रामे भरते च महात्मनि तथा उक्तवति लक्ष्मणः रघुनन्दनम् अथ शुभं वाक्यम् उवाच — ‘हे रघुनन्दन, सर्वपाप्मनां पावनः महायज्ञः दुर्धर्षः अश्वमेधः तव रोचताम्। सुमहात्मनि वासवे पुरावृत्तं हि श्रूयते — ब्रह्महत्यावृतः शक्रः हयमेधेन पावितः।’ पूर्वसर्गे राजसूयः निवृत्तः, यतः सः लोकपीडाकरः; लक्ष्मणः तु अश्वमेधं प्रस्तौति, यः पावनः, न तु राज्ञां विनाशकः। एवं भ्रातृत्रयस्य मन्त्रणा पूर्णा भवति — रामः यज्ञम् इच्छति, भरतः अहिंसाम्, लक्ष्मणः उभयोः समन्वयम्। अश्वमेधस्य महत्त्वं इन्द्रस्य उदाहरणेन प्रतिपादितम् — देवराजः अपि ब्रह्महत्यायाः पापात् अनेन एव मुक्तः। अयं प्रस्तावः रामायणस्य अन्तिमभागस्य केन्द्रम् — अश्वमेधे एव कुशलवयोः रामायणगानं, सीतायाः पुनर्दर्शनं च भविष्यतः। लक्ष्मणः इन्द्रस्य कथां कथयितुं आरभते, यत् अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः अनुवर्तते। द्वितीये मुद्रणे ‘रोचतां रघुनन्दन’, समीक्षिते ‘रोचतां क्रतुपुंगवः’। ‘पावनः सर्वपाप्मनाम्’ इति विशेषणं यज्ञस्य प्रयोजनं स्पष्टयति — न विजयः, अपि तु शुद्धिः।

‘हे महाबाहो, पुरा किल देवासुरसमागमे लोकसम्मतः वृत्रः नाम महान् दैतेयः आसीत्। सः योजनशतं विस्तीर्णः, ततः त्रिगुणम् उच्छ्रितः, अनुरागेण स्नेहात् त्रीन् लोकान् सर्वतः पश्यति स्म। धर्मज्ञः कृतज्ञः बुद्ध्या परिनिष्ठितः च सः सुसमाहितः धर्मेण स्फीतां पृथिवीं शशास। तस्मिन् प्रशासति तदा मही सर्वकामदुघा आसीत्; प्रसूनानि मूलानि फलानि च रसवन्ति। तस्य महात्मनः पृथिवी अकृष्टपच्या सुसम्पन्ना; सः तादृशं स्फीतम् अद्भुतदर्शनं राज्यं भुङ्क्ते।’ लक्ष्मणस्य वर्णने वृत्रः न दुष्टः असुरः, अपि तु धर्मात्मा राजा — एषः विशेषः वुल्गेटस्य उत्तरकाण्डस्य। तस्य राज्ये अकृष्टपच्या भूमिः — कर्षणं विना एव धान्यं पच्यते — एषा सत्ययुगस्य लक्षणम्। अतः तस्य वधः अपि ब्रह्महत्या इव पापं जनयति, यत् अग्रे स्पष्टं भविष्यति। ‘अनुरागेण स्नेहात्’ इति पदद्वयेन तस्य लोकप्रेम दर्शितम्। तस्य शरीरस्य विस्तारः अतिमहान् — शतयोजनविस्तीर्णः, त्रिशतयोजनोन्नतः — येन तस्य बलस्य अपि परिमाणं सूच्यते। षष्ठे मुद्रणे ‘स्फीतां’, समीक्षिते ‘सर्वां’। लक्ष्मणः वृत्रस्य गुणान् विस्तरेण वर्णयति, येन अग्रे तस्य वधस्य पापं कथं जातम् इति बोध्यते — धर्मात्मनः वधः अपि ब्रह्महत्यासमः।

‘तस्य “अनुत्तमं तपः कुर्याम्” इति बुद्धिः समुत्पन्ना — तपः हि परमं श्रेयः, इतरत् सुखं सम्मोहः। सः ज्येष्ठं सुतं मधुरेश्वरं पौरेषु निक्षिप्य सर्वदेवताः तापयन् उग्रं तपः समातिष्ठत्। वृत्रे तपः तप्यति परमार्तवत् वासवः विष्णुं समुपसंक्रम्य एतत् वाक्यम् उवाच — “हे महाबाहो, तपस्यता तेन सर्वे लोकाः विनिर्जिताः; सः बलवान् धर्मात्मा, एनं शासितुं न शक्ष्यामि। हे सुरेश्वर, यदि असौ भूयः एव तपः आतिष्ठेत्, यावत् लोकाः धरिष्यन्ति तावत् अस्य वशानुगाः भविष्यन्ति। हे महाबल, तं परमोदारम् उपेक्षसे; हे सुरेश्वर, त्वयि क्रुद्धे वृत्रः क्षणम् अपि न भवेत्। हे विष्णो, यदा हि सः त्वया प्रीतिसंयोगं समागतः, तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वम् उपलब्धवान्। सः त्वं सुसमाहितः लोकानां प्रसादं कुरुष्व; त्वत्कृतेन हि सर्वं जगत् प्रशान्तम् अरुजं स्यात्। हे विष्णो, इमे सर्वे दिवौकसः त्वां निरीक्षन्ते; महता वृत्रघातेन तेषां साह्यं कुरुष्व। त्वया हि एषां महात्मनां नित्यशः साह्यं कृतम्; इदम् अन्येषाम् असह्यम्, भवान् अगतीनां गतिः।”’ इन्द्रस्य भयं वृत्रस्य पापात् न, अपि तु तस्य तपसः बलात् — सः तपसा लोकान् जयेत् इति। अत्र इन्द्रस्य दौर्बल्यं स्पष्टम् — सः स्वयं न शक्नोति, विष्णुं शरणं याति। ‘मधुरेश्वरम्’ इति पदस्य विषये मुद्रणस्य पादटिप्पणी — तिलककारः ‘मधुरः नाम राजा’, रामायणभूषणकारः ‘मधुरसौम्यस्वभावः राजा’, रामायणशिरोमणिकारः ‘मधुरवक्तॄणाम् ईश्वरः’ अथवा ‘मधुरानगर्याः स्वामी’ इति व्याख्यान्ति। ‘तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम्’ इति वृत्रस्य विवेकः — सः राज्यसुखं मोहं मन्यते। इन्द्रस्य वचने विष्णोः प्रति उपालम्भः अपि — त्वं तम् उपेक्षसे, किन्तु तव क्रोधे सः क्षणम् अपि न तिष्ठेत्। ‘अगतीनां गतिः’ इति विष्णोः स्तुतिः। नवमे समीक्षिते ‘तपो हि परमं सुखम्’, मुद्रणे ‘सम्मोहमितरत्सुखम्’। इन्द्रस्य प्रार्थना राजनीतेः दृष्ट्या अपि ध्यातव्या — सः वृत्रं न दुष्टत्वात्, अपि तु भविष्यत्कालिकस्य भयात् हन्तुम् इच्छति। एषः एव तस्य पापस्य मूलम्, यस्य प्रायश्चित्तम् अश्वमेधेन भविष्यति।

