लक्ष्मणस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः रामः ‘हे सुव्रत, वृत्रघातम् अशेषेण कथय’ इति आह। राघवेण एवम् उक्तः सुमित्रानन्दवर्धनः सुव्रतः लक्ष्मणः भूयः एव दिव्यां कथां कथयामास — ‘सहस्राक्षस्य सर्वेषां दिवौकसां च वचनं श्रुत्वा विष्णुः इन्द्रपुरोगमान् सर्वान् देवान् इदम् उवाच — “पूर्वम् अहम् इह महात्मनः वृत्रस्य सौहृदबद्धः अस्मि; तेन युष्मत्प्रियार्थम् अपि अहं तं महासुरं न हन्मि। अवश्यं भवतां उत्तमं सुखं करणीयम्; तस्मात् उपायम् आख्यास्ये, येन सहस्राक्षः तं वधिष्यति। हे सुरसत्तमाः, अहम् आत्मानं त्रेधाभूतं करिष्यामि; तेन सहस्राक्षः वृत्रं वधिष्यति, न संशयः। एकः अंशः वासवं यातु, द्वितीयः वज्रम् एव, तृतीयः भूतलं यातु; तदा सः वृत्रं हनिष्यति।” देवेशे तथा ब्रुवति देवाः अथ वाक्यम् अब्रुवन् — “हे दैत्यहन्, यथा त्वं वदसि, एवम् एतत्, न सन्देहः। भद्रं ते अस्तु; वृत्रासुरवधैषिणः वयं गमिष्यामः; हे परमोदार, स्वेन तेजसा वासवं भजस्व।”’ विष्णोः धर्मसंकटः — मैत्री एकतः, देवानां हितम् अन्यतः। सः स्वयं न हन्ति, किन्तु स्वतेजः इन्द्रे वज्रे भूमौ च स्थापयति। एवं वधस्य कर्ता इन्द्रः, न विष्णुः। पञ्चमे मुद्रणे ‘सहस्राक्षो वधिष्यति’, समीक्षिते ‘येन वृत्रं हनिष्यथ’; सप्तमे ‘यातु तदा’, समीक्षिते ‘शक्रस्ततो’। रामः ‘अशेषेण’ इति आदिशति — सः सम्पूर्णां कथां श्रोतुम् इच्छति, यतः यज्ञस्य निर्णयः तस्याः उपरि आश्रितः। लक्ष्मणः ‘सुमित्रानन्दवर्धनः’ इति वर्णितः, पूर्वसर्गे भरतः ‘कैकेय्यानन्दवर्धनः’ इति — कविः भ्रातॄन् मातृनाम्ना स्मारयति। विष्णोः त्रेधाविभागः वेदेषु अपि प्रसिद्धः — इन्द्रस्य वृत्रवधे विष्णुः सहायः इति ऋग्वेदे अपि वर्ण्यते। देवाः विष्णोः उपायं तत्क्षणम् एव स्वीकुर्वन्ति, तस्य बुद्धेः प्रति विश्वासात्। विष्णुः स्वमैत्रीं न भङ्क्ते, तथापि देवानां रक्षणं करोति — एषः तस्य धर्मसंकटस्य समाधानम्।

‘ततः सहस्राक्षपुरोगमाः सर्वे महात्मानः देवाः यत्र महासुरः वृत्रः, तत् अरण्यम् उपाक्रामन्। ते तेजसा भूतं तप्यन्तम् असुरोत्तमं, लोकत्रयं पिबन्तम् इव, अम्बरं निर्दहन्तम् इव अपश्यन्। असुरश्रेष्ठं दृष्ट्वा एव देवाः त्रासम् उपागमन् — “कथम् एनं वधिष्यामः? कथं पराजयः न स्यात्?” तेषु तत्र चिन्तयत्सु सहस्राक्षः पुरंदरः पाणिभ्यां वज्रं प्रगृह्य वृत्रस्य मूर्धनि प्राहिणोत्। कालाग्निना इव घोरेण, दीप्तेन इव महार्चिषा वृत्रशिरसा पतता जगत् त्रासम् उपागमत्।’ वृत्रस्य तपःतेजः अतिमहत् — देवाः तं दृष्ट्वा एव भीताः। इन्द्रः तपस्यन्तम् एव तं हन्ति — युद्धं विना, आह्वानं विना। एषः एव वधस्य दोषः: निरपराधस्य तपस्विनः वधः। वज्रस्य प्रहारे जगत् अपि कम्पते, यतः धर्मात्मनः वधः लोकस्य अपि अमङ्गलम्। चतुर्दशे मुद्रणे ‘पतता वृत्रशिरसा’, समीक्षिते ‘प्रतप्तं वृत्रशिरसि’। देवानां भयं ‘कथं न स्यात् पराजयः’ इति प्रश्ने प्रकटम् — ते युद्धं विना एव पराजयं शङ्कन्ते। इन्द्रस्य वज्रप्रहारः शीघ्रः, अविचारितः च; अतः अग्रे तस्य पश्चात्तापः। ‘पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्’ इति अतिशयोक्त्या वृत्रस्य तपसः तेजः वर्णितम्।

‘विबुधाधिपः महायशाः तस्य वृत्रस्य वधम् असम्भाव्यं चिन्तयानः आशु लोकस्य अन्तं जगाम। ब्रह्महत्या आशु गच्छन्तं तम् इन्द्रम् अनुगच्छति; सा अस्य गात्रेषु अपतत्, तम् इन्द्रं दुःखम् आविशत्।’ इन्द्रः स्वकर्मणः अनौचित्यं जानाति — ‘असम्भाव्यम्’ इति, यत् न कर्तव्यम् आसीत्। सः लोकस्य अन्तं पलायते, किन्तु पापं तं न त्यजति — ब्रह्महत्या तस्य पृष्ठतः धावति, तस्य शरीरे च प्रविशति। वृत्रः ब्राह्मणः न आसीत्, तथापि धर्मात्मनः तपस्विनः वधः ब्रह्महत्यासमः इति कथायाः तात्पर्यम्। पापस्य मूर्तीकरणं — ब्रह्महत्या स्त्रीरूपेण अनुगच्छति — पुराणेषु प्रसिद्धम्, अग्रिमे सर्गे च सा स्वयं वक्ष्यति। ‘लोकस्यान्तं जगाम’ इति पदेन इन्द्रस्य लज्जा, भयं च उभयम् अपि सूच्यते — सः देवानां मध्ये स्थातुं न शक्नोति। एवं देवराजः अपि कर्मफलात् न मुच्यते।

