अपि स्वाभाविकः — निर्जने वने एकः दिव्यः तपस्वी। जलस्य क्षोभः बाह्यः, बुधस्य मनसः क्षोभः आन्तरः — द्वयोः सादृश्यं कविः सूक्ष्मं दर्शयति।

‘बुधः तु तां समीक्ष्य एव कामबाणवशं गतः; तदा अम्भसि सः आत्मानं न उपलेभे, चचाल च। त्रैलोक्यात् अधिकां शुभाम् इलां निरीक्षमाणस्य तस्य चित्तं समभ्यतिक्रामत् — “का नु इयं देवताधिका? देवीषु, नागीषु, असुरीषु, अप्सरःसु च अनेन रूपेण शोभिता काचित् मया न दृष्टपूर्वा। यदि अन्यपरिग्रहः न, इयं मम सदृशी भवेत्।” इति बुद्धिं समास्थाय सः जलात् कूलम् उपागमत्। धर्मात्मा सः आश्रमं समुपागम्य ताः प्रमदोत्तमाः शब्दापयत, ताः च एनं ववन्दिरे। धर्मात्मा सः ताः पप्रच्छ — “एषा लोकसुन्दरी कस्य? किमर्थं च आगता? सर्वं मा चिरम् आख्यात।” तस्य तत् शुभं मधुरं मधुराक्षरं वाक्यं श्रुत्वा ताः सर्वाः स्त्रियः मधुरया गिरा ऊचुः — “एषा सुश्रोणी सदा अस्माकं प्रभुत्वे वर्तते; अपतिः असौ अस्माभिः सह काननान्तेषु चरति।”’ बुधस्य कामः अपि धर्ममर्यादायुक्तः — सः प्रथमं ‘नान्यपरिग्रहः’ इति चिन्तयति, परस्त्रियं न इच्छति। सः इलां साक्षात् न पृच्छति, सखीः एव पृच्छति — शिष्टाचारः। स्त्रीणाम् उत्तरं सत्यम् अपि अपूर्णम् — ताः इलस्य पुरुषत्वं न कथयन्ति, यतः ताः अपि स्मृतिं न धारयन्ति। चतुर्दशे ‘नासुरीष्वप्सरःसु च’ इति श्लोके बुधस्य विस्मयः अतिशयोक्त्या वर्णितः। तपस्वी अपि कामस्य वशं गच्छति इति कविः निर्लेपं वर्णयति, किन्तु बुधस्य व्यवहारः मर्यादितः एव। ‘आश्रमं समुपागम्य’ इति पदेन सः स्वस्थानं गत्वा एव स्त्रीः आह्वयति, न तु जले एव। ‘अपतिः’ इति उत्तरं बुधस्य कृते शुभसूचकम्।

‘तासां स्त्रीणां तत् आव्यक्तपदं वाक्यं निशम्य सः द्विजः पुण्याम् आवर्तनीं विद्याम् आवर्तयत। सः मुनिपुङ्गवः तस्य राज्ञः सकलम् अर्थं यथा तथा विदित्वा ताः सर्वाः एव स्त्रियः बभाषे — “अत्र किंपुरुषीः भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ; अस्मिन् गिरौ शीघ्रम् एव आवासः विधीयताम्। सर्वाः नित्यदा मूलपत्रफलैः वर्तयिष्यथ; स्त्रियः किंपुरुषान् नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ।” सोमपुत्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा किंपुरुषीकृताः ताः बहुलाः वध्वः स्त्रियः तदा शैलम् उपासांचक्रिरे।’ बुधः आवर्तनीविद्यया — स्मृतिप्रत्यावर्तनविद्यया — इलस्य पूर्ववृत्तं जानाति। सः इलस्य अनुचरीः पृथक् करोति, येन इला एकाकिनी तस्य समीपे स्थास्यति। किंपुरुषाणां जातेः उत्पत्तिः अत्र निरूपिता — अतः एव पूर्वसर्गस्य रामकथायां ‘किंपुरुषोत्पत्तिः’ इति नाम। अस्मिन् सर्गे इलायाः बुधेन सह समागमः अग्रिमसर्गे वर्ण्यते। द्वाविंशे समीक्षिते ‘अत्र किंपुरुषा भद्रा अवसञ् शैलरोधसि’, मुद्रणे ‘किंपुरुषीर्भूत्वा … वत्स्यथ’ — भिन्नं वाक्यम्। चतुर्विंशे ‘वध्वस्ता बहुलास्तदा’, समीक्षिते ‘बह्व्यस्ता बहुधा तदा’। बुधस्य आदेशः कठोरः इव भासते, किन्तु तासां कृते अपि व्यवस्था — आवासः, आहारः, भर्तारः च। एवं इलायाः पूर्वानुचराः अपि नूतनं जीवनं लभन्ते। ‘आवर्तनीविद्या’ इति पदं ध्यातव्यम् — सा विद्या अतीतं पुनः प्रत्यक्षं करोति; बुधः ज्ञानेन एव सत्यं जानाति, न तु स्त्रीणां वचनमात्रेण। तस्य ज्ञानम् एव तस्य निर्णयस्य आधारः।

రాముడు చెప్పిన ఇలునికి సంబంధించిన ఆ కథ విని లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఎంతో విస్మయం చెందారు. వారు చేతులు జోడించి ఆ మహాత్ముడైన రాజు స్థితి గురించి విస్తారంగా అప్పుడు రాముని మళ్ళీ అడిగారు — ‘స్త్రీగా మారిన ఆ రాజు దుర్గతిలో ఎలా జీవించాడు? పురుషుడైనప్పుడు అతడు ఎలాంటి జీవితం గడుపుతాడు?’ కుతూహలంతో కూడిన వారి ఆ మాట విని కాకుత్స్థుడు ఆ రాజుకు జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పాడు — ‘ఆ మొదటి నెలలోనే లోకసుందరి అయిన స్త్రీగా మారి, అతని వెంట పూర్వం ఉన్నవారు స్త్రీలుగా మారగా వారితో చుట్టుముట్టబడి, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల ఆ లోకసుందరి వృక్షాలతో, పొదలతో, లతలతో నిండిన ఆ అడవిలో త్వరగా ప్రవేశించి కాలినడకన విహరించింది. వాహనాలన్నింటినీ పూర్తిగా విడిచిపెట్టి ఇల అప్పుడు ఆ పర్వతపు విశాలమైన గుహలలో ఆనందించింది.’ సోదరుల ప్రశ్న సహజమైనది — ఒక్క పురుషునికి రెండు విధాల జీవితం ఎలా సాధ్యం? రాముడు క్రమంగా సమాధానం ఇస్తున్నాడు. ఇల ‘కాలినడకన’ విహరిస్తుంది, ‘వాహనాలను విడిచిపెట్టి’ — రాజవైభవపు త్యాగం; స్త్రీగా మారిన ఆమె ఉమ వరం ప్రకారం రాజభావాన్ని మరచిపోయింది. ఆమె అనుచరులు కూడా స్త్రీలే, అందువల్ల ఆమె ఒంటరి కాదు. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తౌ రామం ప్రాంజలీ భూత్వా’; మూడవ శ్లోకంలో ‘వర్తయత్యసౌ’ అనే వర్తమానకాలం స్పష్టంగా ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అతడు ఎంతో దుర్గతిలో పడి ఉంటాడు’ అని చెపుతూ సోదరుల సహానుభూతిని ప్రకటిస్తుంది. ఈ సర్గలో శ్రోతలు భరత లక్ష్మణులు, వక్త రాముడు — పూర్వ సర్గలలో లక్ష్మణుడు వక్త; ఇలా సోదరుల సంవాదం పరస్పరం కథలు పంచుకోవడంతో సాగుతుంది. ఇల వనవిహారం నిశ్చింతమైనది — ఆమె తన పూర్వరూపాన్ని స్మరించదు, అందువల్ల దుఃఖాన్ని కూడా అనుభవించదు; ఇది ఉమ వరపు ఫలం. ‘లోకసుందరి’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, దానితో ఆమె సౌందర్యపు అతిశయం దృఢపరచబడింది.

