ऋषेः वचनम् आज्ञाय रामः संध्याम् उपासितुम् अप्सरोगणसेवितं पुण्यं सरः उपाक्रमत्। तत्र उदकम् उपस्पृश्य पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य रामः महात्मनः कुम्भयोनेः आश्रमं प्राविशत्। अगस्त्यः तस्य भोजनार्थं बहुगुणं कन्दमूलम्, तथा ओषधम्, शाल्यादीनि पवित्राणि च अकल्पयत्। सः नरश्रेष्ठः अमृतोपमं तत् अन्नं भुक्तवान्, प्रीतः परितुष्टः च तां रात्रिं समुपाविशत्। रामः राजा अपि सन् आश्रमस्य नियमान् पालयति — संध्योपासनं, वन्यभोजनं, मुनेः समीपे वासः च। अगस्त्यस्य आतिथ्यं वन्यम् एव — कन्दमूलफलानि, नीवारशाल्यादीनि पवित्राणि धान्यानि; किन्तु तत् रामाय अमृतोपमम्, यतः प्रेम्णा दत्तम्। अस्मिन् दृश्ये वनवासस्य स्मृतिः अपि निहिता — चतुर्दशवर्षाणि रामः एतादृशम् एव आहारम् अभुङ्क्त। तृतीये मुद्रणे ‘कन्दमूलं तथौषधम्… शाल्यादीनि’, समीक्षिते ‘फलमूलं तथौषधीः… शाकानि च’। ‘अप्सरोगणसेवितम्’ इति विशेषणेन सरसः दिव्यत्वं सूच्यते। आश्रमस्य शान्तिः, मुनेः प्रीतिः, रामस्य सन्तोषः च त्रयम् अपि अस्मिन् दृश्ये एकत्र दृश्यते। ‘प्रीतः परितुष्टः च’ इति पदद्वयेन तस्य मनसः पूर्णा तृप्तिः वर्ण्यते।

प्रभाते काल्यम् उत्थाय आह्निकं कृत्वा अरिंदमः रघूत्तमः गमनाय ऋषिं समुपचक्राम। रामः कुम्भसम्भवं महर्षिम् अभिवाद्य अब्रवीत् — ‘स्वां पुरीं गन्तुम् आपृच्छे; माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि। महात्मनः तव दर्शनेन अहं धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि। आत्मनः पावनार्थं पुनः त्वां द्रष्टुम् इह आगमिष्यामि।’ रामस्य विनयः अत्र स्पष्टः — सः स्वयं पावनः अपि मुनेः दर्शनेन आत्मानं पवित्रं मन्यते। ‘धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि’ इति द्विधा कृतज्ञता। गमनाय अनुज्ञायाः याचनं शिष्टाचारस्य अङ्गम् — अतिथिः स्वेच्छया न गच्छति, गृहपतेः अनुमतिं प्रार्थयते। षष्ठे मुद्रणे ‘आपृच्छे स्वां पुरीं गन्तुं’, समीक्षिते ‘आपृच्छे त्वां गमिष्यामि’। ‘रघूत्तमः’ इति विशेषणं तस्य वंशगौरवं स्मारयति। रामः प्रातःकाले एव सर्वाणि नित्यकर्माणि समाप्य मुनिं प्रति गच्छति — राज्ञः अपि दिनचर्या धर्मानुसारिणी। पुनरागमनस्य प्रतिज्ञा मुनेः प्रति स्नेहस्य द्योतिका।

काकुत्स्थे एवं अद्भुतदर्शनं वाक्यं वदति, धर्मनेत्रः तपोधनः परमप्रीतः उवाच — ‘हे राम, तव इदं शुभाक्षरं वाक्यम् अत्यद्भुतम्; हे रघुनन्दन, त्वम् एव सर्वभूतानां पावनः। हे राम, ये केचन त्वां मुहूर्तम् अपि अनुपश्यन्ति, ते पाविताः स्वर्गभूताः च त्रिदिवेश्वरैः पूज्याः भवन्ति। ये तु प्राणिनः भुवि त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति, ते यमदण्डेन हताः सद्यः निरयगामिनः भवन्ति। हे रघुश्रेष्ठ, त्वम् ईदृशः सर्वदेहिनां पावनः; हे राघव, भुवि त्वां कथयन्तः हि सिद्धिम् एष्यन्ति। त्वम् अव्यग्रः अकुतोभयम् अरिष्टं पन्थानं गच्छ; धर्मेण राज्यं प्रशाधि, भवान् हि जगतः गतिः।’ रामः ‘पावनार्थम् आगमिष्यामि’ इति उक्तवान्, मुनिः तु प्रत्युत्तरयति — ‘त्वम् एव पावनः’। रामस्य दर्शनम्, तस्य कथनं च सिद्धिप्रदम् इति भक्तिभावः। द्वादशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — रामकथायाः कथनस्य फलम्, यत् रामायणस्य फलश्रुतेः अपि मूलम्। ‘ये त्वां घोरचक्षुर्भिः पश्यन्ति’ इति वचनं रामस्य शत्रूणां — रावणादीनां — विनाशं स्मारयति। अगस्त्यस्य आशीर्वादे त्रयः अंशाः — निर्भयः मार्गः, धर्मेण राज्यशासनम्, जगतः गतित्वं च। ‘धर्मनेत्रः’ इति मुनेः विशेषणम् — तस्य दृष्टिः धर्मेण एव प्रवर्तते। अयं स्तुतिभागः पूर्वसर्गेषु ‘त्वं हि नारायणः’ इति वचनस्य अनुवृत्तिः। रामस्य पावनत्वं मुनिः न केवलं शब्दैः, अपि तु फलनिर्देशेन अपि स्थापयति — दर्शनात् स्वर्गः, द्वेषात् नरकः।

मुनिना एवम् उक्तः प्राञ्जलिः प्रग्रहः प्राज्ञः नृपः सत्यशीलिनं तम् ऋषिम् अभ्यवादयत। ऋषिश्रेष्ठं तान् सर्वान् तपोधनान् च अभिवाद्य सः अव्यग्रः हेमभूषितं पुष्पकम् अध्यारोहत। प्रयान्तं महेन्द्राभं तं मुनिगणाः समन्ततः आशीर्वादैः अमराः सहस्राक्षम् इव अपूजयन्। हेमभूषिते पुष्पके खस्थः सः रामः जलधरागमे मेघसमीपस्थः शशी यथा ददृशे। ततः अर्धदिवसे प्राप्ते ततस्ततः पूज्यमानः काकुत्स्थः अयोध्यां प्राप्य मध्यकक्षाम् अवातरत्। रामस्य आकाशगमनस्य उपमा सुन्दरी — वर्षाकाले मेघानां मध्ये चन्द्रः इव सुवर्णविमाने रामः। ‘प्रग्रहः’ इति पदं विनयेन अवनतं सूचयति। ‘ततस्ततः पूज्यमानः’ इति पदेन मार्गे सर्वत्र जनाः तं पूजयन्ति इति ज्ञायते। अष्टादशे समीक्षिते ‘विमानादवरोहत’, मुद्रणे ‘मध्यकक्षामवातरत्’ — राजप्रासादस्य मध्यमा कक्षा। अगस्त्याश्रमात् अयोध्या पर्यन्तं यात्रा अर्धदिवसे समाप्ता — पुष्पकस्य वेगः अद्भुतः। मुनिभिः इन्द्रवत् पूजितः रामः राजसूयादियज्ञानां योग्यः इति अपि सूच्यते।

