लक्ष्मणेन उक्तं वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः राघवः प्रहसन् वचः प्रत्युवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण, यथा वदसि, वृत्रघातम् अशेषेण, वाजिमेधफलं च यत्, तत् एवम् एव। हे सौम्य, पुरा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रः बाह्लीश्वरः श्रीमान् सुधार्मिकः इलः नाम इति श्रूयते। हे नरव्याघ्र, सः महायशाः राजा सर्वां पृथिवीं वशे कृत्वा राज्यं पुत्रवत् पर्यपालयत्। हे सौम्य रघुनन्दन, परमोदारैः सुरैः, महाधनैः दैतेयैः, नागराक्षसगन्धर्वैः सुमहात्मभिः यक्षैः च भयार्तैः सः नित्यशः पूज्यते; सरोषस्य तस्य महात्मनः त्रयः लोकाः अबिभ्यन्। तादृशः अपि सः राजा धर्मे वीर्ये च निष्ठितः, बुद्ध्या च परमोदारः बाह्लीकेशः महायशाः आसीत्।’ रामः लक्ष्मणस्य प्रस्तावं स्वीकरोति, किन्तु अश्वमेधस्य अन्यम् अपि प्रभावं दर्शयितुम् इलस्य कथां स्वयं आरभते। ‘प्रहसन्’ इति पदेन तस्य प्रसन्नता सूच्यते — भ्रातुः कथा तस्य रुचिता। इलः न केवलं बलवान्, अपि तु धार्मिकः; त्रयः लोकाः तस्य कोपात् बिभ्यति, तथापि सः प्रजाः पुत्रवत् पालयति — राजगुणानां समन्वयः। अस्य कथायाः अन्ते अपि अश्वमेधः एव इलस्य उद्धारकः भविष्यति, अतः लक्ष्मणस्य प्रस्तावस्य पोषणम् एव इयं कथा। ‘बाह्लीश्वरः’ इति पदेन इलस्य राज्यं बाह्लीकदेशे आसीत् इति ज्ञायते। कर्दमः प्रजापतिः सृष्टेः आदिकालिकः ऋषिः, अतः इलः दिव्यवंशजः। रामः स्वयम् इक्ष्वाकुवंशजः, इलः तु सोमवंशस्य मूलपुरुषः इति पुराणेषु प्रसिद्धम् — अग्रे इलायाः बुधात् पुरूरवाः जनिष्यते। एवं रामः सूर्यवंशस्य कथायाः अनन्तरं चन्द्रवंशस्य उत्पत्तिम् अपि कथयति। देवाः दैत्याः च उभये तं पूजयन्ति — एषः तस्य सार्वभौमत्वस्य सूचकः। तस्य कोपात् त्रयः लोकाः बिभ्यति, किन्तु सः कोपं धर्मेण एव नियच्छति। पूर्वकथायाः वृत्रः अपि एतादृशः धार्मिकः बलवान् च आसीत् — द्वयोः कथयोः नायकौ समानौ, किन्तु तयोः भाग्यं भिन्नम्।

‘सः महाबाहुः मनोरमे चैत्रे मासि सभृत्यबलवाहनः रुचिरे वने मृगयां प्रचक्रे। सः नृपः अरण्ये शतसहस्रशः मृगान् प्रजघ्ने; हत्वा अपि तस्य महात्मनः राज्ञः तृप्तिः न अभूत्। महात्मना नानामृगाणाम् अयुतं वध्यमानम्; ततः सः यत्र महासेनः जातः तं देशम् उपचक्रमे। तस्मिन् प्रदेशे दुर्धर्षः देवेशः हरः सर्वैः अनुचरैः सह शैलराजसुताम् अरमयत्। गोपतिध्वजः उमेशः देव्याः प्रियचिकीर्षुः सन् तस्मिन् पर्वतनिर्झरे आत्मानं स्त्रीरूपं कृत्वा आस्त। तत्र वनोद्देशे यत्र यत्र पुरुषवादिनः सत्त्वाः, पुरुषनामानः वृक्षाः, ते सर्वे स्त्रीजनाः अभवन्; यत् किञ्चन, तत् सर्वं नारीसंज्ञं बभूव। एतस्मिन् अन्तरे कर्दमात्मजः सः इलः राजा मृगसहस्राणि निघ्नन् तं देशम् उपचक्रमे। सः सव्यालमृगपक्षिणं सर्वं स्त्रीकृतं, हे रघुनन्दन, सानुगम् आत्मानं च स्त्रीकृतं दृष्ट्वा, तथागतम् आत्मानं दृष्ट्वा तस्य महत् दुःखम् आसीत्।’ इलस्य मृगयायाम् अतृप्तिः तस्य दोषस्य सूचना — हिंसायां लोभः। सः अजानन् शिवस्य लीलास्थानं प्रविशति, यत्र पुरुषत्वम् एव निषिद्धम्। ‘पुरुषनामानः वृक्षाः’ इति सूक्ष्मम् — केवलं प्राणिनः न, अपि तु पुंलिङ्गनामानः वृक्षाः अपि स्त्रीलिङ्गाः। चतुर्दशस्य उत्तरार्धात् अर्धविभाजनं वुल्गेटे एकार्धेन प्रवृत्तम् — ‘निघ्नन् मृगसहस्राणि’ इति अर्धः पञ्चदशस्य आदौ; हिन्दीभाष्ये अपि ‘१४½’, ‘१५½’ इत्यादयः अङ्काः। त्रयोदशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। महासेनस्य जन्मस्थानं शिवपार्वत्योः विहारभूमिः, अतः तत्र शिवस्य संकल्पः सर्वत्र प्रवर्तते। शिवः स्वयम् अपि देव्याः प्रीत्यर्थं स्त्रीरूपं धारयति — एवं तस्य स्थानस्य नियमः सर्वेषु समानः, स्वामिनि अपि। इलः राजा अपि तस्य नियमात् न मुच्यते — दैवी शक्तिः राजबलात् अधिका। तस्य अनुचराः अपि स्त्रियः जाताः, अतः सः एकाकी न, सगणः एव परिवर्तितः। ‘सव्यालमृगपक्षिणम्’ इति पदेन परिवर्तनस्य व्याप्तिः वर्ण्यते। इलस्य दुःखं द्विविधम् — स्वरूपस्य हानिः, अनुचराणाम् अपि विपत्तिः च।

‘उमापतेः तत् कर्म ज्ञात्वा सः त्रासम् उपागमत्। ततः सभृत्यबलवाहनः सः राजा महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनं देवं शरणं जगाम। ततः वरदः महेश्वरः देव्या सह प्रहस्य प्रजापतिसुतं स्वयं वाक्यम् उवाच — “हे राजर्षे कार्दमेय महाबल, उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ; हे सौम्य सुव्रत, पुरुषत्वम् ऋते वरं वरय।” महात्मना एवं प्रत्याख्यातः सः राजा शोकार्तः; स्त्रीभूतः असौ सुरोत्तमात् अन्यं वरं न जग्राह।’ शिवः प्रसन्नः, किन्तु तस्य नियमः अभङ्गः — पुरुषत्वं न ददाति। इलः अपि दृढः — अन्यं वरं न इच्छति, यतः तस्य एकम् एव प्रयोजनम्। शिवस्य ‘प्रहस्य’ इति भावः क्रीडायाः सूचकः — एषा सर्वा घटना तस्य लीला। इलस्य त्रासः न केवलं स्त्रीत्वात्, अपि तु महादेवस्य कर्मणः अवज्ञायाः भयात् अपि। ‘शितिकण्ठं कपर्दिनम्’ इति विशेषणाभ्यां शिवस्य रूपं स्मार्यते — नीलकण्ठः जटाधरः च। एकविंशे मुद्रणे ‘स्त्रीभूतोऽसौ न जग्राह’, समीक्षिते पदक्रमभेदः ‘न स जग्राह स्त्रीभूतो’। इलः समस्यायाः मूलं शिवं जानाति, अतः तम् एव शरणं गच्छति — एषा तस्य बुद्धिः। शिवस्य ‘उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ’ इति वचनं स्नेहपूर्णम्, यत् तस्य करुणां दर्शयति, तथापि नियमः न भज्यते।

