अक्लिष्टकर्मणः रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थः कुमारौ आहूय राघवाय न्यवेदयत्। प्राप्तौ उभौ भरतलक्ष्मणौ दृष्ट्वा रामः तौ परिष्वज्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘मया द्विजकार्यम् अनुत्तमं यथातथ्यं कृतम्; हे राघवौ, अथो भूयः धर्मसेतुं कर्तुम् इच्छामि। अक्षयः अव्ययः च धर्मसेतुः मम मतः, धर्मप्रवचनं सर्वपापप्रणाशनं च। आत्मभूताभ्यां युवाभ्यां सहितः अनुत्तमं राजसूयं यष्टुम् इच्छामि; तत्र हि शाश्वतः धर्मः। शत्रुनिबर्हणः मित्रः सुहुतेन सुयज्ञेन राजसूयेन इष्ट्वा वरुणत्वम् उपागमत्। धर्मवित् सोमः अपि धर्मेण राजसूयेन इष्ट्वा सर्वलोकेषु कीर्तिं शाश्वतं स्थानं च प्राप्तवान्। अस्मिन् अहनि यत् श्रेयः, तत् मया सह चिन्त्यताम्; हितम् आयतियुक्तं च प्रयतौ वक्तुम् अर्हथः।’ रामः शम्बूकवधेन ब्राह्मणपुत्रस्य जीवनेन च धर्मस्य रक्षणं कृतवान्; इदानीं सः धर्मसेतुं — धर्मस्य स्थायि आधारं — स्थापयितुम् इच्छति। राजसूयः सम्राजां यज्ञः, यस्मिन् सर्वे राजानः करं ददति। रामः स्वयं निर्णयं न करोति, भ्रातॄन् मन्त्रयते — एषः तस्य शासनस्य लक्षणम्। मित्रसोमयोः उदाहरणेन राजसूयस्य फलं दर्शितम्। चतुर्थः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अस्मिन् सर्गे कथा नूतनां दिशं गृह्णाति — अगस्त्यकथानां श्रवणात् परं रामः राज्यकार्ये प्रवर्तते। ‘अक्षयः अव्ययः धर्मसेतुः’ इति वचनेन सः यज्ञं न केवलं स्वकीर्त्यर्थं, अपि तु लोकस्य धर्मरक्षणार्थं मन्यते। भ्रातॄन् ‘आत्मभूतौ’ इति वदन् सः तयोः प्रति स्वप्रेम प्रकाशयति। मित्रः इति आदित्यः, सोमः इति चन्द्रः — उभौ राजसूयेन उन्नतिं प्राप्तवन्तौ इति पुराणप्रसिद्धिः। रामः पृच्छति ‘अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयः’ — सः शीघ्रं निर्णयम् इच्छति, तथापि मन्त्रणां विना न करोति।

राघवस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः भरतः प्राञ्जलिः भूत्वा एतत् वाक्यम् उवाच — ‘हे साधो, त्वयि परः धर्मः, त्वयि सर्वा वसुंधरा प्रतिष्ठिता, हे महाबाहो, हे अमितविक्रम, यशः च। सर्वे महीपालाः त्वां महात्मानं प्रजापतिम् अमराः इव, यथा वयं लोकनाथं, निरीक्षन्ते। हे राजन्, हे महाबल, पुत्राः पितरम् इव त्वां पश्यन्ति; हे राघव, पृथिव्यां प्राणिनाम् अपि त्वं गतिभूतः असि। हे नृप, सः त्वं एवंविधं यज्ञं कथम् आहर्तासि, यत्र पृथिव्यां राजवंशानां विनाशः दृश्यते? हे राजन्, पृथिव्यां ये पुरुषाः पौरुषम् आगताः, तेषां सर्वेषां तत्र सर्वकोपजः संक्षयः भविष्यति। हे पुरुषशार्दूल, हे अतुलविक्रम, सर्वं गुणैः तव वशे वर्तते; पृथिवीं हन्तुं न अर्हसि।’ भरतस्य तर्कः सूक्ष्मः — राजसूये सर्वे राजानः वशीकर्तव्याः, ये न नमन्ति ते युद्धे हन्तव्याः; अतः सः यज्ञः राजवंशानां विनाशकः। किन्तु रामस्य वशे सर्वं पूर्वम् एव वर्तते, अतः तस्य आवश्यकता एव नास्ति। भरतः स्तुत्या आरभते, ततः एव आपत्तिं वदति — एषः विनयस्य मार्गः। पञ्चदशे मुद्रणे ‘सर्वं’, समीक्षिते ‘स त्वं’। भरतः रामं पितरं प्रजापतिं लोकनाथं च इति त्रिधा वर्णयति — राजानः तं पितरम् इव, प्राणिनः गतिम् इव, भ्रातरः नाथम् इव पश्यन्ति। एतादृशस्य राज्ञः राजसूयः अनावश्यकः, यतः सः पूर्वम् एव सर्वेषां सम्राट्। भरतस्य अहिंसाबुद्धिः अत्र स्पष्टा — सः युद्धेन राज्ञां विनाशं न इच्छति। भरतः पूर्वम् अपि रामस्य पादुके सिंहासने स्थापयित्वा धर्मेण राज्यं रक्षितवान्; तस्य वचनस्य पृष्ठे दीर्घः अनुभवः।