‘ఆ వనప్రదేశంలో పర్వతానికి దగ్గరలో ఎంతో సుందరంగా కనిపించే, నానా పక్షిగణాలతో నిండిన ఒక సరస్సు ఉండేది. అక్కడ ఆ ఇల అప్పుడు తన దేహకాంతితో జ్వలిస్తున్న, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి సోముని కుమారుడైన బుధుని చూసింది — నీటి మధ్యలో తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తున్న, సమీపించరాని, కీర్తి కలిగించే, కోరికలు పుట్టించే, యౌవనంలో ఉన్న అతనిని. రఘునందనా, విస్మయం చెందిన ఆమె స్త్రీలుగా మారిన ఆ పూర్వ పురుషులతో కలిసి ఆ జలాశయాన్నంతా కలచివేసింది.’ బుధుడు సోముని కుమారుడు, పూర్ణచంద్రునిలా తేజస్వి. అతని సరస్సు శివుని నియమపు సరిహద్దుకు వెలుపల ఉంది — దీని గురించి ముద్రణలోని పాదటిప్పణి ఇలా చెపుతుంది: ‘భగవాన్ శివుని ఆదేశంతో ఏ సరిహద్దు వరకు ఉన్న ప్రాణులు స్త్రీరూపం పొందాయో, ఆ సరిహద్దుకు ఈ సరోవరం వెలుపల ఉంది. అందువల్లనే బుధునికి స్త్రీత్వం ప్రాప్తించలేదు.’ అందువల్ల బుధుడు పురుషునిగానే ఉన్నాడు. సఖులతో కలిసి ఇల చేసిన జలక్రీడ బుధుని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగిస్తుంది, ఇది తరువాతి సంఘటనలకు కారణం. పదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యశస్కరం కామగమం’ (కీర్తి కలిగించే, ఇష్టానుసారం సంచరించే), ముద్రణలో ‘యశస్కరం కామకరం’. బుధుని వర్ణన నాలుగు విధాలు — తేజస్సులో పూర్ణచంద్రుడు, తపస్సులో సమీపించరానివాడు, గుణాలలో కీర్తి కలిగించేవాడు, వయస్సులో యువకుడు. ఇలాంటి పురుషుడే ఇలకు తగినవాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇల విస్మయం కూడా సహజమే — నిర్జన వనంలో ఒక దివ్య తపస్వి. నీటి కలత బాహ్యమైనది, బుధుని మనస్సు కలత ఆంతరికమైనది — రెండింటి సాదృశ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు.

‘బుధుడు మాత్రం ఆమెను చూడగానే మన్మథబాణాలకు వశుడయ్యాడు; అప్పుడు నీటిలో అతడు తనను తాను కోల్పోయాడు, చలించిపోయాడు. ముల్లోకాల కంటే అధికమైన, శుభాంగి అయిన ఇలను చూస్తున్న అతని మనస్సు హద్దులు దాటింది — “దేవతల కంటే అధికమైన ఈమె ఎవరు? దేవతలలో, నాగకన్యలలో, అసురకాంతలలో, అప్సరసలలో కూడా ఈ రూపంతో శోభిస్తున్న స్త్రీని నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు. ఈమె మరొకరి భార్య కాకపోతే నాకు తగినది అవుతుంది.” ఇలా బుద్ధిలో నిశ్చయించుకొని అతడు నీటి నుండి ఒడ్డుకు వచ్చాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు ఆశ్రమానికి వచ్చి ఆ ఉత్తమ స్త్రీలను పిలిచాడు, వారు అతనికి నమస్కరించారు. ఆ ధర్మాత్ముడు వారిని ఇలా అడిగాడు — “ఈ లోకసుందరి ఎవరిది? ఎందుకు వచ్చింది? అంతా ఆలస్యం లేకుండా చెప్పండి.” శుభకరమైన, మధురమైన, మధురాక్షరాలు గల అతని ఆ మాట విని ఆ స్త్రీలందరూ మధురమైన స్వరంతో ఇలా అన్నారు — “ఈ సుందరి ఎల్లప్పుడూ మాకు ప్రభువుగా ఉంటుంది; భర్త లేని ఈమె మాతో కలిసి అడవుల లోపల సంచరిస్తుంది.”’ బుధుని కామం కూడా ధర్మమర్యాదతో కూడినది — అతడు మొదట ‘మరొకరి భార్య కాకపోతే’ అని ఆలోచిస్తున్నాడు, పరస్త్రీని కోరుకోడు. అతడు ఇలను నేరుగా అడగడు, సఖులనే అడుగుతాడు — శిష్టాచారం. స్త్రీల సమాధానం సత్యమైనదే కాని అసంపూర్ణమైనది — వారు ఇలుని పురుషత్వాన్ని చెప్పరు, ఎందుకంటే వారికి కూడా స్మృతి లేదు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నాసురీష్వప్సరఃసు చ’ అనే పంక్తిలో బుధుని విస్మయం అతిశయోక్తితో వర్ణించబడింది. తపస్వి కూడా కామానికి వశుడవుతాడని కవి నిర్లిప్తంగా వర్ణిస్తున్నాడు, కాని బుధుని ప్రవర్తన మర్యాదగానే ఉంది. ‘ఆశ్రమానికి వచ్చి’ అనే పదంతో అతడు తన స్థానానికి వెళ్ళిన తరువాతనే స్త్రీలను పిలుస్తున్నాడు, నీటిలోనే కాదు అని తెలుస్తుంది. ‘అపతిః’ (భర్త లేనిది) అనే సమాధానం బుధునికి శుభసూచకం.

