अगस्त्यस्य तत् अद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा राघवः गौरवात् विस्मयात् च भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे — ‘हे भगवन्, यत्र सः वैदर्भकः राजा श्वेतः तपः अतप्यत, तत् घोरं वनं कथम् अमृगद्विजं जातम्? सः राजा शून्यं मनुजवर्जितं तत् वनं कथं तपः चर्तुं प्रविष्टः? एतत् तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ रामस्य कौतूहलसमन्वितं वचनं श्रुत्वा परमतेजस्वी मुनिः वाक्यं वक्तुम् एव उपचक्रमे। रामस्य प्रश्नः सूक्ष्मः — पूर्वकथायां वनस्य शून्यता केवलं वर्णिता, न तु तस्याः कारणम्। श्वेतः तत्र किमर्थं गतः, तत् वनं च किमर्थं निर्जनम् इति द्विविधा जिज्ञासा। ‘गौरवात् विस्मयाच्च’ इति पदद्वयेन रामस्य मनोभावः द्विविधः — मुनेः प्रति आदरः, कथायाः प्रति आश्चर्यं च। एवं एका कथा अन्यां कथां जनयति — श्वेतस्य आख्यानात् दण्डकारण्यस्य उत्पत्तेः आख्यानं प्रवर्तते, यत् अग्रिमयोः सर्गयोः पूर्णं भविष्यति। रामः स्वयं वनवासकाले दण्डकारण्ये न्यवसत्, अतः अस्य आख्यानस्य तस्य कृते विशेषः रसः। तृतीये श्लोके समीक्षिते ‘निःसत्त्वं च वनं जातं’, मुद्रणे ‘तद्वनं स कथं राजा’।

अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, पुरा कृतयुगे दण्डधरः प्रभुः मनुः आसीत्; तस्य कुलनन्दनः महान् पुत्रः इक्ष्वाकुः। तं दुर्जयं पूर्वकं पुत्रं भुवि राज्ये निक्षिप्य मनुः तम् उवाच — “पृथिव्यां राजवंशानां कर्ता भव।” हे राघव, पुत्रेण पितुः तत् तथा एव प्रतिज्ञातम्। ततः परमसंतुष्टः मनुः पुत्रम् उवाच — “हे परमोदार, प्रीतः अस्मि; त्वं कर्ता असि, न संशयः। दण्डेन प्रजाः रक्ष, अकारणे च दण्डं मा कुरु। अपराधिषु मानवेषु यः दण्डः विधिवत् पात्यते, सः दण्डः पार्थिवं स्वर्गं नयति। तस्मात्, हे महाबाहो पुत्रक, दण्डे यत्नवान् भव; एवं कुर्वतः ते लोके परमः धर्मः भविष्यति।” इति पुत्रं बहु संदिश्य मनुः समाधिना हृष्टः सनातनं ब्रह्मलोकं त्रिदिवं जगाम।’ मनोः उपदेशे दण्डनीतेः द्वौ नियमौ — अपराधिनां दण्डः, निरपराधानां रक्षणम्। दण्डः न क्रौर्यम्, अपि तु धर्मः; विधिवत् प्रयुक्तः दण्डः राजानं स्वर्गं नयति। अयम् उपदेशः अग्रे दण्डनाम्नः राजकुमारस्य कथया सह विरोधं रचयिष्यति — यः दण्डः इति नाम्ना ख्यातः, सः एव अधर्मेण दण्डितः भविष्यति। पूर्वसर्गेषु शम्बूकवधेन रामः अपि अपराधिनं दण्डितवान्, अतः अयम् उपदेशः तस्य कर्मणः समर्थनम् इव भासते।

‘तस्मिन् त्रिदिवं प्रयाते अमितप्रभः इक्ष्वाकुः “कथं पुत्रान् जनयिष्ये” इति चिन्तापरः अभवत्। ततः मनुसुतः धर्मात्मा तैः तैः बहुरूपैः कर्मभिः देवसुतोपमान् शतं पुत्रान् जनयामास। हे तात रघुनन्दन, तेषां सर्वेषाम् अवरजः मूढः अकृतविद्यः च पूर्वजान् न शुश्रूषति स्म। “अस्य शरीरे अवश्यं दण्डपतनं भविष्यति” इति मत्वा पिता तस्य अल्पमेधसः “दण्डः” इति नाम चक्रे।’ इक्ष्वाकोः पुत्राः यज्ञदानादिभिः बहुभिः कर्मभिः जाताः, अतः ते देवसुतोपमाः। तेषु एकः एव विपरीतः — मूढः, अविद्यः, अविनीतः च। पितुः नामकरणं भविष्यवाणी इव — सः दण्डनीयः भविष्यति इति। नाम एव तस्य भाग्यस्य सूचकम्। ‘न शुश्रूषति पूर्वजान्’ इति पदेन ज्येष्ठभ्रातॄणां सेवायाः अभावः दर्शितः, यः इक्ष्वाकुवंशे महान् दोषः; रामस्य भ्रातरः तु तं सदा सेवन्ते। पञ्चदशे समीक्षिते ‘अल्पतेजसः’, मुद्रणे ‘अल्पमेधसः’। ‘तात’ इति सम्बोधनं अगस्त्यस्य रामं प्रति वात्सल्यं दर्शयति। पितुः दृष्टिः तीक्ष्णा — सः पुत्रस्य दोषं बाल्ये एव जानाति, तथापि तं न त्यजति।