ततः कामगामिनं रुचिरं पुष्पकं विसृज्य ‘गच्छ, स्वस्ति ते अस्तु’ इति विसर्जयित्वा प्रभुः कक्षान्तरस्थितं द्वाःस्थं क्षिप्रं वचः अब्रवीत् — ‘लघुविक्रमौ तौ लक्ष्मणं भरतं च गत्वा मम आगमनम् आख्याय मा चिरं शब्दापयत।’ पुष्पकं पुनः स्वामिनं कुबेरं प्रति न गच्छति, रामस्य आज्ञया यत्र इच्छति तत्र गच्छति — ‘कामगामिनम्’। रामः पुष्पकं प्रति अपि ‘स्वस्ति तेऽस्तु’ इति शिष्टं वदति, यत् तस्य सर्वेषु सौजन्यं दर्शयति। विंशतितमः श्लोकः षट्पादः — ‘कक्षान्तरस्थितं क्षिप्रं…’, ‘लक्ष्मणं भरतं चैव…’, ‘ममागमनमाख्याय…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। भ्रातॄणाम् आह्वानम् अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका — तत्र रामः राजसूयस्य विषये तौ मन्त्रयिष्यते। एकोनविंशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। ‘लघुविक्रमौ’ इति विशेषणं भ्रात्रोः शीघ्रकारित्वं दर्शयति। रामः आगत्य एव भ्रातॄन् स्मरति — तस्य भ्रातृप्रेम सर्वत्र प्रकटम्।

ఋషి మాటను ఆజ్ఞగా స్వీకరించి రాముడు సంధ్యను ఉపాసించడానికి అప్సరసలు సేవించే పుణ్యమైన సరస్సు వద్దకు వెళ్ళాడు. అక్కడ జలాన్ని స్పృశించి, పశ్చిమ సంధ్యను ఉపాసించి, రాముడు మహాత్ముడైన కుంభయోని ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు. అగస్త్యుడు అతని భోజనం కోసం ఎన్నో గుణాలు గల కందమూలాలనూ, ఓషధులనూ, శాలిధాన్యం మొదలైన పవిత్రమైనవాటినీ ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ నరశ్రేష్ఠుడు అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని భుజించి, ప్రీతి చెంది పరితృప్తుడై ఆ రాత్రి అక్కడ గడిపాడు. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ ఆశ్రమ నియమాలను పాటిస్తున్నాడు — సంధ్యోపాసన, వన్యభోజనం, ముని దగ్గర నివాసం. అగస్త్యుని ఆతిథ్యం వన్యమైనదే — కందమూలఫలాలు, నీవారం, శాలి మొదలైన పవిత్రమైన ధాన్యాలు; కాని ప్రేమతో ఇవ్వబడినందువల్ల అది రామునికి అమృతం వంటిది. ఈ దృశ్యంలో వనవాసపు జ్ఞాపకం కూడా దాగి ఉంది — పద్నాలుగేళ్ళు రాముడు ఇలాంటి ఆహారాన్నే భుజించాడు. మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘కందమూలం తథౌషధమ్… శాల్యాదీని’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఫలమూలం తథౌషధీః… శాకాని చ’ (ఫలమూలాలు, ఓషధులు… ఆకుకూరలు). ‘అప్సరోగణసేవితం’ అనే విశేషణంతో సరస్సు దివ్యత్వం సూచించబడింది. ఆశ్రమపు శాంతి, ముని ప్రీతి, రాముని సంతోషం — ఈ మూడూ ఈ దృశ్యంలో ఒకచోట కనిపిస్తాయి. ‘ప్రీతుడై పరితృప్తుడై’ అనే రెండు పదాలతో అతని మనస్సు పూర్ణ తృప్తి వర్ణించబడింది.

ఉదయాన తెల్లవారుజామునే లేచి నిత్యకృత్యాలు పూర్తిచేసి, శత్రుసంహారకుడైన రఘూత్తముడు బయలుదేరడానికి ఋషి దగ్గరికి వెళ్ళాడు. రాముడు కుంభసంభవుడైన మహర్షికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘నా పురానికి వెళ్ళడానికి అనుమతి కోరుతున్నాను; నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి. మహాత్ముడవైన నీ దర్శనంతో నేను ధన్యుడనయ్యాను, అనుగృహీతుడనయ్యాను. నన్ను నేను పవిత్రం చేసుకోవడానికి నిన్ను చూడటానికి మళ్ళీ ఇక్కడికి వస్తాను.’ రాముని వినయం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు స్వయంగా పావనుడైనప్పటికీ ముని దర్శనంతో తనను పవిత్రుడైనట్లు భావిస్తున్నాడు. ‘ధన్యోఽస్మ్యనుగృహీతోఽస్మి’ (ధన్యుడనయ్యాను, అనుగృహీతుడనయ్యాను) అనేది రెండు విధాల కృతజ్ఞత. బయలుదేరడానికి అనుమతి కోరడం శిష్టాచారంలో భాగం — అతిథి తన ఇష్టం వచ్చినట్లు వెళ్ళడు, గృహస్థుని అనుమతిని ప్రార్థిస్తాడు. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘ఆపృచ్ఛే స్వాం పురీం గంతుం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆపృచ్ఛే త్వాం గమిష్యామి’ (నీ అనుమతి కోరుతున్నాను, వెళ్తాను). ‘రఘూత్తమ’ అనే విశేషణం అతని వంశగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముడు ఉదయమే అన్ని నిత్యకర్మలూ పూర్తిచేసుకొని మునిని చేరుతున్నాడు — రాజు దినచర్య కూడా ధర్మానుసారమైనదే. మళ్ళీ వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం ముని పట్ల స్నేహానికి సూచిక.