‘ఆ స్త్రీల అస్పష్టమైన పదాలు గల ఆ మాట విని ఆ ద్విజుడు పుణ్యమైన ఆవర్తనీ విద్యను ఆవర్తనం చేశాడు. ఆ మునిపుంగవుడు ఆ రాజు వృత్తాంతాన్నంతా యథాతథంగా తెలుసుకొని ఆ స్త్రీలందరితో ఇలా అన్నాడు — “ఇక్కడ కింపురుషీలుగా మారి పర్వత చరియలలో నివసిస్తారు; ఈ పర్వతంపై త్వరగా నివాసం ఏర్పరచుకోండి. మీరందరూ ఎల్లప్పుడూ మూలాలతో, ఆకులతో, ఫలాలతో జీవిస్తారు; స్త్రీలైన మీరు కింపురుషులు అనే భర్తలను పొందుతారు.” సోముని కుమారుని ఆ మాట విని కింపురుషీలుగా మారిన ఆ అనేకమంది స్త్రీలు అప్పుడు పర్వతాన్ని ఆశ్రయించారు.’ బుధుడు ఆవర్తనీ విద్యతో — గతాన్ని మళ్ళీ స్మృతిలోకి తెచ్చే విద్యతో — ఇలుని పూర్వ వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అతడు ఇలుని అనుచరీలను వేరు చేస్తాడు, దాని వల్ల ఇల ఒంటరిగా అతని దగ్గర ఉంటుంది. కింపురుష జాతి ఉత్పత్తి ఇక్కడ నిరూపించబడింది — అందువల్లనే పూర్వ సర్గలోని రామకథలో ‘కింపురుషోత్పత్తి’ అనే పేరు. ఈ సర్గ తరువాత బుధునితో ఇల సమాగమం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడుతుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అత్ర కిం పురుషా భద్రా అవసఞ్ శైలరోధసి’, ముద్రణలో ‘కింపురుషీర్భూత్వా … వత్స్యథ’ — భిన్నమైన వాక్యం. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వధ్వస్తా బహులాస్తదా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘బహ్వ్యస్తా బహుధా తదా’. బుధుని ఆదేశం కఠినంగా కనిపిస్తుంది, కాని వారికి కూడా వ్యవస్థ ఉంది — నివాసం, ఆహారం, భర్తలు. ఇలా ఇల పూర్వ అనుచరులు కూడా కొత్త జీవితాన్ని పొందుతారు. ‘ఆవర్తనీ విద్య’ అనే పదాన్ని గమనించాలి — ఆ విద్య గతాన్ని మళ్ళీ ప్రత్యక్షం చేస్తుంది; బుధుడు జ్ఞానంతోనే సత్యాన్ని తెలుసుకుంటాడు, స్త్రీల మాటలతో మాత్రమే కాదు. అతని జ్ఞానమే అతని నిర్ణయానికి ఆధారం.

ராமன் சொன்ன இலனைப் பற்றிய அந்தக் கதையைக் கேட்டு லக்ஷ்மணனும் பரதனும் பெருவியப்படைந்தனர். அவர்கள் கைகூப்பி, அந்த மகாத்மாவான அரசனின் அந்த நிலையைப் பற்றி விரிவாக அப்போது மீண்டும் ராமனிடம் கேட்டனர் — ‘பெண்ணாகிவிட்ட அந்த அரசன் இக்கட்டான நிலையில் எப்படி வாழ்ந்தான்? ஆணாக இருக்கும்போது அவன் எப்படிப்பட்ட வாழ்க்கை நடத்துகிறான்?’ ஆர்வம் நிறைந்த அவர்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் காகுத்ஸ்தன் அந்த அரசனுக்கு நடந்தபடியே சொன்னான் — ‘அந்த முதல் மாதத்திலேயே உலக அழகியான பெண்ணாகி, முன்பு அவனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களான அந்தப் பெண்கள் சூழ, தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடைய அந்த உலக அழகி மரங்களும் புதர்களும் கொடிகளும் நிறைந்த அந்தக் காட்டுக்குள் விரைந்து புகுந்து கால்நடையாக உலவினாள். எல்லா வாகனங்களையும் எங்கும் விட்டுவிட்டு இலா அப்போது அந்த மலைச்சரிவின் குகைகளில் மகிழ்ந்திருந்தாள்.’ சகோதரர்களின் வினா இயல்பானது — ஒரே மனிதனுக்கு இருவகை வாழ்க்கை எப்படிச் சாத்தியம்? ராமன் வரிசையாக விடை தருகிறான். இலா ‘கால்நடையாக’ உலவுகிறாள், ‘வாகனங்களை விட்டுவிட்டு’ — அரச மாட்சியைத் துறத்தல்; உமையின் வரப்படி, பெண்ணான அவள் தன் அரச நிலையை மறந்துவிட்டாள். அவளுடன் வந்தவர்களும் பெண்கள்; ஆகவே அவள் தனியாக இல்லை. இரண்டாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘தௌ ராமம் ப்ராஞ்ஜலீ பூத்வா’ (அவர்கள் இருவரும் கைகூப்பி ராமனிடம்); மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘வர்தயத்யஸௌ’ (அவன் நடத்துகிறான்) என்ற நிகழ்காலம் தெளிவாக உள்ளது. இந்தி உரையில் ‘பெரும் இக்கட்டில் சிக்கியிருப்பாரே’ என்று சகோதரர்களின் இரக்கம் வெளிப்படுத்தப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கேட்பவர்கள் பரதனும் லக்ஷ்மணனும், சொல்பவன் ராமன் — முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் லக்ஷ்மணன் சொல்பவனாக இருந்தான்; இவ்வாறு சகோதரர்களின் உரையாடல் ஒருவருக்கொருவர் கதைகளைப் பரிமாறிக்கொள்வதால் தொடர்கிறது. இலாவின் காட்டு உலா கவலையற்றது — அவள் தன் முந்தைய உருவை நினைவுகூர்வதில்லை, ஆகவே துயரத்தையும் உணர்வதில்லை; இது உமையின் வரத்தின் பலன். ‘உலக அழகி’ என்ற சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது; அதனால் அவள் அழகின் மிகுதி உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது.