‘हे राघव, हे अरिंदम, पुत्रस्य घोरं स्वभावं जानन् तस्य योग्यं देशम् अन्यम् अपश्यमानः इक्ष्वाकुः विन्ध्यशैवलयोः मध्ये तस्मै राज्यं प्रादात्। सः दण्डः तत्र रम्ये पर्वतरोधसि राजा अभूत्; हे राम, तत्र सः अप्रतिमम् अनुत्तमं पुरं न्यवेशयत्। हे प्रभो, पुरस्य नाम “मधुमन्तम्” इति अकरोत्, सुव्रतम् उशनसं पुरोहितं च वरयामास। एवं सः राजा सपुरोहितः प्रहृष्टमनुजाकीर्णं तत् राज्यं दिवि देवराजः यथा अकरोत्। ततः सः मनुजेन्द्रपुत्रः सुमहान् महात्मा राजा तेन उशनसा सार्धं तदानीं दिवि उशनसा समेतः शक्रः इव राज्यं चकार।’ ‘अपश्यमानस्तं देशं घोरम्’ इति पङ्क्तेः हिन्दीभाष्यम् — तस्य पुत्रस्य योग्यम् अन्यं भयङ्करं देशम् अपश्यन् इति; समीक्षिते ‘तं दोषं’ इति पाठः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति। इन्द्र-बृहस्पत्योः उपमायाः स्थाने अत्र इन्द्र-उशनसोः उपमा — शुक्रः असुराणां गुरुः इति प्रसिद्धः, अतः अत्र सूक्ष्मः सङ्केतः यत् दण्डस्य राज्यं सम्पन्नम् अपि अन्ते विनाशं प्राप्स्यति। अग्रिमे सर्गे तस्य अधर्मः, शुक्रस्य शापः च वर्ण्येते, यत्र शुक्रः एव दण्डं दण्डयिष्यति। विन्ध्यशैवलयोः मध्यदेशः एव अनन्तरं दण्डकारण्यम् इति प्रसिद्धम्, यत्र रामः सीतया सह न्यवसत्। मधुमन्तं पुरम् अपि तत्र एव आसीत्।

అగస్త్యుని ఎంతో అద్భుతమైన ఆ మాట విని రాఘవుడు గౌరవంతో, విస్మయంతో మళ్ళీ అడగడం మొదలుపెట్టాడు — ‘భగవాన్, విదర్భరాజైన ఆ శ్వేతుడు తపస్సు చేసిన ఆ భయంకరమైన వనం మృగాలూ పక్షులూ లేనిదిగా ఎలా అయింది? ఆ రాజు శూన్యమైన, మనుష్యులు లేని ఆ వనంలో తపస్సు చేయడానికి ఎలా ప్రవేశించాడు? ఇది యథార్థంగా వినాలని కోరుకుంటున్నాను.’ కుతూహలంతో కూడిన రాముని మాట విని పరమతేజస్వి అయిన ముని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. రాముని ప్రశ్న సూక్ష్మమైనది — పూర్వ కథలో వనపు శూన్యత కేవలం వర్ణించబడింది, దాని కారణం చెప్పబడలేదు. శ్వేతుడు అక్కడికి ఎందుకు వెళ్ళాడు, ఆ వనం ఎందుకు నిర్జనమైంది అని రెండు విధాల జిజ్ఞాస. ‘గౌరవాద్ విస్మయాచ్చ’ (గౌరవంతో, విస్మయంతో) అనే రెండు పదాలతో రాముని మనోభావం రెండు విధాలు — ముని పట్ల ఆదరం, కథ పట్ల ఆశ్చర్యం. ఇలా ఒక కథ మరొక కథను పుట్టిస్తుంది — శ్వేతుని ఆఖ్యానం నుండి దండకారణ్యపు ఉత్పత్తి ఆఖ్యానం ప్రవర్తిస్తుంది, అది తరువాతి రెండు సర్గలలో పూర్తవుతుంది. రాముడు స్వయంగా వనవాస కాలంలో దండకారణ్యంలో నివసించాడు, అందువల్ల ఈ ఆఖ్యానం అతనికి ప్రత్యేకమైన రసం కలిగిస్తుంది. మూడవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిఃసత్త్వం చ వనం జాతం’ (వనం ప్రాణులు లేనిదయింది) అని ఉంది, ముద్రణలో ‘తద్వనం స కథం రాజా’ (చూసి చదివినది).

అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, పూర్వం కృతయుగంలో దండధారి అయిన ప్రభువు మనువు ఉండేవాడు; అతని కులాన్ని ఆనందింపజేసే గొప్ప కుమారుడు ఇక్ష్వాకుడు. జయించరానివాడైన ఆ పెద్ద కుమారుని భూమిపై రాజ్యంలో నిలిపి మనువు అతనితో ఇలా అన్నాడు — “భూమిపై రాజవంశాలకు కర్తవు కా.” రాఘవా, కుమారుడు తండ్రి మాటను అలాగే ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. అప్పుడు ఎంతో సంతోషించిన మనువు కుమారునితో ఇలా అన్నాడు — “పరమోదారా, ప్రీతి చెందాను; నీవు కర్తవవుతావు, సందేహం లేదు. దండంతో ప్రజలను రక్షించు, కారణం లేకుండా దండించకు. అపరాధులైన మనుష్యులపై విధిపూర్వకంగా ప్రయోగించబడిన దండం రాజును స్వర్గానికి తీసుకువెళ్తుంది. అందువల్ల మహాబాహూ, నాయనా, దండ విషయంలో జాగ్రత్తగా ఉండు; ఇలా చేస్తే లోకంలో నీకు పరమ ధర్మం కలుగుతుంది.” ఇలా కుమారునికి ఎన్నో విధాల ఉపదేశించి మనువు సమాధితో సంతోషించి సనాతనమైన బ్రహ్మలోకమైన స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ మనువు ఉపదేశంలో దండనీతికి రెండు నియమాలు — అపరాధులకు దండన, నిరపరాధులకు రక్షణ. దండం క్రౌర్యం కాదు, ధర్మం; విధిపూర్వకంగా ప్రయోగించిన దండం రాజును స్వర్గానికి చేరుస్తుంది. ఈ ఉపదేశం ముందు దండుడు అనే పేరు గల రాజకుమారుని కథతో విరోధాన్ని సృష్టిస్తుంది — దండుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైనవాడే అధర్మం వల్ల దండించబడతాడు. పూర్వ సర్గలలో శంబూకవధతో రాముడు కూడా అపరాధిని దండించాడు, అందువల్ల ఈ ఉపదేశం అతని కర్మకు సమర్థన లాగా కనిపిస్తుంది.