‘ततः महता शोकेन सः नृपः सर्वेण एव अन्तरात्मना शैलराजसुतां उमां देवीं प्रणिपत्य अवदत् — “हे वराणाम् ईशे, हे वरदे, त्वं लोकानां भामिनी असि; हे अमोघदर्शने देवि, सौम्येन चक्षुषा भज।” हरसंनिधौ तस्य राजर्षेः हृद्गतं विज्ञाय रुद्रस्य सम्मता देवी शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — “अर्धस्य वरदः देवः, वरार्धस्य तु तव अहम्; तस्मात् स्त्रीपुंसोः यावत् इच्छसि, तत् अर्धं गृहाण।” देव्याः तत् अद्भुततरम् अनुत्तमं वरं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टमनाः भूत्वा राजा अथ वाक्यम् अब्रवीत् — “हे देवि, यदि मे प्रसन्ना, भुवि रूपेण अप्रतिमा मासं स्त्रीत्वम् उपासित्वा मासं पुनः पुरुषः स्याम्।” तस्य ईप्सितं विज्ञाय सुरुचिरानना देवी शुभं वाक्यं प्रत्युवाच — “एवम् एव भविष्यति। हे राजन्, पुरुषभूतः त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि; परं मासं स्त्रीभूतः च पौरुषं न स्मरिष्यसि।” एवं सः कार्दमिः राजा मासं पुरुषः भूत्वा अथ मासम् एकं त्रैलोक्यसुन्दरी नारी इला अभवत्।’ उमायाः वरः चतुरः — शिवस्य नियमं न भनक्ति, तथापि भक्तस्य याचनां पूरयति। स्मृतेः विच्छेदः अपि वरस्य अङ्गम् — एकस्मिन् रूपे अन्यस्य स्मृतिः नास्ति, येन दुःखं न भवति। एकोनत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। त्रयोविंशे मुद्रणे ‘भज सौम्येन चक्षुषा’, समीक्षिते ‘भजे सौम्ये नमोऽस्तु ते’। अत्र उमायाः करुणा शिवस्य नियमस्य पूरिका — दम्पत्योः एकः नियमं रक्षति, अन्या दयां दर्शयति; एवं शिवशक्त्योः सहकार्यं सूच्यते। इलस्य याचना अपि विवेकपूर्णा — सः सम्पूर्णं पुरुषत्वं न याचते, अर्धम् एव स्वीकरोति। ‘भुवि रूपेण अप्रतिमा’ इति याचनायाम् अपि तस्य राजसः स्वभावः — स्त्रीत्वे अपि सः सर्वोत्तमः भवितुम् इच्छति। उमायाः ‘अर्धस्य देवो वरदः’ इति वचने पतिं प्रति आदरः — सा शिवस्य अधिकारं न लङ्घते। एवं इला नाम्नी सुन्दरी अग्रिमसर्गे बुधं मिलिष्यति, यतः चन्द्रवंशस्य आरम्भः। मासे मासे परिवर्तनं कालस्य चक्रम् इव।

లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాట విని వాక్చతురుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు నవ్వుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, లక్ష్మణా, నీవు చెప్పినట్లే వృత్రవధ పూర్తిగానూ, అశ్వమేధ ఫలమూ అలాగే ఉన్నాయి. సౌమ్యుడా, పూర్వం కర్దమ ప్రజాపతి కుమారుడు, బాహ్లీక దేశాధిపతి, శ్రీమంతుడు, ఎంతో ధార్మికుడు అయిన ఇలుడు అనేవాడు ఉండేవాడని వినబడుతోంది. నరవ్యాఘ్రా, మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు భూమినంతా వశపరచుకొని రాజ్యాన్ని పుత్రునిలా పరిపాలించాడు. సౌమ్యుడా, రఘునందనా, పరమోదారులైన దేవతలూ, గొప్ప ధనవంతులైన దైత్యులూ, మహాత్ములైన నాగ రాక్షస గంధర్వులూ, యక్షులూ భయంతో అతనిని నిత్యమూ పూజించేవారు; ఆ మహాత్ముడు కోపిస్తే ముల్లోకాలూ భయపడేవి. అలాంటివాడైనప్పటికీ ఆ రాజు ధర్మంలోనూ వీర్యంలోనూ నిష్ఠ గలవాడు, బుద్ధిలో పరమోదారుడు, బాహ్లీకాధిపతి, మహాయశస్వి.’ రాముడు లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనను అంగీకరిస్తున్నాడు, కాని అశ్వమేధపు మరొక ప్రభావాన్ని కూడా చూపడానికి ఇలుని కథను తానే ఆరంభిస్తున్నాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదంతో అతని ప్రసన్నత సూచించబడింది — సోదరుడు చెప్పిన కథ అతనికి నచ్చింది. ఇలుడు బలవంతుడే కాదు, ధార్మికుడు కూడా; ముల్లోకాలూ అతని కోపానికి భయపడతాయి, అయినప్పటికీ అతడు ప్రజలను పుత్రులలా పాలిస్తాడు — రాజగుణాల సమన్వయం. ఈ కథ చివర కూడా అశ్వమేధమే ఇలుని ఉద్ధరిస్తుంది, అందువల్ల ఈ కథ లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనకు పోషణమే. ‘బాహ్లీశ్వరః’ అనే పదంతో ఇలుని రాజ్యం బాహ్లీక దేశంలో ఉండేదని తెలుస్తుంది. కర్దమ ప్రజాపతి సృష్టి ఆదికాలపు ఋషి, అందువల్ల ఇలుడు దివ్యవంశజుడు. రాముడు స్వయంగా ఇక్ష్వాకు వంశజుడు, ఇలుడు మాత్రం చంద్రవంశానికి మూలపురుషుడని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — ముందు ఇలకు బుధుని వల్ల పురూరవుడు పుడతాడు. ఇలా రాముడు సూర్యవంశపు కథ తరువాత చంద్రవంశపు ఉత్పత్తిని కూడా చెపుతున్నాడు. దేవతలూ దైత్యులూ ఇద్దరూ అతనిని పూజిస్తారు — ఇది అతని సార్వభౌమత్వానికి సూచకం. అతని కోపానికి ముల్లోకాలూ భయపడతాయి, కాని అతడు కోపాన్ని ధర్మంతోనే నియంత్రిస్తాడు. పూర్వ కథలోని వృత్రుడు కూడా ఇలాగే ధార్మికుడూ బలవంతుడూ — రెండు కథల నాయకులూ సమానులు, కాని వారి భాగ్యం భిన్నం.

‘ఆ మహాబాహువు మనోహరమైన చైత్రమాసంలో సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సుందరమైన వనంలో వేట ఆరంభించాడు. ఆ రాజు అరణ్యంలో లక్షలాది మృగాలను చంపాడు; చంపినప్పటికీ ఆ మహాత్ముడైన రాజుకు తృప్తి కలగలేదు. ఆ మహాత్ముడు నానా విధాల మృగాలను పదివేలకొద్దీ వధిస్తూ, తరువాత మహాసేనుడు (కార్తికేయుడు) పుట్టిన ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళాడు. ఆ ప్రదేశంలో ఎదిరించరానివాడైన దేవేశుడు హరుడు తన అనుచరులందరితో కలిసి పర్వతరాజు కుమార్తెతో విహరిస్తున్నాడు. వృషభధ్వజుడైన ఉమేశుడు దేవికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆ పర్వత జలపాతం దగ్గర తనను తాను స్త్రీరూపంగా చేసుకొని ఉన్నాడు. ఆ వనప్రదేశంలో ఎక్కడెక్కడ పుంలింగంతో పిలువబడే ప్రాణులూ, పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలూ ఉన్నాయో అవన్నీ స్త్రీలయ్యాయి; అక్కడ ఉన్నదంతా స్త్రీనామం గలదయింది. ఈ లోగా కర్దముని కుమారుడైన ఆ రాజు ఇలుడు వేలాది మృగాలను చంపుతూ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాడు. రఘునందనా, క్రూరమృగాలతో, మృగాలతో, పక్షులతో సహా సర్వమూ స్త్రీగా మారిపోవడాన్ని, అనుచరులతో సహా తానూ స్త్రీగా మారిపోవడాన్ని చూసి, ఆ స్థితిలో ఉన్న తనను చూసుకొని అతనికి గొప్ప దుఃఖం కలిగింది.’ వేటలో ఇలుని అతృప్తి అతని దోషానికి సూచన — హింసలో లోభం. అతడు తెలియకుండా శివుని లీలాస్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ పురుషత్వమే నిషిద్ధం. ‘పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలు’ అనేది సూక్ష్మమైనది — ప్రాణులే కాదు, పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలు కూడా స్త్రీలింగాలయ్యాయి. పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం నుండి అర్ధభాగాల విభజన ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో ఒక అర్ధభాగం తేడాతో సాగుతుంది — ‘నిఘ్నన్ మృగసహస్రాణి’ అనే అర్ధభాగం పదిహేనవ శ్లోకం ఆదిలో ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘14½’, ‘15½’ మొదలైన సంఖ్యలు ఉన్నాయి. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. మహాసేనుని జన్మస్థానం శివపార్వతుల విహారభూమి, అందువల్ల అక్కడ శివుని సంకల్పం సర్వత్రా ప్రవర్తిస్తుంది. శివుడు స్వయంగా దేవి ప్రీతి కోసం స్త్రీరూపం ధరిస్తాడు — ఇలా ఆ స్థానపు నియమం అందరికీ, స్వామికి కూడా, సమానంగా వర్తిస్తుంది. రాజైన ఇలుడు కూడా ఆ నియమం నుండి తప్పించుకోలేడు — దైవశక్తి రాజబలం కంటే అధికం. అతని అనుచరులు కూడా స్త్రీలయ్యారు, అందువల్ల అతడు ఒంటరిగా కాదు, తన గణంతో సహా మారిపోయాడు. ‘సవ్యాలమృగపక్షిణమ్’ (క్రూరమృగాలతో, మృగాలతో, పక్షులతో సహా) అనే పదంతో పరివర్తన వ్యాప్తి వర్ణించబడింది. ఇలుని దుఃఖం రెండు విధాలు — తన స్వరూపాన్ని కోల్పోవడం, అనుచరులకు కూడా ఆపద కలగడం.