‘பிறகு அந்தக் காட்டுப் பகுதியில், மலைக்குச் சற்று அருகில், மிக அழகிய தோற்றமுடைய, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த ஓர் ஏரி இருந்தது. அதில் இலா அப்போது, தன் உடலொளியால் சுடர்விடுபவனும், உதித்த முழுநிலவு போன்றவனுமான சோமனின் மகன் புதனைக் கண்டாள் — நீரின் நடுவே கடுந்தவம் செய்துகொண்டிருந்தவன், அணுகுதற்கரியவன், புகழ் சேர்ப்பவன், காமத்தைத் தூண்டுபவன், இளமையில் நிலைபெற்றவன். ரகுநந்தனா, வியப்படைந்த அவள் பெண்களாகிவிட்ட அந்த முன்னாள் ஆண்களோடு சேர்ந்து அந்த நீர்நிலை முழுவதையும் கலக்கினாள்.’ புதன் சோமனின் (சந்திரனின்) மகன், முழுநிலவு போல ஒளியுடையவன். அவனுடைய ஏரி சிவனின் நியதியின் எல்லைக்கு வெளியே இருந்தது — இதுபற்றி அச்சுப் பதிப்பில் ஓர் அடிக்குறிப்பு: ‘சிவபெருமானின் ஆணையால் உயிர்கள் பெண்ணுருவம் அடைந்த எல்லைக்கு வெளியே இந்த ஏரி இருந்தது. ஆகவேதான் புதனுக்குப் பெண்மை ஏற்படவில்லை.’ ஆகவே புதன் ஆணாகவே இருந்தான். இலா தன் தோழியரோடு செய்த நீர்விளையாட்டு புதனின் தவத்துக்கு இடையூறு விளைவிக்கிறது; அதுவே அடுத்து வரும் நிகழ்ச்சிகளுக்குக் காரணம். பத்தாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யஶஸ்கரம் காமகமம்’ (புகழ் சேர்ப்பவன், விரும்பியவாறு செல்பவன்), பதிப்பில் ‘யஶஸ்கரம் காமகரம்’ (புகழ் சேர்ப்பவன், காமத்தைத் தூண்டுபவன்). புதனின் வர்ணனை நான்கு வகை — ஒளியில் முழுநிலவு, தவத்தில் அணுகுதற்கரியவன், குணத்தில் புகழ் சேர்ப்பவன், வயதில் இளைஞன். இப்படிப்பட்ட ஆணே இலாவுக்கு ஏற்றவன் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். இலாவின் வியப்பும் இயல்பானதே — ஆளரவமற்ற காட்டில் ஒரு தெய்வீகத் தவசி. நீரின் கலக்கம் புறத்தே, புதனின் மனக்கலக்கம் அகத்தே — இரண்டுக்குமுள்ள ஒப்புமையைக் கவிஞர் நுட்பமாகக் காட்டுகிறார்.

‘புதனோ அவளைக் கண்டவுடனேயே மன்மதனின் அம்புகளுக்கு வசப்பட்டான்; அப்போது நீரில் அவன் தன்னிலை இழந்தான், நிலைகுலைந்தான். மூவுலகிலும் மேலான அழகுடைய மங்கலமான இலாவைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்த அவன் மனம் எல்லை கடந்தது — “தேவதைகளையும் மிஞ்சிய இவள் யார்? தேவப் பெண்களிலோ, நாகப் பெண்களிலோ, அசுரப் பெண்களிலோ, அப்சரஸ்களிலோ இப்படிப்பட்ட அழகால் பொலிந்த எவளையும் நான் இதற்கு முன் கண்டதில்லை. இவள் வேறொருவருக்கு உரியவள் அல்லள் என்றால், எனக்கு ஏற்றவளாக இருப்பாள்.” இவ்வாறு முடிவெடுத்து அவன் நீரிலிருந்து கரைக்கு வந்தான். அறவுள்ளம் கொண்ட அவன் ஆசிரமத்தை அடைந்து, அந்தச் சிறந்த பெண்களை அழைத்தான்; அவர்களும் அவனை வணங்கினர். அறவுள்ளம் கொண்ட அவன் அவர்களிடம் கேட்டான் — “இந்த உலக அழகி யாருடையவள்? எதற்காக இங்கே வந்தாள்? எல்லாவற்றையும் தாமதமின்றிச் சொல்லுங்கள்.” அவனுடைய மங்கலமான, இனிமையான, இன்சொற்கள் நிறைந்த அந்த வாக்கைக் கேட்டு அந்தப் பெண்கள் அனைவரும் இனிய குரலில் சொன்னார்கள் — “அழகிய இடையுடைய இவள் எப்போதும் எங்களுக்குத் தலைவியாக இருக்கிறாள்; கணவன் இல்லாத இவள் எங்களோடு காட்டுப் பகுதிகளில் உலவுகிறாள்.”’ புதனின் காமமும் அறவரம்புக்கு உட்பட்டது — அவன் முதலில் ‘வேறொருவருக்கு உரியவள் அல்லள் என்றால்’ என்று சிந்திக்கிறான்; பிறன் மனைவியை அவன் விரும்பவில்லை. அவன் இலாவை நேரடியாகக் கேட்கவில்லை, தோழியரையே கேட்கிறான் — நல்லொழுக்க முறை. பெண்களின் விடை உண்மையானது, ஆனால் முழுமையற்றது — இலன் ஆணாக இருந்ததை அவர்கள் சொல்லவில்லை, ஏனெனில் அவர்களுக்கும் நினைவு இல்லை. பதினான்காம் சுலோகத்தில் ‘நாஸுரீஷ்வப்ஸர:ஸு ச’ என்ற சுலோகத்தில் புதனின் வியப்பு உயர்வு நவிற்சியால் வர்ணிக்கப்படுகிறது. தவசியும் காமத்தின் வசப்படுகிறான் என்று கவிஞர் பற்றின்றி வர்ணிக்கிறார்; ஆனால் புதனின் நடத்தை வரம்புக்குட்பட்டதாகவே உள்ளது. ‘ஆசிரமத்தை அடைந்து’ என்ற சொல்லால், அவன் நீரிலேயே அல்லாமல் தன் இருப்பிடத்துக்குச் சென்ற பின்பே பெண்களை அழைக்கிறான். ‘கணவன் இல்லாதவள்’ என்ற விடை புதனுக்கு நல்ல அறிகுறி.