‘అతడు స్వర్గానికి వెళ్ళిన తరువాత అమితకాంతి గల ఇక్ష్వాకుడు “పుత్రులను ఎలా కనాలి” అని చింతలో పడ్డాడు. అప్పుడు మనువు కుమారుడైన ఆ ధర్మాత్ముడు అనేక విధాలైన ఆయా కర్మలతో దేవపుత్రుల వంటి నూరుగురు పుత్రులను కన్నాడు. నాయనా, రఘునందనా, వారందరిలో చిన్నవాడు మూఢుడు, విద్య నేర్వనివాడు, అన్నలను సేవించేవాడు కాడు. “ఇతని శరీరంపై తప్పకుండా దండం పడుతుంది” అని భావించి తండ్రి అల్పబుద్ధి అయిన అతనికి “దండుడు” అని పేరు పెట్టాడు.’ ఇక్ష్వాకుని పుత్రులు యజ్ఞదానాది అనేక కర్మల వల్ల పుట్టారు, అందువల్ల వారు దేవపుత్రుల వంటివారు. వారిలో ఒక్కడే విపరీతుడు — మూఢుడు, అవిద్యుడు, అవినీతుడు. తండ్రి పెట్టిన పేరు భవిష్యవాణి వంటిది — అతడు దండనీయుడవుతాడు అని. పేరే అతని భాగ్యానికి సూచకం. ‘న శుశ్రూషతి పూర్వజాన్’ (అన్నలను సేవించడు) అనే పదంతో అన్నల సేవ లోపించడం చూపబడింది, ఇది ఇక్ష్వాకు వంశంలో గొప్ప దోషం; రాముని సోదరులు మాత్రం అతనిని ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తారు. పదిహేనవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అల్పతేజసః’ (అల్పతేజస్సు గలవాని) అని ఉంది, ముద్రణలో ‘అల్పమేధసః’ (అల్పబుద్ధి గలవాని). ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన రాముని పట్ల అగస్త్యుని వాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది. తండ్రి దృష్టి తీక్ష్ణమైనది — కుమారుని దోషాన్ని బాల్యంలోనే గ్రహిస్తాడు, అయినప్పటికీ అతనిని విడిచిపెట్టడు.

‘రాఘవా, అరిందమా, కుమారుని భయంకర స్వభావాన్ని తెలుసుకొని, అతనికి తగిన మరొక దేశం కనిపించక ఇక్ష్వాకుడు వింధ్య శైవల పర్వతాల మధ్య అతనికి రాజ్యం ఇచ్చాడు. ఆ దండుడు అక్కడ రమ్యమైన పర్వత లోయలో రాజయ్యాడు; రామా, అక్కడ అతడు సాటిలేని ఉత్తమమైన పురాన్ని నిర్మించాడు. ప్రభూ, ఆ పురానికి “మధుమంతం” అని పేరు పెట్టాడు, సువ్రతుడైన ఉశనసుని పురోహితునిగా వరించాడు. ఇలా ఆ రాజు పురోహితునితో కలిసి, సంతోషంగా ఉన్న మనుష్యులతో నిండిన ఆ రాజ్యాన్ని స్వర్గంలో దేవరాజులా పాలించాడు. అప్పుడు మనుజేంద్రుని కుమారుడైన, ఎంతో గొప్పవాడైన ఆ మహాత్ముడైన రాజు ఆ ఉశనసునితో కలిసి, స్వర్గంలో ఉశనసునితో కూడిన ఇంద్రునిలా రాజ్యం చేశాడు.’ ‘అపశ్యమానస్తం దేశం ఘోరమ్’ అనే పంక్తికి హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఆ కుమారునికి తగిన మరొక భయంకరమైన దేశం కనిపించక’ అని అర్థం చెపుతుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తం దోషం’ (ఆ దోషాన్ని) అనే పాఠం ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఇంద్ర బృహస్పతుల ఉపమానానికి బదులు ఇక్కడ ఇంద్ర ఉశనసుల ఉపమానం — శుక్రుడు అసురుల గురువుగా ప్రసిద్ధుడు, అందువల్ల ఇక్కడ దండుని రాజ్యం సమృద్ధమైనదే అయినా చివరకు వినాశాన్ని పొందుతుంది అనే సూక్ష్మ సంకేతం ఉంది. తరువాతి సర్గలో అతని అధర్మమూ శుక్రుని శాపమూ వర్ణించబడతాయి, అందులో శుక్రుడే దండుని దండిస్తాడు. వింధ్య శైవలాల మధ్య ప్రదేశమే తరువాత దండకారణ్యం అని ప్రసిద్ధమైంది, అక్కడే రాముడు సీతతో కలిసి నివసించాడు. మధుమంత పురం కూడా అక్కడే ఉండేది.

அகஸ்தியரின் மிக அற்புதமான அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, ராகவன் மதிப்பாலும் வியப்பாலும் மீண்டும் கேட்கத் தொடங்கினான் — ‘பகவானே, விதர்ப்ப மன்னன் ஸ்வேதன் தவம் செய்த அந்தக் கொடிய காடு எப்படி விலங்குகளும் பறவைகளும் அற்றதாயிற்று? வெறிச்சோடிய, மனிதர் இல்லாத அந்தக் காட்டுக்குள் அந்த அரசன் தவம் செய்ய எப்படிப் புகுந்தான்? இதை உள்ளபடியே கேட்க விரும்புகிறேன்.’ ஆர்வம் நிறைந்த ராமனின் சொற்களைக் கேட்டு, பேரொளி படைத்த முனிவர் சொல்லத் தொடங்கினார். ராமனின் வினா நுட்பமானது — முந்தைய கதையில் காட்டின் வெறுமை வர்ணிக்கப்பட்டது மட்டுமே, அதன் காரணம் சொல்லப்படவில்லை. ஸ்வேதன் ஏன் அங்கே சென்றான், அந்தக் காடு ஏன் ஆளரவமற்றது என்று இருவகை ஆர்வம். ‘மதிப்பாலும் வியப்பாலும்’ என்ற இரு சொற்களால் ராமனின் மனநிலை இருவகையாகிறது — முனிவரிடம் மதிப்பு, கதையில் வியப்பு. இவ்வாறு ஒரு கதை இன்னொரு கதையைத் தோற்றுவிக்கிறது — ஸ்வேதனின் கதையிலிருந்து தண்டகாரண்யத்தின் தோற்றக் கதை தொடங்குகிறது; அது அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் நிறைவுபெறும். ராமனே வனவாசக் காலத்தில் தண்டகாரண்யத்தில் வாழ்ந்தவன்; ஆகவே இந்தக் கதை அவனுக்குத் தனிச் சுவை உடையது. மூன்றாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நி:ஸத்த்வம் ச வனம் ஜாதம்’ (காடு உயிரற்றதாயிற்று), பதிப்பில் ‘தத்வனம் ஸ கதம் ராஜா’ (கண்டபடி படிக்கப்பட்டது).

அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘ராமா, முன்பு கிருத யுகத்தில் தண்டத்தை ஏந்திய பிரபுவான மனு இருந்தார்; அவருடைய குலத்தை மகிழ்விக்கும் பெருமைமிக்க மகன் இக்ஷ்வாகு. வெல்ல முடியாத அந்த மூத்த மகனைப் பூமியில் அரசில் அமர்த்திவிட்டு மனு அவனிடம் சொன்னார் — “பூமியில் அரச வம்சங்களை உருவாக்குபவனாக இரு.” ராகவா, தந்தைக்கு மகன் அப்படியே வாக்களித்தான். பிறகு மிகவும் மகிழ்ந்த மனு மகனிடம் சொன்னார் — “பெருந்தன்மை உடையவனே, மகிழ்ந்தேன்; நீ வம்சத்தை உருவாக்குபவன், ஐயமில்லை. தண்டத்தால் மக்களைக் காப்பாயாக; காரணமின்றித் தண்டிக்காதே. குற்றம் செய்த மனிதர்கள்மீது முறைப்படி விழும் தண்டம் அரசனைச் சுவர்க்கத்துக்கு இட்டுச் செல்கிறது. ஆகவே நீண்ட கைகளை உடைய மகனே, தண்டத்தில் கவனமாக இரு; அவ்வாறு செய்தால் உலகில் உனக்கு மேலான தர்மம் உண்டாகும்.” இவ்வாறு மகனுக்குப் பலவாறு அறிவுறுத்திவிட்டு, மனு சமாதியில் மகிழ்ந்து, என்றுமுள்ள பிரம்மலோகமான சுவர்க்கத்துக்குச் சென்றார்.’ மனுவின் உபதேசத்தில் தண்டநீதியின் இரண்டு விதிகள் உள்ளன — குற்றவாளிகளைத் தண்டித்தல், குற்றமற்றவர்களைக் காத்தல். தண்டம் கொடூரம் அல்ல, தர்மம்; முறைப்படி பயன்படுத்தப்படும் தண்டம் அரசனைச் சுவர்க்கத்துக்கு இட்டுச் செல்கிறது. இந்த உபதேசம் பின்னர் தண்டன் என்ற இளவரசனின் கதையோடு முரண் அமைக்கும் — தண்டன் என்ற பெயரால் அறியப்பட்டவனே அதர்மத்தால் தண்டிக்கப்படுவான். முந்தைய சர்க்கங்களில் சம்பூக வதத்தால் ராமனும் குற்றவாளியைத் தண்டித்தான்; ஆகவே இந்த உபதேசம் அவன் செயலுக்கு ஆதரவு போலத் தோன்றுகிறது.

‘அவர் சுவர்க்கம் சென்றதும், அளவற்ற ஒளியுடைய இக்ஷ்வாகு “எப்படி மகன்களைப் பெறுவேன்?” என்று கவலையில் ஆழ்ந்தான். பிறகு மனுவின் மகனான அறவுள்ளம் கொண்ட அவன் பலவகையான அந்தந்தச் செயல்களால் தேவர்களின் புதல்வர்களுக்கு நிகரான நூறு மகன்களைப் பெற்றான். ரகுநந்தனா, குழந்தாய், அவர்கள் அனைவரிலும் இளையவன் மூடனும் கல்வி கற்காதவனுமாக, தன் அண்ணன்மாருக்குப் பணிவிடை செய்யாதவனாக இருந்தான். “இவன் உடல்மீது நிச்சயம் தண்டம் விழும்” என்று கருதி, தந்தை அந்தச் சிற்றறிவாளனுக்குத் “தண்டன்” என்று பெயரிட்டான்.’ இக்ஷ்வாகுவின் மகன்கள் யாகம், தானம் முதலிய பல செயல்களால் பிறந்தவர்கள்; ஆகவே அவர்கள் தேவர்களின் புதல்வர்களுக்கு நிகரானவர்கள். அவர்களுள் ஒருவன் மட்டும் நேர்மாறானவன் — மூடன், கல்வியற்றவன், பணிவற்றவன். தந்தை இட்ட பெயர் ஒரு தீர்க்கதரிசனம் போன்றது — அவன் தண்டிக்கப்பட வேண்டியவன் ஆவான் என்று. பெயரே அவன் விதியைச் சுட்டுகிறது. ‘அண்ணன்மாருக்குப் பணிவிடை செய்யாதவன்’ என்ற சொல்லால் மூத்த சகோதரர்களுக்குச் சேவை செய்யாமை காட்டப்படுகிறது; இது இக்ஷ்வாகு வம்சத்தில் பெரும் குறை; ராமனின் தம்பியரோ எப்போதும் அவனுக்குச் சேவை செய்கிறார்கள். பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அல்பதேஜஸ:’ (சிற்றொளியுடையவன்), பதிப்பில் ‘அல்பமேதஸ:’ (சிற்றறிவுடையவன்). ‘குழந்தாய்’ (தாத) என்ற விளி ராமனிடம் அகஸ்தியருக்கு உள்ள வாஞ்சையைக் காட்டுகிறது. தந்தையின் பார்வை கூர்மையானது — மகனின் குறையை அவன் சிறுவயதிலேயே அறிகிறான், இருப்பினும் அவனைக் கைவிடவில்லை.

