एतत् रामाय आख्याय कुम्भसम्भवः महर्षिः अस्याम् एव कथायाम् अपरं वाक्यं वक्तुम् उपचक्रमे — ‘हे काकुत्स्थ, ततः सः दान्तात्मा दण्डः तत्र बहुवर्षगणायुतं निहतकण्टकं राज्यम् अकरोत्। अथ कस्मिंश्चित् काले सः राजा मनोरमे चैत्रे मासि रमणीयं भार्गवस्य आश्रमम् उपाक्रामत्।’ आदौ दण्डः ‘दान्तात्मा’ इति वर्ण्यते — तस्य राज्यं निष्कण्टकम्, शत्रवः नष्टाः। किन्तु अग्रे तस्य संयमः भग्नः भविष्यति, अतः अस्य विशेषणस्य विरोधः सूच्यते। चैत्रमासः वसन्तस्य कालः, यदा कामस्य प्रभावः प्रबलः इति काव्यसम्प्रदायः; कविः अत्र कालस्य निर्देशेन अग्रिमं संकटं पूर्वम् एव सूचयति। भार्गवः शुक्रः, यः पूर्वसर्गे दण्डस्य पुरोहितः इति उक्तः; अतः राजा स्वगुरोः आश्रमं गच्छति — एतत् अपि अग्रिमस्य अपराधस्य गुरुतां वर्धयति। ‘अस्यामेव कथायाम्’ इति पदेन अगस्त्यः सूचयति यत् अयं विषयः पूर्वकथायाः अनुवृत्तिः एव, न नूतना कथा।

‘तत्र सः दण्डः वनोद्देशे विचरन्तीं रूपेण भुवि अप्रतिमाम् अनुत्तमां भार्गवकन्याम् अपश्यत्। तां दृष्ट्वा सुदुर्मेधाः अनङ्गशरपीडितः सः सुसंविग्नां कन्याम् अभिगम्य वचनम् अब्रवीत् — “हे सुश्रोणि, कुतः त्वम् असि? हे शुभे, कस्य वा सुता असि? हे शुभानने, अनङ्गेन पीडितः अहं त्वां पृच्छामि।” एवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य तस्य कामिनः भार्गवी इदं सानुनयं वचः प्रत्युवाच।’ ‘सुदुर्मेधाः’ इति विशेषणेन पूर्वसर्गस्य ‘अल्पमेधसः’, ‘मूढः’ इति वर्णनं स्मार्यते — तस्य बुद्धिः बाल्यात् एव मन्दा। कन्या ‘सुसंविग्ना’ — राज्ञः दृष्टिं दृष्ट्वा एव सा भीता। दण्डस्य प्रश्नः शिष्टः इव भासते, किन्तु ‘पीडितोऽहमनङ्गेन’ इति स्वीकारेण तस्य अभिप्रायः स्पष्टः। अरजा तु ‘सानुनयम्’ उत्तरं ददाति — सा क्रोधं न करोति, धर्मेण तं निवर्तयितुं प्रयतते। मुद्रणे षष्ठे ‘शुभानने’, समीक्षिते ‘सुमध्यमे’; सप्तमे ‘त्विदम्’, समीक्षिते ‘नृपम्’। दण्डः तस्याः परिचयम् अपि न जानाति, तथापि तस्य मनः कामेन आक्रान्तम् — एतत् तस्य अविवेकस्य प्रथमं लक्षणम्।

अरजा अवदत् — ‘हे राजेन्द्र, माम् अक्लिष्टकर्मणः देवस्य भार्गवस्य ज्येष्ठां सुताम्, अरजां नाम आश्रमवासिनीं विद्धि। हे राजन्, बलात् मां मा स्पृश; अहं पितृवशा कन्या। हे राजेन्द्र, मम पिता तव गुरुः, त्वं च तस्य महात्मनः शिष्यः। क्रुद्धः सः महातपाः ते सुमहत् व्यसनं दद्यात्। यदि वा मया अन्यत् कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा, तर्हि, हे नरश्रेष्ठ, मम महाद्युतिं पितरं वरयस्व; अन्यथा तुभ्यं घोराभिसंहितं फलं भवेत्। क्रोधेन हि मम असौ पिता त्रैलोक्यम् अपि निर्दहेत्। हे अनवद्याङ्ग, याचितः पिता मां तव दास्यते।’ अरजायाः वचने चत्वारः तर्काः — सा कन्या पितृवशा, पिता गुरुः, शापस्य भयम्, धर्ममार्गस्य उपायः च। सा न केवलं निषेधति, अपि तु उचितं मार्गम् अपि दर्शयति — विवाहाय पितुः याचनम्। नवमः श्लोकः, द्वादशस्य उत्तरार्धं च समीक्षिते न स्तः; वुल्गेटे अरजायाः धर्मबुद्धिः विस्तरेण वर्णिता। ‘गुरुः पिता मे त्वं च शिष्यः’ इति वचनं दण्डस्य अपराधस्य गुरुतरत्वं स्पष्टयति — गुरुकन्याधर्षणं महापातकम्। ‘अनवद्याङ्ग’ इति सम्बोधने अपि सा राज्ञः प्रति आदरं रक्षति।