‘அந்தப் பெண்களின் தெளிவற்ற சொற்களைக் கேட்டு, அந்த அந்தணர் புனிதமான ஆவர்த்தனீ வித்தையைப் பயன்படுத்தினார். முனிவர்களுள் சிறந்த அவர் அந்த அரசனைப் பற்றிய முழு உண்மையையும் உள்ளபடியே அறிந்து, அந்தப் பெண்கள் அனைவரிடமும் சொன்னார் — “இங்கே நீங்கள் கிம்புருஷிகளாகி மலைச்சரிவில் வாழ்வீர்கள்; இந்த மலையில் விரைவில் உங்கள் இருப்பிடத்தை அமைத்துக்கொள்ளுங்கள். நீங்கள் அனைவரும் எப்போதும் கிழங்குகள், இலைகள், கனிகளைக் கொண்டு வாழ்வீர்கள்; பெண்களாகிய நீங்கள் கிம்புருஷர்கள் என்ற கணவர்களைப் பெறுவீர்கள்.” சோமனின் மகனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கிம்புருஷிகளாக்கப்பட்ட அந்தப் பல மங்கையர் அப்போது மலையில் வாழத் தொடங்கினர்.’ புதன் ஆவர்த்தனீ வித்தையால் — நினைவை மீட்டுக் கொண்டுவரும் வித்தையால் — இலனின் முந்தைய வரலாற்றை அறிகிறான். அவன் இலனுடன் வந்த பெண்களைப் பிரிக்கிறான்; அதனால் இலா தனியாக அவன் அருகில் இருப்பாள். கிம்புருஷ இனத்தின் தோற்றம் இங்கே விளக்கப்படுகிறது — ஆகவேதான் முந்தைய சர்க்கத்தின் ராமன் சொன்ன கதையில் ‘கிம்புருஷர் தோற்றம்’ என்ற பெயர் வருகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் தொடங்கிய இலா–புதன் சேர்க்கை அடுத்த சர்க்கத்தில் வர்ணிக்கப்படுகிறது. இருபத்து இரண்டாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அத்ர கிம் புருஷா பத்ரா அவஸஞ் ஶைலரோதஸி’, பதிப்பில் ‘கிம்புருஷீர்பூத்வா … வத்ஸ்யத’ (கிம்புருஷிகளாகி… வாழ்வீர்கள்) — வேறுபட்ட வாக்கியம். இருபத்து நான்காம் சுலோகத்தில் ‘வத்வஸ்தா பஹுலாஸ்ததா’ (அந்தப் பல மங்கையர் அப்போது), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பஹ்வ்யஸ் தா பஹுதா ததா’ (அந்தப் பலர் பலவாறாக அப்போது). புதனின் ஆணை கடுமையானது போலத் தோன்றும்; ஆனால் அவர்களுக்கும் ஏற்பாடு உள்ளது — இருப்பிடம், உணவு, கணவர்கள். இவ்வாறு இலாவின் முன்னாள் பணியாளர்களும் புதிய வாழ்க்கையைப் பெறுகிறார்கள். ‘ஆவர்த்தனீ வித்தை’ என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது — அந்த வித்தை கடந்ததை மீண்டும் கண்முன் கொண்டுவருகிறது; புதன் பெண்களின் சொல்லால் மட்டுமன்றி, ஞானத்தாலேயே உண்மையை அறிகிறான். அவனுடைய ஞானமே அவன் முடிவின் அடிப்படை.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದ, ಇಲನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಪರಮವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಆ ರಾಜನು ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದನು? ಪುರುಷನಾದಾಗ ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ರಾಜನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಡೆದಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅದೇ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳು ಲೋಕಸುಂದರಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ, ಹಿಂದೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಲೋಕಸುಂದರಿ ಮರ-ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಕಾನನವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದಳು. ಎಲ್ಲ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಿಟ್ಟು ಇಲೆ ಆಗ ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದಳು.’ ಸಹೋದರರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಿಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವನ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆ ‘ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್’ — ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ — ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ‘ವಾಹನಾನಿ ಸಂತ್ಯಜ್ಯ’ — ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು; ಇದು ರಾಜವೈಭವದ ತ್ಯಾಗ; ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಅವಳು ಉಮೆಯ ವರದಂತೆ ರಾಜಭಾವವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಅನುಚರರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತೌ ರಾಮಂ ಪ್ರಾಂಜಲೀ ಭೂತ್ವಾ’; ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವರ್ತಯತ್ಯಸೌ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ರೂಪವಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅವರು ಬಹಳ ದುರ್ಗತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಸಹೋದರರ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುಗರು ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ವಕ್ತಾರ ರಾಮ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಕ್ತಾರನಾಗಿದ್ದನು; ಹೀಗೆ ಸಹೋದರರ ಸಂವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಕಥಾವಿನಿಮಯದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲೆಯ ವನವಿಹಾರ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾದುದು — ಅವಳು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಉಮೆಯ ವರದ ಫಲ. ‘ಲೋಕಸುಂದರೀ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ಅತಿಶಯ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಸರೋವರವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಇಲೆ ಆಗ, ತನ್ನ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೋಮಪುತ್ರನಾದ ಬುಧನನ್ನು ಕಂಡಳು — ನೀರಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮೀಪಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ, ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಬುಧನನ್ನು. ರಘುನಂದನನೇ, ವಿಸ್ಮಿತಳಾದ ಅವಳು ಸ್ತ್ರೀಯರಾಗಿದ್ದ ಆ ಹಿಂದಿನ ಪುರುಷರೊಡನೆ ಆ ಇಡೀ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಕದಡಿದಳು.’ ಬುಧನು ಸೋಮನ ಮಗ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ. ಅವನ ಸರೋವರ ಶಿವನ ನಿಯಮದ ಸೀಮೆಯ ಹೊರಗಿತ್ತು — ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ‘ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಆದೇಶದಿಂದ ಯಾವ ಸೀಮೆಯವರೆಗಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವೋ, ಆ ಸೀಮೆಯ ಹೊರಗೆ ಈ ಸರೋವರವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬುಧನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗಾಗಿ ಬುಧನು ಪುರುಷನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು. ಸಖಿಯರೊಡನೆ ಇಲೆಯ ಜಲಕ್ರೀಡೆ ಬುಧನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ಕರಂ ಕಾಮಗಮಂ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ಕರಂ ಕಾಮಕರಂ’. ಬುಧನ ವರ್ಣನೆ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯದು — ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುರಾಸದ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಕರ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತರುಣ. ಇಂತಹ ಪುರುಷನೇ ಇಲೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲೆಯ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯ ತಪಸ್ವಿ. ನೀರಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಬಾಹ್ಯ, ಬುಧನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಆಂತರಿಕ — ಎರಡರ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬುಧನಾದರೋ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾದನು; ಆಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ಚಲಿಸಿದನು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕಳಾದ ಶುಭೆಯಾದ ಇಲೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಹೀಗೆ ಹರಿಯಿತು — “ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕಳಾದ ಇವಳು ಯಾರು? ದೇವಿಯರಲ್ಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಅಸುರಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಇವಳು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗುವಳು.” ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ನೀರಿನಿಂದ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆದನು, ಅವರೂ ಅವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — “ಈ ಲೋಕಸುಂದರಿ ಯಾರವಳು? ಏಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ? ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಡಮಾಡದೆ ಹೇಳಿರಿ.” ಅವನ ಆ ಶುಭವಾದ, ಮಧುರವಾದ, ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು — “ಈ ಸುಂದರಿ ಸದಾ ನಮ್ಮ ಒಡತಿ; ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಇವಳು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಕಾನನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ.”’ ಬುಧನ ಕಾಮವೂ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಇವಳು ಬೇರೊಬ್ಬನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇಲೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಖಿಯರನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಉತ್ತರ ಸತ್ಯವಾದರೂ ಅಪೂರ್ಣ — ಅವರು ಇಲನ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೂ ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಸುರೀಷ್ವಪ್ಸರಃಸು ಚ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬುಧನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ವಿಯೂ ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬುಧನ ನಡವಳಿಕೆ ಮರ್ಯಾದಿತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಂ ಸಮುಪಾಗಮ್ಯ’ (ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಅಪತಿಃ’ (ಪತಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಬುಧನಿಗೆ ಶುಭಸೂಚಕ.