भरतस्य तत् अमृतमयम् इव वाक्यं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे। सः कैकेय्याः आनन्दवर्धनं शुभं वाक्यम् उवाच — ‘हे अनघ, अद्य तव वचने प्रीतः अस्मि, परितुष्टः अस्मि। हे पुरुषव्याघ्र, त्वया इदम् अक्लीबं धर्मसमागतं पृथिव्याः परिपालनं वचनं व्याहृतम्। हे धर्मज्ञ, अस्मत् अभिप्रायात् एष्यत् राजसूयात् क्रतूत्तमात् तव सुव्याहृतेन निवर्तयामि। विचक्षणैः लोकपीडाकरं कर्म न कर्तव्यम्; हे लक्ष्मणपूर्वज, बालानाम् अपि शुभं वाक्यं ग्राह्यम्; तस्मात्, हे महाबल, ते साधु युक्तं वाक्यं शृणोमि।’ रामस्य महत्त्वं अत्र स्पष्टम् — सः अनुजस्य वचनम् अपि आदरेण स्वीकरोति, स्वसंकल्पं च त्यजति। ‘बालानामपि शुभं वाक्यं ग्राह्यम्’ इति नीतिवाक्यं सर्वकालिकम्। भरतः ‘लक्ष्मणपूर्वज’ इति सम्बोधितः, कैकेय्याः आनन्दवर्धनः इति च। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः अश्वमेधं प्रस्तौति, यः लोकपीडाकरः न। विंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य प्रथमौ अर्धौ वुल्गेटमात्रौ; समीक्षितस्य एकोनविंशश्लोकस्य पूर्वार्धं ‘प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः’ इति पङ्क्तिः मुद्रणे नास्ति। रामः संकल्पं त्यजन् अपि न खिद्यते, अपि तु प्रहृष्टः भवति — यतः तस्य भ्रातुः बुद्धिः धर्मानुसारिणी। ‘अक्लीबम्’ इति पदेन भरतस्य वचनस्य धैर्यं प्रशंसति — ज्येष्ठस्य संकल्पस्य विरोधः अपि धर्मार्थं कर्तव्यः। एवं रामस्य राज्ये मन्त्रणायाः स्वातन्त्र्यं दृश्यते। भरतस्य ‘बाल’ इति निर्देशः स्नेहात्, न तु अवज्ञया।

అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని మాట విని ద్వారపాలకుడు ఇద్దరు కుమారులను పిలిచి రాఘవునికి నివేదించాడు. వచ్చిన భరత లక్ష్మణులు ఇద్దరినీ చూసి రాముడు వారిని కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — ‘ద్విజుని కోసం చేయవలసిన ఉత్తమ కార్యాన్ని నేను యథాతథంగా నెరవేర్చాను; రాఘవులారా, ఇప్పుడు మళ్ళీ ధర్మసేతువును నిర్మించాలని కోరుకుంటున్నాను. ధర్మసేతువు క్షయం లేనిదీ నాశం లేనిదీ అని నా అభిప్రాయం, ధర్మప్రవచనం సమస్త పాపాలనూ నశింపజేస్తుంది. నాకు ఆత్మస్వరూపులైన మీ ఇద్దరితో కలిసి ఉత్తమమైన రాజసూయం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను; అందులో శాశ్వతమైన ధర్మం ఉంది. శత్రుసంహారకుడైన మిత్రుడు చక్కగా హోమం చేయబడిన, చక్కని యజ్ఞమైన రాజసూయంతో యజించి వరుణత్వాన్ని పొందాడు. ధర్మజ్ఞుడైన సోముడు కూడా ధర్మబద్ధంగా రాజసూయంతో యజించి సమస్త లోకాలలో కీర్తినీ శాశ్వత స్థానాన్నీ పొందాడు. ఈ రోజు ఏది శ్రేయస్కరమో దానిని నాతో కలిసి ఆలోచించండి; హితమైనదీ భవిష్యత్తులో మేలు చేసేదీ జాగ్రత్తగా చెప్పాలి.’ రాముడు శంబూకవధతో, బ్రాహ్మణపుత్రుని పునర్జీవనంతో ధర్మాన్ని రక్షించాడు; ఇప్పుడు అతడు ధర్మసేతువును — ధర్మానికి స్థిరమైన ఆధారాన్ని — స్థాపించాలనుకుంటున్నాడు. రాజసూయం సామ్రాట్టుల యజ్ఞం, అందులో రాజులందరూ కప్పం చెల్లిస్తారు. రాముడు తానే నిర్ణయించడు, సోదరులతో మంత్రాలోచన చేస్తాడు — ఇది అతని పాలనా లక్షణం. మిత్ర సోముల ఉదాహరణతో రాజసూయపు ఫలం చూపబడింది. నాలుగవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; ఈ సర్గలో కథ కొత్త దిశను తీసుకుంటుంది — అగస్త్యుని కథలు విన్న తరువాత రాముడు రాజ్యకార్యంలో ప్రవర్తిస్తాడు. ‘క్షయం లేనిదీ నాశం లేనిదీ అయిన ధర్మసేతువు’ అనే మాటతో అతడు యజ్ఞాన్ని తన కీర్తి కోసం మాత్రమే కాక లోకపు ధర్మరక్షణ కోసం భావిస్తున్నాడు. సోదరులను ‘ఆత్మస్వరూపులు’ అని చెపుతూ వారి పట్ల తన ప్రేమను ప్రకటిస్తున్నాడు. మిత్రుడు అంటే ఆదిత్యుడు, సోముడు అంటే చంద్రుడు — ఇద్దరూ రాజసూయంతో ఉన్నతిని పొందారని పురాణ ప్రసిద్ధి. రాముడు ‘ఈ రోజు ఏది శ్రేయస్కరమో’ అని అడుగుతున్నాడు — అతడు త్వరగా నిర్ణయం కోరుతున్నాడు, అయినప్పటికీ మంత్రాలోచన లేకుండా చేయడు.