రాముడూ మహాత్ముడైన భరతుడూ అలా మాట్లాడిన తరువాత లక్ష్మణుడు రఘునందనునితో శుభకరమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘రఘునందనా, సమస్త పాపాలనూ పవిత్రం చేసే, ఎదిరించరాని మహాయజ్ఞమైన అశ్వమేధం నీకు రుచించుగాక. మహాత్ముడైన వాసవుని విషయంలో జరిగిన పూర్వవృత్తాంతం వినబడుతోంది కదా — బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన శక్రుడు హయమేధంతో పవిత్రుడయ్యాడు.’ పూర్వ సర్గలో రాజసూయం లోకానికి పీడ కలిగించేది కాబట్టి విరమించబడింది; లక్ష్మణుడు మాత్రం అశ్వమేధాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, అది పవిత్రం చేసేది, రాజులను నాశనం చేసేది కాదు. ఇలా ముగ్గురు సోదరుల మంత్రాలోచన పూర్తవుతుంది — రాముడు యజ్ఞాన్ని కోరుకుంటాడు, భరతుడు అహింసను, లక్ష్మణుడు ఈ రెండింటి సమన్వయాన్ని. అశ్వమేధపు మహత్త్వం ఇంద్రుని ఉదాహరణతో ప్రతిపాదించబడింది — దేవరాజు కూడా బ్రహ్మహత్యా పాపం నుండి దీని వల్లనే విముక్తుడయ్యాడు. ఈ ప్రతిపాదన రామాయణపు చివరి భాగానికి కేంద్రం — అశ్వమేధంలోనే కుశలవుల రామాయణ గానమూ, సీత పునర్దర్శనమూ జరుగుతాయి. లక్ష్మణుడు ఇంద్రుని కథ చెప్పడం మొదలుపెడుతున్నాడు, అది తరువాతి రెండు సర్గలలో కొనసాగుతుంది. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘రోచతాం రఘునందన’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘రోచతాం క్రతుపుంగవః’ (క్రతుశ్రేష్ఠమైనది రుచించుగాక). ‘పావనః సర్వపాప్మనామ్’ (సమస్త పాపాలనూ పవిత్రం చేసేది) అనే విశేషణం యజ్ఞపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — విజయం కాదు, శుద్ధి.

‘మహాబాహూ, పూర్వం దేవాసుర సంగ్రామ కాలంలో లోకంచేత గౌరవించబడిన వృత్రుడు అనే గొప్ప దైత్యుడు ఉండేవాడు. అతడు నూరు యోజనాల వెడల్పు, దానికి మూడు రెట్లు ఎత్తు గలవాడు; అనురాగంతో, ప్రేమతో ముల్లోకాలనూ అన్నివైపులా చూసుకునేవాడు. ధర్మజ్ఞుడూ, కృతజ్ఞుడూ, బుద్ధిలో స్థిరుడూ అయిన అతడు ఏకాగ్రతతో ధర్మబద్ధంగా సమృద్ధమైన భూమిని పాలించాడు. అతడు పాలిస్తున్నప్పుడు భూమి సమస్త కోరికలనూ తీర్చేదిగా ఉండేది; పుష్పాలూ మూలాలూ ఫలాలూ రసవంతంగా ఉండేవి. ఆ మహాత్ముని భూమి దున్నకుండానే పండేది, ఎంతో సంపన్నమైనది; అతడు అలాంటి సమృద్ధమైన, అద్భుతంగా కనిపించే రాజ్యాన్ని అనుభవించాడు.’ లక్ష్మణుని వర్ణనలో వృత్రుడు దుష్టుడైన అసురుడు కాదు, ధర్మాత్ముడైన రాజు — ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) ఉత్తరకాండ విశేషం. అతని రాజ్యంలో భూమి ‘అకృష్టపచ్య’ — దున్నకుండానే ధాన్యం పండుతుంది — ఇది సత్యయుగ లక్షణం. అందువల్ల అతని వధ కూడా బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాన్ని పుట్టిస్తుంది, ఇది ముందు స్పష్టమవుతుంది. ‘అనురాగంతో, ప్రేమతో’ అనే రెండు పదాలతో అతని లోకప్రేమ చూపబడింది. అతని శరీర విస్తారం అతిమహత్తరమైనది — నూరు యోజనాల వెడల్పు, మూడువందల యోజనాల ఎత్తు — దాని వల్ల అతని బలపు పరిమాణం కూడా సూచించబడింది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్ఫీతాం’ (సమృద్ధమైన), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వాం’ (సమస్త). లక్ష్మణుడు వృత్రుని గుణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, దాని వల్ల ముందు అతని వధ వల్ల పాపం ఎలా కలిగిందో బోధపడుతుంది — ధర్మాత్ముని వధ కూడా బ్రహ్మహత్యతో సమానం.