‘ఉమాపతి చేసిన ఆ పని తెలుసుకొని అతడు భయపడ్డాడు. తరువాత సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో ఆ రాజు మహాత్ముడైన నీలకంఠుడు, జటాధారి అయిన దేవుని శరణు పొందాడు. అప్పుడు వరాలిచ్చే మహేశ్వరుడు దేవితో కలిసి నవ్వి, ప్రజాపతి కుమారునితో తానే ఇలా అన్నాడు — “రాజర్షీ, కర్దమపుత్రా, మహాబలా, లే, లే; సౌమ్యుడా, సువ్రతా, పురుషత్వం తప్ప మరేదైనా వరం కోరుకో.” మహాత్ముడు ఇలా నిరాకరించడంతో ఆ రాజు శోకంతో బాధపడ్డాడు; స్త్రీగా మారిన అతడు ఆ సురోత్తముని నుండి మరొక వరాన్ని స్వీకరించలేదు.’ శివుడు ప్రసన్నుడే, కాని అతని నియమం భగ్నం కానిది — పురుషత్వాన్ని ఇవ్వడు. ఇలుడు కూడా దృఢంగా ఉన్నాడు — మరొక వరాన్ని కోరుకోడు, ఎందుకంటే అతని ప్రయోజనం ఒక్కటే. శివుడు ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే భావం క్రీడకు సూచకం — ఈ సంఘటన అంతా అతని లీల. ఇలుని భయం స్త్రీత్వం వల్ల మాత్రమే కాదు, మహాదేవుని కర్మను అవజ్ఞ చేశానేమో అనే భయం వల్ల కూడా. ‘శితికంఠం కపర్దినమ్’ అనే విశేషణాలతో శివుని రూపం గుర్తుచేయబడుతుంది — నీలకంఠుడు, జటాధారి. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్త్రీభూతోఽసౌ న జగ్రాహ’, సమీక్షిత సంస్కరణలో పదక్రమ భేదంతో ‘న స జగ్రాహ స్త్రీభూతో’. సమస్యకు మూలం శివుడని ఇలునికి తెలుసు, అందువల్ల అతనినే శరణు పొందుతున్నాడు — ఇది అతని బుద్ధి. శివుని ‘లే, లే’ అనే మాట స్నేహపూర్ణమైనది, అది అతని కరుణను చూపిస్తుంది, అయినప్పటికీ నియమం భంగం కాదు.

‘అప్పుడు ఆ రాజు గొప్ప శోకంతో, తన అంతరాత్మనంతటితో పర్వతరాజు కుమార్తె అయిన ఉమాదేవికి ప్రణమిల్లి ఇలా అన్నాడు — “వరాలకు అధీశ్వరీ, వరదాయినీ, నీవు లోకాలకు ప్రకాశించే దేవివి; వ్యర్థం కాని దర్శనం గల దేవీ, సౌమ్యమైన దృష్టితో నన్ను అనుగ్రహించు.” హరుని సమక్షంలో ఆ రాజర్షి హృదయంలోని కోరికను గ్రహించి, రుద్రుని సమ్మతితో దేవి శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చింది — “సగం వరాన్ని దేవుడు ఇస్తాడు, మిగిలిన సగం వరాన్ని నేను నీకు ఇస్తాను; అందువల్ల స్త్రీపురుష భావాలలో నీవు ఎంత కోరుకుంటావో ఆ సగాన్ని స్వీకరించు.” దేవి ఇచ్చిన ఆ ఎంతో అద్భుతమైన, సాటిలేని వరాన్ని విని ఎంతో సంతోషించిన మనస్సుతో రాజు ఇలా అన్నాడు — “దేవీ, నీవు నాపై ప్రసన్నురాలవైతే, భూమిపై రూపంలో సాటిలేని స్త్రీగా ఒక నెల ఉండి, మళ్ళీ ఒక నెల పురుషుడనవుతాను.” అతని కోరికను గ్రహించి ఎంతో సుందరమైన ముఖం గల దేవి శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చింది — “అలాగే జరుగుతుంది. రాజా, పురుషుడవైనప్పుడు నీవు స్త్రీభావాన్ని స్మరించవు; మరుసటి నెల స్త్రీవైనప్పుడు పౌరుషాన్ని స్మరించవు.” ఇలా కర్దముని కుమారుడైన ఆ రాజు ఒక నెల పురుషుడై, ఆ తరువాత ఒక నెల ముల్లోకాలలో సుందరి అయిన ఇల అనే స్త్రీ అయ్యాడు.’ ఉమ వరం చతురమైనది — శివుని నియమాన్ని భంగపరచదు, అయినప్పటికీ భక్తుని కోరికను తీరుస్తుంది. స్మృతి విచ్ఛేదం కూడా వరంలో భాగం — ఒక రూపంలో ఉన్నప్పుడు మరొక రూపపు స్మృతి ఉండదు, దాని వల్ల దుఃఖం కలగదు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘భజ సౌమ్యేన చక్షుషా’ (సౌమ్యమైన దృష్టితో అనుగ్రహించు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భజే సౌమ్యే నమోఽస్తు తే’ (సౌమ్యురాలా, నిన్ను సేవిస్తున్నాను, నీకు నమస్కారం). ఇక్కడ ఉమ కరుణ శివుని నియమానికి పూరకం — దంపతులలో ఒకరు నియమాన్ని కాపాడతారు, మరొకరు దయ చూపుతారు; ఇలా శివశక్తుల సహకారం సూచించబడింది. ఇలుని కోరిక కూడా వివేకపూర్ణమైనది — అతడు సంపూర్ణ పురుషత్వాన్ని కోరడు, సగాన్నే స్వీకరిస్తాడు. ‘భూమిపై రూపంలో సాటిలేని’ అనే కోరికలో కూడా అతని రాజస స్వభావం ఉంది — స్త్రీగా ఉన్నప్పుడు కూడా అతడు సర్వోత్తముడుగా ఉండాలనుకుంటున్నాడు. ఉమ ‘అర్ధస్య దేవో వరదః’ (సగం వరాన్ని దేవుడు ఇస్తాడు) అనే మాటలో భర్త పట్ల ఆదరం ఉంది — ఆమె శివుని అధికారాన్ని అతిక్రమించదు. ఇలా ఇల అనే సుందరి తరువాతి సర్గలో బుధుని కలుస్తుంది, దాని నుండి చంద్రవంశం ఆరంభమవుతుంది. నెల నెలకు పరివర్తనం కాలచక్రం వంటిది.