‘ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪುಣ್ಯವಾದ ಆವರ್ತನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಆವರ್ತಿಸಿದನು. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ರಾಜನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿದು ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — “ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಕಿಂಪುರುಷಿಯರಾಗಿ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ; ಈ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಗನೆ ನಿಮ್ಮ ಆವಾಸವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿತ್ಯವೂ ಬೇರು, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವಿರಿ; ಸ್ತ್ರೀಯರಾದ ನೀವು ಕಿಂಪುರುಷರೆಂಬ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ.” ಸೋಮಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಿಂಪುರುಷಿಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು.’ ಬುಧನು ಆವರ್ತನೀ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ — ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ — ಇಲನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಇಲನ ಅನುಚರಿಯರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಇಲೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಳು. ಕಿಂಪುರುಷ ಜಾತಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಾಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂಪುರುಷೋತ್ಪತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಇಲೆಯು ಬುಧನೊಡನೆ ಕೂಡುವುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ ಕಿಂ ಪುರುಷಾ ಭದ್ರಾ ಅವಸಞ್ಶೈಲರೋಧಸಿ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂಪುರುಷೀರ್ಭೂತ್ವಾ … ವತ್ಸ್ಯಥ’ — ಬೇರೆ ವಾಕ್ಯ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಧ್ವಸ್ತಾ ಬಹುಲಾಸ್ತದಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಹ್ವ್ಯಸ್ತಾ ಬಹುಧಾ ತದಾ’. ಬುಧನ ಆದೇಶ ಕಠೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರಿಗೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ — ಆವಾಸ, ಆಹಾರ, ಗಂಡಂದಿರು. ಹೀಗೆ ಇಲೆಯ ಹಿಂದಿನ ಅನುಚರರೂ ಹೊಸ ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಆವರ್ತನೀವಿದ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆ ವಿದ್ಯೆ ಗತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಬುಧನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜ್ಞಾನವೇ ಅವನ ನಿರ್ಣಯದ ಆಧಾರ.

രാമൻ പറഞ്ഞ ഇലനെ സംബന്ധിച്ച ആ കഥ കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. അവർ കൈകൂപ്പി ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ ആ അവസ്ഥയുടെ വിസ്തരം രാമനോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ‘സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന ആ രാജാവ് ദുർഗതിയിൽ എങ്ങനെ ജീവിച്ചു? പുരുഷനായിരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എങ്ങനെയാണു ജീവിക്കുന്നത്?’ കൗതുകം നിറഞ്ഞ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കാകുത്സ്ഥൻ ആ രാജാവിനു സംഭവിച്ചതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ആ ആദ്യമാസംതന്നെ ലോകസുന്ദരിയായ സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന്, മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരായിരുന്ന ആ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള ആ ലോകസുന്ദരി മരങ്ങളും കുറ്റിച്ചെടികളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞ ആ കാട്ടിൽ വേഗം പ്രവേശിച്ച് കാൽനടയായി വിഹരിച്ചു. എല്ലാ വാഹനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇല അപ്പോൾ ആ പർവതത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ താഴ്വരയിൽ ക്രീഡിച്ചു.’ സഹോദരന്മാരുടെ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ് — ഒരേ പുരുഷന് ഇരട്ടജീവിതം എങ്ങനെ സാധ്യമാകും? രാമൻ ക്രമമായി ഉത്തരം നൽകുന്നു. ഇല ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) സഞ്ചരിക്കുന്നു, ‘വാഹനാനി സന്ത്യജ്യ’ (വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്) — രാജവൈഭവത്തിന്റെ ത്യാഗം; ഉമയുടെ വരമനുസരിച്ച് സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന അവൾ രാജഭാവം മറന്നിരിക്കുന്നു. അവളുടെ അനുചരന്മാരും സ്ത്രീകളാണ്; അതിനാൽ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കല്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തൗ രാമം പ്രാഞ്ജലീ ഭൂത്വാ’ (അവർ കൈകൂപ്പി രാമനോട്); മൂന്നാമത്തേതിൽ ‘വർതയത്യസൗ’ (അദ്ദേഹം ജീവിക്കുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലം വ്യക്തമാണ്. ‘അദ്ദേഹം വലിയ ദുർഗതിയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കണം’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം സഹോദരന്മാരുടെ സഹാനുഭൂതി പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കേൾവിക്കാർ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനുമാണ്, വക്താവ് രാമൻ — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു വക്താവ്; ഇങ്ങനെ സഹോദരസംവാദം പരസ്പരം കഥകൾ കൈമാറിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ഇലയുടെ വനവിഹാരം നിശ്ചിന്തമാണ് — അവൾ തന്റെ പൂർവരൂപം ഓർക്കുന്നില്ല, അതിനാൽ ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് ഉമയുടെ വരത്തിന്റെ ഫലം. ‘ലോകസുന്ദരീ’ എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ അതിശയം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ആ വനപ്രദേശത്ത് പർവതത്തിനടുത്തായി അതിമനോഹരമായി തിളങ്ങുന്ന, നാനാ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു സരസ്സുണ്ടായിരുന്നു. അതിൽ ആ ഇല അപ്പോൾ, ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വന്തം ശരീരകാന്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സോമപുത്രനായ ബുധനെ കണ്ടു — ജലമധ്യത്തിൽ തീവ്രമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന, സമീപിക്കാനാവാത്ത, യശസ്കരനും കാമമുണർത്തുന്നവനും യൗവനത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ. രഘുനന്ദനാ, വിസ്മയിച്ച അവൾ, മുമ്പു പുരുഷന്മാരായിരുന്ന് ഇപ്പോൾ സ്ത്രീകളായിത്തീർന്ന ആ സഖികളോടൊപ്പം ആ ജലാശയം മുഴുവനും ഇളക്കിമറിച്ചു.’ ബുധൻ സോമന്റെ പുത്രനാണ്, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്വി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സരസ്സ് ശിവന്റെ നിയമത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കു പുറത്തായിരുന്നു — അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇങ്ങനെ: ‘ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രാണികൾ സ്ത്രീരൂപം പ്രാപിച്ച അതിർത്തിക്കു പുറത്തായിരുന്നു ഈ സരോവരം. അതുകൊണ്ടാണ് ബുധനു സ്ത്രീത്വം ലഭിക്കാതിരുന്നത്.’ അതിനാൽ ബുധൻ പുരുഷനായിത്തന്നെ നിലനിന്നു. സഖികളോടൊപ്പമുള്ള ഇലയുടെ ജലക്രീഡ ബുധന്റെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നു; അതാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭവങ്ങൾക്കു കാരണം. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘യശസ്കരം കാമഗമം’ (യശസ്കരനും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യശസ്കരം കാമകരം’ (യശസ്കരനും കാമമുണർത്തുന്നവനും). ബുധന്റെ വർണന നാലുവിധമാണ് — തേജസ്സിൽ പൂർണചന്ദ്രൻ, തപസ്സിൽ സമീപിക്കാനാവാത്തവൻ, ഗുണങ്ങളിൽ യശസ്കരൻ, പ്രായത്തിൽ യുവാവ്. ഇത്തരമൊരു പുരുഷനാണ് ഇലയ്ക്കു യോജിച്ചവൻ എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇലയുടെ വിസ്മയവും സ്വാഭാവികമാണ് — നിർജനമായ വനത്തിൽ ഒരു ദിവ്യതപസ്വി. ജലത്തിന്റെ ഇളക്കം ബാഹ്യമാണ്, ബുധന്റെ മനസ്സിന്റെ ഇളക്കം ആന്തരികവും — ഇരുവരുടെയും സാദൃശ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.

