अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, मम शुभाक्षरं भाषितं वाक्यं श्रुत्वा सः स्वर्गी प्राञ्जलिः इदं प्रत्युवाच, हे रघुनन्दन — “हे ब्रह्मन्, मम सुखदुःखयोः एतत् पुरावृत्तं शृणु; यथा त्वं मां पृच्छसि, तत् अनतिक्रमणीयं, हे द्विज। पुरा मम पिता वैदर्भकः महायशाः राजा सुदेवः इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः वीर्यवान् आसीत्। तस्य द्वाभ्यां स्त्रीभ्यां पुत्रद्वयम् अजायत — अहं श्वेतः इति ख्यातः, यवीयान् सुरथः। ततः पितरि स्वर्याते पौराः माम् अभ्यषेचयन्; तत्र अहं सुसमाहितः धर्म्यं राज्यम् अकरवम्। एवं धर्मेण प्रजाः रक्षतः राज्यं कारयतः मम वर्षसहस्राणि समतीतानि, हे सुव्रत।”’ स्वर्गी अगस्त्यस्य प्रश्नं ‘अनतिक्रमणीयम्’ इति मन्यते — मुनेः आज्ञा न उल्लङ्घनीया इति तस्य विनयः। श्वेतः आदर्शः राजा आसीत् — पौरैः अभिषिक्तः, धर्मेण प्रजापालकः, सुसमाहितः च। अतः तस्य अनन्तरं दुःखं कर्मदोषात् एव, न अधर्मात् इति पाठकः अवगच्छति। द्वितीये श्लोके मुद्रणे ‘पुरा वृत्तं’, समीक्षिते ‘यथावृत्तम्’; ‘अनतिक्रमणीयं च’ समीक्षिते ‘दुरतिक्रमणीयं हि’। पञ्चमे ‘धर्म्यं च’, समीक्षिते ‘धर्मेण’। अगस्त्यः स्वर्गिणः वचनं यथावत् रामाय पुनः कथयति, अतः अस्मिन् सर्गे वक्तृत्रयम् — वाल्मीकिः, अगस्त्यः, श्वेतः च। ‘सुखदुःखयोः’ इति पदेन श्वेतः स्वजीवनस्य द्वौ भागौ सूचयति — राज्ये सुखम्, स्वर्गे अपि दुःखम्। सुदेवस्य द्वे पत्न्यौ, ताभ्यां द्वौ पुत्रौ इति वंशस्य परिचयः। पौराणां सम्मत्या अभिषेकः तस्य लोकप्रियतां दर्शयति। सहस्रवर्षाणां राज्यकालः अपि तस्य धर्मपरायणतायाः प्रमाणम्।

“हे द्विजोत्तम, सः अहं कस्मिंश्चित् निमित्ते विज्ञातायुः कालधर्मं हृदि न्यस्य ततः वनम् उपागमम्। मृगपक्षिविवर्जितम् इदं दुर्गं वनं शुभे सरसः समीपे तपः चर्तुं प्रविष्टः अस्मि। भ्रातरं सुरथं महीपतिं राज्ये अभिषिच्य इदं सरः समासाद्य मया चिरं तपः तप्तम्। सः अहं अस्मिन् महावने त्रीणि वर्षसहस्राणि सुदुष्करं तपः तप्त्वा अनुत्तमं ब्रह्मलोकं प्राप्तः।”’ श्वेतः मृत्योः समीपं विज्ञाय स्वयम् एव राज्यं त्यजति — एषः राजर्षीणां पुरातनः आचारः। ‘कालधर्मं हृदि न्यस्य’ इति पदेन सः मृत्युं स्मरन् एव तपः आरभते इति ज्ञायते। अनेन पूर्वसर्गस्य रहस्यं किञ्चित् उद्घाट्यते — सरसि दृष्टः शवः तस्य एव पूर्वदेहः, शून्यः आश्रमः तस्य एव तपःस्थानम्। त्रिसहस्रवर्षीयं तपः अत्यन्तं कठिनम्, तस्य फलं ब्रह्मलोकः — सर्वोच्चः लोकः। नवमे समीक्षिते ‘नराधिपम्’, मुद्रणे ‘महीपतिम्’। राज्यस्य त्यागः, भ्रातुः अभिषेकः, वनवासः, तपः — एषः क्रमः रामस्य स्वजीवनेन अपि किञ्चित् साम्यं भजते, यतः सः अपि राज्यं त्यक्त्वा वनं गतवान्।