‘ராகவா, பகைவரை அடக்குபவனே, மகனின் கொடிய இயல்பை அறிந்தும், அவனுக்கு ஏற்ற வேறு நாட்டைக் காணாமல், இக்ஷ்வாகு விந்திய மலைக்கும் சைவல மலைக்கும் இடையே அவனுக்கு ஓர் அரசை அளித்தான். அந்தத் தண்டன் அங்கே அழகிய மலைச்சரிவில் அரசனானான்; ராமா, அங்கே அவன் ஒப்பற்ற உயர்ந்த நகரம் ஒன்றை நிறுவினான். பிரபுவே, அந்த நகருக்கு “மதுமந்தம்” என்று பெயரிட்டு, நல்விரதம் உடைய உசனஸை (சுக்கிரரை) புரோகிதராகத் தேர்ந்தெடுத்தான். இவ்வாறு அந்த அரசன் புரோகிதரோடு கூடி, மகிழ்ச்சியுற்ற மக்கள் நிறைந்த அந்த அரசை, விண்ணுலகில் தேவராஜன் போல ஆண்டான். பிறகு மனிதர் தலைவனின் மகனும் மிகப் பெருமைமிக்கவனும் மகாத்மாவுமான அந்த அரசன், அப்போது அந்த உசனஸோடு சேர்ந்து, விண்ணுலகில் உசனஸோடு கூடிய இந்திரனைப் போல அரசாட்சி செய்தான்.’ ‘அபஶ்யமானஸ்தம் தேஶம் கோரம்’ என்ற வரிக்கு இந்தி உரை ‘அந்த மகனுக்கு ஏற்ற வேறு எந்தப் பயங்கரமான நாட்டையும் காணாமல்’ என்று விளக்கம் தருகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தம் தோஷம்’ (அந்தக் குறையை) என்ற பாடம் உள்ளது. கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இந்திரன்–பிருகஸ்பதி என்ற உவமைக்குப் பதிலாக இங்கே இந்திரன்–உசனஸ் என்ற உவமை — சுக்கிரர் அசுரர்களின் குரு என்று பிரசித்தம்; ஆகவே தண்டனின் அரசு செழிப்பாக இருந்தாலும் இறுதியில் அழிவை அடையும் என்ற நுட்பமான குறிப்பு இங்கே உள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் அவனுடைய அதர்மமும் சுக்கிரரின் சாபமும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; அங்கே சுக்கிரரே தண்டனைத் தண்டிப்பார். விந்தியத்துக்கும் சைவலத்துக்கும் இடைப்பட்ட பகுதியே பிற்காலத்தில் தண்டகாரண்யம் என்று பிரசித்தம்; அங்கேதான் ராமன் சீதையோடு வாழ்ந்தான். மதுமந்த நகரமும் அங்கேயே இருந்தது.

ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಗೌರವದಿಂದಲೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ವಿದರ್ಭದ ರಾಜನಾದ ಆ ಶ್ವೇತನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಆ ಘೋರ ವನ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದಾದುದು ಹೇಗೆ? ಶೂನ್ಯವೂ ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದುದೂ ಆದ ಆ ವನವನ್ನು ಆ ರಾಜನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು? ಇದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವನದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನಲ್ಲ. ಶ್ವೇತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಏಕೆ ಹೋದನು, ಆ ವನವು ಏಕೆ ನಿರ್ಜನ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ. ‘ಗೌರವಾತ್ ವಿಸ್ಮಯಾಚ್ಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮನೋಭಾವ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮುನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ, ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಶ್ವೇತನ ಆಖ್ಯಾನದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಆಖ್ಯಾನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದು. ರಾಮನು ತಾನೇ ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸತ್ತ್ವಂ ಚ ವನಂ ಜಾತಂ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತದ್ವನಂ ಸ ಕಥಂ ರಾಜಾ’.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದಂಡವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪ್ರಭು ಮನುವಿದ್ದನು; ಅವನ ಕುಲನಂದನನಾದ ಮಹಾನ್ ಪುತ್ರ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು. ಅಜೇಯನಾದ ಆ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮನುವು ಅವನಿಗೆ “ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜವಂಶಗಳ ಸ್ಥಾಪಕನಾಗು” ಎಂದನು. ರಾಘವ, ತಂದೆಯ ಆ ಮಾತಿಗೆ ಮಗನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮನುವು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — “ಪರಮೋದಾರನೇ, ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಸ್ಥಾಪಕನಾಗುವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ದಂಡದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದಂಡಿಸಬೇಡ. ಅಪರಾಧಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ ದಂಡವು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಗನೇ, ದಂಡದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು; ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪರಮಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗುವುದು.” ಹೀಗೆ ಮಗನಿಗೆ ಬಹಳ ಉಪದೇಶಿಸಿ ಮನುವು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಸನಾತನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು.’ ಮನುವಿನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ದಂಡನೀತಿಯ ಎರಡು ನಿಯಮಗಳಿವೆ — ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ದಂಡ, ನಿರಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ. ದಂಡವು ಕ್ರೌರ್ಯವಲ್ಲ, ಧರ್ಮ; ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ದಂಡ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶ ಮುಂದೆ ದಂಡನೆಂಬ ರಾಜಕುಮಾರನ ಕಥೆಯೊಡನೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ರಚಿಸುವುದು — ‘ದಂಡ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾದವನೇ ಅಧರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ದಂಡಿತನಾಗುವನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಬೂಕವಧೆಯಿಂದ ರಾಮನೂ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮರ್ಥನೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ಮನುವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು “ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲಿ” ಎಂದು ಚಿಂತಾಪರನಾದನು. ಅನಂತರ ಮನುವಿನ ಮಗನಾದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೇವಪುತ್ರರಂತಹ ನೂರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮಗೂ ರಘುನಂದನ, ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವನು ಮೂಢನೂ ವಿದ್ಯೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದು ಅಣ್ಣಂದಿರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. “ಇವನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದಂಡ ಬೀಳುವುದು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಂದೆಯು ಆ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯವನಿಗೆ “ದಂಡ” ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟನು.’ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿನ ಪುತ್ರರು ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದೇವಪುತ್ರರಂತೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ವಿಪರೀತ — ಮೂಢ, ಅವಿದ್ಯ, ಅವಿನೀತ. ತಂದೆಯ ನಾಮಕರಣ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತೆ — ಅವನು ದಂಡನೀಯನಾಗುವನು ಎಂದು. ಹೆಸರೇ ಅವನ ಭಾಗ್ಯದ ಸೂಚಕ. ‘ನ ಶುಶ್ರೂಷತಿ ಪೂರ್ವಜಾನ್’ (ಅಣ್ಣಂದಿರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರ ಸೇವೆಯ ಅಭಾವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ; ರಾಮನ ಸಹೋದರರಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಲ್ಪತೇಜಸಃ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಃ’. ‘ತಾತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಮಗನ ದೋಷವನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ರಾಘವ, ಅರಿಂದಮನೇ, ಮಗನ ಘೋರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ದೇಶವನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವು ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಶೈವಲಗಳ ನಡುವೆ ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ದಂಡನು ಅಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದನು; ರಾಮ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಅನುಪಮ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಪ್ರಭುವೇ, ನಗರಕ್ಕೆ “ಮಧುಮಂತ” ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟನು; ಸುವ್ರತನಾದ ಉಶನಸನನ್ನು (ಶುಕ್ರನನ್ನು) ಪುರೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ವರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಆ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತನೊಡನೆ, ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನು ಆಳುವಂತೆ ಆಳಿದನು. ಅನಂತರ ಮನುಜೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರನಾದ ಆ ಮಹಾನ್ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನು ಆ ಉಶನಸನೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಶನಸನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಶಕ್ರನಂತೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು.’ ‘ಅಪಶ್ಯಮಾನಸ್ತಂ ದೇಶಂ ಘೋರಮ್’ ಎಂಬ ಸಾಲನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಆ ಮಗನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಯಂಕರ ದೇಶವನ್ನೂ ಕಾಣದೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತಂ ದೋಷಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರ-ಬೃಹಸ್ಪತಿಯರ ಉಪಮೆಯ ಬದಲು ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ-ಉಶನಸರ ಉಪಮೆ — ಶುಕ್ರನು ಅಸುರರ ಗುರು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡನ ರಾಜ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಧರ್ಮವೂ ಶುಕ್ರನ ಶಾಪವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನೇ ದಂಡನನ್ನು ದಂಡಿಸುವನು. ವಿಂಧ್ಯ-ಶೈವಲಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶವೇ ಅನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ವಾಸಿಸಿದ್ದನು. ಮಧುಮಂತ ನಗರವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು.

അഗസ്ത്യന്റെ അത്യദ്ഭുതമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ ആദരത്താലും വിസ്മയത്താലും വീണ്ടും ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘ഭഗവാനേ, വിദർഭരാജാവായ ആ ശ്വേതൻ തപസ്സു ചെയ്ത ആ ഘോരവനം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമില്ലാത്തതായത് എങ്ങനെ? ശൂന്യവും മനുഷ്യരില്ലാത്തതുമായ ആ വനത്തിൽ ആ രാജാവ് തപസ്സു ചെയ്യാൻ പ്രവേശിച്ചത് എങ്ങനെ? ഇതു യഥാർഥമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ കൗതുകം നിറഞ്ഞ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് പരമതേജസ്വിയായ മുനി പറയാൻ തുടങ്ങി. രാമന്റെ ചോദ്യം സൂക്ഷ്മമാണ് — മുൻകഥയിൽ വനത്തിന്റെ ശൂന്യത വർണിക്കപ്പെട്ടു എന്നേയുള്ളൂ, അതിന്റെ കാരണം പറഞ്ഞിട്ടില്ല. ശ്വേതൻ എന്തിന് അവിടെ പോയി, ആ വനം എന്തുകൊണ്ടു നിർജനമായി എന്ന ഇരട്ടജിജ്ഞാസ. ‘ഗൗരവാദ് വിസ്മയാച്ച’ (ആദരത്താലും വിസ്മയത്താലും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ രാമന്റെ മനോഭാവം ഇരട്ടയാണ് — മുനിയോടുള്ള ആദരവും കഥയോടുള്ള ആശ്ചര്യവും. ഇങ്ങനെ ഒരു കഥ മറ്റൊരു കഥയ്ക്കു ജന്മം നൽകുന്നു — ശ്വേതന്റെ ആഖ്യാനത്തിൽനിന്ന് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയുടെ ആഖ്യാനം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു വരുന്ന രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ പൂർണമാകും. വനവാസകാലത്ത് രാമൻതന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ ഈ ആഖ്യാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനു വിശേഷമായ താത്പര്യമുണ്ട്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നിഃസത്ത്വം ച വനം ജാതം’ (വനം ജീവികളില്ലാത്തതായി) എന്ന്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തദ്വനം സ കഥം രാജാ’ എന്നാണ്.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, പണ്ട് കൃതയുഗത്തിൽ ദണ്ഡധാരിയായ പ്രഭു മനു ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലനന്ദനനായ മഹാനായ പുത്രനായിരുന്നു ഇക്ഷ്വാകു. ദുർജയനായ ആ മൂത്ത പുത്രനെ ഭൂമിയിലെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ട് മനു അവനോടു പറഞ്ഞു: “ഭൂമിയിലെ രാജവംശങ്ങളുടെ സ്ഥാപകനാവുക.” രാഘവാ, പിതാവിന്റെ ആ വാക്ക് പുത്രൻ അങ്ങനെതന്നെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. അപ്പോൾ പരമസന്തുഷ്ടനായ മനു പുത്രനോടു പറഞ്ഞു: “പരമോദാരാ, ഞാൻ പ്രീതനാണ്; നീ സ്ഥാപകനാകും, സംശയമില്ല. ദണ്ഡംകൊണ്ടു പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുക; കാരണമില്ലാതെ ദണ്ഡിക്കരുത്. അപരാധികളായ മനുഷ്യരിൽ വിധിപോലെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ദണ്ഡം രാജാവിനെ സ്വർഗത്തിലെത്തിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് മഹാബാഹുവായ മകനേ, ദണ്ഡത്തിൽ ശ്രദ്ധാലുവാകുക; ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ നിനക്കു പരമമായ ധർമം ഉണ്ടാകും.” ഇങ്ങനെ പുത്രന് ഏറെ ഉപദേശം നൽകിയശേഷം മനു സമാധിയാൽ ആനന്ദിച്ച് സനാതനമായ ബ്രഹ്മലോകമെന്ന സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി.’ മനുവിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ ദണ്ഡനീതിയുടെ രണ്ടു നിയമങ്ങൾ — അപരാധികൾക്കു ദണ്ഡനം, നിരപരാധികൾക്കു രക്ഷണം. ദണ്ഡം ക്രൗര്യമല്ല, ധർമമാണ്; വിധിപോലെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ദണ്ഡം രാജാവിനെ സ്വർഗത്തിലെത്തിക്കുന്നു. ഈ ഉപദേശം മുന്നോട്ട് ദണ്ഡൻ എന്ന രാജകുമാരന്റെ കഥയുമായി ഒരു വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കും — ദണ്ഡൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻതന്നെ അധർമത്താൽ ദണ്ഡിക്കപ്പെടും. മുൻസർഗങ്ങളിൽ ശംബൂകവധത്തിലൂടെ രാമനും ഒരു അപരാധിയെ ദണ്ഡിച്ചു; അതിനാൽ ഈ ഉപദേശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമത്തിന്റെ സമർഥനംപോലെ തോന്നുന്നു.