லக்ஷ்மணன் சொன்ன சொற்களைக் கேட்டு, சொல்வன்மை மிக்க பேரொளியுடைய ராகவன் புன்னகைத்தபடி மறுமொழி கூறினான் — ‘மனிதருள் சிறந்த லக்ஷ்மணா, விருத்திர வதத்தை முழுமையாகவும் அசுவமேதத்தின் பலனையும் நீ சொன்னபடியே அது உள்ளது. சௌம்யனே, முன்பு கர்தம பிரஜாபதியின் மகனும், பாஹ்லீக நாட்டின் தலைவனும், திருவுடையவனும், மிகுந்த அறவுள்ளம் கொண்டவனுமான இலன் என்பவன் இருந்தான் என்று கேள்விப்படுகிறோம். மனிதருள் புலியே, பெரும்புகழ் உடைய அந்த அரசன் பூமி முழுவதையும் தன் வசப்படுத்தி, அரசைத் தன் மகனைப் போலக் காத்தான். சௌம்யனே, ரகுநந்தனா, பெருந்தன்மையுடைய தேவர்களாலும், பெருஞ்செல்வமுடைய தைத்தியர்களாலும், நாகர்கள், அரக்கர்கள், கந்தர்வர்கள், மகாத்மாக்களான யக்ஷர்கள் ஆகியோராலும் அச்சத்தோடு அவன் எப்போதும் பூஜிக்கப்பட்டான்; அந்த மகாத்மா கோபமுற்றால் மூவுலகும் அஞ்சின. அப்படிப்பட்டவனாக இருந்தும் அந்த அரசன் அறத்திலும் வீரத்திலும் நிலைபெற்றவனாக, அறிவில் பெருந்தன்மையுடையவனாக, பெரும்புகழ் உடைய பாஹ்லீக மன்னனாக இருந்தான்.’ ராமன் லக்ஷ்மணனின் முன்மொழிவை ஏற்கிறான்; ஆனால் அசுவமேதத்தின் இன்னொரு ஆற்றலையும் காட்டுவதற்காக இலனின் கதையைத் தானே தொடங்குகிறான். ‘புன்னகைத்தபடி’ என்ற சொல்லால் அவன் மகிழ்ச்சி சுட்டப்படுகிறது — தம்பியின் கதை அவனுக்குப் பிடித்திருந்தது. இலன் வலிமையானவன் மட்டுமல்ல, அறவுள்ளம் கொண்டவனும் கூட; மூவுலகும் அவன் கோபத்துக்கு அஞ்சின, இருந்தும் அவன் மக்களை மகனைப் போலக் காத்தான் — அரச குணங்களின் இணைவு. இந்தக் கதையின் முடிவிலும் அசுவமேதமே இலனைக் கரையேற்றும்; ஆகவே இந்தக் கதை லக்ஷ்மணனின் முன்மொழிவுக்கு ஆதரவே. ‘பாஹ்லீக நாட்டின் தலைவன்’ என்ற சொல்லால் இலனின் அரசு பாஹ்லீக தேசத்தில் இருந்தது என்று தெரிகிறது. கர்தம பிரஜாபதி படைப்பின் தொடக்கக் காலத்து முனிவர்; ஆகவே இலன் தெய்வீக வம்சத்தவன். ராமன் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தவன்; இலனோ சந்திர வம்சத்தின் மூலபுருஷன் என்று புராணங்களில் பிரசித்தம் — பின்னர் இலாவுக்குப் புதனிடமிருந்து புரூரவஸ் பிறப்பான். இவ்வாறு ராமன் சூரிய வம்சக் கதைக்குப் பின் சந்திர வம்சத்தின் தோற்றத்தையும் சொல்கிறான். தேவர்களும் தைத்தியர்களும் இருவருமே அவனைப் பூஜிக்கிறார்கள் — இது அவனுடைய உலகளாவிய ஆட்சிக்கான அடையாளம். அவன் கோபத்துக்கு மூவுலகும் அஞ்சுகின்றன; ஆனால் அவன் தன் கோபத்தை அறத்தால் அடக்குகிறான். முந்தைய கதையின் விருத்திரனும் இப்படிப்பட்ட அறவுள்ளமும் வலிமையும் உடையவனே — இரு கதைகளின் நாயகர்களும் ஒத்தவர்கள், ஆனால் அவர்கள் விதி வேறுபட்டது.

‘நீண்ட கைகளை உடைய அவன் மனம் கவரும் சித்திரை மாதத்தில் பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் அழகிய காட்டில் வேட்டையாடினான். அந்த அரசன் காட்டில் லட்சக்கணக்கில் விலங்குகளைக் கொன்றான்; கொன்றும் அந்த மகாத்மாவான அரசனுக்கு நிறைவு உண்டாகவில்லை. அந்த மகாத்மாவால் பலவகை விலங்குகள் பத்தாயிரக்கணக்கில் கொல்லப்பட்டன; பிறகு அவன் மகாசேனன் (கார்த்திகேயன்) பிறந்த அந்த இடத்துக்குச் சென்றான். அந்தப் பகுதியில் வெல்ல முடியாத தேவர்கோனான ஹரன் (சிவன்) தம் பரிவாரத்தார் அனைவரோடும் மலையரசனின் மகளை (உமையை) மகிழ்வித்துக்கொண்டிருந்தார். காளைக்கொடியுடைய உமாபதி தேவிக்கு இனியது செய்ய விரும்பி, அந்த மலையருவியின் அருகே தம்மைப் பெண் வடிவமாக்கிக்கொண்டு இருந்தார். அந்தக் காட்டுப் பகுதியில் எங்கெல்லாம் ஆண்பால் உயிர்களும், ஆண்பால் பெயருடைய மரங்களும் இருந்தனவோ, அவை அனைத்தும் பெண்களாயின; அங்கிருந்த எதுவானாலும் அனைத்தும் பெண்பால் பெயர் பெற்றன. இதற்கிடையே கர்தமரின் மகனான அந்த அரசன் இலன் ஆயிரக்கணக்கான விலங்குகளைக் கொன்றபடி அந்த இடத்துக்கு வந்தான். பாம்புகள், விலங்குகள், பறவைகள் உட்பட அனைத்தும் பெண்ணாக்கப்பட்டதையும், ரகுநந்தனா, தன் பரிவாரத்தோடு தானும் பெண்ணாக்கப்பட்டதையும் கண்டு, அந்நிலையை அடைந்த தன்னைக் கண்டு அவனுக்குப் பெருந்துயரம் உண்டாயிற்று.’ வேட்டையில் இலனுக்கு நிறைவு இல்லாதது அவன் குறையைச் சுட்டுகிறது — உயிர்க்கொலையில் பேராசை. அறியாமல் அவன் சிவனின் லீலாஸ்தலத்துக்குள் நுழைகிறான்; அங்கே ஆண்மையே தடைசெய்யப்பட்டது. ‘ஆண்பால் பெயருடைய மரங்கள்’ என்பது நுட்பமானது — உயிர்கள் மட்டுமல்ல, ஆண்பால் பெயருடைய மரங்களும் பெண்பாலாயின. பதினான்காம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியிலிருந்து பாதிப் பிரிவு வல்கேட் பாடத்தில் ஒரு பாதியால் நகர்ந்துள்ளது — ‘நிக்னன் ம்ருகஸஹஸ்ராணி’ என்ற பாதி பதினைந்தாம் சுலோகத்தின் தொடக்கத்தில் உள்ளது; இந்தி உரையிலும் ‘14½’, ‘15½’ போன்ற எண்கள் உள்ளன. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. மகாசேனன் பிறந்த இடம் சிவபார்வதியரின் விளையாட்டு நிலம்; ஆகவே அங்கே சிவனின் சங்கல்பம் எங்கும் செயல்படுகிறது. சிவனே தேவியின் மகிழ்ச்சிக்காகப் பெண் வடிவம் கொள்கிறார் — இவ்வாறு அந்த இடத்தின் நியதி அனைவருக்கும், தலைவருக்கும்கூடப் பொதுவானது. அரசனான இலனும் அந்த நியதியிலிருந்து தப்பவில்லை — தெய்வ ஆற்றல் அரச வலிமையைவிட மேலானது. அவனுடைய பரிவாரத்தாரும் பெண்களானார்கள்; ஆகவே அவன் தனியாக அல்ல, தன் கூட்டத்தோடே மாற்றம் அடைந்தான். ‘பாம்புகள், விலங்குகள், பறவைகள் உட்பட’ என்ற சொல்லால் மாற்றத்தின் பரப்பு வர்ணிக்கப்படுகிறது. இலனின் துயரம் இருவகை — தன் உருவம் இழந்தது, பரிவாரத்தாருக்கும் நேர்ந்த கேடு.