కాకుత్స్థుడు అద్భుతంగా కనిపించే ఈ మాట అనగా, ధర్మమే నేత్రంగా గల తపోధనుడు ఎంతో ప్రీతి చెంది ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, శుభాక్షరాలతో కూడిన నీ ఈ మాట ఎంతో అద్భుతమైనది; రఘునందనా, నీవే సమస్త ప్రాణులనూ పవిత్రం చేసేవాడవు. రామా, నిన్ను ఒక్క ముహూర్తమైనా చూసేవారు పవిత్రులై, స్వర్గస్థులై, స్వర్గాధిపతులచే పూజింపబడతారు. భూమిపై ఏ ప్రాణులు నిన్ను క్రూరమైన కళ్ళతో చూస్తారో, వారు యమదండంతో హతులై వెంటనే నరకానికి వెళ్తారు. రఘుశ్రేష్ఠా, నీవు ఇలా సర్వదేహులనూ పవిత్రం చేసేవాడవు; రాఘవా, భూమిపై నిన్ను గురించి చెప్పుకునేవారు సిద్ధిని పొందుతారు. నీవు నిశ్చింతగా, ఎటునుండీ భయం లేని, ఆపద లేని మార్గంలో వెళ్ళు; ధర్మంతో రాజ్యాన్ని శాసించు, నీవే జగత్తుకు గతివి.’ రాముడు ‘పవిత్రం చేసుకోవడానికి వస్తాను’ అన్నాడు, ముని మాత్రం ‘నీవే పావనుడవు’ అని బదులిస్తున్నాడు. రాముని దర్శనమూ, అతనిని గురించి చెప్పుకోవడమూ సిద్ధిని ఇస్తాయి అనేది భక్తిభావం. పన్నెండవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — రామకథను చెప్పడపు ఫలం, ఇది రామాయణ ఫలశ్రుతికి కూడా మూలం. ‘నిన్ను క్రూరమైన కళ్ళతో చూసేవారు’ అనే మాట రాముని శత్రువుల — రావణాదుల — వినాశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. అగస్త్యుని ఆశీర్వాదంలో మూడు భాగాలు — నిర్భయమైన మార్గం, ధర్మంతో రాజ్యశాసనం, జగత్తుకు గతి కావడం. ‘ధర్మనేత్రః’ (ధర్మమే నేత్రంగా గలవాడు) అనేది ముని విశేషణం — అతని దృష్టి ధర్మంతోనే ప్రవర్తిస్తుంది. ఈ స్తుతిభాగం పూర్వ సర్గలలోని ‘త్వం హి నారాయణః’ (నీవు నారాయణుడవు) అనే మాటకు కొనసాగింపు. రాముని పావనత్వాన్ని ముని మాటలతోనే కాదు, ఫలనిర్దేశంతో కూడా స్థాపిస్తున్నాడు — దర్శనం వల్ల స్వర్గం, ద్వేషం వల్ల నరకం.

ముని ఇలా అనగా ప్రాజ్ఞుడైన రాజు చేతులు జోడించి, వినయంతో వంగి, సత్యశీలుడైన ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు. ఋషిశ్రేష్ఠునికీ ఆ తపోధనులందరికీ నమస్కరించి అతడు నిశ్చింతగా బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు. దేవతలు సహస్రాక్షుని పూజించినట్లు, మహేంద్రునిలా ప్రకాశిస్తూ బయలుదేరుతున్న అతనిని మునిగణాలు చుట్టూ ఆశీర్వాదాలతో పూజించారు. బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకంలో ఆకాశంలో ఉన్న ఆ రాముడు వర్షకాలంలో మేఘాల దగ్గర ఉన్న చంద్రునిలా కనిపించాడు. తరువాత మధ్యాహ్నం అయ్యేసరికి అక్కడక్కడా పూజలు అందుకుంటూ కాకుత్స్థుడు అయోధ్యకు చేరి మధ్యకక్ష్యలో దిగాడు. రాముని ఆకాశగమనానికి ఇచ్చిన ఉపమానం సుందరమైనది — వర్షకాలంలో మేఘాల మధ్య చంద్రునిలా బంగారు విమానంలో రాముడు. ‘ప్రగ్రహః’ అనే పదం వినయంతో వంగి ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అక్కడక్కడా పూజలు అందుకుంటూ’ అనే పదంతో దారిలో అంతటా జనులు అతనిని పూజిస్తున్నారని తెలుస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విమానాదవరోహత’ (విమానం నుండి దిగాడు), ముద్రణలో ‘మధ్యకక్షామవాతరత్’ — రాజప్రాసాదపు మధ్య కక్ష్యలో దిగాడు. అగస్త్యాశ్రమం నుండి అయోధ్య వరకు యాత్ర అర్ధదినంలో ముగిసింది — పుష్పకపు వేగం అద్భుతమైనది. మునులచే ఇంద్రునిలా పూజింపబడిన రాముడు రాజసూయాది యజ్ఞాలకు యోగ్యుడు అని కూడా సూచించబడింది.

తరువాత కోరిన చోటికి వెళ్ళే సుందరమైన పుష్పకాన్ని ‘వెళ్ళు, నీకు క్షేమం అగుగాక’ అని పంపివేసి, ప్రభువు మరొక కక్ష్యలో ఉన్న ద్వారపాలకునితో త్వరగా ఇలా అన్నాడు — ‘వేగంగా పనిచేసే ఆ లక్ష్మణుని దగ్గరికీ భరతుని దగ్గరికీ వెళ్ళి, నేను వచ్చానని చెప్పి, ఆలస్యం లేకుండా పిలుచుకురండి.’ పుష్పకం మళ్ళీ తన యజమాని కుబేరుని దగ్గరికి వెళ్ళదు, రాముని ఆజ్ఞతో తాను కోరిన చోటికి వెళ్తుంది — ‘కామగామినం’ (కోరిన చోటికి వెళ్ళేది). రాముడు పుష్పకంతో కూడా ‘నీకు క్షేమం అగుగాక’ అని శిష్టంగా పలుకుతున్నాడు, ఇది అందరి పట్ల అతని సౌజన్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కక్షాంతరస్థితం క్షిప్రం…’, ‘లక్ష్మణం భరతం చైవ…’, ‘మమాగమనమాఖ్యాయ…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి. సోదరులను పిలిపించడం తరువాతి సర్గకు భూమిక — అక్కడ రాముడు రాజసూయం గురించి వారితో మంత్రాలోచన చేస్తాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ‘లఘువిక్రమౌ’ (వేగంగా పనిచేసేవారు) అనే విశేషణం సోదరుల శీఘ్రకారిత్వాన్ని చూపిస్తుంది. రాముడు రాగానే సోదరులను తలచుకుంటాడు — అతని సోదరప్రేమ అంతటా ప్రకటమవుతుంది.