‘അദ്ദേഹം സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ അമിതപ്രഭനായ ഇക്ഷ്വാകു “എങ്ങനെ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കും?” എന്ന ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ ധർമാത്മാവായ മനുപുത്രൻ പലതരം കർമങ്ങളിലൂടെ ദേവപുത്രന്മാർക്കു തുല്യരായ നൂറു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. വത്സാ, രഘുനന്ദനാ, അവരിലെല്ലാവരിലും ഇളയവൻ മൂഢനും വിദ്യ അഭ്യസിക്കാത്തവനുമായിരുന്നു; ജ്യേഷ്ഠന്മാരെ അവൻ ശുശ്രൂഷിച്ചിരുന്നില്ല. “ഇവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിശ്ചയമായും ദണ്ഡം പതിക്കും” എന്നു കരുതി പിതാവ് അൽപബുദ്ധിയായ അവന് “ദണ്ഡൻ” എന്നു പേരിട്ടു.’ ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പുത്രന്മാർ യജ്ഞദാനാദികളായ അനേകം കർമങ്ങളിലൂടെ ജനിച്ചവരാണ്; അതിനാൽ അവർ ദേവപുത്രതുല്യർ. അവരിൽ ഒരാൾ മാത്രം വിപരീതൻ — മൂഢനും വിദ്യയില്ലാത്തവനും വിനയമില്ലാത്തവനും. പിതാവിന്റെ നാമകരണം ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — അവൻ ദണ്ഡനീയനാകും എന്ന്. പേരുതന്നെ അവന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റെ സൂചകം. ‘ന ശുശ്രൂഷതി പൂർവജാൻ’ (ജ്യേഷ്ഠന്മാരെ ശുശ്രൂഷിച്ചില്ല) എന്ന പദത്താൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്മാരോടുള്ള സേവനത്തിന്റെ അഭാവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ വലിയ ദോഷമാണ്; രാമന്റെ സഹോദരന്മാരാകട്ടെ എപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തെ സേവിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘അൽപതേജസഃ’ (അൽപതേജസ്സുള്ളവന്റെ), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘അൽപമേധസഃ’ (അൽപബുദ്ധിയുടെ). ‘താത’ (വത്സാ) എന്ന സംബോധന രാമനോടുള്ള അഗസ്ത്യന്റെ വാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു. പിതാവിന്റെ ദൃഷ്ടി തീക്ഷ്ണമാണ് — ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം പുത്രന്റെ ദോഷം അറിയുന്നു, എങ്കിലും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