‘உமாபதியின் அந்தச் செயலை அறிந்து அவன் அச்சமடைந்தான். பிறகு பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் அந்த அரசன் மகாத்மாவான, நீலகண்டரான, சடைமுடி தரித்த தேவனைச் சரணடைந்தான். பிறகு வரமளிக்கும் மகேசுவரன் தேவியோடு சேர்ந்து புன்னகைத்து, பிரஜாபதியின் மகனிடம் தாமே சொன்னார் — “ராஜரிஷியே, கர்தமரின் மகனே, பெரும் வலிமையுடையவனே, எழுந்திரு, எழுந்திரு; சௌம்யனே, நல்விரதம் உடையவனே, ஆண்மையைத் தவிர வேறு வரம் கேள்.” மகாத்மாவால் இவ்வாறு மறுக்கப்பட்ட அந்த அரசன் சோகத்தால் வாடினான்; பெண்ணாகிவிட்ட அவன் தேவர்களுள் சிறந்தவரிடமிருந்து வேறு வரம் எதையும் ஏற்கவில்லை.’ சிவன் மகிழ்ந்திருக்கிறார், ஆனால் அவருடைய நியதி உடைக்க முடியாதது — ஆண்மையை அவர் தருவதில்லை. இலனும் உறுதியானவன் — அவன் வேறு வரத்தை விரும்பவில்லை, ஏனெனில் அவனுக்கு ஒரே நோக்கம்தான். சிவன் ‘புன்னகைத்து’ என்ற நிலை விளையாட்டைக் குறிக்கிறது — இந்நிகழ்ச்சி முழுவதும் அவருடைய லீலை. இலனின் அச்சம் பெண்ணானதால் மட்டுமல்ல, மகாதேவனின் செயலை அவமதித்துவிட்டோமோ என்ற அச்சத்தாலும். ‘நீலகண்டர், சடைமுடி தரித்தவர்’ என்ற அடைமொழிகளால் சிவனின் வடிவம் நினைவூட்டப்படுகிறது — கருத்த கழுத்துடையவர், சடை தரித்தவர். இருபத்தோராம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ஸ்த்ரீபூதோ(அ)ஸௌ ந ஜக்ராஹ’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் சொல்வரிசை வேறுபாடு ‘ந ஸ ஜக்ராஹ ஸ்த்ரீபூதோ’. சிக்கலின் வேர் சிவனே என்று இலன் அறிகிறான்; ஆகவே அவரையே சரணடைகிறான் — இது அவன் அறிவு. சிவனின் ‘எழுந்திரு, எழுந்திரு’ என்ற சொல் அன்பு நிறைந்தது; அது அவர் கருணையைக் காட்டுகிறது; இருப்பினும் நியதி உடைக்கப்படவில்லை.

‘பிறகு பெருஞ்சோகத்தோடு அந்த அரசன் தன் முழு உள்ளத்தோடும் மலையரசனின் மகளான உமாதேவியை வணங்கிச் சொன்னான் — “வரங்களுக்குத் தலைவியே, வரமளிப்பவளே, நீ உலகங்களுக்கு ஒளியூட்டுபவள்; வீண்போகாத பார்வையுடைய தேவியே, அருள்நோக்கால் என்னைக் கடாக்ஷித்தருள்.” ஹரனின் முன்னிலையில் அந்த ராஜரிஷியின் உள்ளக்கிடக்கையை அறிந்து, ருத்திரனின் ஒப்புதலோடு தேவி மங்கலமான சொற்களால் மறுமொழி கூறினாள் — “பாதி வரத்தைத் தேவன் அளிப்பவர், மீதிப் பாதி வரத்தை நான் உனக்கு அளிப்பவள்; ஆகவே பெண்மைக்கும் ஆண்மைக்கும் இடையே நீ எவ்வளவு விரும்புகிறாயோ அந்தப் பாதியை எடுத்துக்கொள்.” தேவியின் மிக அற்புதமான, ஒப்பற்ற அந்த வரத்தைக் கேட்டு, மிகவும் மனம் மகிழ்ந்த அரசன் இவ்வாறு சொன்னான் — “தேவியே, நீ என்னிடம் மகிழ்ந்திருந்தால், பூமியில் அழகில் ஒப்பற்றவளாக ஒரு மாதம் பெண்மையில் வாழ்ந்து, மீண்டும் ஒரு மாதம் ஆணாக இருப்பேனாக.” அவன் விருப்பத்தை அறிந்து, மிக அழகிய முகமுடைய தேவி மங்கலமான மறுமொழி கூறினாள் — “அப்படியே ஆகும். அரசே, ஆணாக இருக்கும்போது நீ பெண்மையை நினைவுகூரமாட்டாய்; அடுத்த மாதம் பெண்ணாக இருக்கும்போது ஆண்மையை நினைவுகூரமாட்டாய்.” இவ்வாறு கர்தமரின் மகனான அந்த அரசன் ஒரு மாதம் ஆணாக இருந்து, பிறகு ஒரு மாதம் மூவுலகிலும் அழகியான இலா என்ற பெண்ணானான்.’ உமையின் வரம் சாதுரியமானது — சிவனின் நியதியை உடைக்காமலேயே பக்தனின் வேண்டுகோளை நிறைவேற்றுகிறது. நினைவு துண்டிக்கப்படுவதும் வரத்தின் ஓர் அங்கம் — ஒரு வடிவில் இருக்கும்போது மற்றதன் நினைவு இல்லை; அதனால் துயரம் உண்டாவதில்லை. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது. இருபத்து மூன்றாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘பஜ ஸௌம்யேன சக்ஷுஷா’ (அருள்நோக்கால் கடாக்ஷித்தருள்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பஜே ஸௌம்யே நமோ(அ)ஸ்து தே’ (சௌம்யையே, உன்னைச் சரணடைகிறேன், உனக்கு வணக்கம்). இங்கே உமையின் கருணை சிவனின் நியதியை நிறைவு செய்கிறது — தம்பதியருள் ஒருவர் நியதியைக் காக்கிறார், மற்றவள் கருணை காட்டுகிறாள்; இவ்வாறு சிவனும் சக்தியும் இணைந்து செயல்படுவது சுட்டப்படுகிறது. இலனின் வேண்டுகோளும் விவேகமானது — அவன் முழு ஆண்மையைக் கேட்கவில்லை, பாதியையே ஏற்கிறான். ‘பூமியில் அழகில் ஒப்பற்றவளாக’ என்ற வேண்டுகோளிலும் அவனுடைய அரச இயல்பு தெரிகிறது — பெண்மையிலும் அவன் எல்லோரிலும் சிறந்தவளாக இருக்க விரும்புகிறான். ‘பாதி வரத்தைத் தேவன் அளிப்பவர்’ என்ற உமையின் சொல்லில் கணவனிடம் மரியாதை உள்ளது — அவள் சிவனின் உரிமையை மீறவில்லை. இவ்வாறு இலா என்ற அழகி அடுத்த சர்க்கத்தில் புதனைச் சந்திப்பாள்; அங்கிருந்து சந்திர வம்சம் தொடங்குகிறது. மாதந்தோறும் நிகழும் மாற்றம் காலச்சக்கரம் போன்றது.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆ ವೃತ್ರವಧೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಫಲವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹಿಂದೆ ಕರ್ದಮಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ, ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶದ ಒಡೆಯನಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಇಲನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜನು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಪಾಲಿಸಿದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಘುನಂದನನೇ, ಪರಮೋದಾರರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ದೈತ್ಯರೂ, ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸ-ಗಂಧರ್ವರೂ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಯಕ್ಷರೂ ಭಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂತಹವನಾದರೂ ಆ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ವೀರ್ಯದಲ್ಲೂ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೋದಾರನು, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಬಾಹ್ಲೀಕೇಶನಾಗಿದ್ದನು.’ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸಿದೆ. ಇಲನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಹೌದು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಗುಣಗಳ ಸಮನ್ವಯ. ಈ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅಶ್ವಮೇಧವೇ ಇಲನ ಉದ್ಧಾರಕವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಪೋಷಣೆಯೇ. ‘ಬಾಹ್ಲೀಶ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲನ ರಾಜ್ಯ ಬಾಹ್ಲೀಕದೇಶದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ದಮಪ್ರಜಾಪತಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದ ಋಷಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲನು ದಿವ್ಯವಂಶಜ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜ; ಇಲನಾದರೋ ಸೋಮವಂಶದ ಮೂಲಪುರುಷ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಮುಂದೆ ಇಲೆಗೆ ಬುಧನಿಂದ ಪುರೂರವನು ಹುಟ್ಟುವನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಕಥೆಯ ನಂತರ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಸೂಚಕ. ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೋಪವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯ ವೃತ್ರನೂ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು — ಎರಡು ಕಥೆಗಳ ನಾಯಕರು ಸಮಾನರು, ಆದರೆ ಅವರ ಭಾಗ್ಯ ಭಿನ್ನ.