‘एवं ब्रुवाणाम् अरजां कामवशं गतः मदोन्मत्तः दण्डः शिरसि अञ्जलिम् आधाय प्रत्युवाच — “हे सुश्रोणि, प्रसादं कुरु, कालं क्षेप्तुं न अर्हसि; हे वरानने, त्वत्कृते मम प्राणाः विदीर्यन्ते। त्वां प्राप्य वधः वा अपि, सुदारुणं पापं वा अपि भवतु; हे भीरु, भक्तं भजमानं सुविह्वलं मां भजस्व।” एवम् उक्त्वा बली सः तां विस्फुरन्तीं कन्यां दोर्भ्यां बलात् प्राप्य यथाकामं मैथुनाय उपचक्रमे। तम् अनर्थं महाघोरं सुदारुणं कृत्वा दण्डः आशु अनुत्तमं मधुमन्तं नगरं प्रययौ। अरजा अपि आश्रमस्य अविदूरतः रुदन्ती सुसंत्रस्ता देवसंनिभं पितरं प्रतीक्षते।’ दण्डस्य अञ्जलिः विनयस्य न, कामस्य लक्षणम्। ‘वधो वापि पापं वापि’ इति वचनेन सः स्वयम् एव स्वविनाशं स्वीकरोति — मनोः उपदेशस्य ‘दण्डः पात्यते अपराधिषु’ इति वचनं स्मर्तव्यम्। अपराधं कृत्वा सः पलायते, अरजा तु धैर्येण पितरं प्रतीक्षते। अस्य घोरस्य कर्मणः फलम् अग्रिमसर्गे वर्ण्यते। मुद्रणे त्रयोदशे ‘कामवशं गतः’, समीक्षिते ‘कामशरार्दितः’; षोडशे ‘प्राप्य’, समीक्षिते ‘गृह्य’।

ఇది రామునికి చెప్పి కుంభసంభవుడైన మహర్షి ఇదే కథలో మరొక విషయం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘కాకుత్స్థా, అప్పుడు ఇంద్రియనిగ్రహం గల ఆ దండుడు అక్కడ ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు శత్రువులు లేని రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆ తరువాత ఒకానొక సమయంలో ఆ రాజు మనోహరమైన చైత్రమాసంలో రమణీయమైన భార్గవుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు.’ మొదట దండుడు ‘దాంతాత్మ’ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అని వర్ణించబడ్డాడు — అతని రాజ్యం ముళ్ళు లేనిది, శత్రువులు నశించారు. కాని ముందు అతని సంయమనం భగ్నమవుతుంది, అందువల్ల ఈ విశేషణంలోని విరోధం సూచించబడింది. చైత్రమాసం వసంతకాలం, అప్పుడు కామప్రభావం ప్రబలంగా ఉంటుంది అని కావ్య సంప్రదాయం; కవి ఇక్కడ కాలాన్ని నిర్దేశించడం ద్వారా రాబోయే సంకటాన్ని ముందే సూచిస్తున్నాడు. భార్గవుడు అంటే శుక్రుడు, పూర్వ సర్గలో దండుని పురోహితుడని చెప్పబడినవాడు; అందువల్ల రాజు తన గురువు ఆశ్రమానికే వెళ్తున్నాడు — ఇది కూడా రాబోయే అపరాధపు తీవ్రతను పెంచుతుంది. ‘అస్యామేవ కథాయామ్’ (ఇదే కథలో) అనే పదంతో అగస్త్యుడు ఈ విషయం పూర్వ కథకు కొనసాగింపే, కొత్త కథ కాదు అని సూచిస్తున్నాడు.

‘అక్కడ ఆ దండుడు వనప్రదేశంలో విహరిస్తున్న, రూపంలో భూమిపై సాటిలేని, అత్యుత్తమమైన భార్గవుని కుమార్తెను చూశాడు. ఆమెను చూసి ఎంతో దుర్బుద్ధి అయిన అతడు మన్మథబాణాలతో పీడితుడై, ఎంతో భయపడిన ఆ కన్య దగ్గరికి వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — “సుందరీ, నీవు ఎక్కడి నుండి వచ్చావు? శుభాంగీ, నీవు ఎవరి కుమార్తెవు? శుభాననా, మన్మథునిచే పీడితుడనై నిన్ను అడుగుతున్నాను.” ఇలా మాట్లాడుతున్న, మోహంతో ఉన్మత్తుడైన ఆ కాముకునికి భార్గవి అనునయంతో ఈ మాట బదులిచ్చింది.’ ‘సుదుర్మేధాః’ (ఎంతో దుర్బుద్ధి) అనే విశేషణంతో పూర్వ సర్గలోని ‘అల్పమేధసః’, ‘మూఢః’ అనే వర్ణన గుర్తుకు వస్తుంది — అతని బుద్ధి బాల్యం నుండే మందం. కన్య ‘సుసంవిగ్న’ — రాజు చూపు చూడగానే ఆమె భయపడింది. దండుని ప్రశ్న శిష్టంగా కనిపిస్తుంది, కాని ‘మన్మథునిచే పీడితుడను’ అని ఒప్పుకోవడంతో అతని అభిప్రాయం స్పష్టమవుతుంది. అరజ మాత్రం ‘సానునయం’ (అనునయంతో) సమాధానం ఇస్తుంది — ఆమె కోపించదు, ధర్మంతో అతనిని మళ్ళించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ముద్రణలో ఆరవ శ్లోకంలో ‘శుభాననే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సుమధ్యమే’; ఏడవ శ్లోకంలో ‘త్విదమ్’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నృపమ్’. దండునికి ఆమె పరిచయం కూడా తెలియదు, అయినప్పటికీ అతని మనస్సు కామంతో ఆక్రమించబడింది — ఇది అతని అవివేకానికి మొదటి లక్షణం.