రాఘవుని ఈ మాట విని వాక్చతురుడైన భరతుడు చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘సాధూ, నీలో పరమ ధర్మం ఉంది, నీలోనే సమస్త భూమి ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, మహాబాహూ, అమితవిక్రమా, కీర్తి కూడా నీలోనే ఉంది. దేవతలు ప్రజాపతిని చూసినట్లు, మేము లోకనాథుని చూసినట్లు, రాజులందరూ మహాత్ముడవైన నిన్ను చూస్తారు. రాజా, మహాబలా, పుత్రులు తండ్రిని చూసినట్లు నిన్ను చూస్తారు; రాఘవా, భూమిపై ప్రాణులకు కూడా నీవే గతివి. రాజా, అలాంటి నీవు, భూమిపై రాజవంశాల వినాశం కనిపించే ఇలాంటి యజ్ఞాన్ని ఎలా చేస్తావు? రాజా, భూమిపై పౌరుషం గల పురుషులందరికీ దానిలో సర్వత్రా కోపం వల్ల పుట్టే వినాశం కలుగుతుంది. పురుషశార్దూలా, అతులవిక్రమా, సర్వమూ నీ గుణాల వల్ల నీకు వశమై ఉంది; భూమిని హింసించకూడదు.’ భరతుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — రాజసూయంలో రాజులందరినీ వశపరచుకోవాలి, లొంగనివారిని యుద్ధంలో చంపాలి; అందువల్ల ఆ యజ్ఞం రాజవంశాలను నాశనం చేసేది. కాని సర్వమూ ఇప్పటికే రామునికి వశమై ఉంది, అందువల్ల దాని అవసరమే లేదు. భరతుడు స్తుతితో ఆరంభించి, ఆ తరువాతనే అభ్యంతరం చెపుతున్నాడు — ఇది వినయమార్గం. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సర్వం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స త్వం’ (అలాంటి నీవు). భరతుడు రాముని తండ్రి, ప్రజాపతి, లోకనాథుడు అని మూడు విధాల వర్ణిస్తున్నాడు — రాజులు అతనిని తండ్రిలా, ప్రాణులు గతిలా, సోదరులు నాథునిలా చూస్తారు. ఇలాంటి రాజుకు రాజసూయం అనవసరం, ఎందుకంటే అతడు ఇప్పటికే అందరికీ సామ్రాట్టు. భరతుని అహింసాబుద్ధి ఇక్కడ స్పష్టం — యుద్ధంతో రాజుల వినాశాన్ని అతడు కోరుకోడు. భరతుడు పూర్వం కూడా రాముని పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని రక్షించాడు; అతని మాట వెనుక దీర్ఘ అనుభవం ఉంది.

భరతుని అమృతమయమైన ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. కైకేయికి ఆనందాన్ని పెంచే భరతునితో అతడు శుభకరమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘అనఘా, ఈ రోజు నీ మాటతో ప్రీతి చెందాను, పరితృప్తుడనయ్యాను. పురుషవ్యాఘ్రా, నీవు పలికిన ఈ మాట ధైర్యంతో కూడినది, ధర్మసమ్మతమైనది, భూమిని పరిపాలించేది. ధర్మజ్ఞా, నీ చక్కని మాట వల్ల నా అభిప్రాయంలో రాబోతున్న, క్రతువులలో ఉత్తమమైన రాజసూయం నుండి వెనక్కి తగ్గుతున్నాను. వివేకవంతులు లోకానికి పీడ కలిగించే కర్మ చేయకూడదు; లక్ష్మణునికి అన్నా, బాలుల శుభవాక్యాన్ని కూడా స్వీకరించాలి; అందువల్ల మహాబలా, నీ యుక్తమైన మంచి మాటను వింటున్నాను.’ రాముని గొప్పతనం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు తమ్ముని మాటను కూడా ఆదరంతో స్వీకరించి తన సంకల్పాన్ని వదులుకుంటున్నాడు. ‘బాలుల శుభవాక్యాన్ని కూడా స్వీకరించాలి’ అనే నీతివాక్యం సర్వకాలికమైనది. భరతుడు ‘లక్ష్మణునికి అన్న’ అనీ, ‘కైకేయికి ఆనందాన్ని పెంచేవాడు’ అనీ సంబోధించబడ్డాడు. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు లోకానికి పీడ కలిగించని అశ్వమేధాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని మొదటి రెండు అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలోని 19వ శ్లోకపు పూర్వార్ధ పంక్తి ‘ప్రజానాం పాలనం ధర్మో రాజ్ఞాం యజ్ఞేన సంమితః’ (ప్రజాపాలనమే రాజులకు యజ్ఞంతో సమానమైన ధర్మం) ముద్రణలో లేదు. రాముడు సంకల్పాన్ని వదులుకుంటున్నప్పటికీ ఖేదపడడు, పైగా ఆనందిస్తాడు — ఎందుకంటే తన సోదరుని బుద్ధి ధర్మానుసారమైనది. ‘అక్లీబం’ (ధైర్యంతో కూడినది) అనే పదంతో భరతుని మాటలోని ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తున్నాడు — ధర్మం కోసం అన్నగారి సంకల్పాన్ని ఎదిరించడం కూడా కర్తవ్యమే. ఇలా రాముని రాజ్యంలో మంత్రాలోచన స్వాతంత్ర్యం కనిపిస్తుంది. భరతుని ‘బాలుడు’ అని నిర్దేశించడం స్నేహంతోనే, అవజ్ఞతో కాదు.

