सः अमितप्रभः देवर्षिः मुहूर्तात् वृत्तान्तम् उपश्रुत्य क्षुधार्तः शिष्यवृतः स्वम् आश्रमं संन्यवर्तत। सः रजसा समभिप्लुतां दीनाम् अरजां प्रत्यूषे ग्रहग्रस्तां न विराजतीं ज्योत्स्नाम् इव अपश्यत्। क्षुधार्तस्य तस्य विशेषतः रोषः समभवत्; लोकत्रयं निर्दहन् इव सः शिष्यान् एतत् उवाच — ‘पश्यध्वम्, विपरीतस्य अविदितात्मनः दण्डस्य क्रुद्धात् अग्निशिखायाः इव घोरसंकाशां विपत्तिम्। सानुगस्य दुरात्मनः अस्य दुर्मतेः क्षयः प्राप्तः, यः हुताशस्य प्रदीप्तां शिखां स्प्रष्टुम् अर्हति।’ अरजायाः उपमा मार्मिका — ग्रहणग्रस्ता चन्द्रिका प्रातःकाले निष्प्रभा भवति, तथा सा अपि निष्प्रभा। तस्याः नाम ‘अरजा’ (रजोरहिता), किन्तु इदानीं सा ‘रजसा समभिप्लुता’ — नाम्नः अर्थस्य विपर्ययः कविना सूक्ष्मम् उद्घाटितः। शुक्रस्य क्रोधः क्षुधया अपि वर्धितः इति कविः मानवीयं विवरणं ददाति। दण्डस्य कर्म अग्निशिखायाः स्पर्शः इव — यः अग्निं स्पृशति सः दह्यते एव। शुक्रः पूर्वं दण्डस्य पुरोहितः आसीत्, अतः तस्य शापः न केवलं पितुः क्रोधः, अपि तु गुरोः अपि न्यायः। शिष्येण गुरुकन्यायाः धर्षणं द्विगुणः अपराधः।

‘यस्मात् सः ईदृशं घोरसंहितं पापं कृतवान्, तस्मात् सः दुर्मेधाः पापस्य कर्मणः फलं प्राप्स्यति। पापकर्मसमाचारः दुर्मतिः असौ राजा सप्तरात्रेण सपुत्रबलवाहनः वधं प्राप्स्यति। अस्य दुर्मतेः समन्तात् योजनशतं विषयं पाकशासनः महता पांसुवर्षेण धक्ष्यते। इह यानि स्थावराणि चराणि च सर्वसत्त्वानि, तानि सर्वाणि महता पांसुवर्षेण सर्वतः विलयम् अगमन्। दण्डस्य विषयः यावान्, तावत् सर्वं समुच्छ्रयं सप्तरात्रं पांसुवर्षम् इव अलक्ष्यं भविष्यति।’ शापस्य व्याप्तिः विशाला — न केवलं राजा, अपि तु तस्य पुत्राः, सेना, वाहनानि, सम्पूर्णः देशः, तत्र स्थितानि सर्वाणि भूतानि च। राज्ञः पापस्य फलं प्रजाः अपि भुञ्जते — एषः प्राचीनः राजधर्मसिद्धान्तः, यः पूर्वं शम्बूकप्रसङ्गे अपि दृष्टः। नवमे ‘विलयं सर्वतोऽगमन्’ इति मुद्रणे भूतकालः — शापस्य निश्चितत्वात् भविष्यत् अपि भूतवत् उक्तम्; समीक्षिते ‘नाशं यास्यन्ति सर्वशः’। षष्ठे समीक्षिते ‘घोरदर्शनम्’, मुद्रणे ‘घोरसंहितम्’। पांसुवर्षः अद्भुतः दण्डः — न अग्निः, न जलम्, अपि तु धूलिः, यया सर्वं आच्छाद्यते। ‘सप्तरात्रेण’ इति कालनिर्देशः शापस्य शीघ्रतां दर्शयति। शुक्रः स्वयं न मारयति, इन्द्रं कर्तारं निर्दिशति — देवाः अपि ऋषेः वचनम् अनुसरन्ति।

इति उक्त्वा क्रोधताम्राक्षः सः तम् आश्रमनिवासिनं जनं ‘जनपदान्तेषु स्थीयताम्’ इति अब्रवीत्। उशनसः वाक्यं श्रुत्वा आश्रमावसथः सः जनः तस्मात् विषयात् निष्क्रान्तः, बाह्यतः स्थानं चक्रे। ततः मुनिजनं तथा उक्त्वा सः अरजाम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे दुर्मेधे, इह एव आश्रमे सुसमाहिता वस। हे अरजे, इदं योजनपर्यन्तं सुरुचिरप्रभं सरः विज्वरा भुङ्क्ष्व; अत्र कालः प्रतीक्ष्यताम्। तां निशां ये सत्त्वाः त्वत्समीपे वासम् एष्यन्ति, ते पांसुवर्षेण नित्यदा अवध्याः भविष्यन्ति।’ ब्रह्मर्षेः नियोगं श्रुत्वा सा भार्गवी अरजा भृशदुःखिता ‘तथा’ इति पितरं भार्गवं प्राह। शुक्रः पुत्रीं ‘दुर्मेधे’ इति सम्बोधयति — सा अपि दण्डं निवारयितुं न शक्ता इति खेदः। तथापि सः तस्याः रक्षणं करोति, तस्याः समीपवासिनां च। एवं दण्डकारण्ये अपि एकः पवित्रः प्रदेशः अवशिष्यते। षोडशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। पुत्र्याः आज्ञापालनं ‘तथेति’ इति एकेन पदेन व्यक्तम्; तस्याः दुःखस्य गभीरता ‘भृशदुःखिता’ इति पदेन। शुक्रः निरपराधान् आश्रमवासिनः पूर्वम् एव बहिः प्रेषयति — शापः केवलं दण्डविषयस्य, न तु निर्दोषाणाम्। एवं तस्य क्रोधे अपि विवेकः।

इति उक्त्वा भार्गवः अन्यत्र वासम् अकारयत्। नरेन्द्रस्य तत् सभृत्यबलवाहनं राज्यं ब्रह्मवादिना यथोक्तं सप्ताहात् भस्मसात् अभवत्। हे नृप, तस्य असौ विन्ध्यशैवलयोः मध्ये स्थितः दण्डविषयः सहिते वैधर्म्ये कृते तेन ब्रह्मर्षिणा शप्तः; हे काकुत्स्थ, ततः प्रभृति दण्डकारण्यम् इति उच्यते। अत्र तपस्विनः स्थिताः, अतः जनस्थानम् अभवत्। हे राघव, यत् त्वं मां पृच्छसि, तत् सर्वम् एतत् ते आख्यातम्। एवं पूर्वसर्गे रामेण पृष्टस्य प्रश्नस्य — ‘तत् वनं कथं निर्जनम्’ — उत्तरं पूर्णं भवति। दण्डस्य नाम्ना एव देशस्य नाम — राज्ञः अपराधस्य स्मारकम्। रामः स्वयं तत्र वनवासे न्यवसत्, खरदूषणादीन् राक्षसान् जनस्थाने अहनत्; अतः अस्य आख्यानस्य रामस्य कृते विशेषं महत्त्वम्। अष्टादशे ‘विन्ध्यशैवलयोर्नृप’, समीक्षिते ‘विन्ध्यशैवलसानुषु’; एकोनविंशे ‘वैधर्म्ये सहिते कृते’, समीक्षिते ‘पुरा वैधर्मके कृते’। एवं श्वेतस्य तपोवनं शून्यं किमर्थम् इति प्रश्नस्य अपि उत्तरं लभ्यते — शापात् परं सः प्रदेशः मृगपक्षिहीनः अभवत्।