‘हतारयः अपि प्रणष्टेन्द्राः साग्निपुरोगमाः देवाः त्रिभुवनेशानं विष्णुं मुहुर्मुहुः अपूजयन् — “हे परमेशान, त्वं गतिः, पूर्वजः, जगतः पिता; सर्वभूतानां रक्षार्थं त्वं विष्णुत्वम् उपजग्मिवान्। अयं वृत्रः त्वया एव हतः, ब्रह्महत्या च वासवं बाधते; हे सुरशार्दूल, तस्य मोक्षं विनिर्दिश।” तेषां देवानां तत् वचनं श्रुत्वा विष्णुः अब्रवीत् — “शक्रः माम् एव यजताम्; वज्रिणं पावयिष्यामि। पुण्येन हयमेधेन माम् इष्ट्वा पाकशासनः पुनः अकुतोभयः देवानाम् इन्द्रत्वम् एष्यति।” एवं देवानाम् अमृतोपमां तां वाणीं संदिश्य देवेशः विष्णुः स्तूयमानः त्रिविष्टपं जगाम।’ देवाः सत्यं वदन्ति — वृत्रः ‘त्वया हतः’, यतः विष्णोः तेजः एव वज्रे आसीत्। अतः विष्णुः एव प्रायश्चित्तं निर्दिशति — अश्वमेधः। लक्ष्मणस्य प्रस्तावस्य मूलम् इदम् एव — यथा इन्द्रः अश्वमेधेन शुद्धः, तथा रामः अपि। अष्टादशे मुद्रणे ‘परमेशान… पिता’, समीक्षिते ‘परमा देव… प्रभुः’। द्वाविंशे समीक्षिते ‘अमृतोपमा’, मुद्रणे ‘चामृतोपमाम्’। ‘माम् एव यजताम्’ इति वचनेन अश्वमेधस्य देवता विष्णुः इति स्थाप्यते — रामः स्वयं विष्णुः, अतः रामस्य अश्वमेधः अपि तस्य एव आराधनम् इति गूढः सङ्केतः। देवानां स्तुतौ विष्णोः सृष्टिकर्तृत्वं, पितृत्वं, रक्षकत्वं च त्रयम् उक्तम्। इन्द्रस्य पुनः इन्द्रत्वप्राप्तिः ‘अकुतोभयः’ इति — पापात् मुक्तः सः निर्भयः भविष्यति।

లక్ష్మణుని ఆ మాట విని శత్రుసంహారకుడైన రాముడు ‘సువ్రతా, వృత్రవధను పూర్తిగా చెప్పు’ అన్నాడు. రాఘవుడు ఇలా అనగా సుమిత్రకు ఆనందాన్ని పెంచే సువ్రతుడైన లక్ష్మణుడు మళ్ళీ ఆ దివ్యకథను చెప్పాడు — ‘సహస్రాక్షుని, సమస్త దేవతల మాట విని విష్ణువు ఇంద్రుని ముందుంచుకొని వచ్చిన దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — “పూర్వం నేను మహాత్ముడైన వృత్రునితో స్నేహబంధంతో కట్టుబడి ఉన్నాను; అందువల్ల మీకు ప్రియం చేయడం కోసమైనా ఆ మహాసురుని నేను చంపను. మీకు ఉత్తమమైన సుఖం తప్పక కలిగించాలి; అందువల్ల సహస్రాక్షుడు అతనిని వధించే ఉపాయాన్ని చెపుతాను. సురసత్తములారా, నేను నన్ను మూడు భాగాలుగా చేసుకుంటాను; దానితో సహస్రాక్షుడు వృత్రుని వధిస్తాడు, సందేహం లేదు. ఒక అంశం వాసవుని చేరాలి, రెండవది వజ్రాన్ని, మూడవది భూతలాన్ని చేరాలి; అప్పుడు అతడు వృత్రుని చంపుతాడు.” దేవేశుడు అలా అనగా దేవతలు ఇలా అన్నారు — “దైత్యసంహారకా, నీవు చెప్పినట్లే ఇది జరుగుతుంది, సందేహం లేదు. నీకు మేలగుగాక; వృత్రాసురుని వధను కోరుకునే మేము వెళ్తాం; పరమోదారా, నీ తేజస్సుతో వాసవుని ఆశ్రయించు.”’ విష్ణువు ధర్మసంకటం — ఒకవైపు స్నేహం, మరొకవైపు దేవతల హితం. అతడు స్వయంగా చంపడు, కాని తన తేజస్సును ఇంద్రునిలో, వజ్రంలో, భూమిలో ఉంచుతాడు. ఇలా వధకు కర్త ఇంద్రుడే, విష్ణువు కాదు. ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సహస్రాక్షో వధిష్యతి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యేన వృత్రం హనిష్యథ’ (దానితో మీరు వృత్రుని చంపుతారు); ఏడవ శ్లోకంలో ‘యాతు తదా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శక్రస్తతో’. రాముడు ‘అశేషేణ’ (పూర్తిగా) అని ఆదేశిస్తున్నాడు — యజ్ఞ నిర్ణయం దానిపై ఆధారపడి ఉన్నందువల్ల అతడు కథ మొత్తం వినాలనుకుంటున్నాడు. లక్ష్మణుడు ‘సుమిత్రానందవర్ధనుడు’ అని వర్ణించబడ్డాడు, పూర్వ సర్గలో భరతుడు ‘కైకేయ్యానందవర్ధనుడు’ అని — కవి సోదరులను తల్లుల పేర్లతో గుర్తుచేస్తున్నాడు. విష్ణువు మూడు భాగాలుగా విభజించుకోవడం వేదాలలో కూడా ప్రసిద్ధం — ఇంద్రుని వృత్రవధలో విష్ణువు సహాయకుడని ఋగ్వేదంలో కూడా వర్ణించబడింది. దేవతలు విష్ణువు బుద్ధిపై విశ్వాసంతో అతని ఉపాయాన్ని వెంటనే స్వీకరిస్తారు. విష్ణువు తన స్నేహాన్ని భంగపరచడు, అయినప్పటికీ దేవతలను రక్షిస్తాడు — ఇది అతని ధర్మసంకటానికి పరిష్కారం.