களங்கமற்ற செயலுடைய ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு, வாயிற்காவலன் இளவரசர் இருவரையும் அழைத்து வந்து ராகவனிடம் தெரிவித்தான். வந்துசேர்ந்த பரதனையும் லக்ஷ்மணனையும் கண்டு ராமன் அவர்களை அணைத்துக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான் — ‘அந்தணருக்கான உயர்ந்த காரியத்தை நான் உள்ளபடியே செய்து முடித்தேன்; ராகவர்களே, இனி மேலும் தர்மசேது (அறத்தின் அணை) ஒன்றை அமைக்க விரும்புகிறேன். தர்மசேது அழிவற்றது, குறைவற்றது என்பது என் கருத்து; அறத்தை எடுத்துரைப்பது எல்லாப் பாவங்களையும் அழிப்பது. என் உயிர் போன்ற உங்கள் இருவரோடும் சேர்ந்து உயர்ந்த ராஜசூய யாகம் செய்ய விரும்புகிறேன்; அதில் நிலையான தர்மம் உள்ளது அல்லவா. பகைவரை அழிக்கும் மித்திரன் நன்கு ஹோமம் செய்யப்பட்ட சிறந்த ராஜசூய யாகத்தைச் செய்து வருணத்தன்மையை அடைந்தான். தர்மம் அறிந்த சோமனும் அறநெறிப்படி ராஜசூயம் செய்து எல்லா உலகங்களிலும் புகழையும் நிலையான இடத்தையும் பெற்றான். இன்று எது நன்மையானதோ அதை என்னோடு சேர்ந்து சிந்தியுங்கள்; நலமானதும் எதிர்காலத்துக்கு உகந்ததுமானதைக் கவனமாக எடுத்துச் சொல்லுங்கள்.’ ராமன் சம்பூக வதத்தாலும் அந்தணரின் மகனை உயிர்ப்பித்ததாலும் தர்மத்தைக் காத்தான்; இப்போது அவன் தர்மசேதுவை — தர்மத்துக்கு நிலையான அடிப்படையை — நிறுவ விரும்புகிறான். ராஜசூயம் சக்கரவர்த்திகளின் யாகம்; அதில் எல்லா அரசர்களும் கப்பம் செலுத்துவார்கள். ராமன் தானே முடிவெடுக்கவில்லை, தம்பியரோடு ஆலோசிக்கிறான் — இது அவன் ஆட்சியின் அடையாளம். மித்திரன், சோமன் ஆகியோரின் எடுத்துக்காட்டால் ராஜசூயத்தின் பலன் காட்டப்படுகிறது. நான்காம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை புதிய திசையில் திரும்புகிறது — அகஸ்தியரின் கதைகளைக் கேட்ட பின் ராமன் அரசுப் பணியில் ஈடுபடுகிறான். ‘அழிவற்ற, குறைவற்ற தர்மசேது’ என்ற சொல்லால் அவன் யாகத்தைத் தன் புகழுக்காக மட்டுமன்றி, உலகின் தர்மத்தைக் காப்பதற்காகவும் கருதுகிறான். தம்பியரை ‘என் உயிர் போன்றவர்கள்’ என்று சொல்வதன் மூலம் அவர்களிடம் தனக்குள்ள அன்பை வெளிப்படுத்துகிறான். மித்திரன் ஆதித்தன், சோமன் சந்திரன் — இருவரும் ராஜசூயத்தால் உயர்வடைந்தவர்கள் என்பது புராணப் பிரசித்தி. ‘இன்று எது நன்மையானதோ’ என்று ராமன் கேட்கிறான் — அவன் விரைவான முடிவை விரும்புகிறான், இருப்பினும் ஆலோசனையின்றி எதையும் செய்வதில்லை.

ராகவனின் இந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, சொல்வன்மை மிக்க பரதன் கைகூப்பி இவ்வாறு சொன்னான் — ‘சான்றோரே, உங்களிடம் மேலான தர்மம் உள்ளது; நீண்ட கைகளை உடையவரே, அளவற்ற வீரமுடையவரே, உங்களிடமே பூமி முழுவதும் புகழும் நிலைபெற்றுள்ளன. தேவர்கள் பிரஜாபதியைப் பார்ப்பதுபோலவும், நாங்கள் உலகத் தலைவரைப் பார்ப்பதுபோலவும், எல்லா மன்னர்களும் மகாத்மாவான உங்களை நோக்குகிறார்கள். அரசே, பெரும் வலிமையுடையவரே, மகன்கள் தந்தையைப் பார்ப்பதுபோல் அவர்கள் உங்களைப் பார்க்கிறார்கள்; ராகவா, பூமியில் உயிர்களுக்கும் நீங்களே புகலிடமாக இருக்கிறீர்கள். அரசே, அப்படிப்பட்ட நீங்கள், பூமியில் அரச வம்சங்களின் அழிவு காணப்படும் இப்படிப்பட்ட யாகத்தை எப்படிச் செய்யலாம்? அரசே, பூமியில் ஆண்மை பெற்ற மனிதர்கள் அனைவருக்கும் அதில் எல்லோருடைய கோபத்தாலும் உண்டாகும் அழிவு நேரும். மனிதருள் புலியே, ஒப்பற்ற வீரமுடையவரே, அனைத்தும் உங்கள் குணங்களால் உங்கள் வசத்தில் உள்ளன; பூமியை அழிக்கலாகாது.’ பரதனின் வாதம் நுட்பமானது — ராஜசூயத்தில் எல்லா அரசர்களையும் அடிபணியச் செய்ய வேண்டும், பணியாதவர்களைப் போரில் கொல்ல வேண்டும்; ஆகவே அந்த யாகம் அரச வம்சங்களை அழிப்பது. ஆனால் அனைத்தும் ஏற்கனவே ராமனின் வசத்தில் உள்ளன; ஆகவே அதற்குத் தேவையே இல்லை. பரதன் புகழுரையோடு தொடங்கி, அதன் பிறகே தன் மறுப்பைச் சொல்கிறான் — இது பணிவின் வழி. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ஸர்வம்’ (அனைத்தும்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸ த்வம்’ (அப்படிப்பட்ட நீங்கள்). பரதன் ராமனைத் தந்தை, பிரஜாபதி, உலகத் தலைவர் என மூவகையில் வர்ணிக்கிறான் — அரசர்கள் அவனைத் தந்தையாகவும், உயிர்கள் புகலிடமாகவும், சகோதரர்கள் தலைவராகவும் பார்க்கிறார்கள். இப்படிப்பட்ட அரசனுக்கு ராஜசூயம் தேவையற்றது; ஏனெனில் அவன் ஏற்கனவே அனைவருக்கும் சக்கரவர்த்தி. பரதனின் அகிம்சை உணர்வு இங்கே தெளிவாகிறது — போரால் அரசர்கள் அழிவதை அவன் விரும்பவில்லை. பரதன் முன்பும் ராமனின் பாதுகைகளை அரியணையில் வைத்து அறநெறிப்படி அரசைக் காத்தவன்; அவன் சொல்லுக்குப் பின்னால் நீண்ட அனுபவம் உள்ளது.

