तदा सः नरश्रेष्ठः लक्ष्मणः अखिलेन सर्वं वृत्रवधं कथयित्वा कथाशेषं प्रचक्रमे — ‘देवभयंकरे महावीर्ये वृत्रे हते ब्रह्महत्यावृतः वृत्रहा शक्रः संज्ञां न लेभे। सः लोकानाम् अन्तम् आश्रित्य नष्टसंज्ञः विचेतनः वेष्टमानः उरगः इव कञ्चित् कालं तत्र अवसत्। अथ सहस्राक्षे नष्टे जगत् उद्विग्नम् अभवत्; भूमिः ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना च। सर्वे ह्रदाः सरितः च निःस्रोतसः; अनावृष्टिकृतः सत्त्वानां संक्षोभः अभवत्। अस्मिन् लोके क्षीयमाणे सम्भ्रान्तमनसः सुराः यत् विष्णुना पूर्वम् उक्तं, तं यज्ञं समुपानयन्।’ इन्द्रः वर्षस्य देवता, अतः तस्य अभावे अनावृष्टिः — जलस्य अभावात् भूमिः शुष्का, नद्यः निःस्रोतसः, प्राणिनः व्याकुलाः। एवं एकस्य पापस्य फलं समग्रः लोकः भुङ्क्ते — एषः पूर्वसर्गेषु दण्डकथायाम् अपि दृष्टः सिद्धान्तः। इन्द्रस्य उपमा ‘वेष्टमानः उरगः’ — पीडितः सर्पः यथा आत्मानं वेष्टयति, तथा सः अचेतनः लुठति। प्रथमे मुद्रणे ‘तदा वृत्रवधं’, समीक्षिते ‘तथा’; ‘प्रचक्रमे’, समीक्षिते ‘उपाक्रमत्’। पञ्चमे मुद्रणे ‘निःस्रोतसस्ते सर्वे तु ह्रदाश्च’, समीक्षिते ‘निःस्रोतसश्चाम्बुवाहा ह्रदाश्च’। अनावृष्टेः वर्णनेन कविः इन्द्रस्य महत्त्वम् अपि परोक्षतया दर्शयति — तस्य अभावे एव तस्य उपयोगः ज्ञायते। देवाः स्वयं संकटं दृष्ट्वा एव विष्णोः वचनं स्मरन्ति — संकटे एव उपायस्य स्मृतिः।

‘ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः, यत्र इन्द्रः भयमोहितः, तं देशं समुपाजग्मुः। ते तु ब्रह्महत्यया आवृतं सहस्राक्षं दृष्ट्वा तं देवेशं पुरस्कृत्य अश्वमेधं प्रचक्रिरे। हे नरेश्वर, ततः महात्मनः महेन्द्रस्य ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं सुमहान् अश्वमेधः ववृते। ततः यज्ञे समाप्ते ब्रह्महत्या महात्मनः अभिगम्य वाक्यम् अब्रवीत् — “क्व मे स्थानं विधास्यथ?”’ देवाः बृहस्पतिप्रमुखैः उपाध्यायैः सह गत्वा विष्णूपदिष्टं यज्ञं कुर्वन्ति। इन्द्रः यजमानः, देवाः ऋत्विजः — एवं सर्वे मिलित्वा एकस्य पापस्य प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति। ब्रह्महत्या मूर्तिमती स्त्री इव वदति — सा इन्द्रं त्यक्तुं सिद्धा, किन्तु स्वस्य वासस्थानं याचते; पापं नश्यति न, केवलं स्थानान्तरं गच्छति इति पुराणदृष्टिः। ‘भयमोहितः’ इति विशेषणं इन्द्रस्य दशां स्मारयति — सः अद्यापि स्वयं यज्ञं कर्तुं न शक्नोति, अतः देवाः तं ‘पुरस्कृत्य’ यज्ञं कुर्वन्ति। हिन्दीभाष्ये बृहस्पतिं सह नीत्वा इति ‘सोपाध्यायाः’ इत्यस्य व्याख्या। यज्ञस्य समाप्तौ एव पापस्य प्रश्नः उत्तिष्ठति, यतः यज्ञः एव तस्य निवृत्तेः साधनम्। अस्य दृश्यस्य अनन्तरं रामस्य अश्वमेधः अपि एवम् एव सर्वेषां हिताय भविष्यति इति पाठकः अनुमिनोति।

‘तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः देवाः ततः ताम् ऊचुः — “हे दुरासदे, आत्मना एव आत्मानं चतुर्धा विभज।” महात्मनां देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या स्थानं संदधौ, इन्द्रात् अन्यत्र वासं च वरयामास, सा दुर्वसा — “एकेन अंशेन वार्षिकान् चतुरः मासान् पूर्णोदासु नदीषु दर्पघ्नी कामचारिणी वत्स्यामि। अपरेण एकेन अंशेन भूम्याम् अहं सर्वकालं सर्वदा वसिष्यामि, न सन्देहः; सत्येन एतत् वः ब्रवीमि। यः अयं मम तृतीयः अंशः, तेन दर्पपूर्णासु यौवनशालिषु स्त्रीषु त्रिरात्रं दर्पघातिनी वसिष्ये। हे सुरर्षभाः, ये तु मृषापूर्वम् अदूषकान् ब्राह्मणान् हन्तारः, तान् चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये।” ततः देवाः तां प्रत्यूचुः — “हे दुर्वसे, यथा वदसि तथा तत् सर्वं भवतु; यत् ईप्सितं तत् साधयस्व।” ततः प्रीत्या अन्विताः देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे; वासवः विज्वरः पूतपाप्मा च समपद्यत। सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते सर्वं जगत् प्रशान्तम्; तदा शक्रः अद्भुतसंकाशं यज्ञम् अभ्यपूजयत्।’ ब्रह्महत्यायाः चत्वारः वासाः — वर्षासु कलुषा नदी, भूमिः (हिन्दीभाष्ये भूमौ इति; समीक्षिते ‘वृक्षेषु’), रजस्वलाः स्त्रियः, निरपराधब्राह्मणहन्तारः। अत्र ‘दर्पपूर्णासु’ इति पदेन ऋतुकाले स्त्रीणाम् अशुद्धिः परोक्षतया सूच्यते, ‘दर्पघ्नी’ इति च नदीनां वर्षाकालिकः कलुषभावः। त्रयोदशस्य उत्तरार्धं चतुर्दशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि। इन्द्रस्य शुद्ध्या जगतः शान्तिः पुनः स्थाप्यते — राज्ञः शुद्धिः प्रजानां सुखम्। पापस्य विभाजनेन तस्य भारः लघुः भवति — एकस्मिन् स्थाने सम्पूर्णं पापं न तिष्ठति। देवाः तस्याः याचनां स्वीकुर्वन्ति, यतः सा अपि लोकव्यवस्थायाः अङ्गम्। अन्तिमः अंशः विशेषेण ध्यातव्यः — ये निर्दोषान् ब्राह्मणान् मिथ्यारोपेण घ्नन्ति, तेषु सा वसति; एषः राजधर्मस्य अपि उपदेशः, यतः राज्ञा अपि अन्यायेन दण्डः न कर्तव्यः।