‘అప్పుడు సహస్రాక్షుని ముందుంచుకొని మహాత్ములైన దేవతలందరూ మహాసురుడైన వృత్రుడు ఉన్న అరణ్యానికి వెళ్ళారు. తేజస్సుతో తపిస్తూ, ముల్లోకాలనూ తాగివేస్తున్నట్లు, ఆకాశాన్ని దహిస్తున్నట్లు ఉన్న ఆ అసురోత్తముని వారు చూశారు. అసురశ్రేష్ఠుని చూడగానే దేవతలు భయపడ్డారు — “ఇతనిని ఎలా వధించాలి? పరాజయం కలగకుండా ఎలా?” వారు అక్కడ ఆలోచిస్తుండగా సహస్రాక్షుడైన పురందరుడు రెండు చేతులతో వజ్రాన్ని పట్టుకొని వృత్రుని తలపై విసిరాడు. ప్రళయాగ్నిలా భయంకరమైన, మహాజ్వాలతో ప్రకాశిస్తున్నట్లున్న వృత్రుని తల పడిపోగా జగత్తు భయపడింది.’ వృత్రుని తపస్తేజస్సు అతిమహత్తరమైనది — దేవతలు అతనిని చూడగానే భయపడ్డారు. ఇంద్రుడు తపస్సు చేస్తున్న అతనినే చంపుతాడు — యుద్ధం లేకుండా, ఆహ్వానం లేకుండా. ఇదే వధలోని దోషం: నిరపరాధి అయిన తపస్వి వధ. వజ్రప్రహారంతో జగత్తు కూడా కంపిస్తుంది, ఎందుకంటే ధర్మాత్ముని వధ లోకానికి కూడా అమంగళం. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పతతా వృత్రశిరసా’ (పడిపోతున్న వృత్రుని తలతో), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రతప్తం వృత్రశిరసి’ (వృత్రుని తలపై ప్రతప్తమైనది). ‘పరాజయం కలగకుండా ఎలా’ అనే ప్రశ్నలో దేవతల భయం ప్రకటమవుతుంది — యుద్ధం లేకుండానే వారు పరాజయాన్ని శంకిస్తున్నారు. ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం శీఘ్రమైనది, ఆలోచించకుండా చేసినది; అందువల్ల ముందు అతనికి పశ్చాత్తాపం. ‘ముల్లోకాలనూ తాగివేస్తున్నట్లు’ అనే అతిశయోక్తితో వృత్రుని తపస్తేజస్సు వర్ణించబడింది.

‘మహాయశస్వి అయిన దేవాధిపుడు ఆ వృత్రుని వధ చేయరానిదని ఆలోచిస్తూ త్వరగా లోకపు అంచుకు వెళ్ళిపోయాడు. వేగంగా వెళ్తున్న ఆ ఇంద్రుని బ్రహ్మహత్య వెంటాడింది; అది అతని అవయవాలపై పడింది, ఆ ఇంద్రుని దుఃఖం ఆవరించింది.’ ఇంద్రునికి తన కర్మ అనుచితమని తెలుసు — ‘అసంభావ్యం’, అంటే చేయకూడనిది. అతడు లోకపు అంచుకు పారిపోతాడు, కాని పాపం అతనిని విడిచిపెట్టదు — బ్రహ్మహత్య అతని వెనుక పరుగెత్తుతుంది, అతని శరీరంలో ప్రవేశిస్తుంది. వృత్రుడు బ్రాహ్మణుడు కాడు, అయినప్పటికీ ధర్మాత్ముడైన తపస్వి వధ బ్రహ్మహత్యతో సమానం అనేది కథ తాత్పర్యం. పాపానికి మూర్తిరూపం ఇవ్వడం — బ్రహ్మహత్య స్త్రీరూపంలో వెంటాడటం — పురాణాలలో ప్రసిద్ధం, తరువాతి సర్గలో అది స్వయంగా మాట్లాడుతుంది. ‘లోకపు అంచుకు వెళ్ళిపోయాడు’ అనే పదంతో ఇంద్రుని లజ్జా భయమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి — అతడు దేవతల మధ్య నిలవలేకపోతున్నాడు. ఇలా దేవరాజు కూడా కర్మఫలం నుండి తప్పించుకోలేడు.

‘శత్రువు హతుడైనప్పటికీ ఇంద్రుడు కనిపించకుండా పోవడంతో అగ్నిని ముందుంచుకొని దేవతలు ముల్లోకాలకు ప్రభువైన విష్ణువును మాటిమాటికీ పూజించారు — “పరమేశ్వరా, నీవే గతివి, ఆదిపురుషుడవు, జగత్తుకు తండ్రివి; సమస్త ప్రాణుల రక్షణ కోసం నీవు విష్ణుత్వాన్ని పొందావు. ఈ వృత్రుడు నీచేతనే హతుడయ్యాడు, బ్రహ్మహత్య మాత్రం వాసవుని బాధిస్తోంది; సురశార్దూలా, అతని విముక్తి మార్గాన్ని నిర్దేశించు.” ఆ దేవతల ఆ మాట విని విష్ణువు ఇలా అన్నాడు — “శక్రుడు నన్నే యజించాలి; వజ్రధారిని పవిత్రుని చేస్తాను. పుణ్యమైన హయమేధంతో నన్ను యజించి పాకశాసనుడు మళ్ళీ ఎటునుండీ భయం లేనివాడై దేవతలకు ఇంద్రత్వాన్ని పొందుతాడు.” ఇలా దేవతలకు అమృతం వంటి ఆ మాటను ఆదేశించి దేవేశుడైన విష్ణువు స్తుతులు అందుకుంటూ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ దేవతలు సత్యం చెపుతున్నారు — వృత్రుడు ‘నీచేత హతుడయ్యాడు’, ఎందుకంటే వజ్రంలో ఉన్నది విష్ణువు తేజస్సే. అందువల్ల విష్ణువే ప్రాయశ్చిత్తాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — అశ్వమేధం. లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనకు మూలం ఇదే — ఇంద్రుడు అశ్వమేధంతో శుద్ధుడైనట్లే రాముడు కూడా. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పరమేశాన… పితా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరమా దేవ… ప్రభుః’. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అమృతోపమా’, ముద్రణలో ‘చామృతోపమామ్’. ‘నన్నే యజించాలి’ అనే మాటతో అశ్వమేధానికి దేవత విష్ణువే అని స్థాపించబడింది — రాముడు స్వయంగా విష్ణువు, అందువల్ల రాముని అశ్వమేధం కూడా అతని ఆరాధనే అనే గూఢ సంకేతం ఉంది. దేవతల స్తుతిలో విష్ణువు సృష్టికర్తృత్వం, పితృత్వం, రక్షకత్వం — ఈ మూడూ చెప్పబడ్డాయి. ఇంద్రుడు మళ్ళీ ఇంద్రత్వం పొందడం ‘అకుతోభయః’ (ఎటునుండీ భయం లేనివాడై) — పాపం నుండి విముక్తుడై అతడు నిర్భయుడవుతాడు.