‘हे वीर, संध्याम् उपासितुं समयः अतिवर्तते। एते सर्वे महर्षयः पूर्णकुम्भाः समन्ततः कृतोदकाः, हे नरव्याघ्र, आदित्यं पर्युपासते। सहितैः ब्रह्मवित्तमैः तैः ब्राह्मणम् अभ्यस्तम्; हे राम, रविः अस्तंगतः; गच्छ, उदकम् उपस्पृश।’ अगस्त्यः कथाम् अत्र एव स्थगयति, यतः सायंसंध्यायाः कालः आगतः — धर्मकृत्यम् कथायाः अपि अग्रे। ऋषयः पूर्णकुम्भैः जलं गृहीत्वा सूर्यम् उपतिष्ठन्ते इति आश्रमस्य सायंकालिकं चित्रम्। द्वाविंशः श्लोकः षट्पादः — ‘कृतोदका नरव्याघ्र’, ‘स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं’, ‘रविरस्तंगतो राम’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। अग्रिमः सर्गः रामस्य संध्योपासनया आरभ्यते। ‘ब्राह्मणम्’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘ऋषिभिरभ्यस्तः’ इति भिन्नः पाठः। एवं सर्गः कथायाः अन्ते दिनस्य अपि अन्तं दर्शयति।

అమితకాంతి గల ఆ దేవర్షి కొద్దిసేపటికే జరిగిన సంగతి విని, ఆకలితో బాధపడుతూ శిష్యులతో కలిసి తన ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. ధూళితో నిండిపోయి దీనంగా ఉన్న అరజను, తెల్లవారుజామున గ్రహణం పట్టి ప్రకాశించని వెన్నెలలా ఉన్న ఆమెను అతడు చూశాడు. ఆకలితో ఉన్న అతనికి విశేషంగా కోపం వచ్చింది; ముల్లోకాలను దహిస్తున్నట్లుగా అతడు శిష్యులతో ఇలా అన్నాడు — ‘చూడండి, విపరీతుడూ ఆత్మజ్ఞానం లేనివాడూ అయిన దండునికి కోపించిన అగ్నిశిఖ వంటి భయంకరమైన విపత్తు రాబోతోంది. ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిశిఖను తాకడానికి సాహసించిన ఈ దుర్బుద్ధి, దురాత్ముడు తన అనుచరులతో సహా నశించే సమయం వచ్చింది.’ అరజకు ఇచ్చిన ఉపమానం మర్మస్పర్శి — గ్రహణం పట్టిన వెన్నెల తెల్లవారుజామున కాంతిహీనమవుతుంది, అలాగే ఆమె కూడా కాంతిహీనమైంది. ఆమె పేరు ‘అరజ’ (రజస్సు, అంటే ధూళి, లేనిది), కాని ఇప్పుడు ఆమె ‘రజసా సమభిప్లుతా’ (ధూళితో నిండిపోయినది) — పేరు అర్థానికి విపర్యయాన్ని కవి సూక్ష్మంగా బయటపెడుతున్నాడు. శుక్రుని క్రోధం ఆకలి వల్ల కూడా పెరిగిందని కవి మానవీయమైన వివరాన్ని ఇస్తున్నాడు. దండుని కర్మ అగ్నిశిఖను తాకడం వంటిది — అగ్నిని తాకినవాడు కాలిపోవలసిందే. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘గ్రహగ్రస్తాం’ (గ్రహణం పట్టిన). శుక్రుడు పూర్వం దండుని పురోహితుడు, అందువల్ల అతని శాపం తండ్రి క్రోధం మాత్రమే కాదు, గురువు చేసే న్యాయం కూడా. శిష్యుడు గురుపుత్రికను చెరచడం రెట్టింపు అపరాధం.

‘అతడు ఇలాంటి ఘోరమైన పాపం చేశాడు కాబట్టి ఆ దుర్బుద్ధి తన పాపకర్మ ఫలాన్ని పొందుతాడు. పాపకర్మలు ఆచరించే ఈ దుర్బుద్ధి రాజు ఏడు రాత్రులలో పుత్రులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా వధను పొందుతాడు. ఈ దుర్బుద్ధి రాజ్యాన్ని చుట్టూ నూరు యోజనాల మేర పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు) గొప్ప ధూళివర్షంతో దహిస్తాడు. ఇక్కడ ఉన్న స్థావర జంగమాలైన సమస్త ప్రాణులూ గొప్ప ధూళివర్షంతో అన్నివైపులా నశించిపోయాయి. దండుని రాజ్యం ఎంతవరకు ఉందో అదంతా, ఎత్తైన నిర్మాణాలతో సహా, ఏడు రాత్రులు ధూళివర్షంలో కనిపించకుండా పోతుంది.’ శాపపు వ్యాప్తి విశాలమైనది — రాజు మాత్రమే కాదు, అతని పుత్రులూ, సైన్యమూ, వాహనాలూ, మొత్తం దేశమూ, అక్కడ ఉన్న సమస్త ప్రాణులూ. రాజు పాపఫలాన్ని ప్రజలు కూడా అనుభవిస్తారు — ఇది ప్రాచీన రాజధర్మ సిద్ధాంతం, పూర్వం శంబూక ప్రసంగంలో కూడా కనిపించింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘విలయం సర్వతోఽగమన్’ (అన్నివైపులా నశించిపోయాయి) అనే భూతకాలం గమనార్హం — శాపం నిశ్చితమైనది కాబట్టి భవిష్యత్తు కూడా భూతకాలంలా చెప్పబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నాశం యాస్యంతి సర్వశః’ (అన్నివిధాలా నశిస్తాయి). ఆరవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఘోరదర్శనమ్’, ముద్రణలో ‘ఘోరసంహితమ్’. ధూళివర్షం అద్భుతమైన దండన — అగ్ని కాదు, జలం కాదు, ధూళి, దానితో సర్వమూ కప్పబడిపోతుంది. ‘సప్తరాత్రేణ’ (ఏడు రాత్రులలో) అనే కాలనిర్దేశం శాపపు శీఘ్రతను చూపిస్తుంది. శుక్రుడు స్వయంగా చంపడు, ఇంద్రుని కర్తగా నిర్దేశిస్తాడు — దేవతలు కూడా ఋషి మాటను అనుసరిస్తారు.