‘हे रघुनन्दन, अश्वमेधस्य प्रभावः ईदृशः; हे सुमहाभाग पार्थिव, हयमेधेन यजस्व।’ इति महात्मा नृपतिः इन्द्रसमानविक्रमौजाः सः लक्ष्मणस्य उत्तमम् अतीव मनोहरं वाक्यं निशम्य हृष्टचेताः परितोषम् अवाप। लक्ष्मणस्य उपसंहारः संक्षिप्तः, स्पष्टः च — कथायाः निष्कर्षः एकेन वाक्येन उक्तः। इन्द्रः यथा अश्वमेधेन पावितः, तथा रामः अपि यजेत इति तस्य आशयः। रामः ‘इन्द्रसमानविक्रमौजाः’ इति वर्णितः — कथायाः नायकेन इन्द्रेण सह तस्य साम्यं सूचितम्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति; सः सर्गं रामस्य सन्तोषेण समापयति। अग्रिमे सर्गे रामः लक्ष्मणस्य प्रस्तावं स्वीकृत्य इलस्य कथाम् अपि वदति, यत्र अश्वमेधस्य अन्यः प्रभावः दर्श्यते। रामस्य ‘हृष्टचेताः’ इति भावः भरतस्य वचने अपि पूर्वं दृष्टः — सः भ्रातॄणां सुभाषितेन सदा प्रसीदति। भ्रातृत्रयस्य मन्त्रणा अत्र पूर्णा भवति।

అప్పుడు ఆ నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు వృత్రవధనంతా పూర్తిగా చెప్పి కథలోని మిగిలిన భాగాన్ని ఆరంభించాడు — ‘దేవతలకు భయం కలిగించిన మహావీరుడైన వృత్రుడు హతుడైన తరువాత, బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన వృత్రహంతకుడైన శక్రునికి స్పృహ రాలేదు. అతడు లోకాల అంచును ఆశ్రయించి, స్పృహ కోల్పోయి, చైతన్యం లేకుండా, మెలికలు తిరుగుతున్న పాములా కొంతకాలం అక్కడ ఉన్నాడు. సహస్రాక్షుడు కనిపించకుండా పోవడంతో జగత్తు కలవరపడింది; భూమి ధ్వంసమైనట్లు, తడి లేకుండా, ఎండిపోయిన అడవులతో ఉంది. సరస్సులూ నదులూ అన్నీ ప్రవాహం లేనివయ్యాయి; అనావృష్టి వల్ల ప్రాణులలో కలవరం పుట్టింది. ఈ లోకం క్షీణిస్తుండగా కలవరపడిన మనస్సులతో దేవతలు విష్ణువు పూర్వం చెప్పిన ఆ యజ్ఞాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.’ ఇంద్రుడు వర్షానికి దేవత, అందువల్ల అతడు లేకపోవడంతో అనావృష్టి — నీరు లేక భూమి ఎండిపోయింది, నదులు ప్రవాహం లేనివయ్యాయి, ప్రాణులు వ్యాకులమయ్యాయి. ఇలా ఒకరి పాపఫలాన్ని సమస్త లోకమూ అనుభవిస్తుంది — ఇది పూర్వ సర్గలలో దండుని కథలో కూడా కనిపించిన సిద్ధాంతం. ఇంద్రునికి ఇచ్చిన ఉపమానం ‘మెలికలు తిరుగుతున్న పాము’ — బాధపడుతున్న పాము తనను తాను చుట్టుకున్నట్లు అతడు చైతన్యం లేకుండా దొర్లుతున్నాడు. మొదటి శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదా వృత్రవధం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తథా’; ‘ప్రచక్రమే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉపాక్రమత్’. ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నిఃస్రోతసస్తే సర్వే తు హ్రదాశ్చ’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిఃస్రోతసశ్చాంబువాహా హ్రదాశ్చ’ (నదులూ సరస్సులూ ప్రవాహం లేనివయ్యాయి). అనావృష్టిని వర్ణించడం ద్వారా కవి ఇంద్రుని మహత్త్వాన్ని కూడా పరోక్షంగా చూపిస్తున్నాడు — అతడు లేనప్పుడే అతని ఉపయోగం తెలుస్తుంది. దేవతలు సంకటాన్ని స్వయంగా చూసిన తరువాతనే విష్ణువు మాటను గుర్తుచేసుకుంటారు — సంకటంలోనే ఉపాయం గుర్తుకు వస్తుంది.

‘అప్పుడు దేవగణాలన్నీ ఉపాధ్యాయులతో, ఋషులతో కలిసి భయంతో మోహితుడైన ఇంద్రుడు ఉన్న ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాయి. వారు బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన సహస్రాక్షుని చూసి, ఆ దేవేశుని ముందుంచుకొని అశ్వమేధాన్ని ఆరంభించారు. నరేశ్వరా, అప్పుడు మహాత్ముడైన మహేంద్రుని బ్రహ్మహత్యను పోగొట్టి పవిత్రుని చేయడం కోసం ఎంతో గొప్ప అశ్వమేధం జరిగింది. తరువాత యజ్ఞం ముగిసినప్పుడు బ్రహ్మహత్య మహాత్ములైన దేవతల దగ్గరికి వచ్చి “నాకు ఎక్కడ స్థానం ఏర్పాటు చేస్తారు?” అని అడిగింది.’ దేవతలు బృహస్పతి ప్రముఖులైన ఉపాధ్యాయులతో కలిసి వెళ్ళి విష్ణువు ఉపదేశించిన యజ్ఞాన్ని చేస్తున్నారు. ఇంద్రుడు యజమాని, దేవతలు ఋత్విక్కులు — ఇలా అందరూ కలిసి ఒకరి పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తున్నారు. బ్రహ్మహత్య మూర్తిమంతమైన స్త్రీలా మాట్లాడుతుంది — అది ఇంద్రుని విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉంది, కాని తనకు నివాసస్థానాన్ని కోరుతోంది; పాపం నశించదు, కేవలం మరొక స్థానానికి వెళ్తుంది అనేది పురాణ దృష్టి. ‘భయమోహితః’ (భయంతో మోహితుడైన) అనే విశేషణం ఇంద్రుని దశను గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఇప్పటికీ స్వయంగా యజ్ఞం చేయలేడు, అందువల్ల దేవతలు అతనిని ‘ముందుంచుకొని’ యజ్ఞం చేస్తున్నారు. ‘సోపాధ్యాయాః’ (ఉపాధ్యాయులతో కలిసి) అనే దానికి హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బృహస్పతిని వెంటబెట్టుకొని’ అని వివరణ ఇస్తుంది. యజ్ఞం ముగిసినప్పుడే పాపపు ప్రశ్న తలెత్తుతుంది, ఎందుకంటే యజ్ఞమే దాని నివృత్తికి సాధనం. ఈ దృశ్యం తరువాత రాముని అశ్వమేధం కూడా ఇలాగే అందరి హితం కోసం జరుగుతుందని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.