பரதனின் அமுதம் போன்ற அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, சத்திய பராக்கிரமம் உடைய ராமன் ஒப்பற்ற பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். அவன் கைகேயியின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் பரதனிடம் மங்கலமான சொற்களைச் சொன்னான் — ‘குற்றமற்றவனே, இன்று உன் சொல்லால் மகிழ்ந்தேன், முழுமையாக நிறைவுற்றேன். மனிதருள் புலியே, தளர்ச்சியற்றதும், அறத்தோடு இயைந்ததும், பூமியைக் காப்பதுமான இந்தச் சொல்லை நீ சொன்னாய். தர்மம் அறிந்தவனே, நன்றாகச் சொல்லப்பட்ட உன் சொல்லால், நான் செய்யவிருந்த யாகங்களுள் சிறந்த ராஜசூயத்திலிருந்து என் எண்ணத்தைத் திருப்பிக்கொள்கிறேன். விவேகிகள் உலகுக்குத் துன்பம் தரும் செயலைச் செய்யலாகாது; லக்ஷ்மணனின் அண்ணனே, சிறுவர்களின் நல்ல சொல்லையும் ஏற்க வேண்டும்; ஆகவே பெரும் வலிமையுடையவனே, நன்றாகவும் பொருத்தமாகவும் உள்ள உன் சொல்லைக் கேட்கிறேன்.’ ராமனின் பெருமை இங்கே தெளிவாகிறது — அவன் தம்பியின் சொல்லையும் மதிப்போடு ஏற்றுத் தன் எண்ணத்தைக் கைவிடுகிறான். ‘சிறுவர்களின் நல்ல சொல்லையும் ஏற்க வேண்டும்’ என்ற நீதிமொழி எல்லாக் காலத்துக்கும் உரியது. பரதன் ‘லக்ஷ்மணனின் அண்ணனே’ என்றும் ‘கைகேயியின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவன்’ என்றும் அழைக்கப்படுகிறான். அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் உலகுக்குத் துன்பம் தராத அசுவமேதத்தை முன்மொழிகிறான். இருபதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது; அதன் முதல் இரண்டு பாதிகள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பின் 019a வரியான ‘ப்ரஜானாம் பாலனம் தர்மோ ராஜ்ஞாம் யஜ்ஞேன ஸம்மித:’ (மக்களைக் காப்பதே அரசர்களுக்கு யாகத்துக்கு நிகரான தர்மம்) பதிப்பில் இல்லை. எண்ணத்தைக் கைவிட்டும் ராமன் வருந்தவில்லை, மாறாக மகிழ்கிறான் — ஏனெனில் தம்பியின் அறிவு அறநெறியைப் பின்பற்றுகிறது. ‘தளர்ச்சியற்ற’ (அக்லீபம்) என்ற சொல்லால் அவன் பரதனின் சொல்லின் துணிவைப் புகழ்கிறான் — அண்ணனின் எண்ணத்தை எதிர்ப்பதும் அறத்துக்காகச் செய்யத்தக்கதே. இவ்வாறு ராமனின் அரசில் ஆலோசனைச் சுதந்திரம் காணப்படுகிறது. பரதனைச் ‘சிறுவன்’ என்று குறிப்பிடுவது அன்பால், அவமதிப்பால் அல்ல.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನೂ ಕರೆದುತಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಬಂದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅನುಪಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ; ರಾಘವರೇ, ಈಗ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮಸೇತುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಸೇತು ಅಕ್ಷಯವೂ ಅವ್ಯಯವೂ ಆದುದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ; ಧರ್ಮಪ್ರವಚನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪರಾದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವಿದೆ. ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಮಿತ್ರನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೋಮಮಾಡಿದ ಸುಯಜ್ಞವಾದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ವರುಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಸೋಮನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜಸೂಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಇಂದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಚಿಂತಿಸಿರಿ; ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಿತಾದುದನ್ನೂ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಹೇಳಿರಿ.’ ರಾಮನು ಶಂಬೂಕವಧೆಯಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನ ಪುನರ್ಜೀವನದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ಧರ್ಮಸೇತುವನ್ನು — ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಯೀ ಆಧಾರವನ್ನು — ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಸೂಯ ಸಾಮ್ರಾಟರ ಯಜ್ಞ; ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆಡಳಿತದ ಲಕ್ಷಣ. ಮಿತ್ರ-ಸೋಮರ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ರಾಜಸೂಯದ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಃ ಅವ್ಯಯಃ ಧರ್ಮಸೇತುಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕದ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಹೋದರರನ್ನು ‘ಆತ್ಮಭೂತರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವರ ಬಗೆಗಿನ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಿತ್ರನೆಂದರೆ ಆದಿತ್ಯ, ಸೋಮನೆಂದರೆ ಚಂದ್ರ — ಇಬ್ಬರೂ ರಾಜಸೂಯದಿಂದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ರಾಮನು ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನಹನಿ ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ’ (ಇಂದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ) ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶೀಘ್ರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾಧುವೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಪರಮಧರ್ಮ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೂ ಯಶಸ್ಸೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ನಾವು ಲೋಕನಾಥನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಘವ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ನೀನೇ ಗತಿ. ನೃಪನೇ, ಅಂತಹ ನೀನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಿನಾಶ ಕಾಣುವ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವೆ? ರಾಜನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ವರ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು.’ ಭರತನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ರಾಜಸೂಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ತಲೆಬಾಗದವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯಜ್ಞ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಿನಾಶಕ. ಆದರೆ ರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮೊದಲೇ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭರತನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಂತರವೇ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿನಯದ ಮಾರ್ಗ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ತ್ವಂ’. ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಲೋಕನಾಥ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜರು ಅವನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗತಿಯಂತೆ, ಸಹೋದರರು ನಾಥನಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ರಾಜನಿಗೆ ರಾಜಸೂಯ ಅನಾವಶ್ಯಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮ್ರಾಟ. ಭರತನ ಅಹಿಂಸಾಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾಜರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭರತನು ಹಿಂದೆಯೂ ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಾತಿನ ಹಿಂದೆ ದೀರ್ಘ ಅನುಭವವಿದೆ.