‘ബുധനാകട്ടെ അവളെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ കാമബാണങ്ങൾക്കു വശപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ ജലത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനു സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനായില്ല, ഇളകിപ്പോയി. മൂന്നു ലോകങ്ങളെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയായ ശുഭയായ ഇലയെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്തം അതിരുകടന്നു: “ദേവതമാരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠയായ ഇവൾ ആരാണ്? ദേവിമാരിലോ നാഗസ്ത്രീകളിലോ അസുരസ്ത്രീകളിലോ അപ്സരസ്സുകളിലോ ഇത്ര രൂപശോഭയുള്ള ഒരുവളെ ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല. മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയല്ലെങ്കിൽ ഇവൾ എനിക്കു യോജിച്ചവളാകും.” ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം ജലത്തിൽനിന്നു കരയ്ക്കു കയറി. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിലെത്തി ആ ഉത്തമസ്ത്രീകളെ വിളിച്ചു; അവർ അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ചു. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം അവരോടു ചോദിച്ചു: “ഈ ലോകസുന്ദരി ആരുടേതാണ്? എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? എല്ലാം താമസിയാതെ പറയുവിൻ.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുഭവും മധുരവും മധുരാക്ഷരങ്ങളുള്ളതുമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം മധുരസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: “ഈ സുന്ദരി എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ സ്വാമിനിയാണ്; ഭർത്താവില്ലാത്ത ഇവൾ ഞങ്ങളോടൊപ്പം കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.”’ ബുധന്റെ കാമവും ധർമമര്യാദയോടുകൂടിയതാണ് — ‘മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയല്ലെങ്കിൽ’ എന്ന് അദ്ദേഹം ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു; പരസ്ത്രീയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ഇലയോടു നേരിട്ടു ചോദിക്കുന്നില്ല, സഖികളോടാണു ചോദിക്കുന്നത് — ഇതു ശിഷ്ടാചാരം. സ്ത്രീകളുടെ ഉത്തരം സത്യമെങ്കിലും അപൂർണമാണ് — ഇലന്റെ പുരുഷത്വത്തെക്കുറിച്ച് അവർ പറയുന്നില്ല, കാരണം അവർക്കും ആ ഓർമയില്ല. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നാസുരീഷ്വപ്സരഃസു ച’ (അസുരസ്ത്രീകളിലോ അപ്സരസ്സുകളിലോ ഇല്ല) എന്നതിൽ ബുധന്റെ വിസ്മയം അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. തപസ്വിയും കാമത്തിനു വശപ്പെടുന്നു എന്നു കവി നിസ്സംഗമായി വർണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ബുധന്റെ പെരുമാറ്റം മര്യാദയ്ക്കുള്ളിൽത്തന്നെയാണ്. ‘ആശ്രമം സമുപാഗമ്യ’ (ആശ്രമത്തിലെത്തി) എന്ന പദത്താൽ, ജലത്തിൽവച്ചല്ല, സ്വന്തം സ്ഥലത്തെത്തിയശേഷമാണ് അദ്ദേഹം സ്ത്രീകളെ വിളിക്കുന്നതെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘അപതിഃ’ (ഭർത്താവില്ലാത്തവൾ) എന്ന ഉത്തരം ബുധനു ശുഭസൂചകമാണ്.