“हे द्विजोत्तम, स्वर्गभूतस्य तस्य मम इमे क्षुत्पिपासे बाधेते, हे परमोदार; ततः अहं व्यथितेन्द्रियः त्रिभुवनश्रेष्ठं पितामहं गत्वा उवाच — ‘हे भगवन्, अयं ब्रह्मलोकः क्षुत्पिपासाविवर्जितः; अहं तु क्षुत्पिपासानुगः — कस्य कर्मणः अयं पाकः? हे देव पितामह, कः मे आहारः, तत् मे ब्रूहि।’ पितामहः माम् आह — ‘हे सुदेवज, स्वादूनि स्वानि मांसानि एव तव आहारः, तानि नित्यशः भक्षय। उत्तमं तपः कुर्वता त्वया स्वशरीरम् एव पुष्टम्; हे श्वेत महामते, अनुप्तं कदापि न रोहते। सूक्ष्मम् अपि दत्तं ते नास्ति, त्वं तपः एव निषेवसे; तेन स्वर्गगतः अपि, वत्स, क्षुत्पिपासया बाध्यसे। अतः त्वं आहारैः सुपुष्टम् अनुत्तमं स्वशरीरम् अमृतरसं भक्षयित्वा वृत्तिं प्राप्स्यसि। यदा तु सः महान् ऋषिः दुर्धर्षः अगस्त्यः तत् वनम् आगमिष्यति, तदा अस्मात् कृच्छ्रात् विमोक्ष्यसे। हे सौम्य, सः सुरगणान् अपि तारयितुं शक्तः; किं पुनः क्षुत्पिपासावशं गतं त्वां, हे महाबाहो।’” अस्य भागस्य मूलतत्त्वं ‘अनुप्तं रोहते न’ इति — बीजं विना फलं नास्ति। दानं विना केवलं तपः स्वर्गं ददाति, न तु तृप्तिम्। पितामहस्य दण्डः अपि उपायेन सह — अगस्त्यस्य आगमनं मुक्तेः द्वारम्। श्वेतस्य प्रश्नः न्याय्यः — ब्रह्मलोके क्षुधा पिपासा च न भवतः, तर्हि मम कथम्? पितामहस्य उत्तरं कर्मसिद्धान्तस्य स्पष्टं निदर्शनम्। तपसा पुण्यं लभ्यते, किन्तु भोगः दानात् एव; यः किमपि न ददाति, सः स्वर्गे अपि किमपि न लभते। अतः तस्य आहारः स्वदेहः एव, यं सः तपःकाले एव पोषितवान्। अयं दण्डः क्रूरः इव भासते, किन्तु तस्य मूले न्यायः अस्ति। पितामहः आशाम् अपि ददाति — अगस्त्यस्य नाम्ना मुक्तेः मार्गः प्रदर्शितः। अगस्त्यस्य महिमा ‘सुरगणान् अपि तारयितुं शक्तः’ इति वचनेन प्रकाश्यते, यत् पूर्वसर्गे रामस्य विषये अगस्त्येन उक्तं वचनं स्मारयति। ‘सुदेवज’ इति सम्बोधनं पितृनाम्ना पुत्रस्य परिचयः। दानस्य महत्त्वम् अस्य आख्यानस्य केन्द्रम्।