லக்ஷ்மணனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, பகைவரை அழிக்கும் ராமன், ‘நல்விரதம் உடையவனே, விருத்திர வதத்தை முழுமையாகச் சொல்’ என்றான். ராகவன் இவ்வாறு சொன்னதும், சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும், நல்விரதம் உடைய லக்ஷ்மணன் அந்தத் தெய்வீகக் கதையை மேலும் சொன்னான் — ‘ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனும் எல்லா விண்ணுலகவாசிகளும் சொன்னதைக் கேட்டு, விஷ்ணு இந்திரனை முன்னிட்ட எல்லாத் தேவர்களிடமும் சொன்னார் — “முன்பே நான் இங்கே மகாத்மாவான விருத்திரனோடு நட்பால் கட்டுண்டிருக்கிறேன்; ஆகவே உங்கள் விருப்பத்துக்காகவும் அந்தப் பெரிய அசுரனை நான் கொல்லமாட்டேன். உங்களுக்கு உயர்ந்த இன்பத்தைச் செய்துதர வேண்டியது கட்டாயம்; ஆகவே ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரன் அவனைக் கொல்வதற்கான உபாயத்தைச் சொல்கிறேன். தேவர்களுள் சிறந்தவர்களே, நான் என்னை மூன்றாகப் பிரித்துக்கொள்வேன்; அதனால் ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரன் விருத்திரனைக் கொல்வான், ஐயமில்லை. ஒரு பங்கு இந்திரனிடம் செல்லட்டும், இரண்டாவது வஜ்ரத்திடமே, மூன்றாவது பூமிக்குச் செல்லட்டும்; அப்போது அவன் விருத்திரனைக் கொல்வான்.” தேவதேவன் இவ்வாறு சொன்னதும் தேவர்கள் சொன்னார்கள் — “தைத்தியர்களைக் கொல்பவரே, நீங்கள் சொல்வதுபோலவே இது நடக்கும், ஐயமில்லை. உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; விருத்திராசுரனின் வதத்தை விரும்பும் நாங்கள் செல்கிறோம்; பெருந்தன்மையுடையவரே, உங்கள் ஒளியால் இந்திரனைச் சார்ந்திருங்கள்.”’ விஷ்ணுவின் அறச்சங்கடம் — ஒருபுறம் நட்பு, மறுபுறம் தேவர்களின் நலன். அவர் தாமே கொல்லவில்லை; ஆனால் தம் ஒளியை இந்திரனிடமும் வஜ்ரத்திடமும் பூமியிலும் நிறுவுகிறார். இவ்வாறு வதத்தைச் செய்பவன் இந்திரன், விஷ்ணு அல்ல. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ஸஹஸ்ராக்ஷோ வதிஷ்யதி’ (ஆயிரம் கண்ணுடையவன் கொல்வான்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யேன வ்ருத்ரம் ஹனிஷ்யத’ (அதனால் நீங்கள் விருத்திரனைக் கொல்வீர்கள்); ஏழாம் சுலோகத்தில் ‘யாது ததா’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஶக்ரஸ் ததோ’. ராமன் ‘முழுமையாக’ என்று கட்டளையிடுகிறான் — அவன் கதை முழுவதையும் கேட்க விரும்புகிறான், ஏனெனில் யாகம் பற்றிய முடிவு அதைச் சார்ந்துள்ளது. லக்ஷ்மணன் ‘சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவன்’ என்று வர்ணிக்கப்படுகிறான்; முந்தைய சர்க்கத்தில் பரதன் ‘கைகேயியின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவன்’ — கவிஞர் சகோதரர்களைத் தாயின் பெயரால் நினைவுகூர்கிறார். விஷ்ணு மூன்றாகப் பிரிவது வேதங்களிலும் பிரசித்தம் — இந்திரனின் விருத்திர வதத்தில் விஷ்ணு உதவியவர் என்று ரிக்வேதத்திலும் வர்ணிக்கப்படுகிறது. விஷ்ணுவின் அறிவில் உள்ள நம்பிக்கையால் தேவர்கள் அவர் உபாயத்தை உடனே ஏற்கிறார்கள். விஷ்ணு தம் நட்பை முறிக்கவில்லை, இருந்தும் தேவர்களைக் காக்கிறார் — இதுவே அவருடைய அறச்சங்கடத்துக்கான தீர்வு.

‘பிறகு ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனை முன்னிட்ட மகாத்மாக்களான தேவர்கள் அனைவரும், பெரிய அசுரனான விருத்திரன் இருந்த அந்தக் காட்டுக்குச் சென்றனர். ஒளியால் தவம் செய்துகொண்டிருந்த, மூவுலகையும் குடிப்பவன் போலவும் வானத்தை எரிப்பவன் போலவும் தோன்றிய அசுரர்களுள் சிறந்த அவனை அவர்கள் கண்டனர். அசுரர்களுள் சிறந்தவனைக் கண்டவுடனேயே தேவர்கள் அச்சமுற்றனர் — “இவனை எப்படிக் கொல்வோம்? தோல்வி நேராமல் இருப்பது எப்படி?” அவர்கள் அங்கே இவ்வாறு சிந்தித்துக்கொண்டிருக்கையில், ஆயிரம் கண்ணுடைய புரந்தரன் இரு கைகளாலும் வஜ்ரத்தைப் பற்றி விருத்திரனின் தலைமீது வீசினான். ஊழிக்கால நெருப்பைப் போலக் கொடியதும், பெருஞ்சுடர் போல ஒளிர்வதுமான விருத்திரனின் தலை விழுந்ததும் உலகமே அச்சமடைந்தது.’ விருத்திரனின் தவ ஒளி மிகப் பெரியது — தேவர்கள் அவனைக் கண்டவுடனேயே அஞ்சினர். இந்திரன் அவன் தவம் செய்துகொண்டிருக்கும்போதே கொல்கிறான் — போரின்றி, அறைகூவலின்றி. இதுவே வதத்தின் குற்றம்: குற்றமற்ற தவசியைக் கொல்வது. வஜ்ரம் தாக்கியபோது உலகமும் நடுங்குகிறது, ஏனெனில் அறவுள்ளம் கொண்டவனின் வதம் உலகுக்கும் அமங்கலம். பதினான்காம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘பததா வ்ருத்ரஶிரஸா’ (விருத்திரனின் தலை விழுந்ததும்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரதப்தம் வ்ருத்ரஶிரஸி’ (விருத்திரனின் தலைமீது சுடர்ந்த). ‘தோல்வி நேராமல் இருப்பது எப்படி?’ என்ற வினாவில் தேவர்களின் அச்சம் வெளிப்படுகிறது — போரில்லாமலேயே அவர்கள் தோல்வியை ஐயுறுகிறார்கள். இந்திரனின் வஜ்ரத் தாக்குதல் விரைவானதும் சிந்திக்காததுமாகும்; ஆகவே பின்னர் அவனுக்குப் பச்சாத்தாபம் வருகிறது. ‘மூவுலகையும் குடிப்பவன் போல’ என்ற உயர்வு நவிற்சியால் விருத்திரனின் தவ ஒளி வர்ணிக்கப்படுகிறது.