‘ആ സ്ത്രീകളുടെ അവ്യക്തപദങ്ങളുള്ള ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ബ്രാഹ്മണൻ പുണ്യമായ ആവർത്തനീവിദ്യ ഉരുവിട്ടു. ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആ രാജാവിന്റെ കാര്യം മുഴുവനും യഥാർഥമായി അറിഞ്ഞശേഷം ആ സ്ത്രീകളോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: “നിങ്ങൾ ഇവിടെ കിംപുരുഷികളായി പർവതസാനുവിൽ വസിക്കും; ഈ മലയിൽ വേഗം വാസസ്ഥലം ഒരുക്കുവിൻ. നിങ്ങളെല്ലാവരും എന്നും കിഴങ്ങുകളും ഇലകളും ഫലങ്ങളുംകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തും; സ്ത്രീകളായ നിങ്ങൾക്ക് കിംപുരുഷന്മാർ എന്നു പേരുള്ള ഭർത്താക്കന്മാരെ ലഭിക്കും.” സോമപുത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, കിംപുരുഷികളാക്കപ്പെട്ട ആ അനേകം സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ പർവതത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചു.’ ബുധൻ ആവർത്തനീവിദ്യയാൽ — കഴിഞ്ഞതിനെ വീണ്ടും ഓർമയിൽ കൊണ്ടുവരുന്ന വിദ്യയാൽ — ഇലന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം അറിയുന്നു. അദ്ദേഹം ഇലന്റെ അനുചരികളെ വേർപെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ ഇല ഒറ്റയ്ക്ക് അദ്ദേഹത്തിനടുത്തു നിൽക്കും. കിംപുരുഷജാതിയുടെ ഉത്പത്തി ഇവിടെ നിരൂപണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — അതുകൊണ്ടാണ് മുൻസർഗത്തിലെ രാമകഥയിൽ ‘കിംപുരുഷോത്പത്തി’ എന്ന പേര്. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം, ഇലയുടെ ബുധനുമായുള്ള സമാഗമം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘അത്ര കിംപുരുഷാ ഭദ്രാ അവസഞ് ശൈലരോധസി’ (ഇവിടെ പർവതസാനുവിൽ ഭദ്രരായ കിംപുരുഷന്മാർ വസിച്ചിരുന്നു), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘കിംപുരുഷീർഭൂത്വാ… വത്സ്യഥ’ (കിംപുരുഷികളായി… വസിക്കും) — വ്യത്യസ്തമായ വാക്യം. ഇരുപത്തിനാലാമത്തേതിൽ ‘വധ്വസ്താ ബഹുലാസ്തദാ’ (ആ അനേകം സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ബഹ്വ്യസ്താ ബഹുധാ തദാ’ (അനേകം അവർ പലവിധത്തിൽ അപ്പോൾ). ബുധന്റെ ആജ്ഞ കഠിനമായി തോന്നാം; എന്നാൽ അവർക്കുവേണ്ടിയും ഏർപ്പാടുണ്ട് — വാസസ്ഥലം, ആഹാരം, ഭർത്താക്കന്മാർ. ഇങ്ങനെ ഇലയുടെ പഴയ അനുചരന്മാർക്കും പുതിയ ജീവിതം ലഭിക്കുന്നു. ‘ആവർത്തനീവിദ്യ’ എന്ന പദം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആ വിദ്യ കഴിഞ്ഞതിനെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു; സ്ത്രീകളുടെ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്താൽത്തന്നെയാണ് ബുധൻ സത്യം അറിയുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്ഞാനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ ആധാരം.

When they heard the story of Ila told by Rāma, Lakṣmaṇa and Bharata were utterly astonished. Joining their palms, they asked Rāma to tell them more fully about that great king's condition: "How did the king live when he had become a woman and fallen into such straits? And when he is a man, what kind of life does he lead?" Hearing their eager question, Kākutstha told them how it had gone with that king. "For that first month the lotus-eyed Ilā, now a woman and the beauty of the world, surrounded by the women who had once been her followers, quickly plunged into a forest thick with trees, shrubs and creepers and roamed it on foot. She left all her mounts behind and took her pleasure in the wide hollows among the mountains." The brothers' question is natural: how can one person live two kinds of life? Rāma answers it step by step. Ilā wanders on foot and leaves her mounts behind, giving up a king's grandeur; as a woman she has forgotten her kingship, just as Umā's boon provided. Her followers too are women, so she is not alone. In this sarga Bharata and Lakṣmaṇa are the listeners and Rāma the speaker, whereas in the two sargas before Lakṣmaṇa had been the speaker; the brothers' conversation moves forward by an exchange of stories. Ilā's wandering in the forest is carefree, for she does not remember her former form and so feels no sorrow; that is the fruit of Umā's boon. The phrase "beauty of the world" is used twice, to press home how surpassing her loveliness was.

"Now in that woodland, not far from the mountain, there was a lake of lovely aspect, alive with flocks of many kinds of birds. There Ilā saw Budha, the son of Soma, blazing in his own form like the full moon newly risen, practising fierce austerity in the midst of the water: hard to approach, a bringer of fame and a fulfiller of desire, in the prime of youth. Amazed, she and the companions who had once been men stirred up the whole lake, joy of the Raghus." Budha is the son of Soma, the moon, and radiant as the full moon. His lake lay outside the bounds within which Śiva's command had turned all creatures female, and so Budha had remained a man. Ilā's play in the water with her companions disturbs Budha's penance, and this sets off all that follows. Budha is described in four ways: in radiance like the full moon, in austerity hard to approach, in virtue a bringer of fame, in age young. The poet suggests that only such a man is a fit match for Ilā. Her amazement is natural too, meeting a divine ascetic in an empty forest. The stirring of the water outside mirrors the stirring of Budha's mind within, a likeness the poet draws with delicacy.

"But the moment Budha saw her he fell under the power of love's arrows; he could no longer master himself, and he trembled there in the water. As he gazed at Ilā, lovelier than anything in the three worlds, his mind was wholly carried away. 'Who can she be, surpassing the goddesses?' he thought. 'Among goddesses, Nāga women, asura women or apsarases I have never before seen anyone so adorned with beauty. If she does not already belong to another, she would be a fit match for me.' With his mind made up, he came out of the water onto the shore. The righteous sage went to his hermitage and called those excellent women, and they paid him homage. Then he asked them: 'Whose is this beauty of the world, and why has she come here? Tell me everything, quickly.' Hearing his gracious words, sweet and sweetly spoken, the women all answered in sweet voices: 'This lovely lady has always been our mistress. She has no husband, and she roams the forests with us.'" Even Budha's desire keeps within the bounds of dharma: his first thought is whether she already belongs to another, for he will not want another man's wife. He does not question Ilā directly but asks her companions, which is courtesy. The women's answer is true but incomplete; they say nothing of Ila's manhood, because they too have no memory of it. His astonishment is put in hyperbole, that no goddess or apsaras was ever so beautiful. The poet tells plainly how even an ascetic falls under love's sway, yet Budha's conduct stays seemly: he goes back to his own hermitage before summoning the women, rather than calling them in the water. And the answer that she has no husband is a good omen for him.

"Hearing the women's words, the brahmin called to mind the holy science of recollection. When that bull among sages had learned the whole truth about the king, exactly as it was, he said to all the women: 'Become Kimpuruṣa women and live here on the mountain slope; make your home on this mountain at once. You shall all live always on roots, leaves and fruits, and you shall find husbands called Kimpuruṣas.' Hearing the words of Soma's son, those many young women, now made Kimpuruṣīs, went to live on the mountain." By the science of recollection, a lore that brings the past back into view, Budha learns Ila's former story. He sends Ilā's companions away, so that she will remain alone near him. Here the origin of the race of the Kimpuruṣas is told. The union of Ilā and Budha is described in the next sarga. Budha's command seems harsh, yet he provides for the women too, with a home, food and husbands, and so Ilā's former followers also receive a new life. The science of recollection deserves notice: it makes the past present again, and Budha knows the truth by knowledge, not merely by the women's word. His knowledge is the ground of his decision.