‘అతనికి “ఉత్తమమైన తపస్సు చేయాలి” అనే బుద్ధి పుట్టింది — తపస్సే పరమ శ్రేయస్సు, ఇతర సుఖం మోహమే. అతడు తన పెద్ద కుమారుడైన మధురేశ్వరుని పౌరులకు అప్పగించి, సమస్త దేవతలనూ తపింపజేస్తూ ఉగ్రమైన తపస్సు ఆరంభించాడు. వృత్రుడు తపస్సు చేస్తుండగా వాసవుడు ఎంతో ఆర్తునిలా విష్ణువు దగ్గరికి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — “మహాబాహూ, తపస్సు చేస్తూ అతడు సమస్త లోకాలనూ జయించాడు; అతడు బలవంతుడు, ధర్మాత్ముడు, అతనిని నేను శాసించలేను. సురేశ్వరా, అతడు ఇంకా తపస్సు కొనసాగిస్తే లోకాలు ఉన్నంతకాలం అవి అతనికి వశవర్తులవుతాయి. మహాబలా, పరమోదారుడైన అతనిని నీవు ఉపేక్షిస్తున్నావు; సురేశ్వరా, నీవు కోపిస్తే వృత్రుడు క్షణకాలం కూడా ఉండడు. విష్ణూ, అతడు నీతో ప్రీతి సంబంధం పొందినప్పటి నుండి లోకాలకు నాథత్వాన్ని పొందాడు. అలాంటి నీవు ఏకాగ్రతతో లోకాలను అనుగ్రహించు; నీవు చేసే దాని వల్లనే సమస్త జగత్తూ ప్రశాంతంగా, రోగరహితంగా ఉంటుంది. విష్ణూ, ఈ దేవతలందరూ నీ వైపే చూస్తున్నారు; మహత్తరమైన వృత్రవధతో వారికి సహాయం చెయ్యి. నీవు ఈ మహాత్ములకు నిత్యమూ సహాయం చేశావు; ఇది ఇతరులకు అసాధ్యం, గతిలేనివారికి నీవే గతి.”’ ఇంద్రుని భయం వృత్రుని పాపం వల్ల కాదు, అతని తపోబలం వల్ల — అతడు తపస్సుతో లోకాలను జయిస్తాడేమో అని. ఇక్కడ ఇంద్రుని దౌర్బల్యం స్పష్టం — అతడు స్వయంగా ఏమీ చేయలేడు, విష్ణువును శరణు పొందుతాడు. ‘మధురేశ్వరమ్’ అనే పదాన్ని గురించి ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — తిలక వ్యాఖ్యాత ‘మధురుడు అనే రాజు’ అనీ, రామాయణభూషణ వ్యాఖ్యాత ‘మధురమైన సౌమ్య స్వభావం గల రాజు’ అనీ, రామాయణశిరోమణి వ్యాఖ్యాత ‘మధురంగా మాట్లాడేవారికి ప్రభువు’ లేదా ‘మధురా నగరానికి స్వామి’ అనీ వివరిస్తారు. ‘తపో హి పరమం శ్రేయః సమ్మోహమితరత్సుఖమ్’ (తపస్సే పరమ శ్రేయస్సు, ఇతర సుఖం మోహం) అనేది వృత్రుని వివేకం — అతడు రాజ్యసుఖాన్ని మోహంగా భావిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని మాటలో విష్ణువుపై ఉపాలంభం కూడా ఉంది — నీవు అతనిని ఉపేక్షిస్తున్నావు, కాని నీవు కోపిస్తే అతడు క్షణం కూడా నిలవడు. ‘అగతీనాం గతిః’ (గతిలేనివారికి గతి) అనేది విష్ణుస్తుతి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తపో హి పరమం సుఖమ్’ (తపస్సే పరమ సుఖం), ముద్రణలో ‘సమ్మోహమితరత్సుఖమ్’. ఇంద్రుని ప్రార్థనను రాజనీతి దృష్టితో కూడా గమనించాలి — అతడు వృత్రుని దుష్టత్వం వల్ల కాదు, భవిష్యత్తులో కలిగే భయం వల్ల చంపాలనుకుంటున్నాడు. ఇదే అతని పాపానికి మూలం, దాని ప్రాయశ్చిత్తం అశ్వమేధంతో జరుగుతుంది.