‘பெரும்புகழ் உடைய தேவர்கோன் விருத்திரனைக் கொன்றது தகாத செயல் என்று சிந்தித்தபடி விரைவாக உலகின் எல்லைக்குச் சென்றான். விரைந்து செல்லும் அந்த இந்திரனைப் பிரம்மஹத்தி பின்தொடர்ந்தது; அது அவன் அங்கங்களின்மீது விழுந்தது; அந்த இந்திரனைத் துயரம் ஆட்கொண்டது.’ இந்திரன் தன் செயலின் தகாத்தன்மையை அறிகிறான் — ‘தகாதது’ (அஸம்பாவ்யம்), அதாவது செய்திருக்கக் கூடாதது. அவன் உலகின் எல்லைக்கு ஓடுகிறான், ஆனால் பாவம் அவனை விடவில்லை — பிரம்மஹத்தி அவன் பின்னால் ஓடி அவன் உடலுக்குள் புகுகிறது. விருத்திரன் அந்தணன் அல்லன்; இருந்தும் அறவுள்ளம் கொண்ட தவசியைக் கொல்வது பிரம்மஹத்திக்கு நிகரானது என்பதே கதையின் கருத்து. பாவத்துக்கு உருவம் கொடுப்பது — பிரம்மஹத்தி பெண் வடிவில் பின்தொடர்வது — புராணங்களில் பிரசித்தம்; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவளே பேசுவாள். ‘உலகின் எல்லைக்குச் சென்றான்’ என்ற சொல்லால் இந்திரனின் வெட்கமும் அச்சமும் இரண்டுமே சுட்டப்படுகின்றன — தேவர்களின் நடுவே அவனால் நிற்க முடியவில்லை. இவ்வாறு தேவராஜனும் வினைப்பயனிலிருந்து விடுபடுவதில்லை.

‘பகைவனைக் கொன்றிருந்தும் இந்திரனை இழந்த, அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்கள் மூவுலகுக்கும் தலைவரான விஷ்ணுவை மீண்டும் மீண்டும் பூஜித்தனர் — “பரமேசுவரரே, நீங்களே புகலிடம், முதல்வர், உலகின் தந்தை; எல்லா உயிர்களையும் காப்பதற்காக நீங்கள் விஷ்ணுத்தன்மையை ஏற்றீர்கள். இந்த விருத்திரன் உங்களாலேயே கொல்லப்பட்டான்; பிரம்மஹத்தியோ இந்திரனை வாட்டுகிறது; தேவர்களுள் புலியே, அவனுக்கு விடுதலையின் வழியைச் சுட்டுங்கள்.” அந்தத் தேவர்களின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு விஷ்ணு சொன்னார் — “இந்திரன் என்னையே வழிபடட்டும்; வஜ்ரம் ஏந்தியவனை நான் தூய்மைப்படுத்துவேன். புனிதமான அசுவமேதத்தால் என்னை வழிபட்டு, பாகசாசனனான இந்திரன் மீண்டும் எங்கிருந்தும் அச்சமின்றித் தேவர்களின் இந்திரப் பதவியை அடைவான்.” இவ்வாறு தேவர்களுக்கு அமுதம் போன்ற அந்தச் சொல்லை அருளிவிட்டு, தேவதேவனான விஷ்ணு துதிக்கப்பட்டவராக விண்ணுலகுக்குச் சென்றார்.’ தேவர்கள் உண்மையையே சொல்கிறார்கள் — விருத்திரன் ‘உங்களால் கொல்லப்பட்டான்’, ஏனெனில் விஷ்ணுவின் ஒளியே வஜ்ரத்தில் இருந்தது. ஆகவே விஷ்ணுவே பரிகாரத்தைச் சுட்டுகிறார் — அசுவமேதம். லக்ஷ்மணனின் முன்மொழிவின் வேர் இதுவே — இந்திரன் அசுவமேதத்தால் தூய்மையடைந்தது போல ராமனும். பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘பரமேஶான… பிதா’ (பரமேசுவரரே… தந்தை), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பரமா தேவ… ப்ரபு:’ (தேவனே, மேலான… பிரபு). இருபத்து இரண்டாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அம்ருதோபமா’, பதிப்பில் ‘சாம்ருதோபமாம்’. ‘என்னையே வழிபடட்டும்’ என்ற சொல்லால் அசுவமேதத்தின் தெய்வம் விஷ்ணு என்று நிறுவப்படுகிறது — ராமனே விஷ்ணு; ஆகவே ராமனின் அசுவமேதமும் அவனுக்கே செய்யப்படும் ஆராதனை என்பது மறைமுகக் குறிப்பு. தேவர்களின் துதியில் விஷ்ணுவின் படைப்புத்தன்மை, தந்தைமை, காக்கும் தன்மை ஆகிய மூன்றும் சொல்லப்பட்டுள்ளன. இந்திரன் மீண்டும் இந்திரப் பதவியை அடைவது ‘எங்கிருந்தும் அச்சமின்றி’ — பாவத்திலிருந்து விடுபட்ட அவன் அச்சமற்றவனாவான்.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ರಾಮನು ‘ಸುವ್ರತನೇ, ವೃತ್ರವಧೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಹೇಳು’ ಎಂದನು. ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸುವ್ರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಷ್ಣುವು ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಹಿಂದೆಯೇ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವೃತ್ರನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಆ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಮೂರಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅಂಶ ವಾಸವನನ್ನು ಸೇರಲಿ, ಎರಡನೆಯದು ವಜ್ರವನ್ನೇ, ಮೂರನೆಯದು ಭೂತಲವನ್ನು ಸೇರಲಿ; ಆಗ ಅವನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು.” ದೇವೇಶನು ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — “ದೈತ್ಯನಾಶಕನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಇದು, ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ವೃತ್ರಾಸುರನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾವು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ಪರಮೋದಾರನೇ, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ವಾಸವನನ್ನು ಸೇರು.”’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಒಂದು ಕಡೆ ಮೈತ್ರಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ದೇವತೆಗಳ ಹಿತ. ಅವನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ವಜ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಧೆಯ ಕರ್ತ ಇಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣುವಲ್ಲ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ ವಧಿಷ್ಯತಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ವೃತ್ರಂ ಹನಿಷ್ಯಥ’; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯಾತು ತದಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ರಸ್ತತೋ’. ರಾಮನು ‘ಅಶೇಷೇಣ’ (ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ) ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ಣಯ ಅದನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭರತನನ್ನು ‘ಕೈಕೇಯ್ಯಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂದು — ಕವಿ ಸಹೋದರರನ್ನು ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಭಾಗ ವೇದಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರವಧೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸಹಾಯಕ ಎಂದು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ. ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಸಮಾಧಾನ.