‘సంతోషించి ప్రీతితో ఉన్న దేవతలు అప్పుడు దానితో ఇలా అన్నారు — “దురాసదా (సమీపించరానిదానా), నిన్ను నీవే నాలుగు భాగాలుగా విభజించుకో.” మహాత్ములైన దేవతల మాట విని బ్రహ్మహత్య స్థానాలను నిశ్చయించుకొని, ఇంద్రుని నుండి వేరుగా నివాసాన్ని కోరుకుంది, ఆ దుర్వస (కష్టంగా నివసించేది) ఇలా అన్నది — “ఒక అంశంతో వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు నిండు నీటితో ఉన్న నదులలో గర్వాన్ని అణచేదానిగా, ఇష్టానుసారం సంచరిస్తూ నివసిస్తాను. మరొక అంశంతో నేను భూమిపై సర్వకాలమూ ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాను, సందేహం లేదు; సత్యంతో ఇది మీకు చెపుతున్నాను. నా ఈ మూడవ అంశంతో గర్వంతో నిండిన యౌవనవతులైన స్త్రీలలో మూడు రాత్రులు గర్వాన్ని అణచేదానిగా నివసిస్తాను. సురశ్రేష్ఠులారా, అబద్ధపు నిందతో దోషం లేని బ్రాహ్మణులను చంపేవారిని నా నాలుగవ భాగంతో ఆశ్రయిస్తాను.” అప్పుడు దేవతలు దానికి ఇలా బదులిచ్చారు — “దుర్వసా, నీవు చెప్పినట్లే అదంతా జరుగుగాక; నీవు కోరినదానిని సాధించుకో.” తరువాత ప్రీతితో కూడిన దేవతలు సహస్రాక్షునికి నమస్కరించారు; వాసవుడు తాపం తొలగినవాడై, పాపం పోయి పవిత్రుడయ్యాడు. సహస్రాక్షుడు తిరిగి ప్రతిష్ఠితుడు కాగానే జగత్తంతా ప్రశాంతమైంది; అప్పుడు శక్రుడు అద్భుతంగా కనిపించే ఆ యజ్ఞాన్ని పూజించాడు.’ బ్రహ్మహత్యకు నాలుగు నివాసాలు — వర్షాకాలంలో కలుషితమైన నది, భూమి (హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘భూమిపై’; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృక్షేషు’, అంటే వృక్షాలలో), రజస్వలలైన స్త్రీలు, నిరపరాధులైన బ్రాహ్మణులను చంపేవారు. ఇక్కడ ‘దర్పపూర్ణాసు’ (గర్వంతో నిండిన) అనే పదంతో ఋతుకాలంలో స్త్రీల అశుద్ధి పరోక్షంగా సూచించబడింది, ‘దర్పఘ్నీ’ (గర్వాన్ని అణచేది) అనే పదంతో వర్షాకాలంలో నదుల కలుషిత స్థితి. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇంద్రుని శుద్ధితో జగత్తులో శాంతి మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది — రాజు శుద్ధే ప్రజల సుఖం. పాపాన్ని విభజించడంతో దాని భారం తేలికవుతుంది — ఒకేచోట సంపూర్ణ పాపం నిలవదు. దేవతలు దాని కోరికను అంగీకరిస్తారు, ఎందుకంటే అది కూడా లోకవ్యవస్థలో ఒక భాగం. చివరి అంశాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — నిర్దోషులైన బ్రాహ్మణులను మిథ్యారోపణతో చంపేవారిలో అది నివసిస్తుంది; ఇది రాజధర్మానికి కూడా ఉపదేశం, ఎందుకంటే రాజు కూడా అన్యాయంగా దండించకూడదు.

‘రఘునందనా, అశ్వమేధపు ప్రభావం ఇలాంటిది; మహాభాగ్యశాలీ, రాజా, హయమేధంతో యజించు.’ ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమమూ ఓజస్సూ గల మహాత్ముడైన ఆ రాజు లక్ష్మణుని ఉత్తమమైన, ఎంతో మనోహరమైన ఈ మాట విని ఆనందించిన మనస్సుతో పరితృప్తిని పొందాడు. లక్ష్మణుని ఉపసంహారం సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — కథ నిష్కర్షం ఒకే వాక్యంలో చెప్పబడింది. ఇంద్రుడు అశ్వమేధంతో పవిత్రుడైనట్లే రాముడు కూడా యజించాలి అనేది అతని ఆశయం. రాముడు ‘ఇంద్రసమానవిక్రమౌజాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమమూ ఓజస్సూ గలవాడు) అని వర్ణించబడ్డాడు — కథానాయకుడైన ఇంద్రునితో అతని సామ్యం సూచించబడింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గను రాముని సంతోషంతో ముగిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనను అంగీకరించి ఇలుని కథ కూడా చెపుతాడు, అందులో అశ్వమేధపు మరొక ప్రభావం చూపబడుతుంది. రాముని ‘హృష్టచేతాః’ (ఆనందించిన మనస్సు) అనే భావం భరతుని మాట విషయంలో కూడా ఇంతకుముందు కనిపించింది — అతడు సోదరుల సుభాషితంతో ఎల్లప్పుడూ ప్రసన్నుడవుతాడు. ముగ్గురు సోదరుల మంత్రాలోచన ఇక్కడ పూర్తవుతుంది.