ఇలా చెప్పి కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో అతడు ఆ ఆశ్రమవాసులతో ‘జనపదపు సరిహద్దులలో ఉండండి’ అన్నాడు. ఉశనసుని మాట విని ఆశ్రమంలో నివసించే ఆ జనులు ఆ రాజ్యం నుండి బయటికి వెళ్ళి వెలుపల నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. తరువాత మునిజనానికి అలా చెప్పి అతడు అరజతో ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, ఇక్కడే ఈ ఆశ్రమంలో ఏకాగ్రతతో ఉండు. అరజా, యోజనం మేర విస్తరించిన, ఎంతో కాంతివంతమైన ఈ సరస్సును తాపం లేకుండా అనుభవించు; ఇక్కడ కాలం కోసం ఎదురుచూడు. ఆ రాత్రి నీ దగ్గర నివసించడానికి వచ్చే ప్రాణులు ధూళివర్షంతో ఎన్నటికీ చావు పొందనివి అవుతాయి.’ బ్రహ్మర్షి ఆజ్ఞ విని ఆ భార్గవి అరజ ఎంతో దుఃఖిస్తూ తండ్రి భార్గవునితో ‘అలాగే’ అన్నది. శుక్రుడు కుమార్తెను ‘దుర్మేధే’ (దుర్బుద్ధీ) అని సంబోధిస్తున్నాడు — ఆమె కూడా దండుని నివారించలేకపోయింది అనే ఖేదం. అయినప్పటికీ అతడు ఆమెను, ఆమె సమీపంలో నివసించేవారిని రక్షిస్తున్నాడు. ఇలా దండకారణ్యంలో కూడా ఒక పవిత్రమైన ప్రదేశం మిగులుతుంది. పదహారవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. కుమార్తె ఆజ్ఞాపాలన ‘తథేతి’ (అలాగే) అనే ఒక్క పదంతో వ్యక్తమైంది; ఆమె దుఃఖపు గాఢత ‘భృశదుఃఖితా’ (ఎంతో దుఃఖిస్తూ) అనే పదంతో. శుక్రుడు నిరపరాధులైన ఆశ్రమవాసులను ముందుగానే బయటికి పంపుతున్నాడు — శాపం దండుని రాజ్యానికే, నిర్దోషులకు కాదు. ఇలా అతని క్రోధంలో కూడా వివేకం ఉంది.

ఇలా చెప్పి భార్గవుడు మరొకచోట నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. బ్రహ్మవాది చెప్పినట్లే ఆ నరేంద్రుని రాజ్యం సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా ఏడు రోజులలో భస్మమైపోయింది. రాజా, వింధ్య శైవలాల మధ్య ఉన్న అతని ఆ దండుని రాజ్యం, అతడు చేసిన అధర్మం కారణంగా ఆ బ్రహ్మర్షిచేత శపించబడింది; కాకుత్స్థా, అప్పటి నుండి అది దండకారణ్యం అని పిలువబడుతోంది. ఇక్కడ తపస్వులు నివసించారు కాబట్టి అది జనస్థానం అయింది. రాఘవా, నీవు నన్ను ఏమి అడిగావో అదంతా నీకు చెప్పాను. ఇలా పూర్వ సర్గలో రాముడు అడిగిన ప్రశ్నకు — ‘ఆ వనం ఎందుకు నిర్జనమైంది’ — సమాధానం పూర్తవుతుంది. దండుని పేరుతోనే దేశానికి పేరు — రాజు అపరాధానికి స్మారకం. రాముడు స్వయంగా వనవాసంలో అక్కడ నివసించాడు, జనస్థానంలో ఖరదూషణాది రాక్షసులను చంపాడు; అందువల్ల ఈ ఆఖ్యానానికి రామునికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘వింధ్యశైవలయోర్నృప’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వింధ్యశైవలసానుషు’ (వింధ్య శైవలాల చరియలలో); పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వైధర్మ్యే సహితే కృతే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పురా వైధర్మకే కృతే’ (పూర్వం అధర్మం చేసినప్పుడు). ఇలా శ్వేతుని తపోవనం ఎందుకు శూన్యమైంది అనే ప్రశ్నకు కూడా సమాధానం లభిస్తుంది — శాపం తరువాత ఆ ప్రదేశం మృగపక్షులు లేనిదయింది.

‘వీరా, సంధ్యను ఉపాసించే సమయం దాటిపోతోంది. ఈ మహర్షులందరూ నిండు కుంభాలతో చుట్టూ జలతర్పణం చేసి, నరవ్యాఘ్రా, సూర్యుని ఉపాసిస్తున్నారు. బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠులైన వారందరూ కలిసి వేదపఠనం చేశారు; రామా, సూర్యుడు అస్తమించాడు; వెళ్ళు, జలాన్ని స్పృశించు (ఆచమనం చెయ్యి).’ సాయంసంధ్యా సమయం వచ్చినందువల్ల అగస్త్యుడు కథను ఇక్కడే ఆపుతున్నాడు — ధర్మకృత్యం కథ కంటే కూడా ముందు. ఋషులు నిండు కుంభాలతో జలం తీసుకొని సూర్యుని ఉపాసించడం ఆశ్రమపు సాయంకాల చిత్రం. ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కృతోదకా నరవ్యాఘ్ర’, ‘స తైర్బ్రాహ్మణమభ్యస్తం’, ‘రవిరస్తంగతో రామ’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి. తరువాతి సర్గ రాముని సంధ్యోపాసనతో ఆరంభమవుతుంది. ముద్రణలో ‘బ్రాహ్మణమ్’ (వేదభాగం) అనే పదం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఋషిభిరభ్యస్తః’ (ఋషులచే పఠించబడినది) అనే భిన్నమైన పాఠం ఉంది. ఇలా సర్గ కథ ముగింపుతో పాటు దినపు ముగింపును కూడా చూపిస్తుంది.