‘ಅನಂತರ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹಾಸುರನಾದ ವೃತ್ರನಿದ್ದ ಆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ತಪಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇದ್ದ ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಆ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡರು — “ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಸೋಲಾಗದಿರುವುದು ಹೇಗೆ?” ಅವರು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ವಜ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೃತ್ರನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಘೋರವಾದ, ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತಿದ್ದ ವೃತ್ರನ ತಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಜಗತ್ತು ಭಯಗೊಂಡಿತು.’ ವೃತ್ರನ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸು ಅತಿ ಮಹತ್ತು — ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಯಗೊಂಡರು. ಇಂದ್ರನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ, ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ. ಇದೇ ವಧೆಯ ದೋಷ: ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ವಧೆ. ವಜ್ರದ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತೂ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ವಧೆ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಮಂಗಳ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪತತಾ ವೃತ್ರಶಿರಸಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಪ್ತಂ ವೃತ್ರಶಿರಸಿ’. ದೇವತೆಗಳ ಭಯ ‘ಕಥಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಾಜಯಃ’ (ಸೋಲಾಗದಿರುವುದು ಹೇಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಸೋಲನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ ಶೀಘ್ರವಾದುದು, ಅವಿಚಾರಿತವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ. ‘ಪಿಬಂತಮಿವ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವೃತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಾಧಿಪನಾದ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ವೃತ್ರನ ವಧೆ ಮಾಡಬಾರದುದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಬೇಗನೆ ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋದನು. ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು; ಅದು ಅವನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು, ಆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ದುಃಖ ಆವರಿಸಿತು.’ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ಅನೌಚಿತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ — ‘ಅಸಂಭಾವ್ಯಮ್’, ಅಂದರೆ ಮಾಡಬಾರದಿದ್ದುದು. ಅವನು ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪಾಪ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತದೆ, ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ವಧೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಪಾಪದ ಮೂರ್ತೀಕರಣ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು — ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಮಾತನಾಡುವಳು. ‘ಲೋಕಸ್ಯಾಂತಂ ಜಗಾಮ’ (ಲೋಕದ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಯ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಲು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದೇವರಾಜನೂ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಶತ್ರು ಹತನಾದರೂ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ತ್ರಿಭುವನೇಶನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪೂಜಿಸಿದರು — “ಪರಮೇಶಾನನೇ, ನೀನೇ ಗತಿ, ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಜಗತ್ತಿನ ತಂದೆ; ಸರ್ವಭೂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನೀನು ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ವೃತ್ರನು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ವಾಸವನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ; ಸುರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸು.” ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದನು — “ಶಕ್ರನು ನನ್ನನ್ನೇ ಯಜಿಸಲಿ; ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವೆನು. ಪುಣ್ಯವಾದ ಹಯಮೇಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಯಜಿಸಿ ಪಾಕಶಾಸನನು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.” ಹೀಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ದೇವೇಶನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ವೃತ್ರನು ‘ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು’, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತೇಜಸ್ಸೇ ವಜ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಶ್ವಮೇಧ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾಪದ ಮೂಲ ಇದೇ — ಇಂದ್ರನು ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದಂತೆ ರಾಮನೂ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮೇಶಾನ… ಪಿತಾ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾ ದೇವ… ಪ್ರಭುಃ’. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತೋಪಮಾ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಚಾಮೃತೋಪಮಾಮ್’. ‘ನನ್ನನ್ನೇ ಯಜಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧದ ದೇವತೆ ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ತಾನೇ ವಿಷ್ಣು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧವೂ ಅವನದೇ ಆರಾಧನೆ ಎಂಬ ಗೂಢ ಸಂಕೇತ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃತ್ವ, ಪಿತೃತ್ವ, ರಕ್ಷಕತ್ವ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ‘ಅಕುತೋಭಯ’ನಾಗಿ — ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗುವನು.

ലക്ഷ്മണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുനാശകനായ രാമൻ ‘സുവ്രതാ, വൃത്രവധം മുഴുവനായി പറയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന സുവ്രതനായ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ആ ദിവ്യകഥ പറഞ്ഞു: ‘സഹസ്രാക്ഷന്റെയും എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും വാക്കു കേട്ട് വിഷ്ണു ഇന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “മഹാത്മാവായ വൃത്രനുമായി ഞാൻ മുമ്പേ സൗഹൃദബന്ധത്തിലാണ്; അതിനാൽ നിങ്ങൾക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായിട്ടുപോലും ഞാൻ ആ മഹാസുരനെ കൊല്ലുകയില്ല. എങ്കിലും നിങ്ങൾക്ക് ഉത്തമസുഖം ഉണ്ടാക്കേണ്ടതു നിശ്ചയമാണ്; അതുകൊണ്ട് സഹസ്രാക്ഷൻ അവനെ വധിക്കാനുള്ള ഉപായം ഞാൻ പറഞ്ഞുതരാം. സുരശ്രേഷ്ഠരേ, ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ മൂന്നായി വിഭജിക്കും; അതിലൂടെ സഹസ്രാക്ഷൻ വൃത്രനെ വധിക്കും, സംശയമില്ല. ഒരംശം ഇന്ദ്രനിലേക്കു പോകട്ടെ, രണ്ടാമത്തേതു വജ്രത്തിലേക്ക്, മൂന്നാമത്തേതു ഭൂതലത്തിലേക്ക്; അപ്പോൾ അവൻ വൃത്രനെ കൊല്ലും.” ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: “ദൈത്യനാശകാ, അങ്ങു പറയുന്നതുപോലെതന്നെ, സംശയമില്ല. അങ്ങേക്കു മംഗളം; വൃത്രാസുരന്റെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞങ്ങൾ പോകുന്നു; പരമോദാരാ, അങ്ങയുടെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രനിൽ പ്രവേശിച്ചാലും.”’ വിഷ്ണുവിന്റെ ധർമസങ്കടം — ഒരുവശത്ത് മൈത്രി, മറുവശത്ത് ദേവന്മാരുടെ ഹിതം. അദ്ദേഹം സ്വയം കൊല്ലുന്നില്ല, എന്നാൽ സ്വന്തം തേജസ്സ് ഇന്ദ്രനിലും വജ്രത്തിലും ഭൂമിയിലും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വധത്തിന്റെ കർത്താവ് ഇന്ദ്രനാണ്, വിഷ്ണുവല്ല. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സഹസ്രാക്ഷോ വധിഷ്യതി’ (സഹസ്രാക്ഷൻ വധിക്കും), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘യേന വൃത്രം ഹനിഷ്യഥ’ (അതിലൂടെ നിങ്ങൾ വൃത്രനെ കൊല്ലും); ഏഴാമത്തേതിൽ ‘യാതു തദാ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ശക്രസ്തതോ’. രാമൻ ‘അശേഷേണ’ (മുഴുവനായി) എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — യജ്ഞത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനം അതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ കഥ മുഴുവനും കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനെ ‘സുമിത്രാനന്ദവർധനൻ’ എന്നു വർണിക്കുന്നു; മുൻസർഗത്തിൽ ഭരതനെ ‘കൈകേയ്യാനന്ദവർധനൻ’ എന്നും — കവി സഹോദരന്മാരെ അമ്മമാരുടെ പേരിലൂടെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിധാവിഭജനം വേദങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രവധത്തിൽ വിഷ്ണു സഹായിയാണെന്ന് ഋഗ്വേദത്തിലും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ബുദ്ധിയിലുള്ള വിശ്വാസത്താൽ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപായം ഉടനെ സ്വീകരിക്കുന്നു. വിഷ്ണു തന്റെ മൈത്രി ലംഘിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും ദേവന്മാരെ രക്ഷിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമസങ്കടത്തിനുള്ള പരിഹാരം.