‘ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಮನೋರಮವಾದ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಸುಂದರವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡಿದನು. ಆ ರಾಜನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು; ಕೊಂದರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಅನಂತರ ಅವನು ಮಹಾಸೇನನು (ಕಾರ್ತಿಕೇಯನು) ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನಾದ ದೇವೇಶ ಹರನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಶೈಲರಾಜಸುತೆಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಉಮೇಶನು ದೇವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಝರಿಯ ಬಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇದ್ದನು. ಆ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಪುರುಷರೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದವೋ, ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದವು; ಏನೇನಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀನಾಮವುಳ್ಳುದಾಯಿತು. ಈ ನಡುವೆ ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಆ ಇಲರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಘುನಂದನನೇ, ಹಾವು-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾದುದನ್ನೂ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ತಾನೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾದುದನ್ನೂ ಕಂಡು, ತಾನು ಹಾಗಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಮಹಾದುಃಖವಾಯಿತು.’ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಲನ ಅತೃಪ್ತಿ ಅವನ ದೋಷದ ಸೂಚನೆ — ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಭ. ಅವನು ತಿಳಿಯದೆ ಶಿವನ ಲೀಲಾಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪುರುಷತ್ವವೇ ನಿಷಿದ್ಧ. ‘ಪುರುಷನಾಮಾನಃ ವೃಕ್ಷಾಃ’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ, ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮರಗಳೂ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗಗಳಾದವು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸ್ಥಳಾಂತರದ ವಿಭಜನೆ ನಡೆದಿದೆ — ‘ನಿಘ್ನನ್ ಮೃಗಸಹಸ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಹದಿನೈದನೆಯದರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಹಾಸೇನನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿಹಾರಭೂಮಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ತಾನೂ ದೇವಿಯ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ಥಳದ ನಿಯಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ. ಇಲರಾಜನೂ ಅದರ ನಿಯಮದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ದೈವೀಶಕ್ತಿ ರಾಜಬಲಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ. ಅವನ ಅನುಚರರೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಗಣದೊಡನೆಯೇ ಪರಿವರ್ತಿತನಾದನು. ‘ಸವ್ಯಾಲಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲನ ದುಃಖ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅನುಚರರ ವಿಪತ್ತು.

‘ಉಮಾಪತಿಯ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನು ಭಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಆ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನೀಲಕಂಠನಾದ ಜಟಾಧಾರಿ ದೇವನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ಆಗ ವರದಾತನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನು ದೇವಿಯೊಡನೆ ನಗುತ್ತಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಿಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿದನು — “ರಾಜರ್ಷಿಯೇ, ಕರ್ದಮಪುತ್ರನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಏಳು, ಏಳು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಪುರುಷತ್ವವನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.” ಮಹಾತ್ಮನು ಹೀಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಆ ರಾಜನು ಶೋಕಾರ್ತನಾದನು; ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಆ ಸುರೋತ್ತಮನಿಂದ ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ.’ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿಯಮ ಅಭಂಗ — ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲನೂ ದೃಢ — ಬೇರೆ ವರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಜನ. ಶಿವನ ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ (ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಭಾವ ಕ್ರೀಡೆಯ ಸೂಚಕ — ಈ ಘಟನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಲೀಲೆ. ಇಲನ ಭಯ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಿಂದಲ್ಲ, ಮಹಾದೇವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಹೌದು. ‘ಶಿತಿಕಂಠಂ ಕಪರ್ದಿನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿವನ ರೂಪ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ನೀಲಕಂಠ, ಜಟಾಧರ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಭೂತೋಽಸೌ ನ ಜಗ್ರಾಹ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪದಕ್ರಮಭೇದ — ‘ನ ಸ ಜಗ್ರಾಹ ಸ್ತ್ರೀಭೂತೋ’. ಇಲನಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲ ಶಿವನೆಂದು ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಶಿವನ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ (ಏಳು, ಏಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ, ಅದು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ನಿಯಮ ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನಂತರ ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಆ ರಾಜನು ಪೂರ್ಣ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಶೈಲರಾಜಸುತೆಯಾದ ಉಮಾದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — “ವರಗಳ ಒಡತಿಯೇ, ವರದಾಯಿನಿಯೇ, ನೀನು ಲೋಕಗಳ ತೇಜಸ್ವಿನಿ; ಅಮೋಘದರ್ಶನೆಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಸೌಮ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.” ಹರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಹೃದಯದ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು, ರುದ್ರನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ದೇವಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ದೇವನು ಅರ್ಧದ ವರದಾತ, ವರದ ಇನ್ನರ್ಧವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ಬಯಸುವೆಯೋ ಆ ಅರ್ಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.” ದೇವಿಯ ಆ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ಅನುಪಮ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕನಾಗಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — “ದೇವಿ, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆನು.” ಅವನ ಇಷ್ಟವನ್ನು ಅರಿತು ಅತಿ ಸುಂದರ ಮುಖದ ದೇವಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು. ರಾಜನೇ, ಪುರುಷನಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುವಾಗ ಪೌರುಷವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ.” ಹೀಗೆ ಕರ್ದಮನ ಮಗನಾದ ಆ ರಾಜನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದು, ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸುಂದರಿಯಾದ ಇಲೆಯೆಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯಾದನು.’ ಉಮೆಯ ವರ ಚತುರವಾದುದು — ಶಿವನ ನಿಯಮವನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಕ್ತನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಯ ವಿಚ್ಛೇದವೂ ವರದ ಅಂಗ — ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಜ ಸೌಮ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಭಜೇ ಸೌಮ್ಯೇ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ’. ಇಲ್ಲಿ ಉಮೆಯ ಕರುಣೆ ಶಿವನ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕ — ದಂಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ನಿಯಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ದಯೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಶಿವ-ಶಕ್ತಿಯರ ಸಹಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲನ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಧವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನಾಗಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅರ್ಧಸ್ಯ ದೇವೋ ವರದಃ’ ಎಂಬ ಉಮೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆದರವಿದೆ — ಅವಳು ಶಿವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಲೆಯೆಂಬ ಸುಂದರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬುಧನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವಳು; ಅಲ್ಲಿಂದ ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆರಂಭ. ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ — ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ.

ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാഘവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ — വൃത്രവധം മുഴുവനും അശ്വമേധത്തിന്റെ ഫലവും — അങ്ങനെതന്നെയാണ്. സൗമ്യാ, പണ്ട് പ്രജാപതിയായ കർദമന്റെ പുത്രനും ബാഹ്ലീകാധിപനും ശ്രീമാനും അതീവ ധാർമികനുമായ ഇലൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു. നരവ്യാഘ്രാ, മഹായശസ്വിയായ ആ രാജാവ് ഭൂമി മുഴുവനും വശത്താക്കി രാജ്യത്തെ പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ചു. സൗമ്യനായ രഘുനന്ദനാ, പരമോദാരരായ ദേവന്മാരും മഹാധനികരായ ദൈതേയരും നാഗന്മാരും രാക്ഷസരും ഗന്ധർവന്മാരും അതിമഹാത്മാക്കളായ യക്ഷന്മാരും ഭയാർത്തരായി അദ്ദേഹത്തെ നിത്യവും പൂജിച്ചു; ആ മഹാത്മാവു കോപിച്ചാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയന്നു. അങ്ങനെയുള്ളവനായിട്ടും ആ രാജാവ് ധർമത്തിലും വീര്യത്തിലും ഉറച്ചവനും ബുദ്ധിയിൽ പരമോദാരനും മഹായശസ്വിയുമായ ബാഹ്ലീകാധിപനായിരുന്നു.’ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശം സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അശ്വമേധത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രഭാവവും കാണിക്കാനായി ഇലന്റെ കഥ സ്വയം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സഹോദരന്റെ കഥ അദ്ദേഹത്തിന് ഇഷ്ടമായി. ഇലൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ധാർമികനുമാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു, എങ്കിലും അദ്ദേഹം പ്രജകളെ പുത്രരെപ്പോലെ പാലിക്കുന്നു — രാജഗുണങ്ങളുടെ സമന്വയം. ഈ കഥയുടെ അവസാനത്തിലും അശ്വമേധംതന്നെയാണ് ഇലനെ ഉദ്ധരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ഈ കഥ ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശത്തിന്റെ പോഷണംതന്നെയാണ്. ‘ബാഹ്ലീശ്വരഃ’ (ബാഹ്ലീകാധിപൻ) എന്ന പദത്താൽ ഇലന്റെ രാജ്യം ബാഹ്ലീകദേശത്തായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. കർദമപ്രജാപതി സൃഷ്ടിയുടെ ആദിമകാലത്തെ ഋഷിയാണ്; അതിനാൽ ഇലൻ ദിവ്യവംശജനാണ്. രാമൻ സ്വയം ഇക്ഷ്വാകുവംശജനാണ്; ഇലനാകട്ടെ സോമവംശത്തിന്റെ മൂലപുരുഷനാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം — മുന്നോട്ട് ഇലയ്ക്കു ബുധനിൽനിന്നു പുരൂരവസ്സ് ജനിക്കും. ഇങ്ങനെ സൂര്യവംശത്തിന്റെ കഥയ്ക്കുശേഷം രാമൻ ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും പറയുന്നു. ദേവന്മാരും ദൈത്യരും ഒരുപോലെ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാർവഭൗമത്വത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപത്തെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹം കോപത്തെ ധർമംകൊണ്ടു നിയന്ത്രിക്കുന്നു. മുൻകഥയിലെ വൃത്രനും ഇതുപോലെ ധാർമികനും ബലവാനുമായിരുന്നു — രണ്ടു കഥകളിലെയും നായകന്മാർ സമാനരാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ ഭാഗ്യം ഭിന്നമാണ്.