அப்போது மனிதருள் சிறந்த லக்ஷ்மணன் விருத்திர வதம் முழுவதையும் முற்றாகச் சொல்லிவிட்டு, கதையின் எஞ்சிய பகுதியைச் சொல்லத் தொடங்கினான் — ‘தேவர்களுக்கு அச்சமூட்டிய பெரும் வீரமுடைய விருத்திரன் கொல்லப்பட்டதும், பிரம்மஹத்தியால் சூழப்பட்ட, விருத்திரனைக் கொன்ற இந்திரன் உணர்வு பெறவில்லை. உலகங்களின் எல்லையை அடைந்து, உணர்விழந்து, நினைவற்று, நெளியும் பாம்புபோல அவன் சில காலம் அங்கே கிடந்தான். ஆயிரம் கண்ணுடையவன் மறைந்ததும் உலகம் கலங்கியது; பூமி அழிந்ததுபோலத் தோன்றியது, ஈரமற்றது, காடுகள் உலர்ந்தன. எல்லா ஏரிகளும் ஆறுகளும் நீரோட்டம் அற்றுப்போயின; மழையின்மையால் உயிர்களிடையே பெருங்கலக்கம் உண்டாயிற்று. இந்த உலகம் அழிந்துகொண்டிருக்கையில், மனம் கலங்கிய தேவர்கள் முன்பு விஷ்ணு சொன்ன அந்த யாகத்தை மேற்கொண்டனர்.’ இந்திரன் மழையின் தெய்வம்; ஆகவே அவன் இல்லாதபோது மழையின்மை — நீர் இல்லாததால் பூமி உலர்ந்தது, ஆறுகள் நீரோட்டம் அற்றன, உயிர்கள் தவித்தன. இவ்வாறு ஒருவனின் பாவத்தின் பலனை உலகம் முழுவதும் அனுபவிக்கிறது — முந்தைய சர்க்கங்களில் தண்டன் கதையிலும் காணப்பட்ட கொள்கை இது. இந்திரனுக்கான உவமை ‘நெளியும் பாம்பு’ — துன்புற்ற பாம்பு தன்னைச் சுருட்டிக்கொள்வதுபோல அவன் உணர்வற்றுப் புரள்கிறான். முதல் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ததா வ்ருத்ரவதம்’ (அப்போது விருத்திர வதத்தை), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ததா’ (அவ்வாறே); ‘ப்ரசக்ரமே’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘உபாக்ரமத்’ (இரண்டும் ‘தொடங்கினான்’). ஐந்தாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘நி:ஸ்ரோதஸஸ்தே ஸர்வே து ஹ்ரதாஶ்ச’ (அந்த ஏரிகள் அனைத்தும் நீரோட்டம் அற்றன), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நி:ஸ்ரோதஸஶ் சாம்புவாஹா ஹ்ரதாஶ் ச’ (மேகங்களும் ஏரிகளும் நீரோட்டம் அற்றன). மழையின்மையை வர்ணிப்பதன் மூலம் கவிஞர் இந்திரனின் முக்கியத்துவத்தையும் மறைமுகமாகக் காட்டுகிறார் — அவன் இல்லாதபோதுதான் அவன் பயன் தெரிகிறது. நெருக்கடியைக் கண்ட பிறகுதான் தேவர்கள் விஷ்ணுவின் சொல்லை நினைவுகூர்கிறார்கள் — நெருக்கடியில்தான் உபாயம் நினைவுக்கு வருகிறது.

‘பிறகு தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும் உபாத்தியாயர்களோடும் முனிவர்களோடும், அச்சத்தால் மயங்கிய இந்திரன் இருந்த இடத்துக்கு வந்துசேர்ந்தன. பிரம்மஹத்தியால் சூழப்பட்ட ஆயிரம் கண்ணுடையவனைக் கண்டு, அந்தத் தேவர்கோனை முன்னிறுத்தி அவர்கள் அசுவமேதத்தைத் தொடங்கினார்கள். மன்னா, பிறகு மகாத்மாவான மகேந்திரனைப் பிரம்மஹத்தியிலிருந்து தூய்மைப்படுத்துவதற்காக மிகப் பெரிய அசுவமேதம் நடந்தது. பிறகு யாகம் முடிந்ததும் பிரம்மஹத்தி மகாத்மாக்களான தேவர்களை அணுகிச் சொன்னது — “எனக்கு எங்கே இடம் அமைத்துத் தருவீர்கள்?”’ தேவர்கள் பிருகஸ்பதி முதலிய உபாத்தியாயர்களோடு சென்று விஷ்ணு உபதேசித்த யாகத்தைச் செய்கிறார்கள். இந்திரன் யஜமானன், தேவர்கள் ருத்விக்குகள் — இவ்வாறு அனைவரும் சேர்ந்து ஒருவனின் பாவத்துக்குப் பரிகாரம் செய்கிறார்கள். பிரம்மஹத்தி உருவம் கொண்ட பெண்போலப் பேசுகிறது — அது இந்திரனை விட்டுவிடத் தயார், ஆனால் தனக்கு வாழ இடம் கேட்கிறது; பாவம் அழிவதில்லை, இடம் மட்டுமே மாறுகிறது என்பது புராணப் பார்வை. ‘அச்சத்தால் மயங்கிய’ என்ற அடைமொழி இந்திரனின் நிலையை நினைவூட்டுகிறது — அவனால் இன்னும் தானே யாகம் செய்ய முடியவில்லை; ஆகவே தேவர்கள் அவனை ‘முன்னிறுத்தி’ யாகம் செய்கிறார்கள். இந்தி உரையில் ‘ஸோபாத்யாயா:’ (உபாத்தியாயர்களோடு) என்பதற்கு ‘பிருகஸ்பதியை உடன் அழைத்துக்கொண்டு’ என்று விளக்கம். யாகம் முடிந்தபோதுதான் பாவம் பற்றிய வினா எழுகிறது, ஏனெனில் யாகமே அதை நீக்கும் கருவி. இக்காட்சிக்குப் பின், ராமனின் அசுவமேதமும் இவ்வாறே அனைவரின் நன்மைக்கும் அமையும் என்று வாசகர் ஊகிக்கிறார்.