அளவற்ற ஒளியுடைய அந்தத் தேவரிஷி சிறிது நேரத்தில் நடந்ததைக் கேள்வியுற்று, பசியால் வாடியவராகச் சீடர்கள் சூழத் தம் ஆசிரமத்துக்குத் திரும்பினார். புழுதியில் தோய்ந்து, துயருற்று, விடியற்காலையில் கிரகணம் பிடித்து ஒளியிழந்த நிலவொளி போலத் திகழ்ந்த அரஜாவை அவர் கண்டார். பசியால் வாடியிருந்த அவருக்குச் சினம் மிகுதியாக எழுந்தது; மூவுலகையும் எரிப்பவர் போல அவர் சீடர்களிடம் சொன்னார் — ‘பாருங்கள், நெறிபிறழ்ந்த, தன்னை அறியாத தண்டனுக்குச் சினமுற்ற நெருப்புச் சுடரைப் போலக் கொடிய தோற்றமுடைய கேடு வந்துவிட்டது. சுடர்விடும் நெருப்பின் சுடரைத் தொடத் துணிந்த, தீய உள்ளமும் தீய மதியும் உடைய இவனுக்கு அவனைச் சார்ந்தோரோடு அழிவு வந்துவிட்டது.’ அரஜாவைப் பற்றிய உவமை நெஞ்சைத் தொடுவது — கிரகணம் பிடித்த நிலவொளி விடியற்காலையில் ஒளியிழப்பதுபோல அவளும் ஒளியிழந்திருக்கிறாள். அவள் பெயர் ‘அரஜா’ (தூசற்றவள், மாசற்றவள்), ஆனால் இப்போது அவள் ‘புழுதியில் தோய்ந்தவள்’ — பெயரின் பொருள் தலைகீழானதைக் கவிஞர் நுட்பமாக வெளிப்படுத்துகிறார். சுக்கிரரின் சினம் பசியாலும் அதிகரித்தது என்று கவிஞர் ஒரு மனித இயல்பான விவரத்தைத் தருகிறார். தண்டனின் செயல் நெருப்புச் சுடரைத் தொடுவது போன்றது — நெருப்பைத் தொடுபவன் எரிந்தே தீருவான். சுக்கிரர் முன்பு தண்டனின் புரோகிதராக இருந்தவர்; ஆகவே அவர் சாபம் தந்தையின் சினம் மட்டுமல்ல, குருவின் நீதியும் ஆகும். சீடன் குருவின் மகளைப் பலவந்தப்படுத்துவது இருமடங்குக் குற்றம்.

‘இப்படிப்பட்ட கொடிய பாவத்தை அவன் செய்ததால், தீய புத்தியுடைய அவன் அந்தப் பாவச் செயலின் பலனை அடைவான். பாவச் செயல்களில் ஈடுபடும் தீய மதியுடைய இந்த அரசன் ஏழு இரவுகளில் மகன்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் மரணமடைவான். தீய மதியுடைய இவனுடைய நாட்டைச் சுற்றிலும் நூறு யோசனை தூரத்துக்குப் பாகசாசனனான இந்திரன் பெரும் புழுதிமழையால் எரித்துவிடுவான். இங்கே அசையும் அசையாத உயிர்கள் அனைத்தும் பெரும் புழுதிமழையால் எங்கும் அழிந்துபோயின. தண்டனின் நாடு எவ்வளவு பரப்புடையதோ, அது முழுவதும் தன் உயர்ந்த கட்டடங்களோடு ஏழு இரவுகளில் புழுதிமழையால் கண்ணுக்குத் தெரியாததாகிவிடும்.’ சாபத்தின் பரப்பு பெரியது — அரசன் மட்டுமல்ல, அவன் மகன்கள், படை, வாகனங்கள், நாடு முழுவதும், அங்குள்ள எல்லா உயிர்களும். அரசனின் பாவத்தின் பலனை மக்களும் அனுபவிக்கிறார்கள் — இது பண்டைய அரசதர்மக் கொள்கை; முன்பு சம்பூகன் நிகழ்ச்சியிலும் இது காணப்பட்டது. ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘விலயம் ஸர்வதோ(அ)கமன்’ (எங்கும் அழிந்துபோயின) என்ற இறந்தகாலம் அச்சுப் பதிப்பில் உள்ளது — சாபம் உறுதியானது என்பதால் எதிர்காலமும் இறந்தகாலம் போலச் சொல்லப்பட்டது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நாஶம் யாஸ்யந்தி ஸர்வஶ:’ (எங்கும் அழியும்). ஆறாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘கோரதர்ஶனம்’ (கொடிய தோற்றமுடைய), பதிப்பில் ‘கோரஸம்ஹிதம்’ (கொடுமை நிறைந்த). புழுதிமழை ஓர் அதிசயமான தண்டனை — நெருப்பும் அல்ல, நீரும் அல்ல, புழுதி; அதனால் அனைத்தும் மூடப்படுகின்றன. ‘ஏழு இரவுகளில்’ என்ற காலக்குறிப்பு சாபத்தின் விரைவைக் காட்டுகிறது. சுக்கிரர் தாமே கொல்லவில்லை, இந்திரனைச் செயல்படுபவனாகச் சுட்டுகிறார் — தேவர்களும் முனிவரின் சொல்லைப் பின்பற்றுகிறார்கள்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுச் சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய அவர் ஆசிரமவாசிகளிடம், ‘நாட்டின் எல்லைகளுக்கு அப்பால் சென்று தங்குங்கள்’ என்றார். உசனஸின் சொல்லைக் கேட்டு ஆசிரமத்தில் வாழ்ந்த அந்த மக்கள் அந்த நாட்டிலிருந்து வெளியேறி, வெளியே இருப்பிடம் அமைத்துக்கொண்டனர். பிறகு முனிவர்களிடம் அவ்வாறு சொன்ன அவர் அரஜாவிடம் சொன்னார் — ‘தீய புத்தியுடையவளே, இங்கேயே இந்த ஆசிரமத்தில் மனவொருமையோடு வாழ்ந்திரு. அரஜா, ஒரு யோசனை பரப்புள்ள, மிக அழகிய ஒளியுடைய இந்த ஏரியைக் கவலையின்றி அனுபவி; இங்கே காலத்தை எதிர்பார்த்திரு. அந்த இரவில் உன் அருகில் வந்து தங்கும் உயிர்கள் புழுதிமழையால் எப்போதும் கொல்லப்படமாட்டா.’ பிரம்மரிஷியின் ஆணையைக் கேட்டு, பார்கவரின் மகளான அரஜா மிகவும் வருந்தியவளாகத் தந்தை பார்கவரிடம் ‘அப்படியே’ என்றாள். சுக்கிரர் மகளைத் ‘தீய புத்தியுடையவளே’ என்று அழைக்கிறார் — அவளாலும் தண்டனைத் தடுக்க முடியவில்லையே என்ற வருத்தம். இருப்பினும் அவர் அவளையும் அவள் அருகில் வாழ்வோரையும் காக்கிறார். இவ்வாறு தண்டகாரண்யத்திலும் ஒரு புனிதப் பகுதி எஞ்சியிருக்கிறது. பதினாறாம் சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. மகள் ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிவது ‘அப்படியே’ என்ற ஒரே சொல்லால் வெளிப்படுகிறது; அவள் துயரத்தின் ஆழம் ‘மிகவும் வருந்தியவள்’ என்ற சொல்லால். குற்றமற்ற ஆசிரமவாசிகளைச் சுக்கிரர் முன்கூட்டியே வெளியே அனுப்புகிறார் — சாபம் தண்டனின் நாட்டுக்கு மட்டுமே, குற்றமற்றவர்களுக்கு அல்ல. இவ்வாறு அவர் சினத்திலும் விவேகம் உள்ளது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பார்கவர் வேறிடத்தில் வாழ்வை அமைத்துக்கொண்டார். அரசனின் அந்த அரசு, பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும், பிரம்மவாதியான அவர் சொன்னபடியே ஏழு நாள்களில் சாம்பலானது. அரசே, விந்தியத்துக்கும் சைவலத்துக்கும் இடையே இருந்த தண்டனின் அந்த நாடு, அவன் அதர்மம் செய்ததால் அந்தப் பிரம்மரிஷியால் சபிக்கப்பட்டது; காகுத்ஸ்தா, அன்றுமுதல் அது தண்டகாரண்யம் என்று அழைக்கப்படுகிறது. இங்கே தவசிகள் தங்கியதால் அது ஜனஸ்தானம் ஆயிற்று. ராகவா, நீ என்னைக் கேட்டது அனைத்தையும் உனக்குச் சொல்லிவிட்டேன். இவ்வாறு முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கேட்ட வினாவுக்கு — ‘அந்தக் காடு எப்படி ஆளரவமற்றதானது?’ — விடை நிறைவுபெறுகிறது. தண்டனின் பெயராலேயே நாட்டின் பெயர் — அரசனின் குற்றத்தின் நினைவுச்சின்னம். ராமன் தானே வனவாசத்தில் அங்கே வாழ்ந்தான், கரன் தூஷணன் முதலிய அரக்கர்களை ஜனஸ்தானத்தில் கொன்றான்; ஆகவே இந்தக் கதைக்கு ராமனுக்குத் தனி முக்கியத்துவம் உண்டு. பதினெட்டாம் சுலோகத்தில் ‘விந்த்யஶைவலயோர்ந்ருப’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘விந்த்யஶைவலஸானுஷு’ (விந்திய, சைவல மலைச்சரிவுகளில்); பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘வைதர்ம்யே ஸஹிதே க்ருதே’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘புரா வைதர்மகே க்ருதே’ (முன்பு அதர்மம் செய்யப்பட்டபோது). இவ்வாறு ஸ்வேதனின் தபோவனம் ஏன் வெறிச்சோடியிருந்தது என்ற வினாவுக்கும் விடை கிடைக்கிறது — சாபத்துக்குப் பின் அந்தப் பகுதி விலங்குகளும் பறவைகளும் அற்றதாயிற்று.