‘ആ മഹാബാഹു മനോഹരമായ ചൈത്രമാസത്തിൽ ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി മനോഹരമായ ഒരു വനത്തിൽ നായാട്ടിനിറങ്ങി. ആ രാജാവ് കാട്ടിൽ ലക്ഷക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ കൊന്നു; കൊന്നിട്ടും ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിനു തൃപ്തിയുണ്ടായില്ല. ആ മഹാത്മാവ് പലതരം മൃഗങ്ങളിൽ പതിനായിരത്തെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, മഹാസേനൻ (കാർത്തികേയൻ) ജനിച്ച ദേശത്തേക്കു ചെന്നു. ആ പ്രദേശത്ത് ദുർധർഷനായ ദേവേശനായ ഹരൻ എല്ലാ അനുചരന്മാരോടുമൊപ്പം ശൈലരാജപുത്രിയെ രമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വൃഷഭധ്വജനായ ഉമാപതി ദേവിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ പർവതത്തിലെ നീർച്ചാട്ടത്തിനരികിൽ സ്വയം സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചിരുന്നു. ആ വനപ്രദേശത്ത് എവിടെയെല്ലാം പുരുഷനാമമുള്ള ജീവികളും പുരുഷനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നുവോ, അവയെല്ലാം സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നു; എന്തുണ്ടായിരുന്നുവോ അതെല്ലാം സ്ത്രീനാമമുള്ളതായി. ഇതിനിടയിൽ കർദമപുത്രനായ ആ ഇലരാജാവ് ആയിരക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ കൊന്നുകൊണ്ട് ആ ദേശത്തെത്തി. രഘുനന്ദനാ, ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമുൾപ്പെടെ എല്ലാം സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നതും, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം താനും സ്ത്രീയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നതും കണ്ട് — തന്റെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട് — അദ്ദേഹത്തിനു വലിയ ദുഃഖമുണ്ടായി.’ നായാട്ടിൽ ഇലനുണ്ടായ അതൃപ്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — ഹിംസയിലുള്ള ലോഭം. അറിയാതെ അദ്ദേഹം ശിവന്റെ ലീലാസ്ഥാനത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെ പുരുഷത്വംതന്നെ നിഷിദ്ധമാണ്. ‘പുരുഷനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ’ എന്നതു സൂക്ഷ്മമാണ് — ജീവികൾ മാത്രമല്ല, പുല്ലിംഗനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും സ്ത്രീലിംഗമായി. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധംമുതൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അർധവിഭജനം ഒരു അർധം നീങ്ങിയാണു പോകുന്നത് — ‘നിഘ്നൻ മൃഗസഹസ്രാണി’ എന്ന അർധം പതിനഞ്ചാമത്തേതിന്റെ ആദ്യത്തിലാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും 14½, 15½ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അക്കങ്ങൾ കാണാം. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. മഹാസേനന്റെ ജന്മസ്ഥാനം ശിവപാർവതിമാരുടെ വിഹാരഭൂമിയാണ്; അതിനാൽ അവിടെ ശിവന്റെ സങ്കൽപം എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ പ്രീതിക്കായി ശിവൻതന്നെയും സ്ത്രീരൂപം ധരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആ സ്ഥലത്തിന്റെ നിയമം എല്ലാവർക്കും, സ്വാമിക്കുപോലും, സമമാണ്. ഇലരാജാവും ആ നിയമത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നില്ല — ദൈവശക്തി രാജബലത്തെക്കാൾ വലുതാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരും സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കല്ല, ഗണത്തോടെയാണു രൂപാന്തരപ്പെട്ടത്. ‘സവ്യാലമൃഗപക്ഷിണം’ (ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമുൾപ്പെടെ) എന്ന പദത്താൽ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇലന്റെ ദുഃഖം രണ്ടുവിധമാണ് — സ്വരൂപനഷ്ടവും അനുചരന്മാരുടെ വിപത്തും.

‘ഇത് ഉമാപതിയുടെ കർമമാണെന്നറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഭയപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി ആ രാജാവ് മഹാത്മാവും നീലകണ്ഠനും ജടാധാരിയുമായ ദേവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ വരദനായ മഹേശ്വരൻ ദേവിയോടൊപ്പം പുഞ്ചിരിച്ച് പ്രജാപതിപുത്രനോടു സ്വയം പറഞ്ഞു: “കർദമപുത്രനായ രാജർഷേ, മഹാബലാ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; സൗമ്യനായ സുവ്രതാ, പുരുഷത്വം ഒഴികെയുള്ള വരം വരിച്ചുകൊള്ളുക.” മഹാത്മാവ് ഇങ്ങനെ നിരസിച്ചപ്പോൾ ആ രാജാവ് ശോകാർത്തനായി; സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന അദ്ദേഹം ദേവശ്രേഷ്ഠനിൽനിന്നു മറ്റൊരു വരവും സ്വീകരിച്ചില്ല.’ ശിവൻ പ്രസന്നനാണ്, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമം അഭംഗമാണ് — പുരുഷത്വം നൽകുന്നില്ല. ഇലനും ദൃഢനാണ് — മറ്റൊരു വരവും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ലക്ഷ്യം മാത്രമേയുള്ളൂ. ശിവന്റെ ‘പ്രഹസ്യ’ (പുഞ്ചിരിച്ച്) എന്ന ഭാവം ക്രീഡയുടെ സൂചകമാണ് — ഈ സംഭവമെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലീലയാണ്. ഇലന്റെ ഭയം സ്ത്രീത്വത്താൽ മാത്രമല്ല, മഹാദേവന്റെ കർമത്തെ അവഗണിച്ചുവോ എന്ന ഭയത്താലുമാണ്. ‘ശിതികണ്ഠം കപർദിനം’ (നീലകണ്ഠനും ജടാധാരിയും) എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ ശിവന്റെ രൂപം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സ്ത്രീഭൂതോഽസൗ ന ജഗ്രാഹ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പദക്രമഭേദത്തോടെ ‘ന സ ജഗ്രാഹ സ്ത്രീഭൂതോ’. പ്രശ്നത്തിന്റെ മൂലം ശിവനാണെന്ന് ഇലൻ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി. ശിവന്റെ ‘ഉത്തിഷ്ഠ ഉത്തിഷ്ഠ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ) എന്ന വാക്കു സ്നേഹപൂർണമാണ്; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും നിയമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