‘மகிழ்ந்து அன்பு நிறைந்த தேவர்கள் பிறகு அதனிடம் சொன்னார்கள் — “அணுகுதற்கரியவளே, நீயே உன்னை நான்காகப் பிரித்துக்கொள்.” மகாத்மாக்களான தேவர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, தங்குதற்கரிய அந்தப் பிரம்மஹத்தி இடங்களை நிர்ணயித்து, இந்திரனைவிட்டு வேறிடத்தில் வாழ்வதைத் தேர்ந்தெடுத்தது — “ஒரு பங்கால், மழைக்கால நான்கு மாதங்களும் நீர் நிறைந்த ஆறுகளில், அவற்றின் செருக்கை அழிப்பவளாக, விருப்பம்போல் திரிபவளாக வாழ்வேன். இன்னொரு பங்கால் நான் பூமியில் எல்லாக் காலத்திலும் எப்போதும் வாழ்வேன், ஐயமில்லை; இதை உங்களிடம் சத்தியமாகச் சொல்கிறேன். என்னுடைய இந்த மூன்றாவது பங்கால், செருக்கு நிறைந்த இளமைப் பொலிவுடைய பெண்களிடம், அவர்கள் செருக்கை அழிப்பவளாக மூன்று இரவுகள் வாழ்வேன். தேவர்களுள் காளைகளே, பொய்க் குற்றம் சுமத்திக் குற்றமற்ற அந்தணர்களைக் கொல்பவர்களை என் நான்காவது பங்கால் சார்ந்திருப்பேன்.” பிறகு தேவர்கள் அதற்கு மறுமொழி சொன்னார்கள் — “தங்குதற்கரியவளே, நீ சொல்வதுபோலவே அனைத்தும் ஆகட்டும்; நீ விரும்பியதை நிறைவேற்றிக்கொள்.” பிறகு அன்பு நிறைந்த தேவர்கள் ஆயிரம் கண்ணுடையவனை வணங்கினர்; இந்திரன் துயர் நீங்கிப் பாவம் கழுவப்பட்டவனானான். ஆயிரம் கண்ணுடையவன் மீண்டும் நிலைபெற்றதும் உலகம் முழுவதும் அமைதியடைந்தது; அப்போது இந்திரன் அற்புதத் தோற்றமுடைய அந்த யாகத்தைப் பூஜித்தான்.’ பிரம்மஹத்தியின் நான்கு இருப்பிடங்கள் — மழைக்காலத்தில் கலங்கிய ஆறுகள், பூமி (இந்தி உரையில் ‘பூமியின்மீது’; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்ருக்ஷேஷு’ — மரங்களில்), மாதவிடாய் உற்ற பெண்கள், குற்றமற்ற அந்தணர்களைக் கொல்பவர்கள். இங்கே ‘செருக்கு நிறைந்த’ என்ற சொல்லால் மாதவிடாய்க் காலத்தில் பெண்களின் தீட்டு மறைமுகமாகக் குறிக்கப்படுகிறது; ‘செருக்கை அழிப்பவள்’ என்பதால் மழைக்காலத்தில் ஆறுகள் கலங்கியிருப்பது குறிக்கப்படுகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் பதினான்காம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. இந்திரனின் தூய்மையால் உலகின் அமைதி மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது — அரசனின் தூய்மை மக்களின் இன்பம். பாவத்தைப் பிரிப்பதால் அதன் சுமை குறைகிறது — முழுப் பாவமும் ஓரிடத்தில் தங்குவதில்லை. அதன் வேண்டுகோளைத் தேவர்கள் ஏற்கிறார்கள், ஏனெனில் அதுவும் உலக ஒழுங்கின் ஓர் அங்கம். கடைசிப் பங்கு குறிப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — குற்றமற்ற அந்தணர்களைப் பொய்க் குற்றச்சாட்டால் கொல்பவர்களிடம் அது வாழ்கிறது; இது அரசதர்மத்துக்கான உபதேசமும் ஆகும், ஏனெனில் அரசனும் அநியாயமாகத் தண்டிக்கலாகாது.

‘ரகுநந்தனா, அசுவமேதத்தின் ஆற்றல் இப்படிப்பட்டது; மிகப் பெரும் பேறுடைய மன்னா, அசுவமேதத்தால் வேள்வி செய்யுங்கள்.’ லக்ஷ்மணனின் உயர்ந்த, மிகவும் மனம் கவரும் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, இந்திரனுக்கு நிகரான வீரமும் ஒளியும் உடைய மகாத்மாவான அந்த அரசன் மனம் மகிழ்ந்து நிறைவடைந்தான். லக்ஷ்மணனின் நிறைவுரை சுருக்கமானது, தெளிவானது — கதையின் முடிவு ஒரே வாக்கியத்தில் சொல்லப்படுகிறது. இந்திரன் அசுவமேதத்தால் தூய்மையடைந்ததுபோல ராமனும் வேள்வி செய்யட்டும் என்பது அவன் கருத்து. ராமன் ‘இந்திரனுக்கு நிகரான வீரமும் ஒளியும் உடையவன்’ என்று வர்ணிக்கப்படுகிறான் — கதையின் நாயகனான இந்திரனோடு அவனுக்குள்ள ஒப்புமை சுட்டப்படுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது ராமனின் மகிழ்ச்சியோடு சர்க்கத்தை நிறைவு செய்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனின் முன்மொழிவை ஏற்று இலனின் கதையையும் சொல்கிறான்; அதில் அசுவமேதத்தின் மற்றொரு ஆற்றல் காட்டப்படுகிறது. ராமனின் ‘மனம் மகிழ்ந்த’ நிலை முன்பு பரதனின் சொல்லிலும் காணப்பட்டது — அவன் தம்பியரின் நல்லுரையால் எப்போதும் மகிழ்கிறான். மூன்று சகோதரர்களின் ஆலோசனை இங்கே நிறைவுபெறுகிறது.

ಆಗ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ರವಧೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕಥೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನಾದ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ವೃತ್ರನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ವೃತ್ರಹಂತಕ ಶಕ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಲೋಕದ ಅಂಚನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಚೇತನಹೀನನಾಗಿ, ಸುರುಳಿಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾವಿನಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಇಲ್ಲವಾದ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಯಿತು; ಭೂಮಿ ಧ್ವಂಸವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು, ಕಾಡುಗಳು ಒಣಗಿದವು. ಎಲ್ಲ ಮಡುಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಹರಿವಿಲ್ಲದುವಾದವು; ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಲೋಕ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.’ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಯ ದೇವತೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ — ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಭೂಮಿ ಒಣಗಿದೆ, ನದಿಗಳು ಹರಿವಿಲ್ಲದುವು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವ್ಯಾಕುಲ. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಇಡೀ ಲೋಕ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಂಡನ ಕಥೆಯಲ್ಲೂ ಕಂಡ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇದು. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ‘ವೇಷ್ಟಮಾನಃ ಉರಗಃ’ — ಪೀಡಿತ ಹಾವು ತನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವನು ಅಚೇತನನಾಗಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ವೃತ್ರವಧಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಥಾ’; ‘ಪ್ರಚಕ್ರಮೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಉಪಾಕ್ರಮತ್’. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ರೋತಸಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ತು ಹ್ರದಾಶ್ಚ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ರೋತಸಶ್ಚಾಂಬುವಾಹಾ ಹ್ರದಾಶ್ಚ’. ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಇಂದ್ರನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲೇ ಅವನ ಉಪಯೋಗ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸಂಕಟವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ಉಪಾಯದ ನೆನಪು.