అరజ ఇలా అన్నది — ‘రాజేంద్రా, నన్ను అక్లిష్టకర్ముడైన దేవుడు భార్గవుని పెద్ద కుమార్తెగా, అరజ అనే పేరు గల ఆశ్రమవాసినిగా తెలుసుకో. రాజా, బలవంతంగా నన్ను తాకకు; నేను తండ్రి అధీనంలో ఉన్న కన్యను. రాజేంద్రా, నా తండ్రి నీకు గురువు, నీవు ఆ మహాత్మునికి శిష్యుడవు. కోపించిన ఆ మహాతపస్వి నీకు ఎంతో గొప్ప ఆపదను కలిగిస్తాడు. లేదా నాతో ధర్మం చూపిన సన్మార్గంలో మరొక కార్యం కావాలంటే, నరశ్రేష్ఠా, మహాతేజస్వి అయిన నా తండ్రిని అడుగు; లేకపోతే నీకు భయంకరమైన ఫలం కలుగుతుంది. నా ఈ తండ్రి కోపంతో ముల్లోకాలను కూడా దహించివేయగలడు. అనవద్యాంగా, అడిగితే నా తండ్రి నన్ను నీకు ఇస్తాడు.’ అరజ మాటలలో నాలుగు తర్కాలు — ఆమె తండ్రి అధీనంలో ఉన్న కన్య, తండ్రి గురువు, శాపభయం, ధర్మమార్గపు ఉపాయం. ఆమె కేవలం వారించడం లేదు, ఉచిత మార్గాన్ని కూడా చూపిస్తోంది — వివాహం కోసం తండ్రిని అడగడం. తొమ్మిదవ శ్లోకం, పన్నెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో అరజ ధర్మబుద్ధి విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ‘గురుః పితా మే త్వం చ శిష్యః’ (నా తండ్రి గురువు, నీవు శిష్యుడవు) అనే మాట దండుని అపరాధం ఎంత తీవ్రమైనదో స్పష్టం చేస్తుంది — గురుపుత్రికను చెరచడం మహాపాతకం. ‘అనవద్యాంగ’ (నిర్దోషమైన అవయవాలు గలవాడా) అనే సంబోధనలో కూడా ఆమె రాజు పట్ల ఆదరాన్ని కాపాడుతోంది.

‘ఇలా మాట్లాడుతున్న అరజతో కామానికి వశుడైన, మదోన్మత్తుడైన దండుడు తలపై చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు — “సుందరీ, అనుగ్రహించు, కాలయాపన చేయకూడదు; వరాననా, నీ కోసం నా ప్రాణాలు చీలిపోతున్నాయి. నిన్ను పొందిన తరువాత వధ జరిగినా సరే, ఎంతో దారుణమైన పాపం కలిగినా సరే; భీరూ, నిన్ను భక్తితో సేవిస్తున్న, ఎంతో కలవరపడుతున్న నన్ను స్వీకరించు.” ఇలా చెప్పి బలవంతుడైన అతడు గింజుకుంటున్న ఆ కన్యను రెండు చేతులతో బలవంతంగా పట్టుకొని ఇష్టానుసారం సంగమానికి ఉపక్రమించాడు. ఎంతో భయంకరమైన, అతిదారుణమైన ఆ అనర్థం చేసి దండుడు త్వరగా ఉత్తమమైన మధుమంత నగరానికి వెళ్ళిపోయాడు. అరజ కూడా ఆశ్రమానికి దగ్గరలో ఏడుస్తూ, ఎంతో భయపడుతూ, దేవునితో సమానుడైన తండ్రి కోసం ఎదురుచూస్తోంది.’ దండుని చేతులు జోడించడం వినయానికి కాదు, కామానికి లక్షణం. ‘వధో వాపి పాపం వాపి’ (వధ అయినా, పాపం అయినా) అనే మాటతో అతడు తానే తన వినాశాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — మనువు ఉపదేశంలోని ‘అపరాధులపై దండం ప్రయోగించబడుతుంది’ అనే మాటను గుర్తుచేసుకోవాలి. అపరాధం చేసి అతడు పారిపోతాడు, అరజ మాత్రం ధైర్యంతో తండ్రి కోసం ఎదురుచూస్తుంది. ఈ ఘోరకర్మ ఫలం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడుతుంది. ముద్రణలో పదమూడవ శ్లోకంలో ‘కామవశం గతః’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కామశరార్దితః’ (మన్మథబాణాలతో పీడితుడై); పదహారవ శ్లోకంలో ‘ప్రాప్య’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గృహ్య’ (పట్టుకొని).