‘പിന്നെ മഹാശോകത്തോടെ ആ രാജാവ് മുഴുവൻ അന്തരാത്മാവോടുംകൂടി ശൈലരാജപുത്രിയായ ഉമാദേവിയെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: “വരങ്ങളുടെ ഈശ്വരീ, വരദേ, ലോകങ്ങൾക്കു പ്രകാശം നൽകുന്നവളാണു നീ; അമോഘദർശനയായ ദേവീ, സൗമ്യമായ കണ്ണുകളോടെ എന്നെ കടാക്ഷിക്കേണമേ.” ഹരന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ആ രാജർഷിയുടെ ഹൃദയാഭിലാഷം അറിഞ്ഞ്, രുദ്രന്റെ സമ്മതത്തോടെ ദേവി ശുഭമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു: “പാതിവരം നൽകുന്നതു ദേവനാണ്; വരത്തിന്റെ മറ്റേ പാതി നിനക്കു ഞാൻ നൽകും; അതുകൊണ്ട് സ്ത്രീത്വത്തിലും പുരുഷത്വത്തിലും നീ എത്ര ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതിന്റെ പാതി സ്വീകരിക്കുക.” ദേവിയുടെ അത്യദ്ഭുതവും അനുത്തമവുമായ ആ വരം കേട്ട് അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് രാജാവ് പറഞ്ഞു: “ദേവീ, നീ എന്നിൽ പ്രസന്നയാണെങ്കിൽ, ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അപ്രതിമയായി ഒരു മാസം സ്ത്രീത്വം അനുഭവിച്ചിട്ട് അടുത്ത മാസം വീണ്ടും ഞാൻ പുരുഷനാകട്ടെ.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം അറിഞ്ഞ് സുന്ദരമുഖിയായ ദേവി ശുഭമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെതന്നെ ആകും. രാജാവേ, പുരുഷനായിരിക്കുമ്പോൾ നീ സ്ത്രീഭാവം ഓർക്കുകയില്ല; അടുത്ത മാസം സ്ത്രീയായിരിക്കുമ്പോൾ പൗരുഷവും ഓർക്കുകയില്ല.” ഇങ്ങനെ കർദമപുത്രനായ ആ രാജാവ് ഒരു മാസം പുരുഷനായിരുന്നിട്ട് പിന്നെ ഒരു മാസം ത്രൈലോക്യസുന്ദരിയായ ഇല എന്ന സ്ത്രീയായിത്തീർന്നു.’ ഉമയുടെ വരം സമർഥമാണ് — ശിവന്റെ നിയമം ലംഘിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും ഭക്തന്റെ അപേക്ഷ നിറവേറ്റുന്നു. ഓർമയുടെ വിച്ഛേദവും വരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് — ഒരു രൂപത്തിൽ മറ്റേ രൂപത്തിന്റെ ഓർമയില്ല; അതിനാൽ ദുഃഖമുണ്ടാകുന്നില്ല. ഇരുപത്തിയൊൻപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭജ സൗമ്യേന ചക്ഷുഷാ’ (സൗമ്യമായ കണ്ണുകളോടെ കടാക്ഷിക്കേണമേ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഭജേ സൗമ്യേ നമോഽസ്തു തേ’ (സൗമ്യേ, ഞാൻ ആശ്രയിക്കുന്നു, നിനക്കു നമസ്കാരം). ഇവിടെ ഉമയുടെ കരുണ ശിവന്റെ നിയമത്തെ പൂരിപ്പിക്കുന്നു — ദമ്പതികളിൽ ഒരാൾ നിയമം കാക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ദയ കാണിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശിവശക്തികളുടെ സഹകരണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇലന്റെ അപേക്ഷയും വിവേകപൂർണമാണ് — അദ്ദേഹം പൂർണമായ പുരുഷത്വം ചോദിക്കുന്നില്ല, പാതി മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അപ്രതിമ’ എന്ന അപേക്ഷയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജസസ്വഭാവമുണ്ട് — സ്ത്രീയായിരിക്കുമ്പോഴും സർവോത്തമയാകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അർധസ്യ ദേവോ വരദഃ’ (പാതിവരം നൽകുന്നതു ദേവൻ) എന്ന ഉമയുടെ വാക്കിൽ പതിയോടുള്ള ആദരമുണ്ട് — അവൾ ശിവന്റെ അധികാരം ലംഘിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഇല എന്ന സുന്ദരി അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബുധനെ കണ്ടുമുട്ടും; അതാണ് ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ആരംഭം. മാസംതോറുമുള്ള ഈ പരിവർത്തനം കാലചക്രംപോലെയാണ്.

Hearing what Lakṣmaṇa had said, Rāghava, radiant and skilled in speech, answered him with a smile: "It is just as you say, Lakṣmaṇa, best of men, the whole story of Vṛtra's slaying and the fruit of the horse-sacrifice. We hear, gentle one, that long ago the son of Kardama Prajāpati was the glorious and most righteous lord of the Bāhlīkas, Ila by name. That famous king brought the whole earth under his sway and ruled his kingdom as though its people were his own sons, tiger among men. The noble gods, the wealthy Daityas, the Nāgas, rākṣasas and gandharvas, and the great-souled yakṣas all worshipped him constantly out of fear, gentle joy of the Raghus, and the three worlds trembled when that great soul was angry. Such a king he was, and yet steadfast in dharma and in valour and noble in understanding, the famous lord of the Bāhlīkas." Rāma accepts Lakṣmaṇa's proposal, but to show another power of the horse-sacrifice he begins the story of Ila himself. His smile shows his pleasure: his brother's story had delighted him. Ila was not only mighty but righteous; the three worlds feared his anger, yet he cared for his people as for sons, and in him the virtues of a king were joined. At the end of this story too it is the horse-sacrifice that will save Ila, so the tale supports Lakṣmaṇa's proposal. "Lord of the Bāhlīkas" tells us his kingdom lay in the Bāhlīka country, and since Kardama was a Prajāpati, a seer of the first age of creation, Ila came of divine descent. Rāma is of Ikṣvāku's solar line, while Ila, as the old tales say, is the ancestor of the lunar line, for from Ilā and Budha Purūravas will be born; so after the stories of the solar line Rāma now tells the origin of the lunar line as well. That gods and Daityas alike honoured him is a sign of his universal rule. The three worlds feared his wrath, yet he held it in check by dharma. Vṛtra, in the earlier story, had also been righteous and mighty; the heroes of the two tales are alike, but their fates are very different.

"In the delightful month of Caitra that mighty king went hunting in a lovely forest with his servants, his army and his mounts. He killed beasts in the forest by the hundred thousand, and yet, for all his killing, the great king was not satisfied. As he went on slaying beasts of every kind by the ten thousand, he came to the region where Mahāsena was born. There the unassailable Hara, lord of the gods, was sporting with the daughter of the king of mountains, surrounded by all his attendants. By that mountain cascade the lord of Umā, whose banner bears the bull, had taken the form of a woman to please the goddess, and wherever in that woodland there were creatures called male, and trees with masculine names, they all became female; everything there came to bear a woman's name. Meanwhile King Ila, son of Kardama, came into that region killing beasts by the thousand. He saw everything turned female, snakes, beasts and birds alike, and himself too turned into a woman along with his followers, joy of the Raghus, and great was his grief to see himself so changed." Ila's inability to be satisfied with hunting hints at his fault, a greed for killing. Unknowing, he enters Śiva's pleasure-ground, where maleness itself is forbidden. The detail of the trees is a fine one: not only living creatures but even trees with masculine names became feminine. The birthplace of Mahāsena is where Śiva and Pārvatī take their pleasure, and there Śiva's will holds sway everywhere. Śiva himself takes a woman's form to please the goddess, so the law of the place binds all alike, even its master, and King Ila is not exempt from it, for divine power is greater than a king's might. His followers too became women, so he was not changed alone but with all his company; the list of snakes, beasts and birds shows how far the change reached. Ila's grief is twofold: the loss of his own form and the misfortune of his followers.

"Knowing that this was the doing of Umā's lord, he was seized with terror, and with his servants, army and mounts the king went for refuge to the great-souled god, the blue-throated one with matted locks. Then Maheśvara, the giver of boons, laughed with the goddess and said to Prajāpati's son himself: 'Rise, rise, royal seer, mighty son of Kardama; choose any boon you like, gentle one of good vows, except manhood.' Refused in this way by the great god, the king was stricken with grief, and, now a woman, he would take no other boon from the best of gods." Śiva is gracious, but his rule is not to be broken: he will not give back manhood. Ila is just as firm: he wants no other boon, for he has only one purpose. Śiva's laughter hints at play, for the whole event is his sport. Ila's terror comes not only from becoming a woman but from fear of having slighted the great god's doing. The epithets "blue-throated" and "with matted locks" call Śiva's form to mind. Ila knows that Śiva is the root of his trouble and so goes to him alone for refuge, which shows his good sense. Śiva's "Rise, rise" is affectionate and shows his compassion, and yet the rule stands.

"Then in deep sorrow the king bowed with his whole inner self to the goddess Umā, daughter of the king of mountains, and said: 'Mistress of boons, giver of boons, you are the lady of the worlds; goddess whose glance is never fruitless, look on me with a kindly eye.' Knowing what was in the royal seer's heart, the goddess, beloved of Rudra, gave a gracious answer there in Hara's presence: 'The god can grant half of a boon, and I can grant you the other half. So take half, and be woman and man for as long as you wish.' Hearing this most wonderful and unsurpassed boon, the king was overjoyed and said: 'If you are pleased with me, goddess, let me be a woman of matchless beauty on earth for one month, and then for a month be a man again.' Knowing his wish, the lovely-faced goddess answered graciously: 'It shall be just so. When you are a man, O king, you will not remember having been a woman, and when you are a woman for the next month you will not remember your manhood.' So King Ila, son of Kardama, was a man for one month, and for the next became Ilā, the most beautiful woman in the three worlds." Umā's boon is a clever one: it does not break Śiva's rule, yet it answers her devotee's prayer. The break in memory is part of the gift, since in one form there is no memory of the other, and so no grief. Umā's compassion completes Śiva's law: of the divine couple one keeps the rule and the other shows mercy, and so the cooperation of Śiva and his Śakti is suggested. Ila's request is sensible too; he does not ask for complete manhood but accepts half. Even in asking to be a woman of matchless beauty his kingly nature shows, wanting to be the best even as a woman. Umā's "the god can grant half" shows her respect for her husband; she does not overstep Śiva's authority. So the beautiful Ilā will meet Budha in the next sarga, from which the lunar line begins, and the change from month to month turns like the wheel of time.