ಭರತನ ಅಮೃತಮಯವೆನ್ನುವಂತಹ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಭರತನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅನಘನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಪರಿತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ದುರ್ಬಲವಲ್ಲದ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದ, ಭೂಮಿಯ ಪರಿಪಾಲನೆಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿನ್ನ ಸುಭಾಷಿತದಿಂದ, ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಬೇಕಿದ್ದ ಕ್ರತುಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಾಜಸೂಯದಿಂದ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತೇನೆ. ವಿವೇಕಿಗಳು ಲೋಕಪೀಡಾಕರವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೇ, ಬಾಲಕರ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಸರಿಯಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನೂ ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಲಕರ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸರ್ವಕಾಲಿಕ. ಭರತನನ್ನು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಪೂರ್ವಜ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣ) ಎಂದೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವರ್ಧನ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಲೋಕಪೀಡಾಕರವಲ್ಲದ ಅಶ್ವಮೇಧವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು, ಅದರ ಮೊದಲ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪಾಲನಂ ಧರ್ಮೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ಯಜ್ಞೇನ ಸಂಮಿತಃ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನ ಮಾತಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿರಿಯನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನನ್ನು ‘ಬಾಲ’ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವುದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ.

അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദ്വാരപാലകൻ രണ്ടു കുമാരന്മാരെയും വിളിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് രാഘവനെ അറിയിച്ചു. എത്തിച്ചേർന്ന ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും കണ്ട് രാമൻ അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ബ്രാഹ്മണനുവേണ്ടിയുള്ള അനുത്തമമായ കാര്യം ഞാൻ യഥാവിധി ചെയ്തുതീർത്തു; രാഘവന്മാരേ, ഇനി ഒരു ധർമസേതു നിർമിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ധർമസേതു അക്ഷയവും അവ്യയവുമാണെന്നാണ് എന്റെ മതം; ധർമപ്രവചനം സകലപാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. എന്റെ ആത്മാവുതന്നെയായ നിങ്ങളോടൊപ്പം അനുത്തമമായ രാജസൂയം അനുഷ്ഠിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിലാണല്ലോ ശാശ്വതമായ ധർമം. ശത്രുനാശകനായ മിത്രൻ നന്നായി ഹോമിച്ച ഉത്തമമായ രാജസൂയയജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ച് വരുണത്വം പ്രാപിച്ചു. ധർമജ്ഞനായ സോമനും ധർമമനുസരിച്ചു രാജസൂയം അനുഷ്ഠിച്ച് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും കീർത്തിയും ശാശ്വതമായ സ്ഥാനവും നേടി. ഇന്ന് എന്താണ് ശ്രേയസ്കരം എന്ന് എന്നോടൊപ്പം ചിന്തിക്കുക; ഹിതകരവും ഭാവിക്ക് ഉതകുന്നതുമായതു ശ്രദ്ധയോടെ പറയണം.’ ശംബൂകവധത്തിലൂടെയും ബ്രാഹ്മണപുത്രനു ജീവൻ നൽകിയതിലൂടെയും രാമൻ ധർമം രക്ഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ധർമസേതു — ധർമത്തിന്റെ സ്ഥായിയായ ആധാരം — സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജസൂയം ചക്രവർത്തിമാരുടെ യജ്ഞമാണ്; അതിൽ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും കപ്പം നൽകുന്നു. രാമൻ സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, സഹോദരന്മാരുമായി ആലോചിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. മിത്രന്റെയും സോമന്റെയും ഉദാഹരണത്താൽ രാജസൂയത്തിന്റെ ഫലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. നാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ കഥ പുതിയൊരു ദിശയിലേക്കു തിരിയുന്നു — അഗസ്ത്യകഥകൾ കേട്ടശേഷം രാമൻ രാജ്യകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. ‘അക്ഷയനും അവ്യയനുമായ ധർമസേതു’ എന്ന വാക്കിനാൽ അദ്ദേഹം യജ്ഞത്തെ സ്വന്തം കീർത്തിക്കായി മാത്രമല്ല, ലോകത്തിന്റെ ധർമരക്ഷയ്ക്കായും കാണുന്നു. സഹോദരന്മാരെ ‘ആത്മഭൂതൗ’ (എന്റെ ആത്മാവുതന്നെയായവർ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അവരോടുള്ള സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. മിത്രൻ ആദിത്യനും സോമൻ ചന്ദ്രനുമാണ് — രണ്ടുപേരും രാജസൂയത്താൽ ഉന്നതി നേടിയെന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി. ‘അസ്മിന്നഹനി യച്ഛ്രേയഃ’ (ഇന്ന് എന്താണു ശ്രേയസ്കരം) എന്നു രാമൻ ചോദിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം വേഗം തീരുമാനമെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എങ്കിലും ആലോചനയില്ലാതെ ചെയ്യുന്നില്ല.