ராமனும் மகாத்மாவான பரதனும் அவ்வாறு பேசிய பின், லக்ஷ்மணன் ரகுநந்தனனிடம் மங்கலமான சொற்களைச் சொன்னான் — ‘ரகுநந்தனா, எல்லாப் பாவங்களையும் தூய்மைப்படுத்தும், வெல்ல முடியாத பெருவேள்வியான அசுவமேதம் உங்களுக்கு உகந்ததாகட்டும். மிகப் பெரிய மகாத்மாவான இந்திரனைப் பற்றிய ஒரு பழங்கதை கேட்கப்படுகிறது அல்லவா — பிரம்மஹத்தியால் சூழப்பட்ட இந்திரன் அசுவமேதத்தால் தூய்மையடைந்தான்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் ராஜசூயம் கைவிடப்பட்டது, ஏனெனில் அது உலகுக்குத் துன்பம் தருவது; லக்ஷ்மணனோ அசுவமேதத்தை முன்மொழிகிறான்; அது தூய்மைப்படுத்துவது, அரசர்களை அழிப்பது அல்ல. இவ்வாறு மூன்று சகோதரர்களின் ஆலோசனை நிறைவுபெறுகிறது — ராமன் யாகத்தை விரும்புகிறான், பரதன் அகிம்சையை, லக்ஷ்மணன் இரண்டையும் இணைப்பதை. அசுவமேதத்தின் முக்கியத்துவம் இந்திரனின் எடுத்துக்காட்டால் நிறுவப்படுகிறது — தேவராஜனும் பிரம்மஹத்திப் பாவத்திலிருந்து இதனாலேயே விடுபட்டான். இந்த முன்மொழிவு ராமாயணத்தின் இறுதிப் பகுதியின் மையம் — அசுவமேதத்தில்தான் குசனும் லவனும் ராமாயணத்தைப் பாடுவதும், சீதையை மீண்டும் காண்பதும் நிகழும். லக்ஷ்மணன் இந்திரனின் கதையைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான்; அது அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் தொடர்கிறது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ரோசதாம் ரகுநந்தன’ (ரகுநந்தனா, உகந்ததாகட்டும்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ரோசதாம் க்ரதுபுங்கவ:’ (யாகங்களுள் சிறந்தது உகந்ததாகட்டும்). ‘எல்லாப் பாவங்களையும் தூய்மைப்படுத்தும்’ என்ற அடைமொழி யாகத்தின் நோக்கத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறது — வெற்றி அல்ல, தூய்மை.

‘நீண்ட கைகளை உடையவரே, முன்பு தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும் இடையிலான மோதல் காலத்தில், உலகத்தால் மதிக்கப்பட்ட விருத்திரன் என்ற பெரிய தைத்தியன் இருந்தான் என்பர். அவன் நூறு யோசனை அகலமும் அதைவிட மூன்று மடங்கு உயரமும் உடையவன்; அன்போடும் பரிவோடும் மூவுலகையும் எல்லாப் பக்கமும் கண்ணோக்கி வந்தான். தர்மம் அறிந்தவனும் நன்றி மறவாதவனும் அறிவில் நிலைபெற்றவனுமான அவன் மிகுந்த கவனத்தோடு செழிப்பான பூமியை அறநெறிப்படி ஆண்டான். அவன் ஆண்டபோது பூமி எல்லா விருப்பங்களையும் சுரந்து தந்தது; மலர்களும் கிழங்குகளும் கனிகளும் சுவை நிறைந்தவையாக இருந்தன. அந்த மகாத்மாவின் பூமி உழாமலேயே விளைந்து செழித்திருந்தது; அப்படிப்பட்ட செழிப்பான, அற்புதத் தோற்றமுடைய அரசை அவன் அனுபவித்தான்.’ லக்ஷ்மணனின் வர்ணனையில் விருத்திரன் தீய அசுரன் அல்லன், அறவுள்ளம் கொண்ட அரசன் — இது வல்கேட் உத்தர காண்டத்தின் தனிச்சிறப்பு. அவன் அரசில் உழாமலேயே விளையும் பூமி — உழவின்றியே தானியம் விளைகிறது — இது சத்திய யுகத்தின் அடையாளம். ஆகவே அவனைக் கொல்வதும் பிரம்மஹத்தி போன்ற பாவத்தை உண்டாக்குகிறது; இது பின்னர் தெளிவாகும். ‘அன்போடும் பரிவோடும்’ என்ற இரு சொற்களால் அவனுடைய உலக அன்பு காட்டப்படுகிறது. அவன் உடலின் பரப்பு மிகப் பெரியது — நூறு யோசனை அகலம், முந்நூறு யோசனை உயரம் — அதனால் அவன் வலிமையின் அளவும் சுட்டப்படுகிறது. ஆறாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ஸ்பீதாம்’ (செழிப்பான), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸர்வாம்’ (முழுவதையும்). பின்னர் அவனைக் கொன்றது எப்படிப் பாவமாயிற்று என்பதை உணர்த்துவதற்காக லக்ஷ்மணன் விருத்திரனின் குணங்களை விரிவாக வர்ணிக்கிறான் — அறவுள்ளம் கொண்டவனைக் கொல்வதும் பிரம்மஹத்திக்கு நிகரானது.