‘പിന്നെ സഹസ്രാക്ഷനെ മുൻനിർത്തി മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരെല്ലാം മഹാസുരനായ വൃത്രൻ ഉണ്ടായിരുന്ന ആ വനത്തിലേക്കു ചെന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും കുടിച്ചുതീർക്കുന്നതുപോലെ, ആകാശത്തെ ചുട്ടെരിക്കുന്നതുപോലെ, തേജസ്സോടെ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന ആ അസുരശ്രേഷ്ഠനെ അവർ കണ്ടു. അസുരശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ദേവന്മാർ ഭയപ്പെട്ടു — “എങ്ങനെ നാം ഇവനെ വധിക്കും? എങ്ങനെ പരാജയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കും?” അവർ അവിടെ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സഹസ്രാക്ഷനായ പുരന്ദരൻ ഇരുകൈകളാലും വജ്രം പിടിച്ച് വൃത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ പ്രയോഗിച്ചു. കാലാഗ്നിപോലെ ഘോരവും മഹാജ്വാലയോടെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുമായ വൃത്രന്റെ ശിരസ്സ് വീണപ്പോൾ ലോകം ഭയന്നുവിറച്ചു.’ വൃത്രന്റെ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സ് അതിമഹത്താണ് — കണ്ടമാത്രയിൽ ദേവന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നു. തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഇന്ദ്രൻ അവനെ കൊല്ലുന്നു — യുദ്ധമില്ലാതെ, വെല്ലുവിളിയില്ലാതെ. ഇതുതന്നെയാണ് വധത്തിന്റെ ദോഷം: നിരപരാധിയായ തപസ്വിയുടെ വധം. വജ്രപ്രഹാരത്തിൽ ലോകവും വിറയ്ക്കുന്നു, കാരണം ധർമാത്മാവിന്റെ വധം ലോകത്തിനും അമംഗളമാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പതതാ വൃത്രശിരസാ’ (വീഴുന്ന വൃത്രശിരസ്സിനാൽ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പ്രതപ്തം വൃത്രശിരസി’ (വൃത്രന്റെ ശിരസ്സിൽ ജ്വലിക്കുന്ന). ‘എങ്ങനെ പരാജയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കും’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ഭയം പ്രകടമാണ് — യുദ്ധത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവർ പരാജയം ശങ്കിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹാരം വേഗത്തിലുള്ളതും ആലോചനയില്ലാത്തതുമാണ്; അതിനാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിനു പശ്ചാത്താപം. ‘പിബന്തമിവ ലോകാംസ്ത്രീൻ’ (മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും കുടിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ വൃത്രന്റെ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘മഹായശസ്വിയായ ദേവാധിപൻ ആ വൃത്രന്റെ വധം അനുചിതമായിരുന്നുവെന്നു ചിന്തിച്ച് വേഗം ലോകത്തിന്റെ അറ്റത്തേക്കു പോയി. വേഗത്തിൽ പോകുന്ന ആ ഇന്ദ്രനെ ബ്രഹ്മഹത്യ പിന്തുടരുന്നു; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ പതിച്ചു; ആ ഇന്ദ്രനെ ദുഃഖം ബാധിച്ചു.’ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ കർമത്തിന്റെ അനൗചിത്യം അറിയുന്നു — ‘അസംഭാവ്യം’, ചെയ്യരുതാത്തതായിരുന്നു എന്ന്. അദ്ദേഹം ലോകത്തിന്റെ അറ്റത്തേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു, എന്നാൽ പാപം അദ്ദേഹത്തെ വിടുന്നില്ല — ബ്രഹ്മഹത്യ പിന്നാലെ ഓടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വൃത്രൻ ബ്രാഹ്മണനായിരുന്നില്ല; എങ്കിലും ധർമാത്മാവായ തപസ്വിയുടെ വധം ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യമാണ് എന്നതാണ് കഥയുടെ താത്പര്യം. പാപത്തിന്റെ മൂർത്തീകരണം — ബ്രഹ്മഹത്യ സ്ത്രീരൂപത്തിൽ പിന്തുടരുന്നത് — പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ സ്വയം സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യും. ‘ലോകസ്യാന്തം ജഗാമ’ (ലോകത്തിന്റെ അറ്റത്തേക്കു പോയി) എന്ന പദത്താൽ ഇന്ദ്രന്റെ ലജ്ജയും ഭയവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാരുടെ നടുവിൽ നിൽക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ദേവരാജൻപോലും കർമഫലത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നില്ല.