രാഘവന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനായ ഭരതൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സാധോ, അങ്ങയിലാണ് പരമമായ ധർമം; മഹാബാഹോ, അമിതവിക്രമാ, അങ്ങയിലാണ് ഭൂമി മുഴുവനും യശസ്സും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. ദേവന്മാർ പ്രജാപതിയെ എന്നപോലെ, ഞങ്ങൾ ലോകനാഥനെ എന്നപോലെ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും മഹാത്മാവായ അങ്ങയെ നോക്കുന്നു. രാജാവേ, മഹാബലാ, പുത്രന്മാർ പിതാവിനെയെന്നപോലെ അവർ അങ്ങയെ കാണുന്നു; രാഘവാ, ഭൂമിയിലെ പ്രാണികൾക്കും അങ്ങാണ് ഗതി. രാജാവേ, അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ്, ഭൂമിയിലെ രാജവംശങ്ങളുടെ വിനാശം കാണപ്പെടുന്ന ഇത്തരമൊരു യജ്ഞം എങ്ങനെ അനുഷ്ഠിക്കും? രാജാവേ, ഭൂമിയിൽ പൗരുഷം നേടിയ എല്ലാ പുരുഷന്മാർക്കും അവിടെ സർവരുടെയും കോപത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന നാശം സംഭവിക്കും. പുരുഷശാർദൂലാ, അതുല്യവിക്രമാ, അങ്ങയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ എല്ലാം അങ്ങയുടെ വശത്തിലാണ്; ഭൂമിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല.’ ഭരതന്റെ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — രാജസൂയത്തിൽ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും കീഴടക്കേണ്ടതുണ്ട്; വഴങ്ങാത്തവരെ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കേണ്ടിവരും; അതിനാൽ ആ യജ്ഞം രാജവംശങ്ങളുടെ വിനാശകമാണ്. എന്നാൽ രാമന്റെ വശത്തിൽ എല്ലാം മുമ്പേതന്നെയുണ്ട്; അതിനാൽ അതിന്റെ ആവശ്യംതന്നെയില്ല. ഭരതൻ സ്തുതിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു, പിന്നീടു മാത്രമാണ് എതിർപ്പു പറയുന്നത് — ഇതാണു വിനയത്തിന്റെ മാർഗം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സർവം’ (എല്ലാം), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സ ത്വം’ (അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ്). ഭരതൻ രാമനെ പിതാവ്, പ്രജാപതി, ലോകനാഥൻ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുവിധം വർണിക്കുന്നു — രാജാക്കന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ പിതാവിനെപ്പോലെയും പ്രാണികൾ ഗതിയെപ്പോലെയും സഹോദരന്മാർ നാഥനെപ്പോലെയും കാണുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ള രാജാവിനു രാജസൂയം അനാവശ്യമാണ്, കാരണം അദ്ദേഹം മുമ്പേതന്നെ എല്ലാവരുടെയും ചക്രവർത്തിയാണ്. ഭരതന്റെ അഹിംസാബുദ്ധി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — യുദ്ധത്തിലൂടെയുള്ള രാജാക്കന്മാരുടെ വിനാശം അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മുമ്പും ഭരതൻ രാമന്റെ പാദുകങ്ങൾ സിംഹാസനത്തിൽ വച്ച് ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം രക്ഷിച്ചവനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിനു പിന്നിൽ ദീർഘമായ അനുഭവമുണ്ട്.