‘அவனுக்கு, “ஒப்பற்ற தவம் செய்வேன்” என்ற எண்ணம் தோன்றியது — தவமே மேலான நன்மை, மற்ற இன்பம் மயக்கமே. அவன் தன் மூத்த மகனான மதுரேசுவரனை நகர மக்களிடம் ஒப்படைத்துவிட்டு, எல்லாத் தேவர்களையும் வாட்டும் கடுந்தவத்தை மேற்கொண்டான். விருத்திரன் தவம் செய்துகொண்டிருக்கையில், இந்திரன் மிகவும் துன்புற்றவன் போல விஷ்ணுவை அணுகி இவ்வாறு சொன்னான் — “நீண்ட கைகளை உடையவரே, தவம் செய்துகொண்டிருக்கும் அவனால் எல்லா உலகங்களும் வெல்லப்பட்டுவிட்டன; அவன் வலிமையானவன், அறவுள்ளம் கொண்டவன், அவனை என்னால் அடக்க முடியாது. தேவர்களின் தலைவரே, அவன் மேலும் தவம் செய்துகொண்டே இருந்தால், உலகங்கள் நிலைத்திருக்கும் வரை அவை அவன் ஆணைக்கு உட்பட்டவையாக இருக்கும். பெரும் வலிமையுடையவரே, பெருந்தன்மையுடைய அவனை நீங்கள் கண்டுகொள்ளாமல் இருக்கிறீர்கள்; தேவர்களின் தலைவரே, நீங்கள் கோபித்தால் விருத்திரன் ஒரு கணமும் நிலைக்கமாட்டான். விஷ்ணுவே, அவன் உங்களோடு அன்புறவில் இணைந்தது முதல் உலகங்களின் தலைமையைப் பெற்றான். அப்படிப்பட்ட நீங்கள் மனவொருமையோடு உலகங்களுக்கு அருள் புரியுங்கள்; நீங்கள் செய்வதால் உலகம் முழுவதும் அமைதியும் நோயின்மையும் பெறும் அல்லவா. விஷ்ணுவே, இந்த விண்ணுலகவாசிகள் அனைவரும் உங்களை எதிர்பார்க்கிறார்கள்; விருத்திரனைக் கொல்லும் பெருஞ்செயலால் அவர்களுக்கு உதவுங்கள். இந்த மகாத்மாக்களுக்கு நீங்கள் எப்போதும் உதவியிருக்கிறீர்கள்; இது மற்றவர்களால் தாங்க முடியாதது; புகலற்றவர்களுக்கு நீங்களே புகலிடம்.”’ இந்திரனின் அச்சம் விருத்திரனின் பாவத்தால் அல்ல, அவன் தவத்தின் வலிமையால் — அவன் தவத்தால் உலகங்களை வென்றுவிடுவான் என்று. இங்கே இந்திரனின் பலவீனம் தெளிவாகிறது — அவனால் தானே முடியவில்லை, விஷ்ணுவைச் சரணடைகிறான். ‘மதுரேசுவரன்’ என்ற சொல் பற்றி அச்சுப் பதிப்பில் ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — திலக உரையாசிரியர் ‘மதுரன் என்ற அரசன்’ என்றும், ராமாயண பூஷண உரையாசிரியர் ‘இனிய, மென்மையான இயல்புடைய அரசன்’ என்றும், ராமாயண சிரோமணி உரையாசிரியர் ‘இனிமையாகப் பேசுவோரின் தலைவன்’ அல்லது ‘மதுரா நகரின் தலைவன்’ என்றும் விளக்குகின்றனர். ‘தவமே மேலான நன்மை, மற்ற இன்பம் மயக்கமே’ என்பது விருத்திரனின் விவேகம் — அவன் அரசின் இன்பத்தை மயக்கமாகக் கருதுகிறான். இந்திரனின் சொல்லில் விஷ்ணுவின்மீது ஒரு குறைகூறலும் உள்ளது — நீங்கள் அவனைக் கண்டுகொள்ளவில்லை, ஆனால் நீங்கள் கோபித்தால் அவன் ஒரு கணமும் நிற்கமாட்டான். ‘புகலற்றவர்களுக்குப் புகலிடம்’ என்பது விஷ்ணுவின் துதி. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தபோ ஹி பரமம் ஸுகம்’ (தவமே மேலான இன்பம்), பதிப்பில் ‘ஸம்மோஹமிதரத்ஸுகம்’ (மற்ற இன்பம் மயக்கம்). இந்திரனின் வேண்டுகோள் அரசியல் நீதியின் பார்வையிலும் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் விருத்திரனைக் கொல்ல விரும்புவது அவன் தீயவன் என்பதால் அல்ல, எதிர்காலத்தைப் பற்றிய அச்சத்தால். இதுவே அவன் பாவத்தின் வேர்; அதற்கான பரிகாரம் அசுவமேதத்தால் நிகழும்.

ರಾಮನೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನೂ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ, ಅಜೇಯವಾದ ಮಹಾಯಜ್ಞವಾದ ಅಶ್ವಮೇಧ ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಲಿ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾಸವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಶಕ್ರನು ಹಯಮೇಧದಿಂದ ಪಾವನನಾದನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಲೋಕಪೀಡಾಕರ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪಾವನವಾದ, ರಾಜರ ವಿನಾಶಕವಲ್ಲದ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇವರಾಜನೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪದಿಂದ ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತನಾದನು. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ರಾಮಾಯಣದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಶ್ವಮೇಧದಲ್ಲೇ ಕುಶ-ಲವರ ರಾಮಾಯಣಗಾನವೂ ಸೀತೆಯ ಪುನರ್ದರ್ಶನವೂ ನಡೆಯುವುವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ರೋಚತಾಂ ರಘುನಂದನ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರೋಚತಾಂ ಕ್ರತುಪುಂಗವಃ’. ‘ಪಾವನಃ ಸರ್ವಪಾಪ್ಮನಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಜಯವಲ್ಲ, ಶುದ್ಧಿ.

‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತನಾದ ವೃತ್ರನೆಂಬ ಮಹಾನ್ ದೈತ್ಯನಿದ್ದನಂತೆ. ಅವನು ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದನು, ಅದರ ಮೂರರಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದನು; ಅನುರಾಗದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನೂ ಆದ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಅವನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯುವ ಕಾಮಧೇನುವಾಗಿತ್ತು; ಹೂಗಳೂ ಬೇರುಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ರಸಭರಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಭೂಮಿ ಉಳದೆಯೇ ಬೆಳೆ ನೀಡುವ ಸುಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ಅಂತಹ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನು ದುಷ್ಟ ಅಸುರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಶೇಷ. ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ‘ಅಕೃಷ್ಟಪಚ್ಯಾ’ — ಉಳದೆಯೇ ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಸತ್ಯಯುಗದ ಲಕ್ಷಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ‘ಅನುರಾಗೇಣ ಸ್ನೇಹಾತ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಲೋಕಪ್ರೇಮ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನ ಶರೀರದ ವಿಸ್ತಾರ ಅತಿ ಮಹತ್ತು — ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರ, ಮುನ್ನೂರು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಫೀತಾಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಂ’. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವೃತ್ರನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಧೆಯ ಪಾಪ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ವಧೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ.