முனிவரின் சொல்லை ஏற்று, ராமன் அந்திவேளை வழிபாட்டுக்காக அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நாடும் புனித ஏரிக்குச் சென்றான். அங்கே நீரைத் தொட்டு (ஆசமனம் செய்து) மேற்கு அந்தியை வழிபட்டுவிட்டு, ராமன் மகாத்மாவான கும்பயோனியின் ஆசிரமத்துக்குள் நுழைந்தான். அகஸ்தியர் அவன் உணவுக்காகப் பல சிறப்புகளுடைய கிழங்குகளையும், மூலிகைகளையும், செந்நெல் முதலிய புனித உணவுகளையும் ஆயத்தம் செய்தார். மனிதருள் சிறந்த அவன் அமுதம் போன்ற அந்த உணவை உண்டு, மகிழ்ந்து முழு நிறைவோடு அந்த இரவைக் கழித்தான். அரசனாக இருந்தும் ராமன் ஆசிரமத்தின் நியதிகளைக் கடைப்பிடிக்கிறான் — அந்தி வழிபாடு, காட்டு உணவு, முனிவரின் அருகில் தங்குதல். அகஸ்தியரின் விருந்தோம்பல் காட்டுக்குரியதே — கிழங்குகள், வேர்கள், கனிகள், நீவாரம், செந்நெல் முதலிய புனித தானியங்கள்; ஆனால் அன்போடு கொடுக்கப்பட்டதால் அது ராமனுக்கு அமுதம் போன்றது. இந்தக் காட்சியில் வனவாச நினைவும் பொதிந்துள்ளது — பதினான்கு ஆண்டுகள் ராமன் இப்படிப்பட்ட உணவையே உண்டான். மூன்றாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘கந்தமூலம் ததௌஷதம்… ஶால்யாதீனி’ (கிழங்குகளும் மூலிகையும்… செந்நெல் முதலியவை), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பலமூலம் ததௌஷதீ:… ஶாகானி ச’ (கனிகளும் வேர்களும் மூலிகைகளும்… கீரைகளும்). ‘அப்சரஸ் கூட்டங்கள் நாடும்’ என்ற அடைமொழியால் ஏரியின் தெய்வீகத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. ஆசிரமத்தின் அமைதி, முனிவரின் அன்பு, ராமனின் நிறைவு — மூன்றும் இக்காட்சியில் ஒன்றாகக் காணப்படுகின்றன. ‘மகிழ்ந்து முழு நிறைவோடு’ என்ற இரு சொற்களால் அவன் மனத்தின் முழுமையான திருப்தி வர்ணிக்கப்படுகிறது.

காலையில் விடியற்காலையில் எழுந்து, நாள்கடமைகளைச் செய்து முடித்து, பகைவரை அடக்கும் ரகுகுலத்தில் சிறந்த அவன் புறப்படுவதற்காக முனிவரை அணுகினான். ராமன் கும்பத்தில் தோன்றிய மகரிஷியை வணங்கிச் சொன்னான் — ‘என் நகருக்குச் செல்ல விடைகேட்கிறேன்; எனக்கு அனுமதி தர வேண்டும். மகாத்மாவான உங்கள் தரிசனத்தால் நான் பாக்கியசாலி ஆனேன், அருள் பெற்றேன். என்னைத் தூய்மைப்படுத்திக்கொள்வதற்காக உங்களைக் காண மீண்டும் இங்கே வருவேன்.’ ராமனின் பணிவு இங்கே தெளிவாகிறது — தானே தூய்மைப்படுத்துபவனாக இருந்தும், முனிவரின் தரிசனத்தால் தன்னைத் தூயவனாகக் கருதுகிறான். ‘பாக்கியசாலி ஆனேன், அருள் பெற்றேன்’ என்பது இருமடங்கு நன்றியுணர்வு. புறப்பட அனுமதி கேட்பது நல்லொழுக்க முறையின் ஓர் அங்கம் — விருந்தினர் தம் விருப்பப்படி செல்வதில்லை, வீட்டுத்தலைவரின் அனுமதியை வேண்டுகிறார். ஆறாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘ஆப்ருச்சே ஸ்வாம் புரீம் கந்தும்’ (என் நகருக்குச் செல்ல விடைகேட்கிறேன்), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஆப்ருச்சே த்வாம் கமிஷ்யாமி’ (உங்களிடம் விடைகேட்கிறேன், செல்வேன்). ‘ரகுகுலத்தில் சிறந்தவன்’ என்ற அடைமொழி அவன் வம்சப் பெருமையை நினைவூட்டுகிறது. ராமன் காலையிலேயே எல்லா நித்யகர்மங்களையும் முடித்துவிட்டு முனிவரிடம் செல்கிறான் — அரசனின் நாள்முறையும் அறநெறிக்கு இயைந்தது. மீண்டும் வருவேன் என்ற உறுதிமொழி முனிவரிடம் அவனுக்குள்ள அன்பைக் காட்டுகிறது.

காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு வியப்பூட்டும் சொற்களைச் சொன்னதும், அறத்தையே கண்ணாகக் கொண்ட தவச்செல்வர் பெருமகிழ்ச்சியோடு சொன்னார் — ‘ராமா, மங்கலமான உன் இந்தச் சொற்கள் மிக அற்புதமானவை; ரகுநந்தனா, நீயே எல்லா உயிர்களையும் தூய்மைப்படுத்துபவன். ராமா, உன்னை ஒரு கணமேனும் காண்பவர்கள் தூய்மையடைந்து, சுவர்க்கவாசிகளாகி, சுவர்க்கத் தலைவர்களால் பூஜிக்கப்படுகிறார்கள். பூமியில் உன்னைக் கொடிய கண்களால் பார்க்கும் உயிர்களோ யமனின் தண்டத்தால் தாக்கப்பட்டு உடனே நரகம் செல்கிறார்கள். ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, நீ இப்படிப்பட்டவன், உடல் தாங்கிய அனைவரையும் தூய்மைப்படுத்துபவன்; ராகவா, பூமியில் உன்னைப் பற்றிப் பேசுபவர்கள் சித்தியை அடைவார்கள். கலக்கமின்றி, எங்கிருந்தும் அச்சமில்லாத, இடையூறற்ற வழியில் செல்; அறநெறிப்படி அரசை ஆள்; நீயே உலகுக்குப் புகலிடம் அல்லவா.’ ராமன் ‘என்னைத் தூய்மைப்படுத்திக்கொள்ள வருவேன்’ என்றான்; முனிவரோ ‘நீயே தூய்மைப்படுத்துபவன்’ என்று மறுமொழி கூறுகிறார். ராமனைக் காண்பதும் அவனைப் பற்றிப் பேசுவதும் சித்தியைத் தரும் என்பது பக்தி உணர்வு. பன்னிரண்டாம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது — ராமகதையைச் சொல்வதன் பலன்; இது ராமாயணத்தின் பலச்ருதிக்கும் வேராக அமைகிறது. ‘உன்னைக் கொடிய கண்களால் பார்ப்பவர்கள்’ என்ற சொல் ராமனின் பகைவர்களான ராவணன் முதலியோரின் அழிவை நினைவூட்டுகிறது. அகஸ்தியரின் ஆசியில் மூன்று பகுதிகள் — அச்சமற்ற வழி, அறநெறிப்படி அரசாட்சி, உலகின் புகலிடமாக இருத்தல். ‘அறத்தையே கண்ணாகக் கொண்டவர்’ என்பது முனிவரின் அடைமொழி — அவர் பார்வை அறத்தாலேயே இயங்குகிறது. இந்தத் துதிப்பகுதி முந்தைய சர்க்கங்களில் வந்த ‘நீயே நாராயணன்’ என்ற சொல்லின் தொடர்ச்சி. ராமனின் தூய்மைப்படுத்தும் தன்மையை முனிவர் சொற்களால் மட்டுமன்றி, பலனைச் சுட்டுவதாலும் நிலைநாட்டுகிறார் — காண்பதால் சுவர்க்கம், பகைப்பதால் நரகம்.