‘வீரனே, அந்திவேளை வழிபாட்டுக்கான நேரம் கடந்துகொண்டிருக்கிறது. மனிதருள் புலியே, இந்த மகரிஷிகள் அனைவரும் நிறைகுடங்களோடு சுற்றிலும் நீர்க்கடன் செய்து சூரியனை வழிபடுகின்றனர். பிரம்மத்தை நன்கறிந்த அவர்கள் அனைவரும் சேர்ந்து வேதத்தை ஓதினர்; ராமா, சூரியன் மறைந்துவிட்டான்; சென்று நீரைத் தொட்டு (ஆசமனம் செய்து) வழிபடு.’ அகஸ்தியர் கதையை இங்கேயே நிறுத்துகிறார், ஏனெனில் மாலை அந்திக்கான நேரம் வந்துவிட்டது — அறக்கடமை கதையைவிட முன்னது. முனிவர்கள் நிறைகுடங்களில் நீர் எடுத்துச் சூரியனை வழிபடுவது ஆசிரமத்தின் மாலைக் காட்சி. இருபத்து இரண்டாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது — ‘க்ருதோதகா நரவ்யாக்ர’, ‘ஸ தைர்ப்ராஹ்மணமப்யஸ்தம்’, ‘ரவிரஸ்தங்கதோ ராம’ என்ற மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணில் உள்ளன. அடுத்த சர்க்கம் ராமனின் அந்திவேளை வழிபாட்டோடு தொடங்குகிறது. ‘ப்ராஹ்மணம்’ (வேதப் பகுதி) என்ற சொல் அச்சுப் பதிப்பில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ருஷிபிர் அப்யஸ்த:’ (முனிவர்களால் ஓதப்பட்டது) என்ற வேறு பாடம். இவ்வாறு கதையின் முடிவில் சர்க்கம் நாளின் முடிவையும் காட்டுகிறது.

ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ದೇವರ್ಷಿ ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದವನಾಗಿ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಸುಕಿದ್ದ ದೀನಳಾದ ಅರಜೆಯನ್ನು, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತವಾಗಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳಂತೆ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಡುವವನಂತೆ ಅವನು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನರಿಯದ ದಂಡನಿಗೆ ಕ್ರುದ್ಧವಾದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಹೊರಟ ಈ ದುರಾತ್ಮನಿಗೆ, ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗೆ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ನಾಶ ಬಂದೊದಗಿದೆ.’ ಅರಜೆಯ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗುವಂತೆ ಅವಳೂ ಕಾಂತಿಹೀನಳು. ಅವಳ ಹೆಸರು ‘ಅರಜಾ’ (ರಜಸ್ಸು — ಧೂಳು, ಕಲೆ — ಇಲ್ಲದವಳು), ಆದರೆ ಈಗ ಅವಳು ‘ರಜಸಾ ಸಮಭಿಪ್ಲುತಾ’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಸುಕಿದವಳು) — ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ರನ ಕ್ರೋಧ ಹಸಿವಿನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಮಾನವೀಯ ವಿವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ದಂಡನ ಕಾರ್ಯ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತೆ — ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವವನು ಸುಡುತ್ತಾನೆಯೇ. ಶುಕ್ರನು ಹಿಂದೆ ದಂಡನ ಪುರೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಾಪ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ನ್ಯಾಯವೂ ಹೌದು. ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುಕನ್ಯೆಯ ಮಾನಭಂಗ ಮಾಡುವುದು ಇಮ್ಮಡಿ ಅಪರಾಧ.