‘ಅವನಿಗೆ “ಅನುಪಮವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವೆನು” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ತಪಸ್ಸೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಇತರ ಸುಖ ಸಮ್ಮೋಹವಷ್ಟೆ. ಅವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಮಧುರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪೌರರ ಮೇಲೆ ನೇಮಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತಪಿಸುತ್ತಾ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ವೃತ್ರನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ವಾಸವನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಂತೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವನು ಬಲವಂತ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ಇವನು ಇನ್ನೂ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೆ ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವು ಇವನ ವಶವರ್ತಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮಹಾಬಲನೇ, ಆ ಪರಮೋದಾರನನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನೀನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ವೃತ್ರನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಉಳಿಯಲಾರನು. ವಿಷ್ಣುವೇ, ಅವನು ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದನೋ ಅಂದಿನಿಂದ ಅವನು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಂತಹ ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕೃಪೆಮಾಡು; ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಶಾಂತವೂ ರೋಗರಹಿತವೂ ಆಗುವುದು. ವಿಷ್ಣುವೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ವೃತ್ರನ ಮಹಾವಧೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡು. ನೀನೇ ಈ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಹಾಯಮಾಡಿರುವೆ; ಇದು ಇತರರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ, ನೀನೇ ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರ ಗತಿ.”’ ಇಂದ್ರನ ಭಯ ವೃತ್ರನ ಪಾಪದಿಂದಲ್ಲ, ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ — ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾನೇ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಧುರೇಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ತಿಲಕಕಾರರು ‘ಮಧುರನೆಂಬ ರಾಜ’, ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣಕಾರರು ‘ಮಧುರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಆದ ಸ್ವಭಾವದ ರಾಜ’, ರಾಮಾಯಣಶಿರೋಮಣಿಕಾರರು ‘ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಒಡೆಯ’ ಅಥವಾ ‘ಮಧುರಾನಗರಿಯ ಸ್ವಾಮಿ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಪೋ ಹಿ ಪರಮಂ ಶ್ರೇಯಃ ಸಮ್ಮೋಹಮಿತರತ್ಸುಖಮ್’ ಎಂಬುದು ವೃತ್ರನ ವಿವೇಕ — ಅವನು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಮೋಹವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಉಪಾಲಂಭವೂ ಇದೆ — ನೀನು ಅವನನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲಲಾರನು. ‘ಅಗತೀನಾಂ ಗತಿಃ’ (ಗತಿಯಿಲ್ಲದವರ ಗತಿ) ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತುತಿ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಪೋ ಹಿ ಪರಮಂ ಸುಖಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಮ್ಮೋಹಮಿತರತ್ಸುಖಮ್’. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವೃತ್ರನನ್ನು ದುಷ್ಟತನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಭಯದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಪಾಪದ ಮೂಲ; ಅದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಅಶ್ವಮೇಧದಿಂದ ಆಗುವುದು.

രാമനും മഹാത്മാവായ ഭരതനും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ രഘുനന്ദനനോട് ഈ ശുഭമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, സകലപാപങ്ങളെയും പവിത്രമാക്കുന്ന ദുർധർഷമായ മഹായജ്ഞമായ അശ്വമേധം അങ്ങേക്ക് ഇഷ്ടമാകട്ടെ. മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രനെക്കുറിച്ച് ഒരു പഴയ വൃത്താന്തം കേൾക്കപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ — ബ്രഹ്മഹത്യയാൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട ഇന്ദ്രൻ അശ്വമേധത്താൽ പവിത്രനാക്കപ്പെട്ടു.’ മുൻസർഗത്തിൽ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതായതിനാൽ രാജസൂയം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ പവിത്രീകരിക്കുന്നതും രാജാക്കന്മാരെ നശിപ്പിക്കാത്തതുമായ അശ്വമേധം നിർദേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ആലോചന പൂർണമാകുന്നു — രാമൻ യജ്ഞം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഭരതൻ അഹിംസ, ലക്ഷ്മണൻ ഇവ രണ്ടിന്റെയും സമന്വയം. അശ്വമേധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം ഇന്ദ്രന്റെ ഉദാഹരണത്താൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവരാജൻപോലും ബ്രഹ്മഹത്യാപാപത്തിൽനിന്ന് ഇതിലൂടെയാണു മോചിതനായത്. ഈ നിർദേശമാണ് രാമായണത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അശ്വമേധത്തിൽത്തന്നെയാണ് കുശലവന്മാരുടെ രാമായണഗാനവും സീതയുടെ പുനർദർശനവും ഉണ്ടാകുക. ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രന്റെ കഥ പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു; അത് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ തുടരുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘രോചതാം രഘുനന്ദന’ (രഘുനന്ദനാ, ഇഷ്ടമാകട്ടെ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘രോചതാം ക്രതുപുംഗവഃ’ (ക്രതുശ്രേഷ്ഠം ഇഷ്ടമാകട്ടെ). ‘പാവനഃ സർവപാപ്മനാം’ (സകലപാപങ്ങളെയും പവിത്രമാക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രയോജനം വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിജയമല്ല, ശുദ്ധിയാണ് ലക്ഷ്യം.