‘ശത്രു ഹതനായെങ്കിലും ഇന്ദ്രനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവന്മാർ അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി ത്രിഭുവനേശനായ വിഷ്ണുവിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പൂജിച്ചു: “പരമേശാനാ, അങ്ങാണു ഗതി, അങ്ങാണ് ആദിപുരുഷൻ, ലോകത്തിന്റെ പിതാവ്; സകലഭൂതങ്ങളുടെയും രക്ഷയ്ക്കായി അങ്ങ് വിഷ്ണുത്വം സ്വീകരിച്ചു. ഈ വൃത്രൻ അങ്ങയാൽത്തന്നെയാണു വധിക്കപ്പെട്ടത്; ബ്രഹ്മഹത്യയാകട്ടെ ഇന്ദ്രനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; സുരശാർദൂലാ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോക്ഷമാർഗം നിർദേശിച്ചാലും.” ആ ദേവന്മാരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വിഷ്ണു പറഞ്ഞു: “ഇന്ദ്രൻ എന്നെത്തന്നെ യജിക്കട്ടെ; വജ്രധാരിയെ ഞാൻ പവിത്രനാക്കും. പുണ്യമായ അശ്വമേധത്താൽ എന്നെ യജിച്ച് പാകശാസനൻ വീണ്ടും ഭയമില്ലാത്തവനായി ദേവന്മാരുടെ ഇന്ദ്രത്വം പ്രാപിക്കും.” ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർക്ക് അമൃതതുല്യമായ ആ വാക്ക് ഉപദേശിച്ചശേഷം ദേവേശനായ വിഷ്ണു സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി.’ ദേവന്മാർ സത്യം പറയുന്നു — വൃത്രൻ ‘അങ്ങയാൽ ഹതൻ’, കാരണം വിഷ്ണുവിന്റെ തേജസ്സുതന്നെയായിരുന്നു വജ്രത്തിൽ. അതിനാൽ വിഷ്ണുതന്നെ പ്രായശ്ചിത്തം നിർദേശിക്കുന്നു — അശ്വമേധം. ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശത്തിന്റെ മൂലം ഇതുതന്നെ — ഇന്ദ്രൻ അശ്വമേധത്താൽ ശുദ്ധനായതുപോലെ രാമനും. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പരമേശാന… പിതാ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പരമാ ദേവ… പ്രഭുഃ’. ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘അമൃതോപമാ’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ചാമൃതോപമാം’. ‘എന്നെത്തന്നെ യജിക്കട്ടെ’ എന്ന വാക്കിനാൽ അശ്വമേധത്തിന്റെ ദേവത വിഷ്ണുവാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ സ്വയം വിഷ്ണുവാണ്, അതിനാൽ രാമന്റെ അശ്വമേധവും അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ ആരാധനയാണ് എന്ന ഗൂഢസൂചന. ദേവന്മാരുടെ സ്തുതിയിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ സൃഷ്ടികർതൃത്വം, പിതൃത്വം, രക്ഷകത്വം എന്നീ മൂന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വീണ്ടും ഇന്ദ്രത്വം പ്രാപിക്കുന്നത് ‘അകുതോഭയഃ’ (ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്തവനായി) ആണ് — പാപത്തിൽനിന്നു മുക്തനായ അദ്ദേഹം നിർഭയനാകും.

Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāma, destroyer of foes, said, "Tell me the whole story of the slaying of Vṛtra, you who keep your vows." So bidden by Rāghava, Lakṣmaṇa, the delight of Sumitrā, went on with the divine tale. "When Viṣṇu had heard the words of the thousand-eyed Indra and of all the dwellers in heaven, he said to the gods gathered behind Indra: 'Long ago I was bound in friendship with the great-souled Vṛtra, and so, even to please you, I will not kill that great asura myself. Yet your highest happiness must be secured, and so I will tell you a way by which the thousand-eyed one shall kill him. I shall divide myself into three, best of gods, and by that means the thousand-eyed one will kill Vṛtra, have no doubt. Let one part of me enter Vāsava, the second the thunderbolt itself, and the third the earth; then he will kill Vṛtra.' When the lord of the gods had spoken, the gods replied: 'It is just as you say, slayer of Daityas, there is no doubt of it. Blessings on you. We shall go now, bent on the death of the asura Vṛtra; and you, noble one, uphold Vāsava with your own splendour.'" Viṣṇu is caught in a conflict of duties, friendship on one side and the welfare of the gods on the other. He does not kill Vṛtra himself but places his own power in Indra, in the thunderbolt and in the earth, so that the slayer is Indra, not Viṣṇu. Rāma asks for the whole story because his decision about the sacrifice depends on it. Lakṣmaṇa is called "the delight of Sumitrā", as Bharata was called "the delight of Kaikeyī" in the previous sarga; the poet recalls the brothers by their mothers' names. Viṣṇu's threefold division is well known from the Vedas too, where he is Indra's helper in the slaying of Vṛtra. The gods accept his plan at once, trusting his wisdom; and so Viṣṇu keeps faith with his friend and still protects the gods, resolving his dilemma.

"Then all the great-souled gods, led by the thousand-eyed one, went to the forest where the great asura Vṛtra was. They saw that best of asuras practising austerity, blazing with power, as though he were drinking up the three worlds and burning the sky. At the mere sight of him the gods were seized with terror. 'How shall we kill him?' they wondered. 'How can we escape defeat?' While they were still pondering, Purandara, the thousand-eyed, took the thunderbolt in both hands and hurled it at Vṛtra's head. As Vṛtra's head fell, dreadful as the fire at the end of time and blazing with great flames, the whole world was struck with terror." Vṛtra's radiance from his penance was so great that the gods were afraid merely to look at him. Indra kills him in the very act of penance, without battle and without challenge, and that is the fault in the killing: the slaying of a blameless ascetic. The world itself shakes at the blow, for the death of a righteous soul is an evil omen for all. The gods' fear shows in their question, "How can we escape defeat?"; they dread defeat before any fight has begun. Indra's stroke is swift and unconsidered, and so remorse will follow. "As though drinking up the three worlds" is the poet's hyperbole for the fire of Vṛtra's austerity.

"Brooding on that killing, which should never have been done, the famous lord of the gods fled swiftly to the end of the world. But the sin of slaying a brahmin followed Indra as he fled, fell upon his limbs, and sorrow entered into him." Indra knows his deed was wrong; he calls it something that should never have been. He runs to the end of the world, but the sin does not let him go: it chases him and enters his body. Vṛtra was no brahmin, yet the point of the story is that killing a righteous ascetic is equal to killing a brahmin. The sin takes shape as a woman who pursues him, a picture well known from the old tales, and in the next sarga she will speak for herself. "He fled to the end of the world" suggests both shame and fear; he could not bear to stay among the gods. So even the king of the gods is not spared the fruit of his deeds.

"Their enemy was slain, but their Indra was lost, and the gods, with Agni at their head, worshipped Viṣṇu, lord of the three worlds, again and again: 'You are our refuge, supreme lord, the firstborn, the father of the world; you took the form of Viṣṇu to protect all beings. It was you who killed this Vṛtra, and now the sin of slaying a brahmin torments Vāsava. Tiger among gods, show us the way to free him.' Hearing the gods, Viṣṇu said: 'Let Śakra sacrifice to me alone, and I will purify the wielder of the thunderbolt. When he has worshipped me with the holy horse-sacrifice, the chastiser of Pāka will once more become lord of the gods, free of all fear.' Having given the gods this message, sweet as nectar, Viṣṇu, lord of the gods, went back to heaven while all sang his praise." The gods speak truly when they say "it was you who killed him", since it was Viṣṇu's power that was in the thunderbolt; and so it is Viṣṇu who prescribes the atonement, the horse-sacrifice. Here is the root of Lakṣmaṇa's proposal: as Indra was purified by the horse-sacrifice, so Rāma too may be. "Let him sacrifice to me alone" makes Viṣṇu the deity of the horse-sacrifice, and there is a hidden hint in this: Rāma is himself Viṣṇu, so Rāma's horse-sacrifice will be worship of himself. The gods' hymn names Viṣṇu as creator, father and protector. Indra will regain his lordship "free of all fear", for once freed from sin he will be without dread.