‘ಅವನು ಇಂತಹ ಘೋರವಾದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದುದರಿಂದ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ರಾಜನು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ವಧೆಗೊಳಗಾಗುವನು. ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ನೂರು ಯೋಜನ ನಾಡನ್ನು ಪಾಕಶಾಸನನು (ಇಂದ್ರನು) ಮಹತ್ತಾದ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಸುಡುವನು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮಹತ್ತಾದ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಶವಾದವು. ದಂಡನ ನಾಡು ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳೊಡನೆ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣದಂತಾಗುವುದು.’ ಶಾಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಶಾಲ — ಕೇವಲ ರಾಜನಲ್ಲ, ಅವನ ಪುತ್ರರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳು, ಇಡೀ ದೇಶ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ. ರಾಜನ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಧರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ; ಹಿಂದೆ ಶಂಬೂಕಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಇದು ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಲಯಂ ಸರ್ವತೋಽಗಮನ್’ ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ಶಾಪದ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನೂ ಭೂತದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾಶಂ ಯಾಸ್ಯಂತಿ ಸರ್ವಶಃ’. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಘೋರದರ್ಶನಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಘೋರಸಂಹಿತಮ್’. ಧೂಳಿನ ಮಳೆ ಅದ್ಭುತವಾದ ದಂಡ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲ, ಜಲವಲ್ಲ, ಧೂಳು; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಶಾಪದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರನು ತಾನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕರ್ತನನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ಅವನು ಆಶ್ರಮನಿವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಗೆ ‘ಜನಪದದ ಗಡಿಯಾಚೆ ನೆಲೆಸಿರಿ’ ಎಂದನು. ಉಶನಸನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳಾದ ಆ ಜನರು ಆ ನಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಟು ಹೊರಗೆ ನೆಲೆಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮುನಿಜನರಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಅರಜೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ವಾಸಿಸು. ಅರಜೆ, ಒಂದು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸು; ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಎದುರುನೋಡು. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ವಧ್ಯರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಾರ್ಗವಿಯಾದ ಆ ಅರಜೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ತಂದೆಯಾದ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಳು. ಶುಕ್ರನು ಮಗಳನ್ನು ‘ದುರ್ಮೇಧೇ’ (ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳೂ ದಂಡನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋದಳು ಎಂಬ ಖೇದ. ಆದರೂ ಅವನು ಅವಳನ್ನೂ ಅವಳ ಸಮೀಪವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಗಳ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳ ‘ಭೃಶದುಃಖಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ. ಶುಕ್ರನು ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೊರಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪ ದಂಡನ ನಾಡಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನಿರ್ದೋಷಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ವಿವೇಕವಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಾರ್ಗವನು ಬೇರೆಡೆ ವಾಸವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಆ ನರೇಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯವು ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಒಂದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಭಸ್ಮವಾಯಿತು. ರಾಜನೇ, ವಿಂಧ್ಯ-ಶೈವಲಗಳ ನಡುವಿದ್ದ ಅವನ ಆ ದಂಡನಾಡು, ಅಧರ್ಮ ನಡೆದುದರಿಂದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಿಂದ ಶಪಿತವಾಯಿತು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಂದಿನಿಂದ ಅದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು ನೆಲೆಸಿದುದರಿಂದ ಅದು ಜನಸ್ಥಾನವಾಯಿತು. ರಾಘವ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ — ‘ಆ ವನ ನಿರ್ಜನವಾದುದು ಹೇಗೆ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ — ಉತ್ತರ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಡನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ದೇಶದ ಹೆಸರು — ರಾಜನ ಅಪರಾಧದ ಸ್ಮಾರಕ. ರಾಮನು ತಾನೇ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು, ಖರ-ದೂಷಣಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಧ್ಯಶೈವಲಯೋರ್ನೃಪ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಂಧ್ಯಶೈವಲಸಾನುಷು’; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೈಧರ್ಮ್ಯೇ ಸಹಿತೇ ಕೃತೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ವೈಧರ್ಮಕೇ ಕೃತೇ’. ಹೀಗೆ ಶ್ವೇತನ ತಪೋವನ ಏಕೆ ಶೂನ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಶಾಪದ ನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದಾಯಿತು.

‘ವೀರನೇ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಸಮಯ ಮೀರುತ್ತಿದೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಲಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿದ್ದಾರೆ; ರಾಮ, ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಹೋಗು, ಆಚಮನ ಮಾಡು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ — ಧರ್ಮಕೃತ್ಯ ಕಥೆಗಿಂತಲೂ ಮುಂದು. ಋಷಿಗಳು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಆಶ್ರಮದ ಸಾಯಂಕಾಲದ ಚಿತ್ರ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕೃತೋದಕಾ ನರವ್ಯಾಘ್ರ’, ‘ಸ ತೈರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಭ್ಯಸ್ತಂ’, ‘ರವಿರಸ್ತಂಗತೋ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮನ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿಭಿರಭ್ಯಸ್ತಃ’ ಎಂಬ ಬೇರೆ ಪಾಠವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯದೊಡನೆ ದಿನದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

അമിതപ്രഭനായ ആ ദേവർഷി ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം വൃത്താന്തം കേട്ടറിഞ്ഞ്, വിശന്നുവലഞ്ഞ്, ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങിവന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ ഗ്രഹണം ബാധിച്ച്, ശോഭയില്ലാതായ നിലാവുപോലെ, പൊടിയിൽ മുങ്ങി ദീനയായിരിക്കുന്ന അരജയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. വിശന്നിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിനു വിശേഷിച്ചും കോപമുണ്ടായി; മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ചുട്ടെരിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ശിഷ്യരോടു പറഞ്ഞു: ‘നോക്കുവിൻ, വിപരീതബുദ്ധിയും ആത്മജ്ഞാനമില്ലാത്തവനുമായ ദണ്ഡനു വരാനിരിക്കുന്ന, ക്രുദ്ധമായ അഗ്നിജ്വാലപോലെ ഘോരമായ വിപത്ത്. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിജ്വാലയെ തൊടാൻ തുനിയുന്ന ഈ ദുരാത്മാവായ ദുർമതിക്ക് അനുചരന്മാരോടൊപ്പം നാശം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ അരജയുടെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — ഗ്രഹണം ബാധിച്ച നിലാവ് പ്രഭാതത്തിൽ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നതുപോലെ അവളും നിഷ്പ്രഭയായി. അവളുടെ പേര് ‘അരജാ’ (പൊടിയില്ലാത്തവൾ, നിർമല) എന്നാണ്; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അവൾ ‘രജസാ സമഭിപ്ലുതാ’ (പൊടിയിൽ മുങ്ങിയവൾ) — പേരിന്റെ അർഥത്തിന്റെ വിപര്യയം കവി സൂക്ഷ്മമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശുക്രന്റെ ക്രോധം വിശപ്പുകൊണ്ടും വർധിച്ചു എന്നു കവി ഒരു മാനുഷികവിവരണം നൽകുന്നു. ദണ്ഡന്റെ കർമം അഗ്നിജ്വാലയെ തൊടുന്നതുപോലെയാണ് — അഗ്നിയെ തൊടുന്നവൻ പൊള്ളുകതന്നെ ചെയ്യും. ശുക്രൻ മുമ്പ് ദണ്ഡന്റെ പുരോഹിതനായിരുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപം പിതാവിന്റെ ക്രോധം മാത്രമല്ല, ഗുരുവിന്റെ ന്യായവിധികൂടിയാണ്. ശിഷ്യൻ ഗുരുപുത്രിയെ അപമാനിക്കുന്നത് ഇരട്ടി അപരാധമാണ്.