முனிவர் இவ்வாறு சொன்னதும், கைகூப்பிப் பணிந்த அறிவாளியான அரசன் சத்தியமே இயல்பாகக் கொண்ட அந்த முனிவரை வணங்கினான். முனிவர்களுள் சிறந்தவரையும் அந்தத் தவச்செல்வர்கள் அனைவரையும் வணங்கிவிட்டு, அவன் கலக்கமின்றிப் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பகத்தில் ஏறினான். மகேந்திரனைப் போல் ஒளிர்ந்து புறப்பட்ட அவனை, தேவர்கள் ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனைப் பூஜிப்பதுபோல, முனிவர் கூட்டங்கள் சுற்றிலும் ஆசிகளால் பூஜித்தனர். பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பகத்தில் வானில் நின்ற அந்த ராமன், மழைக்காலத்தில் மேகங்களின் அருகே உள்ள நிலவைப் போலக் காட்சியளித்தான். பிறகு நண்பகல் வந்தபோது, ஆங்காங்கே பூஜிக்கப்பட்டவனாகக் காகுத்ஸ்தன் அயோத்தியை அடைந்து நடுக்கட்டில் (அரண்மனையின் நடு முற்றத்தில்) இறங்கினான். ராமனின் வான்பயணத்துக்கான உவமை அழகியது — மழைக்காலத்தில் மேகங்களின் நடுவே நிலவுபோலப் பொன் விமானத்தில் ராமன். ‘ப்ரக்ரஹ:’ என்ற சொல் பணிவால் வணங்கியவன் என்பதைக் குறிக்கிறது. ‘ஆங்காங்கே பூஜிக்கப்பட்டவனாக’ என்ற சொல்லால் வழியெங்கும் மக்கள் அவனைப் போற்றினர் என்று தெரிகிறது. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விமானாத் அவரோஹத’ (விமானத்திலிருந்து இறங்கினான்), பதிப்பில் ‘மத்யகக்ஷாமவாதரத்’ — அரண்மனையின் நடுக்கட்டு. அகஸ்திய ஆசிரமத்திலிருந்து அயோத்தி வரையிலான பயணம் அரை நாளில் முடிந்தது — புஷ்பகத்தின் வேகம் அற்புதமானது. முனிவர்களால் இந்திரனைப் போலப் பூஜிக்கப்பட்ட ராமன் ராஜசூயம் முதலிய யாகங்களுக்குத் தகுதியுடையவன் என்பதும் சுட்டப்படுகிறது.

பிறகு விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லும் அழகிய புஷ்பகத்தை ‘செல், உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று விடைகொடுத்து அனுப்பிவிட்டு, பிரபு உள்கட்டில் நின்ற வாயிற்காவலனிடம் விரைவாகச் சொன்னான் — ‘விரைந்து செயல்படும் லக்ஷ்மணனிடமும் பரதனிடமும் சென்று, நான் வந்ததைத் தெரிவித்து, தாமதமின்றி அவர்களை அழைத்து வா.’ புஷ்பகம் மீண்டும் தன் உரிமையாளனான குபேரனிடம் செல்வதில்லை; ராமனின் ஆணைப்படி விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்கிறது — ‘விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்வது’. ராமன் புஷ்பகத்திடமும் ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று நாகரிகமாகப் பேசுகிறான்; இது எல்லோரிடமும் அவனுக்குள்ள நற்பண்பைக் காட்டுகிறது. இருபதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது — ‘கக்ஷாந்தரஸ்திதம் க்ஷிப்ரம்…’, ‘லக்ஷ்மணம் பரதம் சைவ…’, ‘மமாகமனமாக்யாய…’ என்ற மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணில் உள்ளன. தம்பியரை அழைப்பது அடுத்த சர்க்கத்துக்கான முன்னுரை — அங்கே ராமன் ராஜசூயம் பற்றி அவர்களோடு ஆலோசிப்பான். பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘விரைந்து செயல்படும்’ என்ற அடைமொழி சகோதரர் இருவரின் சுறுசுறுப்பைக் காட்டுகிறது. ராமன் வந்தவுடனேயே தம்பியரை நினைக்கிறான் — அவனுடைய சகோதர அன்பு எங்கும் வெளிப்படுகிறது.

ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಪುಣ್ಯ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ರಾಮನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕುಂಭಯೋನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವನ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುಗುಣವುಳ್ಳ ಗಡ್ಡೆ-ಬೇರುಗಳನ್ನೂ, ಓಷಧಿಗಳನ್ನೂ, ಶಾಲಿಧಾನ್ಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಂಡು, ಪ್ರೀತನೂ ಪರಿತುಷ್ಟನೂ ಆಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಶ್ರಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ವನ್ಯಭೋಜನ, ಮುನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆತಿಥ್ಯ ವನ್ಯವಾದುದೇ — ಗಡ್ಡೆ-ಬೇರು-ಹಣ್ಣುಗಳು, ನೀವಾರ-ಶಾಲಿ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಧಾನ್ಯಗಳು; ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುದರಿಂದ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಅಮೃತಸಮಾನ. ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಮನು ಇಂತಹ ಆಹಾರವನ್ನೇ ಉಂಡಿದ್ದನು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಂದಮೂಲಂ ತಥೌಷಧಮ್… ಶಾಲ್ಯಾದೀನಿ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಫಲಮೂಲಂ ತಥೌಷಧೀಃ… ಶಾಕಾನಿ ಚ’. ‘ಅಪ್ಸರೋಗಣಸೇವಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸರೋವರದ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿ, ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿ, ರಾಮನ ಸಂತೋಷ — ಈ ಮೂರೂ ಈ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರೀತಃ ಪರಿತುಷ್ಟಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅರಿಂದಮನಾದ ರಘೂತ್ತಮನು ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾಮನು ಕುಂಭಸಂಭವನಾದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಬೇಕು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಧನ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅನುಗೃಹೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ತಾನೇ ಪಾವನನಾಗಿದ್ದರೂ ಮುನಿಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪವಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಧನ್ಯೋಽಸ್ಮ್ಯನುಗೃಹೀತೋಽಸ್ಮಿ’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕೃತಜ್ಞತೆ. ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡುವುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಅಂಗ — ಅತಿಥಿ ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗೃಹಪತಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ ಸ್ವಾಂ ಪುರೀಂ ಗಂತುಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆಪೃಚ್ಛೇ ತ್ವಾಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’. ‘ರಘೂತ್ತಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ವಂಶಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ದಿನಚರಿಯೂ ಧರ್ಮಾನುಸಾರಿ. ಮತ್ತೆ ಬರುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುನಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಸ್ನೇಹದ ದ್ಯೋತಕ.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ತೋರುವ ಮಾತನ್ನಾಡಲು, ಧರ್ಮವೇ ಕಣ್ಣಾಗಿರುವ ಆ ತಪೋಧನನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಅತ್ಯದ್ಭುತ; ರಘುನಂದನನೇ, ನೀನೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವನು. ರಾಮ, ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲವಾದರೂ ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪಾವನರಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿ, ದೇವೇಶ್ವರರಿಂದಲೂ ಪೂಜ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಘೋರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹತರಾಗಿ ಕೂಡಲೇ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನೂ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವವನು; ರಾಘವ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವರು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವರು. ನೀನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಅಪಾಯರಹಿತವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗು; ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು, ನೀನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಗತಿ.’ ರಾಮನು ‘ಪಾವನಗೊಳ್ಳಲು ಬರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಮುನಿಯಾದರೋ ‘ನೀನೇ ಪಾವನ’ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ದರ್ಶನವೂ ಅವನ ಕಥೆಯ ಕಥನವೂ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತಿಭಾವ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಫಲ; ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಫಲಶ್ರುತಿಗೂ ಮೂಲ. ‘ಯೇ ತ್ವಾಂ ಘೋರಚಕ್ಷುರ್ಭಿಃ ಪಶ್ಯಂತಿ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಘೋರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವವರು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾವಣಾದಿಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ನಿರ್ಭಯ ಮಾರ್ಗ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಶಾಸನ, ಜಗತ್ತಿನ ಗತಿಯಾಗಿರುವುದು. ‘ಧರ್ಮನೇತ್ರಃ’ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ತುತಿಭಾಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಾರಾಯಣಃ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ರಾಮನ ಪಾವನತ್ವವನ್ನು ಮುನಿಯು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಫಲನಿರ್ದೇಶನದಿಂದಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ದರ್ಶನದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ದ್ವೇಷದಿಂದ ನರಕ.

ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಜನು ಸತ್ಯಶೀಲನಾದ ಆ ಋಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೂ ಆ ಎಲ್ಲ ತಪೋಧನರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವನು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು. ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಮುನಿಗಣಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತು, ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ರಾಮನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಧ್ಯಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು. ರಾಮನ ಆಕಾಶಗಮನದ ಉಪಮೆ ಸುಂದರವಾದುದು — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸುವರ್ಣವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮ. ‘ಪ್ರಗ್ರಹಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತತಃ ಪೂಜ್ಯಮಾನಃ’ (ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಮಾನಾದವರೋಹತ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಕಕ್ಷಾಮವಾತರತ್’ — ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಮಧ್ಯದ ಕಕ್ಷೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗಿನ ಯಾತ್ರೆ ಅರ್ಧದಿನದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯಿತು — ಪುಷ್ಪಕದ ವೇಗ ಅದ್ಭುತ. ಮುನಿಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪೂಜಿತನಾದ ರಾಮನು ರಾಜಸೂಯಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನು ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸುಂದರವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ‘ಹೋಗು, ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಪ್ರಭುವು ಒಳಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಭರತರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ತಡಮಾಡದೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆತನ್ನಿ.’ ಪುಷ್ಪಕವು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಒಡೆಯನಾದ ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮಗಾಮಿನಮ್’. ರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕಕ್ಕೂ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ ತೇಽಸ್ತು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಎಲ್ಲರ ಬಗೆಗಿನ ಅವನ ಸೌಜನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕಕ್ಷಾಂತರಸ್ಥಿತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ…’, ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಭರತಂ ಚೈವ…’, ‘ಮಮಾಗಮನಮಾಖ್ಯಾಯ…’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಸಹೋದರರನ್ನು ಕರೆಸುವುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜಸೂಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವನು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಲಘುವಿಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹೋದರರ ಶೀಘ್ರಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಸಹೋದರರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

ഋഷിയുടെ വാക്ക് ആജ്ഞയായി സ്വീകരിച്ച് രാമൻ സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കായി അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യസരസ്സിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ ജലം സ്പർശിച്ച് ആചമിച്ച്, പശ്ചിമസന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം രാമൻ മഹാത്മാവായ കുംഭയോനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ അദ്ദേഹത്തിനു ഭക്ഷണത്തിനായി ഏറെ ഗുണമുള്ള കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും ഔഷധസസ്യങ്ങളും നെല്ല് മുതലായ പവിത്രധാന്യങ്ങളും ഒരുക്കി. ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ അമൃതതുല്യമായ ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ച്, പ്രീതനും പരിതുഷ്ടനുമായി ആ രാത്രി അവിടെ കഴിച്ചു. രാജാവായിട്ടും രാമൻ ആശ്രമത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു — സന്ധ്യോപാസന, വന്യഭക്ഷണം, മുനിയുടെ സമീപത്തെ വാസം. അഗസ്ത്യന്റെ ആതിഥ്യം വന്യമാണ് — കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും ഫലങ്ങളും, നീവാരം, നെല്ല് മുതലായ പവിത്രധാന്യങ്ങളും; എന്നാൽ സ്നേഹത്തോടെ നൽകിയതായതിനാൽ രാമന് അത് അമൃതതുല്യമാണ്. ഈ ദൃശ്യത്തിൽ വനവാസത്തിന്റെ ഓർമയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷം രാമൻ ഇത്തരം ആഹാരംതന്നെയാണു കഴിച്ചത്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘കന്ദമൂലം തഥൗഷധം… ശാല്യാദീനി’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഫലമൂലം തഥൗഷധീഃ… ശാകാനി ച’ (ഫലമൂലങ്ങളും ഔഷധികളും… ഇലക്കറികളും). ‘അപ്സരോഗണസേവിതം’ (അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം സരസ്സിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തിയും മുനിയുടെ പ്രീതിയും രാമന്റെ സംതൃപ്തിയും — മൂന്നും ഈ ദൃശ്യത്തിൽ ഒരുമിച്ചു കാണാം. ‘പ്രീതഃ പരിതുഷ്ടശ്ച’ (പ്രീതനും പരിതുഷ്ടനും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ പൂർണതൃപ്തി വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