இதை ராமனுக்குச் சொன்ன பின், கும்பத்தில் தோன்றிய மகரிஷி இதே கதையில் மேலும் சொல்லத் தொடங்கினார் — ‘காகுத்ஸ்தா, பிறகு புலனடக்கம் உடைய அந்தத் தண்டன் அங்கே பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் முள் களையப்பட்ட (பகைவர் அற்ற) அரசை ஆண்டான். பிறகு ஒரு சமயம் அந்த அரசன் மனம் கவரும் சித்திரை மாதத்தில் பார்கவரின் (சுக்கிரரின்) அழகிய ஆசிரமத்துக்குச் சென்றான்.’ தொடக்கத்தில் தண்டன் ‘புலனடக்கம் உடையவன்’ என்று வர்ணிக்கப்படுகிறான் — அவன் அரசு முள் களையப்பட்டது, பகைவர் அழிந்தனர். ஆனால் பின்னர் அவனுடைய தன்னடக்கம் உடையும்; ஆகவே இந்த அடைமொழியின் முரண் சுட்டப்படுகிறது. சித்திரை மாதம் வசந்த காலம்; அப்போது காமத்தின் தாக்கம் வலுவாக இருக்கும் என்பது காவிய மரபு; காலத்தைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம் கவிஞர் வரவிருக்கும் இக்கட்டை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறார். பார்கவர் என்பவர் சுக்கிரர்; முந்தைய சர்க்கத்தில் அவர் தண்டனின் புரோகிதர் என்று சொல்லப்பட்டார்; ஆகவே அரசன் தன் குருவின் ஆசிரமத்துக்கே செல்கிறான் — இதுவும் வரவிருக்கும் குற்றத்தின் கனத்தைக் கூட்டுகிறது. ‘இதே கதையில்’ என்ற சொல்லால், இது முந்தைய கதையின் தொடர்ச்சியே, புதிய கதை அல்ல என்று அகஸ்தியர் சுட்டுகிறார்.

‘அங்கே அந்தத் தண்டன் காட்டுப் பகுதியில் உலவிக்கொண்டிருந்த, அழகில் பூமியில் ஒப்பற்ற, சிறந்த பார்கவரின் மகளைக் கண்டான். அவளைக் கண்டதும் மிகவும் தீய புத்தியுடைய அவன் மன்மதனின் அம்புகளால் துன்புற்று, மிகவும் அஞ்சிய அந்தக் கன்னியை அணுகிச் சொன்னான் — “அழகிய இடையுடையவளே, நீ எங்கிருந்து வந்தாய்? மங்கலமானவளே, நீ யாருடைய மகள்? அழகிய முகமுடையவளே, மன்மதனால் துன்புறுத்தப்பட்ட நான் உன்னைக் கேட்கிறேன்.” மோகத்தால் வெறிகொண்டு இவ்வாறு பேசிய அந்தக் காமுகனிடம் பார்கவரின் மகள் பணிவோடு இவ்வாறு மறுமொழி கூறினாள்.’ ‘மிகவும் தீய புத்தியுடையவன்’ என்ற அடைமொழியால் முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘சிற்றறிவுடையவன்’, ‘மூடன்’ என்ற வர்ணனை நினைவூட்டப்படுகிறது — அவன் அறிவு சிறுவயதிலிருந்தே மந்தமானது. கன்னி ‘மிகவும் அஞ்சியவள்’ — அரசனின் பார்வையைக் கண்டவுடனேயே அவள் அஞ்சினாள். தண்டனின் வினா நாகரிகமானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் ‘மன்மதனால் துன்புறுத்தப்பட்ட நான்’ என்ற ஒப்புதலால் அவன் நோக்கம் தெளிவாகிறது. அரஜாவோ ‘பணிவோடு’ மறுமொழி தருகிறாள் — அவள் சினம் கொள்ளவில்லை, அறநெறியால் அவனைத் திருப்ப முயல்கிறாள். பதிப்பில் ஆறாம் சுலோகத்தில் ‘ஶுபானனே’ (அழகிய முகமுடையவளே), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸுமத்யமே’ (அழகிய இடையுடையவளே); ஏழாம் சுலோகத்தில் ‘த்விதம்’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ந்ருபம்’ (அரசனிடம்). தண்டனுக்கு அவள் யார் என்றுகூடத் தெரியாது, இருந்தும் அவன் மனம் காமத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டது — இது அவனுடைய விவேகமின்மையின் முதல் அறிகுறி.

அரஜா சொன்னாள் — ‘அரசர்க்கரசே, களங்கமற்ற செயலுடைய தேவரான பார்கவரின் மூத்த மகள், ஆசிரமத்தில் வாழும் அரஜா என்பவள் நான் என்று அறியுங்கள். அரசே, என்னைப் பலவந்தமாகத் தொடாதீர்கள்; நான் தந்தையின் பொறுப்பில் உள்ள கன்னி. அரசர்க்கரசே, என் தந்தை உங்கள் குரு, நீங்கள் அந்த மகாத்மாவின் சீடர். கோபமுற்றால் பெருந்தவமுடைய அவர் உங்களுக்கு மிகப் பெரிய கேட்டை உண்டாக்குவார். அறம் கண்ட நல்வழியில் என்னால் வேறு ஏதாவது காரியம் ஆக வேண்டுமென்றால், மனிதருள் சிறந்தவரே, பேரொளியுடைய என் தந்தையிடம் என்னைக் கேளுங்கள்; இல்லையேல் உங்களுக்குக் கொடிய விளைவு நேரும். கோபத்தால் என் தந்தை மூவுலகையும் எரித்துவிடுவார் அல்லவா. குறையற்ற அங்கங்களுடையவரே, கேட்டால் என் தந்தை என்னை உங்களுக்குக் கொடுப்பார்.’ அரஜாவின் சொற்களில் நான்கு வாதங்கள் — அவள் தந்தையின் பொறுப்பில் உள்ள கன்னி, தந்தை குரு, சாபத்தின் அச்சம், அறவழியிலான வழி. அவள் மறுப்பது மட்டுமன்றி, முறையான வழியையும் காட்டுகிறாள் — மணம் புரியத் தந்தையிடம் கேட்பது. ஒன்பதாம் சுலோகமும் பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் அரஜாவின் அறவுணர்வு விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டுள்ளது. ‘என் தந்தை உங்கள் குரு, நீங்கள் சீடர்’ என்ற சொல் தண்டனின் குற்றத்தை இன்னும் கனமானதாகத் தெளிவுபடுத்துகிறது — குருவின் மகளைப் பலவந்தப்படுத்துவது மகாபாதகம். ‘குறையற்ற அங்கங்களுடையவரே’ என்ற விளியிலும் அவள் அரசனிடம் மரியாதையைக் காக்கிறாள்.