‘മഹാബാഹോ, പണ്ട് ദേവാസുരന്മാരുടെ കാലത്ത് ലോകസമ്മതനായ വൃത്രൻ എന്നൊരു മഹാനായ ദൈതേയൻ ഉണ്ടായിരുന്നുവത്രേ. അവൻ നൂറു യോജന വിസ്താരവും അതിന്റെ മൂന്നിരട്ടി ഉയരവുമുള്ളവനായിരുന്നു; അനുരാഗത്തോടെയും സ്നേഹത്തോടെയും അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും എല്ലായിടത്തും നോക്കിക്കണ്ടു. ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും ബുദ്ധിയിൽ ഉറച്ചവനുമായ അവൻ ഏകാഗ്രതയോടെ ധർമമനുസരിച്ച് സമൃദ്ധമായ ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. അവൻ ഭരിച്ചിരുന്നപ്പോൾ ഭൂമി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നതായിരുന്നു; പൂക്കളും കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും രസമുള്ളവയായിരുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭൂമി ഉഴാതെതന്നെ വിളയുന്നതും സമ്പന്നവുമായിരുന്നു; അത്ര സമൃദ്ധവും അദ്ഭുതദർശനവുമായ രാജ്യം അവൻ അനുഭവിച്ചു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വർണനയിൽ വൃത്രൻ ദുഷ്ടനായ അസുരനല്ല, ധർമാത്മാവായ രാജാവാണ് — ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. അവന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഭൂമി ‘അകൃഷ്ടപച്യാ’ — ഉഴാതെതന്നെ ധാന്യം വിളയുന്നത് — ഇതു സത്യയുഗത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ വധവും ബ്രഹ്മഹത്യപോലെ പാപം ജനിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ടു വ്യക്തമാകും. ‘അനുരാഗേണ സ്നേഹാത്’ (അനുരാഗത്തോടെയും സ്നേഹത്തോടെയും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവന്റെ ലോകപ്രേമം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ വലുപ്പം അതിമഹത്താണ് — നൂറു യോജന വിസ്താരം, മുന്നൂറു യോജന ഉയരം; അതിലൂടെ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സ്ഫീതാം’ (സമൃദ്ധമായ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സർവാം’ (മുഴുവൻ). മുന്നോട്ട് അവന്റെ വധത്തിന്റെ പാപം എങ്ങനെയുണ്ടായി എന്നു മനസ്സിലാക്കാനായി ലക്ഷ്മണൻ വൃത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ധർമാത്മാവിന്റെ വധവും ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യമാണ്.

‘“അനുത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്യണം” എന്ന ചിന്ത അവനിൽ ഉദിച്ചു — തപസ്സാണല്ലോ പരമമായ ശ്രേയസ്സ്, മറ്റുള്ള സുഖമെല്ലാം മോഹമാണ്. മൂത്ത പുത്രനായ മധുരേശ്വരനെ പൗരന്മാരുടെ ചുമതലയേൽപ്പിച്ച് അവൻ സകലദേവന്മാരെയും തപിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഉഗ്രമായ തപസ്സ് ആരംഭിച്ചു. വൃത്രൻ തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ ഇന്ദ്രൻ അത്യന്തം ആർത്തനെപ്പോലെ വിഷ്ണുവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “മഹാബാഹോ, തപസ്സു ചെയ്യുന്ന അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ജയിച്ചിരിക്കുന്നു; ബലവാനും ധർമാത്മാവുമായ അവനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല. സുരേശ്വരാ, അവൻ ഇനിയും തപസ്സു തുടർന്നാൽ ലോകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം അവ അവന്റെ വശവർത്തികളായിരിക്കും. മഹാബലാ, പരമോദാരനായ അവനെ അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; സുരേശ്വരാ, അങ്ങു കോപിച്ചാൽ വൃത്രൻ ഒരു ക്ഷണംപോലും നിലനിൽക്കുകയില്ല. വിഷ്ണോ, അങ്ങയുമായി പ്രീതിബന്ധം ഉണ്ടായതുമുതലാണ് അവൻ ലോകങ്ങളുടെ നാഥത്വം നേടിയത്. അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ് ഏകാഗ്രതയോടെ ലോകങ്ങൾക്കു പ്രസാദം നൽകിയാലും; അങ്ങു ചെയ്യുന്നതിനാലാണല്ലോ ലോകം മുഴുവനും ശാന്തവും ദുഃഖരഹിതവുമാകുന്നത്. വിഷ്ണോ, ഈ ദേവന്മാരെല്ലാം അങ്ങയെ ഉറ്റുനോക്കുന്നു; വൃത്രവധം എന്ന മഹാകർമത്താൽ അവരെ സഹായിച്ചാലും. ഈ മഹാത്മാക്കളെ അങ്ങ് എന്നും സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടല്ലോ; ഇതു മറ്റുള്ളവർക്കു താങ്ങാനാവാത്തതാണ്; ഗതിയില്ലാത്തവരുടെ ഗതി അങ്ങാണ്.”’ ഇന്ദ്രന്റെ ഭയം വൃത്രന്റെ പാപത്താലല്ല, അവന്റെ തപോബലത്താലാണ് — തപസ്സുകൊണ്ട് അവൻ ലോകങ്ങളെ ജയിച്ചേക്കും എന്ന്. ഇവിടെ ഇന്ദ്രന്റെ ദൗർബല്യം വ്യക്തമാണ് — സ്വയം കഴിയാതെ അദ്ദേഹം വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ‘മധുരേശ്വരം’ എന്ന പദത്തെക്കുറിച്ച് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — തിലകകാരൻ ‘മധുരൻ എന്ന രാജാവ്’ എന്നും, രാമായണഭൂഷണകാരൻ ‘മധുരവും സൗമ്യവുമായ സ്വഭാവമുള്ള രാജാവ്’ എന്നും, രാമായണശിരോമണികാരൻ ‘മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ഈശ്വരൻ’ എന്നോ ‘മധുരാനഗരിയുടെ സ്വാമി’ എന്നോ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘തപോ ഹി പരമം ശ്രേയഃ സമ്മോഹമിതരത്സുഖം’ (തപസ്സാണു പരമശ്രേയസ്സ്, മറ്റുള്ള സുഖം മോഹം) എന്നത് വൃത്രന്റെ വിവേകമാണ് — അവൻ രാജ്യസുഖത്തെ മോഹമായി കരുതുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കിൽ വിഷ്ണുവിനോടുള്ള ഒരു പരിഭവവുമുണ്ട് — അങ്ങ് അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അങ്ങയുടെ കോപത്തിൽ അവൻ ഒരു ക്ഷണംപോലും നിലനിൽക്കില്ല. ‘അഗതീനാം ഗതിഃ’ (ഗതിയില്ലാത്തവരുടെ ഗതി) എന്നതു വിഷ്ണുസ്തുതിയാണ്. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘തപോ ഹി പരമം സുഖം’ (തപസ്സാണു പരമസുഖം), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സമ്മോഹമിതരത്സുഖം’. ഇന്ദ്രന്റെ പ്രാർഥന രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിലും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ദുഷ്ടനായതുകൊണ്ടല്ല, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം വൃത്രനെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാപത്തിന്റെ മൂലം; അതിന്റെ പ്രായശ്ചിത്തം അശ്വമേധത്താൽ ഉണ്ടാകും.