പ്രഭാതത്തിൽ അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് ആഹ്നികകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം അരിന്ദമനായ രഘുശ്രേഷ്ഠൻ യാത്ര പറയാൻ ഋഷിയുടെ അടുത്തുചെന്നു. കുംഭസംഭവനായ മഹർഷിയെ നമസ്കരിച്ച് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു; എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയാലും. മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ ധന്യനായി, അനുഗൃഹീതനായി. എന്നെത്തന്നെ പവിത്രനാക്കാനായി അങ്ങയെ കാണാൻ ഞാൻ വീണ്ടും ഇവിടെ വരും.’ രാമന്റെ വിനയം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — സ്വയം പാവനനായിട്ടും മുനിയുടെ ദർശനത്താൽ താൻ പവിത്രനാകുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ‘ധന്യോഽസ്മ്യനുഗൃഹീതോഽസ്മി’ (ഞാൻ ധന്യനായി, അനുഗൃഹീതനായി) എന്ന ഇരട്ട കൃതജ്ഞത. യാത്രയ്ക്ക് അനുമതി ചോദിക്കുന്നതു ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് — അതിഥി സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നില്ല, ഗൃഹനാഥന്റെ അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ആപൃച്ഛേ സ്വാം പുരീം ഗന്തും’ (എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകാൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ആപൃച്ഛേ ത്വാം ഗമിഷ്യാമി’ (അങ്ങയോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, ഞാൻ പോകും). ‘രഘൂത്തമഃ’ (രഘുശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ എല്ലാ നിത്യകർമങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കിയാണ് രാമൻ മുനിയുടെ അടുത്തു ചെല്ലുന്നത് — രാജാവിന്റെ ദിനചര്യയും ധർമാനുസൃതം. വീണ്ടും വരുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ മുനിയോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ദ്യോതകമാണ്.

കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ അദ്ഭുതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമം കണ്ണായുള്ള ആ തപോധനൻ പരമപ്രീതനായി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ള നിന്റെ ഈ വാക്ക് അത്യദ്ഭുതമാണ്; രഘുനന്ദനാ, സകലഭൂതങ്ങളെയും പവിത്രമാക്കുന്നവൻ നീതന്നെയാണ്. രാമാ, ഒരു മുഹൂർത്തനേരമെങ്കിലും നിന്നെ നോക്കിക്കാണുന്നവർ പവിത്രരായി സ്വർഗവാസികളായി സ്വർഗാധിപന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഭൂമിയിൽ ഘോരമായ കണ്ണുകളോടെ നിന്നെ നോക്കുന്ന പ്രാണികൾ യമദണ്ഡത്താൽ ഹതരായി ഉടനെ നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. രഘുശ്രേഷ്ഠാ, നീ ഇങ്ങനെ സകലദേഹികളെയും പവിത്രമാക്കുന്നവനാണ്; രാഘവാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നെക്കുറിച്ചു പറയുന്നവർ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. വ്യഗ്രതയില്ലാതെ, ഭയമില്ലാത്തതും അപകടമില്ലാത്തതുമായ വഴിയിലൂടെ പോവുക; ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം ഭരിക്കുക; അങ്ങാണല്ലോ ലോകത്തിന്റെ ഗതി.’ ‘പവിത്രനാകാനായി വരും’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു; മുനിയാകട്ടെ ‘നീതന്നെയാണു പവിത്രമാക്കുന്നവൻ’ എന്നു മറുപടി നൽകുന്നു. രാമന്റെ ദർശനവും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കഥനവും സിദ്ധിപ്രദമാണെന്ന ഭക്തിഭാവം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — രാമകഥ പറയുന്നതിന്റെ ഫലം; ഇതാണ് രാമായണത്തിന്റെ ഫലശ്രുതിയുടെയും മൂലം. ‘ഘോരമായ കണ്ണുകളോടെ നിന്നെ നോക്കുന്നവർ’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ശത്രുക്കളുടെ — രാവണാദികളുടെ — വിനാശം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — നിർഭയമായ മാർഗം, ധർമമനുസരിച്ചുള്ള രാജ്യഭരണം, ലോകത്തിന്റെ ഗതിയാകൽ. ‘ധർമനേത്രഃ’ (ധർമം കണ്ണായുള്ളവൻ) എന്നതു മുനിയുടെ വിശേഷണമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി ധർമത്താൽത്തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സ്തുതിഭാഗം മുൻസർഗങ്ങളിലെ ‘ത്വം ഹി നാരായണഃ’ (നീ നാരായണൻതന്നെ) എന്ന വാക്കിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. രാമന്റെ പാവനത്വം മുനി വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഫലനിർദേശത്താലും സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദർശനത്താൽ സ്വർഗം, ദ്വേഷത്താൽ നരകം.

മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ്, പ്രാജ്ഞനായ രാജാവ് സത്യശീലനായ ആ ഋഷിയെ നമസ്കരിച്ചു. ഋഷിശ്രേഷ്ഠനെയും ആ തപോധനന്മാരെയെല്ലാവരെയും നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം വ്യഗ്രതയില്ലാതെ സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി. മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചുകൊണ്ടു യാത്രയാകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, ദേവന്മാർ സഹസ്രാക്ഷനെ എന്നപോലെ, മുനിഗണങ്ങൾ ചുറ്റും നിന്ന് ആശീർവാദങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു. സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തിൽ ആകാശത്തിരുന്ന ആ രാമൻ, വർഷകാലത്ത് മേഘങ്ങൾക്കരികിലുള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ നട്ടുച്ചയായപ്പോൾ അവിടെയുമിവിടെയും പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥൻ അയോധ്യയിലെത്തി മധ്യകക്ഷ്യയിൽ ഇറങ്ങി. രാമന്റെ ആകാശയാത്രയുടെ ഉപമ മനോഹരമാണ് — വർഷകാലത്ത് മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വർണവിമാനത്തിൽ രാമൻ. ‘പ്രഗ്രഹഃ’ എന്ന പദം വിനയത്താൽ കുനിഞ്ഞവൻ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തതസ്തതഃ പൂജ്യമാനഃ’ (അവിടെയുമിവിടെയും പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ വഴിയിലെല്ലായിടത്തും ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘വിമാനാദ് അവരോഹത’ (വിമാനത്തിൽനിന്നിറങ്ങി), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘മധ്യകക്ഷാമവാതരത്’ (മധ്യകക്ഷ്യയിൽ ഇറങ്ങി) — രാജകൊട്ടാരത്തിന്റെ നടുവിലെ അങ്കണം. അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യവരെയുള്ള യാത്ര അരദിവസംകൊണ്ടു തീർന്നു — പുഷ്പകത്തിന്റെ വേഗം അദ്ഭുതകരമാണ്. മുനിമാരാൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പൂജിക്കപ്പെട്ട രാമൻ രാജസൂയം മുതലായ യജ്ഞങ്ങൾക്കു യോഗ്യനാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന മനോഹരമായ പുഷ്പകത്തെ ‘പോവുക, നിനക്കു മംഗളം’ എന്നു പറഞ്ഞു യാത്രയാക്കിയശേഷം പ്രഭു അകത്തെ കക്ഷ്യയിൽ നിന്നിരുന്ന ദ്വാരപാലകനോടു വേഗം പറഞ്ഞു: ‘വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന്റെയും ഭരതന്റെയും അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ ആഗമനം അറിയിച്ച് താമസിയാതെ അവരെ വിളിച്ചുകൊണ്ടുവരിക.’ പുഷ്പകം ഉടമയായ കുബേരന്റെ അടുത്തേക്കു വീണ്ടും പോകുന്നില്ല; രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്നു — ‘കാമഗാമിനം’ (ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നത്). പുഷ്പകത്തോടുപോലും രാമൻ ‘സ്വസ്തി തേഽസ്തു’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്നു ശിഷ്ടമായി പറയുന്നു; ഇത് എല്ലാവരോടുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗജന്യം കാണിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘കക്ഷാന്തരസ്ഥിതം ക്ഷിപ്രം…’, ‘ലക്ഷ്മണം ഭരതം ചൈവ…’, ‘മമാഗമനമാഖ്യായ…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. സഹോദരന്മാരെ വിളിപ്പിക്കുന്നത് അടുത്ത സർഗത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ് — അവിടെ രാമൻ രാജസൂയത്തെക്കുറിച്ച് അവരോടു കൂടിയാലോചിക്കും. പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ലഘുവിക്രമൗ’ (വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം സഹോദരന്മാരുടെ ശീഘ്രകാരിത്വം കാണിക്കുന്നു. എത്തിയ ഉടനെ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ ഓർക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭ്രാതൃപ്രേമം എല്ലായിടത്തും പ്രകടമാണ്.

Heeding the seer's words, Rāma went to the holy lake, frequented by troops of apsarases, to perform the evening worship. There he touched the water, completed the rite of the western twilight, and entered the hermitage of the great-souled sage born of a pot. Agastya set before him for his meal roots and tubers of many virtues, herbs, and pure grains such as rice, and the best of men ate that food as though it were nectar and, pleased and wholly content, spent the night there. Though a king, Rāma keeps the rules of the hermitage: the twilight worship, forest fare, and a night beside the sage. Agastya's hospitality is all from the forest, roots, fruits and pure grains, yet to Rāma it is like nectar because it is given with love. The scene also holds a memory of the exile, for through fourteen years Rāma had lived on just such food. "Frequented by apsarases" hints that the lake is divine. The peace of the hermitage, the sage's affection and Rāma's contentment all meet in this one scene, and "pleased and wholly content" describes the complete satisfaction of his mind.

Rising early at dawn and performing his daily rites, the best of the Raghus, subduer of foes, went to the seer to take his leave. Saluting the great sage born of a pot, Rāma said: "I ask your leave to go to my own city; please give me your permission. I am blessed and favoured by the sight of you, great soul. I shall come here again to see you, for my own purification." Rāma's humility is plain here: though he is himself a purifier, he counts the sight of the sage as what makes him pure. "I am blessed, I am favoured" expresses his gratitude twice over. To ask leave before going is part of good manners, for a guest does not simply leave when he pleases but seeks the host's consent. "Best of the Raghus" recalls the glory of his line. Rāma finishes all his daily rites at dawn before going to the sage, so that even a king's day follows dharma, and his promise to return shows his affection for the sage.

As Kākutstha spoke these words of wonderful import, the ascetic, whose eye was dharma, answered in great delight: "These gracious words of yours are most wonderful, Rāma, for it is you, joy of the Raghus, who purify all beings. Whoever looks upon you even for a moment is purified, goes to heaven, and is honoured by the lords of heaven. But the creatures on earth who look on you with hostile eyes are struck down by Yama's rod and go straight to hell. Such are you, best of the Raghus, the purifier of every embodied being; those on earth who tell your story will attain perfection, Rāghava. Go now, untroubled, by a safe road free of every danger; rule the kingdom with righteousness, for you are the refuge of the world." Rāma had said he would come back to be purified; the sage answers that Rāma is himself the purifier. Seeing Rāma and telling of him bring perfection: this is the feeling of devotion. The fruit promised for telling Rāma's story is also the root of the Rāmāyaṇa's own closing promise of merit to those who hear it. "Those who look on you with hostile eyes" recalls the destruction of Rāma's enemies, Rāvaṇa and the rest. Agastya's blessing has three parts: a fearless road, righteous rule, and Rāma's being the refuge of the world. His epithet "whose eye was dharma" means that his vision is guided by dharma alone. This praise carries on the earlier words, "you are Nārāyaṇa", and the sage establishes Rāma's purifying power not only in words but by naming its fruits: heaven for those who see him, hell for those who hate him.

So addressed by the sage, the wise king bowed low with joined palms and saluted that seer whose nature was truth. When he had saluted the best of seers and all those ascetics, he calmly mounted the gold-adorned Puṣpaka. As he departed, the hosts of sages on every side honoured him with blessings, as the immortals honour the thousand-eyed Indra, and standing in the sky in the golden Puṣpaka Rāma looked like the moon beside the clouds at the coming of the rains. Then at midday, honoured here and there all along the way, Kākutstha reached Ayodhyā and came down in the middle courtyard of the palace. The simile is lovely: Rāma in the golden chariot is like the moon among the rain-clouds. "Bowed low" marks his humility, and "honoured here and there" tells us that people worshipped him all along his route. The journey from Agastya's hermitage to Ayodhyā was over by midday, so wonderful was the Puṣpaka's speed. That the sages honoured him as they would Indra also suggests that he is worthy of great sacrifices such as the rājasūya.

Then the lord dismissed the lovely Puṣpaka, which goes wherever it wills, sending it off with "Go, and may it be well with you," and quickly said to the doorkeeper standing in the inner court: "Go to Lakṣmaṇa and Bharata, those two of swift valour, tell them I have come, and summon them without delay." The Puṣpaka does not return to its old master Kubera; at Rāma's command it goes wherever it pleases. That Rāma speaks courteously even to the chariot, wishing it well, shows his gentleness towards all. The summoning of his brothers prepares for the next sarga, where Rāma will take counsel with them about the rājasūya sacrifice. "Of swift valour" shows how promptly the brothers act, and that Rāma thinks of his brothers the moment he returns shows the love he bears them.