‘இவ்வாறு சொன்ன அரஜாவிடம், காமத்தின் வசப்பட்டு மதத்தால் வெறிகொண்ட தண்டன் தலைமேல் கைகூப்பி மறுமொழி சொன்னான் — “அழகிய இடையுடையவளே, அருள் புரி; காலம் தாழ்த்தலாகாது; அழகிய முகமுடையவளே, உனக்காக என் உயிர் பிளக்கிறது. உன்னை அடைந்தபின் எனக்கு மரணமே வரட்டும், அல்லது மிகக் கொடிய பாவமே வரட்டும்; அச்சமுடையவளே, உன்னிடம் பக்தியோடு உன்னை நாடி மிகவும் தவிக்கும் என்னை ஏற்றுக்கொள்.” இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, வலிமையுடைய அவன் துடித்துக்கொண்டிருந்த அந்தக் கன்னியைக் கைகளால் பலவந்தமாகப் பற்றி, விருப்பம்போல் உறவுகொள்ளத் தொடங்கினான். மிகக் கொடிய, மிகப் பயங்கரமான அந்தக் கேட்டைச் செய்துவிட்டுத் தண்டன் விரைவில் ஒப்பற்ற மதுமந்த நகருக்குச் சென்றுவிட்டான். அரஜாவும் ஆசிரமத்துக்குச் சற்று அருகிலேயே அழுதபடி மிகவும் அஞ்சியவளாக, தேவனைப் போன்ற தன் தந்தைக்காகக் காத்திருந்தாள்.’ தண்டனின் கூப்பிய கைகள் பணிவின் அடையாளம் அல்ல, காமத்தின் அடையாளம். ‘மரணமே வரட்டும், பாவமே வரட்டும்’ என்ற சொல்லால் அவன் தானே தன் அழிவை ஏற்றுக்கொள்கிறான் — மனுவின் உபதேசத்தில் உள்ள ‘குற்றவாளிகள்மீது தண்டம் விழுகிறது’ என்ற சொல்லை நினைவுகூர வேண்டும். குற்றம் செய்துவிட்டு அவன் ஓடிவிடுகிறான்; அரஜாவோ மனவுறுதியோடு தந்தைக்காகக் காத்திருக்கிறாள். இந்தக் கொடிய செயலின் விளைவு அடுத்த சர்க்கத்தில் வர்ணிக்கப்படுகிறது. பதிப்பில் பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தில் ‘காமவஶம் கத:’ (காமத்தின் வசப்பட்டு), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘காமஶரார்தித:’ (காம அம்புகளால் துன்புற்று); பதினாறாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ராப்ய’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘க்ருஹ்ய’ (பற்றி).

ಇದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕುಂಭಸಂಭವನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಇದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅನಂತರ ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾದ ಆ ದಂಡನು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಅನಂತರ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಜನು ಮನೋರಮವಾದ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯವಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಂಡನನ್ನು ‘ದಾಂತಾತ್ಮಾ’ (ಸಂಯತಚಿತ್ತ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ರಾಜ್ಯ ಕಂಟಕರಹಿತ, ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನ ಸಂಯಮ ಮುರಿಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ವಿರೋಧ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚೈತ್ರಮಾಸ ವಸಂತಕಾಲ, ಆಗ ಕಾಮನ ಪ್ರಭಾವ ಪ್ರಬಲ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾರ್ಗವನೆಂದರೆ ಶುಕ್ರ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ದಂಡನ ಪುರೋಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೂ ಮುಂದಿನ ಅಪರಾಧದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಯಾಮೇವ ಕಥಾಯಾಮ್’ (ಇದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಈ ವಿಷಯ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ, ಹೊಸ ಕಥೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಲ್ಲಿ ಆ ದಂಡನು ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾದ, ಅನುಪಮಳಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ಅವನು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಅತಿಯಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಯವಳು? ಶುಭೆ, ಯಾರ ಮಗಳು? ಶುಭಾನನೆ, ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.” ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಮೋಹದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಆ ಕಾಮಿಗೆ ಭಾರ್ಗವಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು.’ ‘ಸುದುರ್ಮೇಧಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಃ’, ‘ಮೂಢಃ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಮಂದ. ಕನ್ಯೆ ‘ಸುಸಂವಿಗ್ನಾ’ — ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಭಯಗೊಂಡಳು. ದಂಡನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಪೀಡಿತೋಽಹಮನಂಗೇನ’ (ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅರಜೆಯಾದರೋ ‘ಸಾನುನಯ’ವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾನನೇ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸುಮಧ್ಯಮೇ’; ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಿದಮ್’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೃಪಮ್’. ದಂಡನಿಗೆ ಅವಳ ಪರಿಚಯವೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಾಮದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಅವನ ಅವಿವೇಕದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ.

ಅರಜೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜೇಂದ್ರ, ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ದೇವಸ್ವರೂಪನಾದ ಭಾರ್ಗವನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳು, ಆಶ್ರಮವಾಸಿನಿಯಾದ ಅರಜೆ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ. ರಾಜನೇ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ; ನಾನು ತಂದೆಯ ಅಧೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆ. ರಾಜೇಂದ್ರ, ನನ್ನ ತಂದೆ ನಿನ್ನ ಗುರು, ನೀನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಶಿಷ್ಯ. ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ನಿನಗೆ ಮಹಾವಿಪತ್ತನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಬಹುದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನಗೆ ಘೋರವಾದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಕೋಪದಿಂದ ನನ್ನ ಈ ತಂದೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಲ್ಲನು. ದೋಷರಹಿತಾಂಗನೇ, ಬೇಡಿದರೆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವನು.’ ಅರಜೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತರ್ಕಗಳು — ಅವಳು ತಂದೆಯ ಅಧೀನಳಾದ ಕನ್ಯೆ, ತಂದೆ ಗುರು, ಶಾಪದ ಭಯ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದ ಉಪಾಯ. ಅವಳು ಕೇವಲ ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಚಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರಜೆಯ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಗುರುಃ ಪಿತಾ ಮೇ ತ್ವಂ ಚ ಶಿಷ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ತಂದೆ ಗುರು, ನೀನು ಶಿಷ್ಯ) ಎಂಬ ಮಾತು ದಂಡನ ಅಪರಾಧದ ಗುರುತರತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಗುರುಕನ್ಯೆಯ ಮಾನಭಂಗ ಮಹಾಪಾತಕ. ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಆದರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

‘ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅರಜೆಗೆ ಕಾಮವಶನಾದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾದ ದಂಡನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಸುಂದರಿ, ಕೃಪೆಮಾಡು, ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡಬಾರದು; ವರಾನನೆ, ನಿನಗಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಸೀಳುತ್ತಿವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ನನಗೆ ವಧೆಯಾಗಲಿ, ಅತಿ ದಾರುಣ ಪಾಪವೇ ಆಗಲಿ; ಭೀರು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಹ್ವಲನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಕಾಮವನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಆ ಮಹಾಘೋರವಾದ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿ ದಂಡನು ಬೇಗನೆ ಅನುಪಮವಾದ ಮಧುಮಂತ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಅರಜೆಯಾದರೋ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಅಳುತ್ತಾ, ಅತ್ಯಂತ ಭಯಗೊಂಡು, ದೇವಸದೃಶನಾದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ದಂಡನ ಅಂಜಲಿ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ, ಕಾಮದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ವಧೋ ವಾಪಿ ಪಾಪಂ ವಾಪಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪರಾಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಂಡ ಬೀಳುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಮನುವಿನ ಉಪದೇಶದ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು. ಅಪರಾಧವೆಸಗಿ ಅವನು ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅರಜೆಯಾದರೋ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಂದೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಘೋರ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವಶಂ ಗತಃ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಶರಾರ್ದಿತಃ’; ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಪ್ಯ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಯ’.

ഇതു രാമനോടു പറഞ്ഞശേഷം കുംഭസംഭവനായ മഹർഷി ഇതേ കഥയിൽ മറ്റൊരു കാര്യം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘കാകുത്സ്ഥാ, പിന്നെ ആത്മസംയമിയായ ആ ദണ്ഡൻ അവിടെ അനേകം വർഷക്കാലം ശത്രുക്കളില്ലാത്ത രാജ്യം ഭരിച്ചു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഒരു സമയത്ത്, മനോഹരമായ ചൈത്രമാസത്തിൽ, ആ രാജാവ് ഭാർഗവന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്നു.’ ആദ്യം ദണ്ഡനെ ‘ദാന്താത്മാ’ (ആത്മസംയമി) എന്നു വർണിക്കുന്നു — അവന്റെ രാജ്യം ശത്രുക്കളില്ലാത്തതാണ്, ശത്രുക്കൾ നശിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മുന്നോട്ട് അവന്റെ സംയമം തകരും; അതിനാൽ ഈ വിശേഷണത്തിലെ വൈരുധ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ചൈത്രമാസം വസന്തകാലമാണ്; അപ്പോഴാണ് കാമന്റെ പ്രഭാവം ശക്തമാകുന്നതെന്ന് കാവ്യസമ്പ്രദായം; കാലം നിർദേശിച്ചുകൊണ്ട് കവി ഇവിടെ വരാനിരിക്കുന്ന ആപത്തിനെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭാർഗവൻ ശുക്രനാണ്; അദ്ദേഹം ദണ്ഡന്റെ പുരോഹിതനാണെന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വന്തം ഗുരുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കാണു പോകുന്നത് — ഇതും വരാനിരിക്കുന്ന അപരാധത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘അസ്യാമേവ കഥായാം’ (ഇതേ കഥയിൽ) എന്ന പദത്താൽ ഈ വിഷയം മുൻകഥയുടെ തുടർച്ചതന്നെയാണ്, പുതിയ കഥയല്ല എന്ന് അഗസ്ത്യൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അവിടെ ആ ദണ്ഡൻ വനപ്രദേശത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന, രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അപ്രതിമയും അനുത്തമയുമായ ഭാർഗവകന്യകയെ കണ്ടു. അവളെ കണ്ട്, അതിദുർബുദ്ധിയും കാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനുമായ അവൻ ഏറെ പരിഭ്രമിച്ചുനിന്ന ആ കന്യകയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: “സുന്ദരീ, നീ എവിടെനിന്നാണ്? ശുഭേ, നീ ആരുടെ മകളാണ്? ശുഭാനനേ, കാമപീഡിതനായ ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു.” മോഹത്താൽ ഉന്മത്തനായ ആ കാമി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭാർഗവി അനുനയത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ മറുപടിയായി പറഞ്ഞു.’ ‘സുദുർമേധാഃ’ (അതിദുർബുദ്ധി) എന്ന വിശേഷണം മുൻസർഗത്തിലെ ‘അൽപമേധസഃ’ (അൽപബുദ്ധി), ‘മൂഢഃ’ എന്നീ വർണനകളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാല്യംമുതലേ അവന്റെ ബുദ്ധി മന്ദമാണ്. കന്യക ‘സുസംവിഗ്നാ’ (ഏറെ പരിഭ്രമിച്ചവൾ) — രാജാവിന്റെ നോട്ടം കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അവൾ ഭയന്നു. ദണ്ഡന്റെ ചോദ്യം ശിഷ്ടമെന്നു തോന്നാം; എന്നാൽ ‘പീഡിതോഽഹമനംഗേന’ (കാമപീഡിതനാണു ഞാൻ) എന്ന സമ്മതത്താൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ്. അരജയാകട്ടെ ‘സാനുനയം’ (അനുനയത്തോടെ) മറുപടി പറയുന്നു — അവൾ കോപിക്കുന്നില്ല, ധർമംകൊണ്ട് അവനെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശുഭാനനേ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സുമധ്യമേ’; ഏഴാമത്തേതിൽ ‘ത്വിദം’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നൃപം’. അവളുടെ പരിചയംപോലും ദണ്ഡന് അറിയില്ല, എങ്കിലും അവന്റെ മനസ്സ് കാമത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ അവിവേകത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണമാണ്.