‘ഇത്തരം ഘോരമായ പാപം ചെയ്തതിനാൽ ആ ദുർബുദ്ധി തന്റെ പാപകർമത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കും. പാപകർമങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന ദുർമതിയായ ആ രാജാവ് ഏഴു രാത്രിക്കകം പുത്രന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി വധിക്കപ്പെടും. ഈ ദുർമതിയുടെ ചുറ്റും നൂറു യോജന വരുന്ന രാജ്യം ഇന്ദ്രൻ വലിയ പൊടിമഴകൊണ്ടു ചുട്ടെരിക്കും. ഇവിടെയുള്ള സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമായ എല്ലാ ജീവികളും വലിയ പൊടിമഴയാൽ എല്ലായിടത്തും നശിച്ചു. ദണ്ഡന്റെ രാജ്യം എത്രത്തോളമുണ്ടോ അത്രയും — അതിലുള്ള ഉയർന്നതെല്ലാം — ഏഴു രാത്രി പൊടിമഴയിൽ മൂടി കാണാതാകും.’ ശാപത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വിശാലമാണ് — രാജാവു മാത്രമല്ല, അവന്റെ പുത്രന്മാരും സേനയും വാഹനങ്ങളും ദേശം മുഴുവനും അവിടെയുള്ള എല്ലാ ജീവികളും. രാജാവിന്റെ പാപത്തിന്റെ ഫലം പ്രജകളും അനുഭവിക്കുന്നു — ഇതു പ്രാചീനമായ രാജധർമസിദ്ധാന്തമാണ്; മുമ്പ് ശംബൂകപ്രസംഗത്തിലും ഇതു കണ്ടു. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിലയം സർവതോഽഗമൻ’ (എല്ലായിടത്തും നശിച്ചു) എന്ന് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഭൂതകാലമാണ് — ശാപം നിശ്ചിതമായതിനാൽ ഭാവിയെയും ഭൂതകാലമെന്നപോലെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നാശം യാസ്യന്തി സർവശഃ’ (എല്ലാം നശിക്കും). ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഘോരദർശനം’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഘോരസംഹിതം’. പൊടിമഴ ഒരു അദ്ഭുതകരമായ ശിക്ഷയാണ് — അഗ്നിയല്ല, ജലമല്ല, പൊടി; അതിനാൽ എല്ലാം മൂടപ്പെടുന്നു. ‘സപ്തരാത്രേണ’ (ഏഴു രാത്രിക്കകം) എന്ന കാലനിർദേശം ശാപത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ശുക്രൻ സ്വയം കൊല്ലുന്നില്ല, ഇന്ദ്രനെ കർത്താവായി നിർദേശിക്കുന്നു — ദേവന്മാർപോലും ഋഷിയുടെ വാക്ക് അനുസരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ക്രോധത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന അദ്ദേഹം ആശ്രമവാസികളോട് ‘ജനപദത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കപ്പുറം പോയി താമസിക്കുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഉശനസ്സിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന ആ ജനങ്ങൾ ആ രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്തുകടന്ന് പുറമേ താമസമുറപ്പിച്ചു. മുനിജനങ്ങളോട് അങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹം അരജയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധീ, ഇവിടെ ഈ ആശ്രമത്തിൽത്തന്നെ ഏകാഗ്രതയോടെ വസിക്കുക. അരജേ, ഒരു യോജന പരന്നുകിടക്കുന്ന, മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്ന ഈ സരസ്സ് ദുഃഖമില്ലാതെ അനുഭവിക്കുക; ഇവിടെ നിന്റെ കാലം കാത്തിരിക്കുക. ആ രാത്രി നിന്റെ അടുത്തു വസിക്കാൻ വരുന്ന ജീവികൾ പൊടിമഴയാൽ ഒരിക്കലും വധിക്കപ്പെടുകയില്ല.’ ബ്രഹ്മർഷിയുടെ ആജ്ഞ കേട്ട് ഭാർഗവിയായ അരജ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി പിതാവായ ഭാർഗവനോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. ശുക്രൻ മകളെ ‘ദുർമേധേ’ (ദുർബുദ്ധീ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ദണ്ഡനെ തടയാൻ അവൾക്കും കഴിഞ്ഞില്ലല്ലോ എന്ന ഖേദം. എങ്കിലും അദ്ദേഹം അവളെയും അവളുടെ സമീപത്തു വസിക്കുന്നവരെയും രക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലും ഒരു പവിത്രപ്രദേശം അവശേഷിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. മകളുടെ ആജ്ഞാപാലനം ‘തഥേതി’ (അങ്ങനെയാകട്ടെ) എന്ന ഒറ്റ പദത്താൽ വ്യക്തമാകുന്നു; അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം ‘ഭൃശദുഃഖിതാ’ (അത്യന്തം ദുഃഖിത) എന്ന പദത്താലും. നിരപരാധികളായ ആശ്രമവാസികളെ ശുക്രൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പുറത്തേക്കയയ്ക്കുന്നു — ശാപം ദണ്ഡന്റെ രാജ്യത്തിനു മാത്രമാണ്, നിർദോഷികൾക്കല്ല. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിലും വിവേകമുണ്ട്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ഭാർഗവൻ മറ്റൊരിടത്തു താമസമാക്കി. ബ്രഹ്മവാദി പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ആ നരേന്ദ്രന്റെ രാജ്യം ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി ഏഴു ദിവസത്തിനകം ഭസ്മമായി. രാജാവേ, വിന്ധ്യനും ശൈവലത്തിനും ഇടയിലുള്ള ആ ദണ്ഡരാജ്യം, ആ അധർമം ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ ബ്രഹ്മർഷിയാൽ ശപിക്കപ്പെട്ടു; കാകുത്സ്ഥാ, അന്നുമുതൽ അതു ദണ്ഡകാരണ്യം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ തപസ്വികൾ വസിച്ചതിനാൽ അതു ജനസ്ഥാനം എന്നായി. രാഘവാ, നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഇതാ ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു. ഇങ്ങനെ മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ ചോദിച്ച ചോദ്യത്തിന് — ‘ആ വനം എങ്ങനെ നിർജനമായി’ എന്നതിന് — ഉത്തരം പൂർണമാകുന്നു. ദണ്ഡന്റെ പേരിൽത്തന്നെ ദേശത്തിന്റെ പേര് — രാജാവിന്റെ അപരാധത്തിന്റെ സ്മാരകം. വനവാസകാലത്ത് രാമൻതന്നെ അവിടെ വസിച്ചു, ഖരൻ, ദൂഷണൻ മുതലായ രാക്ഷസരെ ജനസ്ഥാനത്തുവച്ചു വധിച്ചു; അതിനാൽ ഈ ആഖ്യാനത്തിനു രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വിശേഷപ്രാധാന്യമുണ്ട്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിന്ധ്യശൈവലയോർനൃപ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘വിന്ധ്യശൈവലസാനുഷു’ (വിന്ധ്യന്റെയും ശൈവലത്തിന്റെയും സാനുക്കളിൽ); പത്തൊൻപതാമത്തേതിൽ ‘വൈധർമ്യേ സഹിതേ കൃതേ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പുരാ വൈധർമകേ കൃതേ’ (പണ്ട് അധർമം ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ). ഇങ്ങനെ ശ്വേതന്റെ തപോവനം എന്തുകൊണ്ടു ശൂന്യമായി എന്ന ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരം ലഭിക്കുന്നു — ശാപത്തിനുശേഷം ആ പ്രദേശം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമില്ലാത്തതായി.