‘ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ, ಋಷಿಗಳೊಡನೆ, ಭಯದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ಇಂದ್ರನಿದ್ದ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಆ ದೇವೇಶನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನರೇಶ್ವರನೇ, ಆಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಶ್ವಮೇಧ ನಡೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು “ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಿರಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿತು.’ ದೇವತೆಗಳು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ ಹೋಗಿ ವಿಷ್ಣುವು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಯಜಮಾನ, ದೇವತೆಗಳು ಋತ್ವಿಜರು — ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಒಬ್ಬನ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮೂರ್ತಿಮತಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಿದ್ಧ, ಆದರೆ ತನಗೊಂದು ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಪಾಪ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಾನಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದೃಷ್ಟಿ. ‘ಭಯಮೋಹಿತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಂದ್ರನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಈಗಲೂ ತಾನೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ‘ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ — ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು — ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಸೋಪಾಧ್ಯಾಯಾಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಪಾಪದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞವೇ ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಸಾಧನ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ನಂತರ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಆದ ದೇವತೆಗಳು ಆಗ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — “ದುರಾಸದೆಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿಕೋ.” ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆ ವಾಸವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ದುಸ್ಸಹವಾದ ವಾಸವುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — “ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ನಾನು ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶದಿಂದ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸದಾ ವಾಸಿಸುವೆನು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಸತ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಮೂರನೆಯ ಅಂಶದಿಂದ ದರ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಯೌವನಶಾಲಿನಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಕಾಲ ಅವರ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಯಾರು ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪದಿಂದ ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸುವೆನು.” ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — “ದುಸ್ಸಹಳೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಲಿ; ನೀನು ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೋ.” ಅನಂತರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು; ವಾಸವನು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಆದನು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಶಾಂತವಾಯಿತು; ಆಗ ಶಕ್ರನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು.’ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲುಷಿತವಾದ ನದಿ, ಭೂಮಿ (ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ’; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃಕ್ಷೇಷು’), ರಜಸ್ವಲೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ನಿರಪರಾಧಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಂತಕರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಪಪೂರ್ಣಾಸು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಶುದ್ಧಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ದರ್ಪಘ್ನೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ನದಿಗಳ ಮಳೆಗಾಲದ ಕಲುಷಿತ ಸ್ಥಿತಿ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಇಂದ್ರನ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ. ಪಾಪದ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ಅದರ ಭಾರ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಅವಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೂ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಂಗ. ಕೊನೆಯ ಅಂಶವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪದಿಂದ ನಿರ್ದೋಷಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ರಾಜಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶವೂ ಹೌದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನೂ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ದಂಡಿಸಬಾರದು.

‘ರಘುನಂದನನೇ, ಅಶ್ವಮೇಧದ ಪ್ರಭಾವ ಇಂತಹುದು; ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಯಜಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತಮವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಂದ್ರಸಮಾನವಾದ ಪರಾಕ್ರಮ-ತೇಜಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಜನು ಸಂತುಷ್ಟಚಿತ್ತನಾಗಿ ಪರಿತೋಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಸಂಹಾರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಪಾವನನಾದಂತೆ ರಾಮನೂ ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ರಾಮನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಸಮಾನವಿಕ್ರಮೌಜಾಃ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಥೆಯ ನಾಯಕನಾದ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಅವನ ಸಾಮ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗವನ್ನು ರಾಮನ ಸಂತೋಷದೊಡನೆ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಇಲನ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ‘ಹೃಷ್ಟಚೇತಾಃ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಭರತನ ಮಾತಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿತ್ತು — ಅವನು ಸಹೋದರರ ಸುಭಾಷಿತದಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

അപ്പോൾ നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ വൃത്രവധം മുഴുവനും വിവരിച്ചശേഷം കഥയുടെ ബാക്കിഭാഗം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ദേവന്മാർക്കു ഭയങ്കരനും മഹാവീര്യനുമായ വൃത്രൻ ഹതനായപ്പോൾ ബ്രഹ്മഹത്യയാൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട വൃത്രഹന്താവായ ഇന്ദ്രനു ബോധം വീണ്ടുകിട്ടിയില്ല. ലോകങ്ങളുടെ അറ്റത്ത് അഭയം തേടി, ബോധമറ്റ്, ചേതനയില്ലാതെ, ചുരുണ്ടുകൂടുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ അദ്ദേഹം കുറച്ചുകാലം അവിടെ കഴിഞ്ഞു. സഹസ്രാക്ഷൻ ഇല്ലാതായതോടെ ലോകം ഉദ്വിഗ്നമായി; ഭൂമി നശിച്ചതുപോലെ, ഈർപ്പമില്ലാതെ, വനങ്ങൾ ഉണങ്ങി. എല്ലാ തടാകങ്ങളും നദികളും ഒഴുക്കില്ലാതായി; അനാവൃഷ്ടി കാരണം ജീവികൾക്കിടയിൽ കലക്കമുണ്ടായി. ഈ ലോകം ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ പരിഭ്രാന്തരായ ദേവന്മാർ വിഷ്ണു മുമ്പു പറഞ്ഞ ആ യജ്ഞം ഏർപ്പാടു ചെയ്തു.’ ഇന്ദ്രൻ മഴയുടെ ദേവതയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ അനാവൃഷ്ടി — ജലമില്ലാത്തതിനാൽ ഭൂമി ഉണങ്ങുന്നു, നദികൾ ഒഴുക്കില്ലാതാകുന്നു, ജീവികൾ വ്യാകുലരാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരാളുടെ പാപത്തിന്റെ ഫലം ലോകം മുഴുവൻ അനുഭവിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിലെ ദണ്ഡകഥയിലും കണ്ട സിദ്ധാന്തമാണിത്. ഇന്ദ്രന്റെ ഉപമ ‘വേഷ്ടമാന ഉരഗഃ’ (ചുരുണ്ടുകൂടുന്ന സർപ്പം) — പീഡിതനായ സർപ്പം സ്വയം ചുരുണ്ടുകൂടുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ബോധമില്ലാതെ ഉരുളുന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തദാ വൃത്രവധം’ (അപ്പോൾ വൃത്രവധം), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘തഥാ’ (അങ്ങനെ); ‘പ്രചക്രമേ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഉപാക്രമത്’ (ആരംഭിച്ചു). അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘നിഃസ്രോതസസ്തേ സർവേ തു ഹ്രദാശ്ച’ (ആ തടാകങ്ങളെല്ലാം ഒഴുക്കില്ലാതായി), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നിഃസ്രോതസശ്ചാംബുവാഹാ ഹ്രദാശ്ച’ (മേഘങ്ങളും തടാകങ്ങളും ഒഴുക്കില്ലാതായി). അനാവൃഷ്ടിയുടെ വർണനയിലൂടെ കവി ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്ത്വവും പരോക്ഷമായി കാണിക്കുന്നു — ഇല്ലാതാകുമ്പോഴാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രയോജനം അറിയുന്നത്. ആപത്തു കണ്ടപ്പോൾ മാത്രമാണ് ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്ക് ഓർക്കുന്നത് — ആപത്തിലാണ് ഉപായം ഓർമയിൽ വരുന്നത്.