When Rāma and the great-souled Bharata had spoken, Lakṣmaṇa addressed the joy of the Raghus with auspicious words: "Joy of the Raghus, let the horse-sacrifice find favour with you, that great and invincible sacrifice which purifies from every sin. For we hear an ancient tale of the great-souled Vāsava: when Śakra was enveloped by the sin of slaying a brahmin, it was the horse-sacrifice that made him pure." In the previous sarga the rājasūya was set aside because it would bring suffering on the world; Lakṣmaṇa now proposes the horse-sacrifice, which purifies and does not destroy kings. So the counsel of the three brothers is complete: Rāma wants a sacrifice, Bharata wants no bloodshed, and Lakṣmaṇa reconciles the two. He shows the power of the horse-sacrifice by the example of Indra, for even the king of the gods was freed by it from the sin of brahmin-slaying. This proposal is the centre of the last part of the Rāmāyaṇa, for it is at the horse-sacrifice that Kuśa and Lava will sing the Rāmāyaṇa and Sītā will be seen once more. Lakṣmaṇa begins the story of Indra here and carries it through the next two sargas. The epithet "purifier of all sins" makes the aim of the sacrifice plain: not conquest but purification.

"Long ago, mighty-armed one, they say, when gods and demons were at war, there was a great Daitya named Vṛtra, honoured by the worlds. He was a hundred yojanas broad and three times as high, and he looked upon the three worlds on every side with fondness and love. He knew dharma, he was grateful and steady in understanding, and he ruled the prosperous earth righteously and with a collected mind. While he ruled, the earth yielded every desire, and flowers, roots and fruits were full of flavour. Under that great soul the earth ripened its crops without ploughing and was richly endowed, and he enjoyed a kingdom so flourishing that it was a wonder to behold." In Lakṣmaṇa's telling Vṛtra is no wicked demon but a righteous king. In his realm crops ripened without the plough, a mark of the golden age. That is why killing him too brought a sin like the slaying of a brahmin, as will soon become clear. "With fondness and love" shows his love for the worlds. The vastness of his body, a hundred yojanas broad and three hundred high, hints at the measure of his strength. Lakṣmaṇa dwells on Vṛtra's virtues so that we understand why his killing was a sin: to kill a righteous soul is equal to killing a brahmin.

"Then the thought arose in him, 'Let me practise the highest austerity; for austerity is the supreme good, and every other happiness is delusion.' He placed his eldest son Madhureśvara over the citizens and undertook fierce austerities that made all the gods burn. While Vṛtra practised his penance, Vāsava, as though in great distress, went to Viṣṇu and said: 'Mighty one, by his austerity he has conquered all the worlds. He is strong and righteous, and I shall not be able to control him. If he goes on with his penance, lord of the gods, the worlds will be subject to him for as long as they endure. Yet you pay no heed to him, noble as he is, though if you were angered, lord of the gods, Vṛtra would not last a moment. Ever since he entered into friendship with you, Viṣṇu, he has held lordship over the worlds. So, with your mind collected, show favour to the worlds; by your deed the whole world would be calm and free of affliction. All these dwellers in heaven look to you, Viṣṇu. Help them by the great deed of killing Vṛtra. You have always helped these great beings; this task is beyond the strength of others, and you are the refuge of those who have no refuge.'" Indra fears not Vṛtra's wickedness but the power of his penance, lest he conquer the worlds by it. Indra's weakness is plain: he cannot act himself and runs to Viṣṇu for shelter. Vṛtra's own words show his discernment, for he counts the pleasures of kingship as delusion. In Indra's plea there is a reproach to Viṣṇu too, "you ignore him, yet if you were angered he would not last a moment", and "refuge of those who have no refuge" is his praise of Viṣṇu. Seen as a matter of statecraft, Indra wants Vṛtra dead not for any wickedness but out of fear of what might come, and that is the root of his sin, for which the horse-sacrifice will be the atonement.