അരജ പറഞ്ഞു: ‘രാജേന്ദ്രാ, അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന ഭാർഗവദേവന്റെ മൂത്ത മകളും ആശ്രമവാസിനിയുമായ അരജ എന്നവളാണു ഞാൻ എന്നറിയുക. രാജാവേ, എന്നെ ബലമായി തൊടരുത്; ഞാൻ പിതാവിന്റെ അധീനത്തിലുള്ള കന്യകയാണ്. രാജേന്ദ്രാ, എന്റെ പിതാവ് അങ്ങയുടെ ഗുരുവാണ്, അങ്ങ് ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശിഷ്യനും. ക്രുദ്ധനായാൽ ആ മഹാതപസ്വി അങ്ങേക്ക് അതിമഹത്തായ വിപത്തു വരുത്തും. ധർമം കാണിക്കുന്ന സന്മാർഗത്തിലൂടെ എന്നെക്കൊണ്ട് അങ്ങേക്കു മറ്റെന്തെങ്കിലും കാര്യമുണ്ടെങ്കിൽ, നരശ്രേഷ്ഠാ, മഹാദ്യുതിയായ എന്റെ പിതാവിനോട് എന്നെ ചോദിക്കുക; അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങേക്കു ഘോരമായ ഫലമുണ്ടാകും. ക്രോധത്താൽ എന്റെ ഈ പിതാവ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെപ്പോലും ചുട്ടെരിച്ചേക്കും. കുറ്റമറ്റ അംഗങ്ങളുള്ളവനേ, ചോദിച്ചാൽ പിതാവ് എന്നെ അങ്ങേക്കു നൽകും.’ അരജയുടെ വാക്കുകളിൽ നാലു യുക്തികൾ — അവൾ പിതാവിന്റെ അധീനത്തിലുള്ള കന്യകയാണ്, പിതാവ് ഗുരുവാണ്, ശാപഭയം, ധർമമാർഗത്തിലുള്ള ഉപായം. അവൾ വിലക്കുക മാത്രമല്ല, ഉചിതമായ മാർഗവും കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു — വിവാഹത്തിനായി പിതാവിനോടുള്ള അപേക്ഷ. ഒൻപതാം ശ്ലോകവും പന്ത്രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധവും സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അരജയുടെ ധർമബുദ്ധി വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ഗുരുഃ പിതാ മേ ത്വം ച ശിഷ്യഃ’ (എന്റെ പിതാവ് ഗുരു, അങ്ങ് ശിഷ്യൻ) എന്ന വാക്ക് ദണ്ഡന്റെ അപരാധത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഗൗരവം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഗുരുപുത്രിയെ അപമാനിക്കുന്നതു മഹാപാതകമാണ്. ‘അനവദ്യാംഗ’ (കുറ്റമറ്റ അംഗങ്ങളുള്ളവനേ) എന്ന സംബോധനയിലും അവൾ രാജാവിനോടുള്ള ആദരം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.