‘പിന്നെ ദേവഗണങ്ങളെല്ലാം ഉപാധ്യായന്മാരോടും ഋഷിമാരോടുമൊപ്പം ഭയത്താൽ മോഹിതനായ ഇന്ദ്രൻ ഉണ്ടായിരുന്ന ദേശത്തേക്കു ചെന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യയാൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനെ കണ്ട് ആ ദേവേശനെ മുൻനിർത്തി അവർ അശ്വമേധം ആരംഭിച്ചു. നരേശ്വരാ, പിന്നെ മഹാത്മാവായ മഹേന്ദ്രന്റെ ബ്രഹ്മഹത്യയെ ശുദ്ധീകരിക്കാനായി അതിമഹത്തായ അശ്വമേധം നടന്നു. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മഹത്യ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ അടുത്തുചെന്ന് ചോദിച്ചു: “എനിക്ക് എവിടെ സ്ഥാനം നൽകും?”’ ബൃഹസ്പതി മുതലായ ഉപാധ്യായന്മാരോടൊപ്പം ചെന്ന് ദേവന്മാർ വിഷ്ണു ഉപദേശിച്ച യജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ യജമാനൻ, ദേവന്മാർ ഋത്വിക്കുകൾ — ഇങ്ങനെ എല്ലാവരും ഒന്നുചേർന്ന് ഒരാളുടെ പാപത്തിനു പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യ മൂർത്തിമതിയായ ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനെ വിട്ടുപോകാൻ അവൾ തയ്യാറാണ്, എന്നാൽ തനിക്കു വസിക്കാൻ ഇടം ചോദിക്കുന്നു; പാപം നശിക്കുന്നില്ല, സ്ഥലം മാറുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണു പുരാണദൃഷ്ടി. ‘ഭയമോഹിതഃ’ (ഭയത്താൽ മോഹിതൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇന്ദ്രന്റെ അവസ്ഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന് ഇപ്പോഴും സ്വയം യജ്ഞം ചെയ്യാനാവില്ല; അതിനാൽ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ‘പുരസ്കൃത്യ’ (മുൻനിർത്തി) യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. ‘സോപാധ്യായാഃ’ (ഉപാധ്യായന്മാരോടുകൂടി) എന്നതിനു ഹിന്ദിഭാഷ്യം നൽകുന്ന വ്യാഖ്യാനം ‘ബൃഹസ്പതിയെ കൂടെക്കൂട്ടി’ എന്നാണ്. യജ്ഞം സമാപിക്കുമ്പോൾ മാത്രമാണ് പാപത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്, കാരണം യജ്ഞമാണ് അതിന്റെ നിവൃത്തിക്കുള്ള സാധനം. ഈ ദൃശ്യത്തിനുശേഷം രാമന്റെ അശ്വമേധവും ഇതുപോലെ എല്ലാവരുടെയും ഹിതത്തിനുള്ളതാകും എന്നു വായനക്കാരൻ ഊഹിക്കുന്നു.

‘തുഷ്ടരും പ്രീതരുമായ ദേവന്മാർ അപ്പോൾ അവളോടു പറഞ്ഞു: “ദുരാസദേ, നീ നിന്നെത്തന്നെ നാലായി വിഭജിക്കുക.” മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് ബ്രഹ്മഹത്യ സ്ഥാനം നിശ്ചയിച്ചു; ഇന്ദ്രനിൽനിന്നു മാറി മറ്റിടങ്ങളിൽ വാസം വരിച്ചു — ദുഷ്കരമായ വാസമുള്ള അവൾ പറഞ്ഞു: “ഒരംശംകൊണ്ട് വർഷകാലത്തെ നാലു മാസം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദികളിൽ, അവയുടെ ഗർവം ഹനിച്ചുകൊണ്ട്, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിച്ച് ഞാൻ വസിക്കും. മറ്റൊരംശംകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ ഞാൻ എല്ലാക്കാലത്തും എപ്പോഴും വസിക്കും, സംശയമില്ല; സത്യമായി ഇതു ഞാൻ നിങ്ങളോടു പറയുന്നു. എന്റെ മൂന്നാമത്തെ അംശംകൊണ്ട്, ഗർവം നിറഞ്ഞ യൗവനശാലിനികളായ സ്ത്രീകളിൽ മൂന്നു രാത്രി, ഗർവം ഹനിച്ചുകൊണ്ട്, ഞാൻ വസിക്കും. സുരശ്രേഷ്ഠരേ, കള്ളം ചുമത്തി നിർദോഷികളായ ബ്രാഹ്മണരെ കൊല്ലുന്നവരെ ഞാൻ നാലാം ഭാഗംകൊണ്ട് ആശ്രയിക്കും.” അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവളോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “ദുർവസേ, നീ പറയുന്നതുപോലെ അതെല്ലാം ആകട്ടെ; ആഗ്രഹിച്ചതു സാധിച്ചുകൊള്ളുക.” പിന്നെ പ്രീതരായ ദേവന്മാർ സഹസ്രാക്ഷനെ വന്ദിച്ചു; ഇന്ദ്രൻ ദുഃഖമില്ലാത്തവനും പാപം നീങ്ങി ശുദ്ധനുമായിത്തീർന്നു. സഹസ്രാക്ഷൻ പ്രതിഷ്ഠിതനായതോടെ ലോകം മുഴുവനും ശാന്തമായി; അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ അദ്ഭുതകരമായ ആ യജ്ഞത്തെ പൂജിച്ചു.’ ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ നാലു വാസസ്ഥാനങ്ങൾ — വർഷകാലത്തു കലങ്ങിയ നദി, ഭൂമി (ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ഭൂമിയിൽ’; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘വൃക്ഷേഷു’, മരങ്ങളിൽ), രജസ്വലകളായ സ്ത്രീകൾ, നിരപരാധികളായ ബ്രാഹ്മണരെ കൊല്ലുന്നവർ. ഇവിടെ ‘ദർപപൂർണാസു’ (ഗർവം നിറഞ്ഞവരിൽ) എന്ന പദത്താൽ ഋതുകാലത്തെ സ്ത്രീകളുടെ അശുദ്ധി പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദർപഘ്നീ’ (ഗർവം ഹനിക്കുന്നവൾ) എന്നതിനാൽ നദികളുടെ വർഷകാലത്തെ കലക്കവും. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും പതിനാലാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ ശുദ്ധിയോടെ ലോകത്തിന്റെ ശാന്തി പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവിന്റെ ശുദ്ധി പ്രജകളുടെ സുഖമാണ്. പാപം വിഭജിക്കുന്നതിലൂടെ അതിന്റെ ഭാരം കുറയുന്നു — ഒരിടത്തു മുഴുവൻ പാപവും നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ദേവന്മാർ അവളുടെ അപേക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നു, കാരണം അവളും ലോകവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. അവസാനത്തെ അംശം വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കള്ളക്കുറ്റം ചുമത്തി നിർദോഷികളായ ബ്രാഹ്മണരെ കൊല്ലുന്നവരിൽ അവൾ വസിക്കുന്നു; ഇതു രാജധർമത്തിനുള്ള ഉപദേശവുമാണ്, കാരണം രാജാവും അന്യായമായി ശിക്ഷിക്കരുത്.