‘രാഘവാ, അരിന്ദമാ, പുത്രന്റെ ഘോരസ്വഭാവം അറിഞ്ഞ ഇക്ഷ്വാകു, അവനു യോജിച്ച മറ്റൊരു ദേശം കാണാതെ, വിന്ധ്യനും ശൈവലത്തിനും ഇടയിലുള്ള രാജ്യം അവനു നൽകി. ആ ദണ്ഡൻ അവിടെ രമ്യമായ പർവതസാനുവിൽ രാജാവായി; രാമാ, അവിടെ അവൻ അപ്രതിമവും അനുത്തമവുമായ ഒരു നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. പ്രഭോ, നഗരത്തിന് അവൻ “മധുമന്തം” എന്നു പേരിട്ടു; സുവ്രതനായ ഉശനസ്സിനെ (ശുക്രനെ) പുരോഹിതനായി വരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ പുരോഹിതനോടുകൂടി ആ രാജാവ്, ആനന്ദിക്കുന്ന മനുഷ്യരാൽ നിറഞ്ഞ ആ രാജ്യം, സ്വർഗത്തിൽ ദേവരാജനെന്നപോലെ ഭരിച്ചു. അങ്ങനെ മനുജേന്ദ്രപുത്രനും അതിമഹാനും മഹാത്മാവുമായ ആ രാജാവ് ആ ഉശനസ്സിനോടൊപ്പം, സ്വർഗത്തിൽ ഉശനസ്സിനോടു ചേർന്ന ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, രാജ്യം ഭരിച്ചു.’ ‘അപശ്യമാനസ്തം ദേശം ഘോരം’ എന്ന വരിക്ക് ഹിന്ദിഭാഷ്യം നൽകുന്ന അർഥം ‘ആ പുത്രനു യോജിച്ച ഭയങ്കരമായ മറ്റൊരു ദേശം കാണാതെ’ എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘തം ദോഷം’ (ആ ദോഷം) എന്നാണു പാഠം. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ഇന്ദ്രനും ബൃഹസ്പതിയും എന്ന ഉപമയ്ക്കു പകരം ഇവിടെ ഇന്ദ്രനും ഉശനസ്സും എന്ന ഉപമ — ശുക്രൻ അസുരന്മാരുടെ ഗുരുവായി പ്രസിദ്ധനാണ്; അതിനാൽ ദണ്ഡന്റെ രാജ്യം സമൃദ്ധമാണെങ്കിലും ഒടുവിൽ നാശം പ്രാപിക്കുമെന്ന സൂക്ഷ്മസൂചന ഇവിടെയുണ്ട്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവന്റെ അധർമവും ശുക്രന്റെ ശാപവും വർണിക്കപ്പെടും; അവിടെ ശുക്രൻതന്നെ ദണ്ഡനെ ദണ്ഡിക്കും. വിന്ധ്യനും ശൈവലത്തിനും ഇടയിലുള്ള ദേശംതന്നെയാണ് പിൽക്കാലത്ത് ദണ്ഡകാരണ്യം എന്നു പ്രസിദ്ധമായത്; അവിടെയാണ് രാമൻ സീതയോടൊപ്പം വസിച്ചത്. മധുമന്തം എന്ന നഗരവും അവിടെത്തന്നെയായിരുന്നു.

When he had heard Agastya's most wonderful story, Rāghava, moved by reverence and amazement alike, began to question him again. "Holy one," he said, "that dreadful forest where Śveta, king of Vidarbha, practised his austerities: how did it come to be without beasts and birds? And how did the king come to enter a forest so empty and deserted by men in order to do penance there? I want to hear the truth of it." Hearing Rāma's eager words, the sage of supreme radiance began to speak. Rāma's question is a fine one: the earlier story had only described the forest's emptiness, not its cause, and he wants to know two things, why Śveta went there and why the forest was deserted. "Out of reverence and amazement" shows the double feeling in his mind, respect for the sage and wonder at the tale. So one story gives birth to another: from the tale of Śveta springs the tale of how the Daṇḍaka forest came to be, which the next two sargas will complete. Rāma himself had lived in the Daṇḍaka forest during his exile, and so this story holds a special interest for him.

Agastya said: "Long ago in the Kṛta age, Rāma, the lord Manu held the rod of rule, and he had a great son, Ikṣvāku, the joy of his line. Manu set that unconquerable eldest son on the throne of the earth and said to him, 'Be the founder of the royal lines on earth.' The son promised his father that it would be so, Rāghava, and Manu, delighted, spoke to him again: 'I am pleased with you, noble son; you will be a founder, there is no doubt of it. Protect the people with the rod of punishment, but never use the rod without cause. Punishment duly inflicted on men who offend leads the king to heaven. So be careful in your use of the rod, my mighty son; if you act in this way you will win the highest righteousness in the world.' When he had instructed his son at length, Manu, rejoicing, passed by deep meditation to heaven, to the eternal world of Brahmā." Manu's teaching lays down two rules of royal justice: punish the guilty, and protect the innocent. Punishment is not cruelty but dharma, and rightly applied it carries the king to heaven. This teaching will set up an irony in the story of the prince named Daṇḍa, "the Rod": the one who bears the name of punishment will himself be punished for his wickedness. And since Rāma had lately punished an offender in the slaying of Śambūka, the teaching also reads almost as a vindication of what he did.

"When Manu had gone to heaven, Ikṣvāku of boundless splendour fell to wondering how he would beget sons. Then by many and various rites Manu's righteous son begot a hundred sons who were like the sons of gods. But the youngest of them all, dear joy of the Raghus, was foolish and untaught, and would not serve his elder brothers. Thinking, 'The rod of punishment will surely fall upon his body,' his father named that dull-witted son Daṇḍa." Because Ikṣvāku's sons were born through many rites of sacrifice and giving, they were like the children of gods; only one among them was the opposite, foolish, unlearned and unruly. The father's naming of him is almost a prophecy, that he will one day be punished; the name itself foretells his fate. "He would not serve his elders" points to the lack of service to elder brothers, a grave fault in the line of Ikṣvāku, whereas Rāma's own brothers always served him. Agastya's calling Rāma "dear" shows his affection for him. The father's eye was sharp: he saw his son's flaw while the boy was still a child, and yet he did not cast him off.

"Knowing his son's dreadful nature, Rāghava, subduer of foes, and seeing no other region fit for him, Ikṣvāku gave him a kingdom between the Vindhya and the Śaivala mountains. Daṇḍa became king there on a lovely mountain slope, and there, Rāma, he founded a city without equal. He named it Madhumanta, lord, and chose Uśanas, faithful to his vows, as his family priest. So that king, with his priest beside him, ruled his realm, crowded with happy people, as the king of the gods rules in heaven; the great-souled son of the lord of men governed together with Uśanas like Śakra in heaven joined with Uśanas." Where one would expect the familiar pairing of Indra with Bṛhaspati, the poet here pairs Indra with Uśanas; since Uśanas, that is Śukra, is famous as the preceptor of the asuras, there is a subtle hint that Daṇḍa's kingdom, prosperous as it is, will end in ruin. In the next sarga his wrongdoing and Śukra's curse are told, and it is Śukra himself who will punish Daṇḍa. The land between the Vindhya and the Śaivala later became famous as the Daṇḍaka forest, where Rāma lived with Sītā, and the city of Madhumanta too lay there.