‘ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ അരജയോട്, കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട് മദോന്മത്തനായ ദണ്ഡൻ തലയിൽ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “സുന്ദരീ, പ്രസാദിക്കുക, കാലം കളയരുത്; സുമുഖീ, നിനക്കുവേണ്ടി എന്റെ പ്രാണൻ പിളരുന്നു. നിന്നെ നേടിയാൽ വധമോ അതിദാരുണമായ പാപമോ സംഭവിക്കട്ടെ; ഭീരൂ, നിന്നിൽ ഭക്തനും നിന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നവനും അതീവ വിഹ്വലനുമായ എന്നെ സ്വീകരിക്കുക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ബലവാനായ അവൻ കുതറിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ കന്യകയെ കൈകൾകൊണ്ടു ബലമായി പിടിച്ച് ഇഷ്ടംപോലെ ബലാൽക്കാരം ചെയ്തു. മഹാഘോരവും അതിദാരുണവുമായ ആ അനർഥം ചെയ്തശേഷം ദണ്ഡൻ വേഗം അനുത്തമമായ മധുമന്തനഗരത്തിലേക്കു പോയി. അരജയാകട്ടെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ഭയന്ന്, ദേവതുല്യനായ പിതാവിനെ കാത്തിരിക്കുന്നു.’ ദണ്ഡന്റെ കൈകൂപ്പൽ വിനയത്തിന്റെയല്ല, കാമത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘വധോ വാപി പാപം വാപി’ (വധമോ പാപമോ സംഭവിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ സ്വയം തന്റെ വിനാശം സ്വീകരിക്കുന്നു — ‘അപരാധികളിൽ ദണ്ഡം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന മനുവിന്റെ ഉപദേശവാക്ക് ഓർക്കേണ്ടതാണ്. അപരാധം ചെയ്തിട്ട് അവൻ ഓടിപ്പോകുന്നു; അരജയാകട്ടെ ധൈര്യത്തോടെ പിതാവിനെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ഘോരകർമത്തിന്റെ ഫലം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാമവശം ഗതഃ’ (കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട്), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘കാമശരാർദിതഃ’ (കാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതൻ); പതിനാറാമത്തേതിൽ ‘പ്രാപ്യ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഗൃഹ്യ’ (പിടിച്ച്).

Having told Rāma this much, the great seer born from a pot went on with another part of the same story. "Then, Kākutstha, Daṇḍa, self-controlled, ruled there for many myriads of years over a kingdom from which every thorn had been cleared. And at a certain time, in the delightful month of Caitra, the king came to the lovely hermitage of Bhārgava." At first Daṇḍa is called self-controlled: his kingdom is free of trouble and his enemies are destroyed. But his restraint will soon break, and the epithet hints at that contrast. Caitra is the month of spring, when, by poetic convention, desire is strongest; by naming the season the poet foreshadows the crisis ahead. Bhārgava is Śukra, named in the previous sarga as Daṇḍa's family priest, so the king is visiting his own guru's hermitage, which makes the wrong he is about to do all the graver. By saying "of the same story" Agastya makes clear that this is a continuation of the earlier tale, not a new one.

"There Daṇḍa saw Bhārgava's daughter wandering in the woodland, peerless, with no equal in beauty on earth. At the sight of her, that most dull-witted man, pierced by the arrows of the bodiless god of love, went up to the frightened girl and said: 'Where are you from, lovely one? Whose daughter are you, fair one? I am tormented by love, and so I ask you, fair-faced one.' To him, maddened with infatuation and full of desire, Bhārgava's daughter replied with gentle, soothing words." The epithet "most dull-witted" recalls the previous sarga's description of him as foolish and slow: his mind had been dull since childhood. The girl was already terrified the moment she saw how the king looked at her. His question sounds courteous, but his own confession, "I am tormented by love", makes his purpose plain. Arajā answers him gently; she does not grow angry but tries to turn him back by appeal to dharma. Daṇḍa does not even know who she is, yet desire has already seized his mind, the first sign of his want of judgement.

Arajā said: "Know, lord of kings, that I am Arajā, the eldest daughter of the god Bhārgava, whose deeds never falter, and I live in this hermitage. Do not touch me by force, O king; I am a maiden under my father's authority. My father is your guru, lord of kings, and you are that great soul's disciple. If he is angered, that great ascetic will bring a terrible calamity upon you. If you would have anything of me by the virtuous path that dharma approves, then ask my father, best of men, the radiant one, for my hand; otherwise the fruit for you will be dreadful. In his wrath my father could burn up even the three worlds. If you ask him, blameless one, he will give me to you." Arajā's words carry four arguments: she is a maiden under her father's protection; her father is his guru; there is the danger of a curse; and there is a righteous way open to him. She does not merely refuse but shows him the proper course, to ask her father for her in marriage. "My father is your guru and you his disciple" makes the gravity of Daṇḍa's crime plain, for to violate a guru's daughter is a great sin. Even in calling him "blameless one" she keeps her respect for the king.

"As Arajā spoke, Daṇḍa, fallen under the sway of desire and drunk with passion, placed his joined palms on his head and answered: 'Be gracious, lovely one; you must not waste time. Because of you, fair-faced one, my very life is bursting. Once I have won you, let death come, or even the most dreadful sin. Love me, timid one, for I am devoted to you and utterly overwhelmed.' With that the strong man seized the struggling girl in his arms by force and violated her as he pleased. Having done that monstrous, cruel and dreadful wrong, Daṇḍa hurried back to his fine city of Madhumanta. And Arajā, weeping and terror-stricken, waited near the hermitage for her father, who was like a god." Daṇḍa's joined palms are a sign not of humility but of lust. With "let death come, or even sin" he accepts his own destruction out of his own mouth; one should remember Manu's teaching that punishment falls on those who offend. Having done the wrong he flees, while Arajā, steadfast, waits for her father. The fruit of this terrible deed is told in the next sarga.