‘വീരാ, സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനുള്ള സമയം കടന്നുപോകുന്നു. നരവ്യാഘ്രാ, ഈ മഹർഷിമാരെല്ലാം നിറകുടങ്ങളുമായി ചുറ്റും ജലക്രിയ ചെയ്ത് സൂര്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അവർ ഒരുമിച്ചു ബ്രാഹ്മണഭാഗം ഉരുവിട്ടുകഴിഞ്ഞു; രാമാ, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; പോയി ജലം സ്പർശിച്ച് ആചമിക്കുക.’ സായംസന്ധ്യയുടെ സമയം വന്നതിനാൽ അഗസ്ത്യൻ കഥ ഇവിടെ നിർത്തുന്നു — ധർമകൃത്യം കഥയെക്കാളും മുന്നിലാണ്. ഋഷിമാർ നിറകുടങ്ങളിൽ ജലമെടുത്ത് സൂര്യനെ ഉപസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു — ആശ്രമത്തിലെ സായാഹ്നചിത്രം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘കൃതോദകാ നരവ്യാഘ്ര’, ‘സ തൈർബ്രാഹ്മണമഭ്യസ്തം’, ‘രവിരസ്തംഗതോ രാമ’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. അടുത്ത സർഗം രാമന്റെ സന്ധ്യോപാസനയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ബ്രാഹ്മണം’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഋഷിഭിരഭ്യസ്തഃ’ (ഋഷിമാരാൽ ഉപാസിക്കപ്പെട്ടു) എന്ന ഭിന്നപാഠം. ഇങ്ങനെ കഥയുടെ അവസാനത്തോടൊപ്പം ദിവസത്തിന്റെ അവസാനവും സർഗം കാണിക്കുന്നു.

After a while the divine seer of boundless splendour heard what had happened, and, hungry, he came back to his hermitage with his disciples around him. There he saw Arajā, wretched and covered in dust, like moonlight at dawn seized by the eclipse and shining no more. Anger rose in him, the fiercer for his hunger, and as though he would burn up the three worlds he said to his disciples: "See the dreadful calamity, like the flame of an angry fire, that is coming on perverse Daṇḍa, who does not know himself. The end has come for this evil-minded wretch and his followers, for he has dared to touch the blazing flame of the fire." The image of Arajā is a poignant one: as moonlight swallowed by eclipse fades at daybreak, so she had lost her radiance. Her very name, Arajā, means "free of dust", and now she lies covered in dust; the poet quietly turns the meaning of her name upside down. That Śukra's anger was sharpened by hunger is a human touch. Daṇḍa's deed was like touching a flame, and whoever touches fire is burned. Śukra had been Daṇḍa's family priest, so his curse is not only a father's anger but a guru's justice; a disciple's violation of his guru's daughter is a double crime.

"Since he has committed a sin so full of horror, the fool shall reap the fruit of his sinful deed. Within seven nights this king, whose conduct is sin, shall meet his death, together with his sons, his army and his mounts. For a hundred yojanas on every side, the chastiser of Pāka shall burn this evil man's realm with a great rain of dust. Every being here, moving and unmoving, is destroyed on every side by that great rain of dust. As far as Daṇḍa's realm extends, everything that stands shall for seven nights vanish from sight beneath the falling dust." The curse reaches far: not the king alone but his sons, his army, his mounts, the whole country and every creature in it. The people share the fruit of the king's sin; this is the ancient principle of royal dharma already seen in the story of Śambūka. Śukra even speaks of the destruction as though it had already happened, so certain is his curse. The punishment is a strange one, neither fire nor flood but dust that buries everything, and "within seven nights" shows how swiftly it will fall. Śukra does not kill with his own hand; he names Indra, the chastiser of Pāka, as the one who will act, for even the gods follow a seer's word.

With that, his eyes red with anger, he told the people who lived in the hermitage, "Go and stay at the borders of the country." Hearing Uśanas's words, the hermitage-dwellers left that realm and made their home outside it. Then, having spoken to the sages, he said to Arajā: "Stay here in the hermitage, foolish girl, and keep your mind composed. Enjoy this lake a yojana across, shining with lovely lustre, and be free of distress; wait here for the time to pass. Whatever creatures come to stay near you that night shall never be harmed by the rain of dust." Hearing the brahmin-seer's command, Arajā, Bhārgava's daughter, in deep grief, said to her father, "So be it." Śukra calls his daughter "foolish" in his sorrow that she could not ward Daṇḍa off, yet he protects her and all who stay near her, so that even within the Daṇḍaka forest one holy spot remains. Her obedience is told in the single word "So be it", and the depth of her sorrow in "deeply grieved". Śukra sends the innocent people of the hermitage away first, since the curse is meant for Daṇḍa's realm, not for the blameless; even in anger he does not lose his judgement.

Having said this, Bhārgava went to live elsewhere. And within seven days, just as the expounder of Brahman had declared, the king's realm with its servants, army and mounts was turned to ashes. That realm of Daṇḍa, O king, lying between the Vindhya and the Śaivala, was cursed by the brahmin-seer when that unrighteous act had been done, and from that time on, Kākutstha, it has been called the Daṇḍaka forest. And because ascetics settled here, it became Janasthāna. "I have now told you all you asked me, Rāghava." So the question Rāma had asked in the previous sarga, how that forest came to be deserted, is fully answered. The land bears Daṇḍa's name, a memorial of the king's crime. Rāma had himself lived there during his exile and had slain Khara, Dūṣaṇa and the other rākṣasas in Janasthāna, which gives this story a special weight for him. It also answers why Śveta's place of penance was deserted: after the curse that region was left without beasts or birds.

"The hour for the evening worship is passing, hero," said Agastya. "All these great seers, with full water-pots on every side, have offered water, tiger among men, and are worshipping the sun. With these foremost knowers of Brahman the sacred text has been recited. The sun has set, Rāma; go and touch the water." Agastya breaks off his story here because the time of the evening twilight worship has come, and the duty of dharma comes before even a story. The seers carrying full pots of water and standing before the sun make a picture of evening in the hermitage. The next sarga opens with Rāma performing that worship, and so the sarga shows the end of the day together with the end of the tale.