‘രഘുനന്ദനാ, അശ്വമേധത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഇങ്ങനെയാണ്; അതിമഹാഭാഗനായ രാജാവേ, അശ്വമേധത്താൽ യജിച്ചാലും.’ ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ വിക്രമവും ഓജസ്സുമുള്ള മഹാത്മാവായ ആ രാജാവ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും അതീവ മനോഹരവുമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് പരിതോഷം പ്രാപിച്ചു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപസംഹാരം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — കഥയുടെ നിഷ്കർഷം ഒറ്റ വാക്യത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ അശ്വമേധത്താൽ പവിത്രനായതുപോലെ രാമനും യജിക്കണം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയം. രാമനെ ‘ഇന്ദ്രസമാനവിക്രമൗജാഃ’ (ഇന്ദ്രതുല്യമായ വിക്രമവും ഓജസ്സുമുള്ളവൻ) എന്നു വർണിക്കുന്നു — കഥാനായകനായ ഇന്ദ്രനുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാമ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അതു രാമന്റെ സന്തോഷത്തോടെ സർഗം സമാപിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശം സ്വീകരിച്ച് ഇലന്റെ കഥയും പറയുന്നു; അവിടെ അശ്വമേധത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രഭാവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ‘ഹൃഷ്ടചേതാഃ’ (ഹൃദയം നിറഞ്ഞ) എന്ന ഭാവം ഭരതന്റെ വാക്കിനോടും മുമ്പു കണ്ടതാണ് — സഹോദരന്മാരുടെ നല്ല വാക്കുകളിൽ അദ്ദേഹം എപ്പോഴും പ്രസാദിക്കുന്നു. മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ആലോചന ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു.

Then Lakṣmaṇa, best of men, having told the whole story of the slaying of Vṛtra, went on with the rest of the tale. "When Vṛtra of mighty valour, the terror of the gods, had been slain, Śakra, Vṛtra's slayer, enveloped by the sin of brahmin-slaying, could not come to his senses. He took refuge at the end of the worlds, and there he lay for a time, senseless and unconscious, writhing like a serpent. With the thousand-eyed one lost, the world was thrown into turmoil: the earth looked ruined, its moisture gone and its forests withered; all the lakes and rivers stopped flowing, and the drought threw every living thing into distress. As this world wasted away, the gods, bewildered, remembered the sacrifice Viṣṇu had spoken of before." Indra is the god of rain, so in his absence there is drought: without water the earth dries up, the rivers stop, and creatures are in anguish. So the whole world bears the fruit of one sin, the same principle already seen in the story of Daṇḍa. Indra is likened to a writhing serpent: as a stricken snake coils about itself, so he rolled about without his senses. By describing the drought the poet shows Indra's importance indirectly, for his worth is known only when he is gone. And only when the gods see the calamity for themselves do they remember Viṣṇu's words; the remedy comes to mind in the time of need.

"Then all the hosts of gods, with their preceptor and the seers, came to the place where Indra lay stupefied with fear. Seeing the thousand-eyed one enveloped by the sin of brahmin-slaying, they set that lord of the gods at their head and began the horse-sacrifice. And so, lord of men, the great horse-sacrifice of the great-souled Mahendra went forward to purify him of that sin. When the sacrifice was complete, the Sin of brahmin-slaying came up to the great-souled gods and said, 'Where will you give me a place?'" The gods go with their preceptors, Bṛhaspati first among them, and perform the sacrifice Viṣṇu prescribed; Indra is the sacrificer and the gods are his priests, so all join together to atone for one sin. The Sin speaks like a woman in bodily form. She is ready to leave Indra but asks for a place to live, for in the view of the old tales a sin is not destroyed but only moved elsewhere. "Stupefied with fear" recalls Indra's state: he still cannot perform the sacrifice himself, so the gods perform it with him set at their head. The question of the sin arises only when the sacrifice is complete, since the sacrifice is the means of removing it. After this scene the reader can guess that Rāma's horse-sacrifice too will be for the good of all.

"The gods, pleased and well disposed, said to her, 'Divide yourself into four by your own power, unassailable one.' Hearing the great-souled gods, the Sin, hard to live with, settled on her abodes and chose to dwell elsewhere than in Indra. 'With one portion,' she said, 'I shall live for the four months of the rains in the rivers when they are full, humbling their pride and roaming as I please. With another portion I shall live on the earth at all times, always; there is no doubt of it, I tell you truly. With my third portion I shall live for three nights in women proud in the bloom of youth, humbling their pride. And with my fourth portion, bulls among the gods, I shall take hold of those who kill blameless brahmins on false charges.' The gods answered her, 'Let it all be as you say, you who are hard to live with; achieve what you desire.' Then the gods, full of joy, paid homage to the thousand-eyed one, and Vāsava was freed of his fever and cleansed of his sin. When the thousand-eyed one was restored, the whole world was at peace, and Śakra praised that sacrifice of wondrous power." The Sin has four dwellings: the rivers muddied in the rains, the earth, women in their monthly season, and those who kill innocent brahmins. "Proud in the bloom of youth" hints indirectly at women's impurity during their season, and "humbling their pride" at the turbid state of rivers in the rainy months. With Indra purified, peace returns to the world: the king's purity is the people's happiness. Divided up, the sin weighs less, for no single place bears all of it, and the gods grant her request because she too has a place in the order of the world. The last portion deserves special notice: she lives in those who kill blameless brahmins on false accusations, which is also a lesson in royal dharma, for even a king must never punish unjustly.

"Such is the power of the horse-sacrifice, joy of the Raghus; so sacrifice with the horse, most fortunate king." Hearing Lakṣmaṇa's excellent and most charming words, the great-souled king, equal to Indra in valour and might, was delighted at heart and deeply content. Lakṣmaṇa's conclusion is short and clear, the whole point of the story put in one sentence: as Indra was purified by the horse-sacrifice, so Rāma too should perform it. Rāma is described as Indra's equal in valour and might, drawing a likeness between him and the hero of the tale. The sarga closes on Rāma's contentment. In the next sarga Rāma accepts Lakṣmaṇa's proposal and tells the story of Ila, which shows another power of the horse-sacrifice. His delight here is the same he felt at Bharata's words earlier; he is always pleased by his brothers' good counsel. With this the counsel of the three brothers is complete.