ഭരതന്റെ അമൃതമയമെന്നപോലെയുള്ള ആ വാക്കു കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ അതുല്യമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭരതനോട് അദ്ദേഹം ഈ ശുഭമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അനഘാ, ഇന്നു നിന്റെ വാക്കിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്, പരിതുഷ്ടനാണ്. പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ധൈര്യമുള്ളതും ധർമത്തോടു ചേർന്നതും ഭൂമിയുടെ പരിപാലനത്തിന് ഉതകുന്നതുമായ ഈ വാക്കാണു നീ പറഞ്ഞത്. ധർമജ്ഞാ, നിന്റെ നന്നായി പറഞ്ഞ വാക്കിനാൽ, എന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ക്രതുശ്രേഷ്ഠമായ രാജസൂയത്തിൽനിന്നു ഞാൻ പിന്മാറുന്നു. വിവേകികൾ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന കർമം ചെയ്യരുത്; ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ, കുട്ടികളുടേതായാലും ശുഭമായ വാക്ക് സ്വീകരിക്കേണ്ടതാണ്; അതുകൊണ്ട് മഹാബലാ, നിന്റെ നല്ലതും യുക്തവുമായ വാക്ക് ഞാൻ കേൾക്കുന്നു.’ രാമന്റെ മഹത്ത്വം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അനുജന്റെ വാക്കുപോലും അദ്ദേഹം ആദരത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു, സ്വന്തം സങ്കൽപം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘കുട്ടികളുടേതായാലും ശുഭമായ വാക്ക് സ്വീകരിക്കണം’ എന്ന നീതിവാക്യം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാണ്. ഭരതനെ ‘ലക്ഷ്മണപൂർവജ’ (ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ) എന്നും കൈകേയിയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനെന്നും സംബോധന ചെയ്യുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിക്കാത്ത അശ്വമേധം നിർദേശിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലെ പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപാദമായ ‘പ്രജാനാം പാലനം ധർമോ രാജ്ഞാം യജ്ഞേന സമ്മിതഃ’ (പ്രജാപാലനമാണ് രാജാക്കന്മാരുടെ ധർമം, അതു യജ്ഞത്തിനു തുല്യമാണ്) എന്ന വരി അച്ചടിപ്പതിപ്പിലില്ല. സങ്കൽപം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഖേദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ആഹ്ലാദിക്കുന്നു — കാരണം സഹോദരന്റെ ബുദ്ധി ധർമാനുസാരിയാണ്. ‘അക്ലീബം’ (ധൈര്യമുള്ള) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ഭരതന്റെ വാക്കിന്റെ ധൈര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ധർമത്തിനുവേണ്ടി ജ്യേഷ്ഠന്റെ സങ്കൽപത്തെ എതിർക്കുന്നതും കർത്തവ്യമാണ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ രാജ്യത്തിൽ ആലോചനയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാണാം. ഭരതനെ ‘ബാലൻ’ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നതു സ്നേഹംകൊണ്ടാണ്, അവജ്ഞകൊണ്ടല്ല.

Hearing the words of Rāma, whose deeds never faltered, the doorkeeper summoned the two princes and announced them to Rāghava. When he saw Bharata and Lakṣmaṇa both arrive, Rāma embraced them and said: "I have carried out the brahmin's business, the most excellent of tasks, exactly as it should be done. Now, sons of Raghu, I wish once again to build a causeway of dharma. I hold such a causeway to be imperishable and unfailing, a proclamation of dharma that destroys every sin. Together with you two, who are my very self, I want to perform the unsurpassed rājasūya, for eternal dharma lies in it. By offering the rājasūya with fine oblations and a well-made rite, Mitra, destroyer of his foes, attained the rank of Varuṇa, and Soma, who knew dharma, by offering the rājasūya righteously, won fame in all the worlds and an everlasting station. Think with me, then, about what is best to be done this very day; weigh it carefully and tell me what is good and what will serve us in time to come." Rāma had guarded dharma by slaying Śambūka and restoring the brahmin's son to life; now he wishes to set up a causeway of dharma, a lasting foundation for it. The rājasūya is the sacrifice of an emperor, at which all kings pay tribute. Rāma does not decide alone but takes counsel with his brothers, and that is the mark of his rule. The examples of Mitra, the sun-god, and Soma, the moon, both of whom, as the old tales tell, rose high through the rājasūya, show its fruit. In this sarga the story turns in a new direction: after listening to Agastya's tales, Rāma now takes up the business of the kingdom. By calling the causeway imperishable he shows that he wants the sacrifice not for his own glory but to protect dharma for the world, and in calling his brothers his very self he shows his love for them. He asks what is best "this very day", wanting a quick decision, and yet he will not act without counsel.

Hearing these words of Rāghava, Bharata, skilled in speech, joined his palms and said: "In you, noble lord, rests the highest dharma; in you rests the whole earth, mighty one of boundless valour, and fame as well. All the kings look up to you, great soul, as the immortals look to Prajāpati, and as we look to you as lord of the world. They look on you as sons look on a father, mighty king; you are the refuge even of every living creature on earth, Rāghava. How then can you undertake a sacrifice like this, O king, which is seen to bring the destruction of the royal lines of the earth? All the men on earth who have come to manhood, O king, will perish in it, in a slaughter born of universal wrath. Everything, tiger among men of matchless valour, is already under your sway through your virtues; you should not destroy the earth." Bharata's argument is subtle. At a rājasūya every king must be brought to submission, and those who will not bow must be killed in battle, so the sacrifice destroys royal houses. But all things are already under Rāma's sway, so there is no need of it at all. Bharata begins with praise and only then raises his objection, which is the way of courtesy. He describes Rāma three ways: kings look on him as a father, living beings as their refuge, his brothers as their lord. For such a king the rājasūya is needless, since he is already emperor over all. Bharata's reluctance to shed blood is plain; he does not want kings destroyed in war. And behind his words lies long experience, for he had once ruled the kingdom righteously with Rāma's sandals set upon the throne.

Hearing Bharata's words, which were like nectar, Rāma of true valour felt joy beyond compare, and he spoke graciously to the son who was Kaikeyī's delight: "I am pleased, sinless one, I am delighted today with what you have said. These words you have spoken, tiger among men, are manly and in keeping with dharma, and they are the very protection of the earth. Because of your excellent words, knower of dharma, I now turn back from the rājasūya, best of sacrifices, which I had intended. The wise should never do a deed that brings suffering on the world. Even a child's good words should be accepted, elder brother of Lakṣmaṇa, and so I heed your words, which are good and fitting, mighty one." Rāma's greatness is clear here: he takes even his younger brother's counsel with respect and gives up his own plan. "Even a child's good words should be accepted" is a maxim for every age, and calling Bharata a child is affection, not disdain. In the next sarga Lakṣmaṇa will propose the horse-sacrifice, which brings no such suffering on the world. Rāma is not downcast at abandoning his plan but delighted, because his brother's judgement follows dharma. By calling Bharata's words "manly" he praises their courage, for even an elder brother's plan must be opposed for the sake of dharma. So in Rāma's kingdom counsel is freely given.