“सः अहं देवदेवस्य भगवतः निश्चयं श्रुत्वा, हे द्विजोत्तम, स्वशरीरं गर्हितम् आहारं करोमि। हे ब्रह्मन्, बहून् वर्षगणान् मया भुज्यमानम् इदं शरीरं क्षयं न अभ्येति, हे ब्रह्मर्षे, मम तृप्तिः अपि उत्तमा। कृच्छ्रभूतस्य तस्य मम अस्मात् कृच्छ्रात् विमोक्षय; अत्र कुम्भयोनिं द्विजम् ऋते अन्येषां गतिः न अस्ति। हे सौम्य द्विजोत्तम, इदम् आभरणं मम तारणार्थं प्रतिगृह्णीष्व, भद्रं ते, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि। इदं सुवर्णं धनं वस्त्राणि भक्ष्यं भोज्यं च, आभरणानि च ददाति; हे मुनिपुङ्गव, सर्वान् कामान् भोगान् च प्रयच्छामि। हे भगवन्, मम तारणे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।”’ शरीरं भुज्यमानम् अपि न क्षीयते — एषः दण्डस्य नित्यत्वम्। ‘कुर्मि’ इति मुद्रणस्य रूपम्; व्याकरणदृष्ट्या ‘करोमि’ अपेक्ष्यते, तथापि यथामुद्रितं रक्षितम्। चतुर्विंशः पञ्चविंशः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — श्वेतस्य दानस्य विस्तरः, येन तस्य पूर्वं दानस्य अभावः अधुना पूर्यते इति भावः। अगस्त्यः एव तस्य एकमात्रा गतिः इति वचनं पितामहस्य वचनेन सङ्गच्छते। श्वेतः अगस्त्यं दृष्ट्वा एव तं मुक्तिदातारं जानाति, यतः पितामहेन तस्य नाम कथितम्। सः आभरणं दातुम् इच्छति, यतः दानेन एव तस्य दोषः शाम्यति। अगस्त्यस्य प्रतिग्रहः अत्र श्वेतस्य कृते उपकारः, न तु मुनेः लोभः। एवं दानस्य ग्रहीता अपि दातुः उपकारकः भवति।

‘तस्य स्वर्गिणः दुःखसमन्वितं वाक्यं श्रुत्वा अहं तस्य तारणाय तत् उत्तमम् आभरणम् उपजग्राह। मया तस्मिन् शुभे आभरणे प्रतिगृहीते राजर्षेः पूर्वकः मानुषः देहः विननाश। शरीरे प्रणष्टे सः राजर्षिः परया मुदा तृप्तः प्रमुदितः राजा सुखं त्रिदिवं जगाम। हे काकुत्स्थ, तेन शक्रतुल्येन तस्मिन् निमित्ते इदम् अद्भुतदर्शनं दिव्यम् आभरणं मह्यं दत्तम्।’ इति अगस्त्यः पूर्वसर्गे रामेण पृष्टस्य प्रश्नस्य उत्तरं समापयति। दानस्य ग्रहणम् एव दानस्य फलस्य सिद्धिः — यावत् कोऽपि न गृह्णाति, तावत् दानं न पूर्णम्। अतः अगस्त्यः दुःखेन सह, करुणया एव तत् गृह्णाति। अस्य कथायाः सम्बन्धः पूर्वसर्गेण स्पष्टः — ‘दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत्फलम्’ इति अगस्त्यस्य वचनं, रामाय तस्य आभरणस्य पुनर्दानं च। मानुषदेहस्य नाशः श्वेतस्य बन्धनस्य अन्तः; सः इदानीं शुद्धेन दिव्यदेहेन स्वर्गं गच्छति। समीक्षिते अन्तिमे ‘त्रिदिवं पुनः’, मुद्रणे ‘त्रिदिवं सुखम्’।

అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, శుభాక్షరాలతో నేను పలికిన మాట విని ఆ స్వర్గవాసి చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు, రఘునందనా — “బ్రహ్మన్, నా సుఖదుఃఖాలకు సంబంధించిన ఈ పూర్వవృత్తాంతాన్ని విను; ద్విజా, నీవు నన్ను అడుగుతున్నట్లే, దానిని అతిక్రమించరాదు. పూర్వం నా తండ్రి విదర్భదేశపు మహాయశస్వి అయిన రాజు, సుదేవుడు అనే పేరుతో ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, వీర్యవంతుడు. అతనికి ఇద్దరు భార్యల వల్ల ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు — శ్వేతుడు అని ప్రసిద్ధుడనైన నేను, చిన్నవాడు సురథుడు. తండ్రి స్వర్గస్థుడైన తరువాత పౌరులు నన్ను అభిషేకించారు; అక్కడ నేను ఏకాగ్రతతో ధర్మబద్ధంగా రాజ్యం చేశాను. ఇలా ధర్మంతో ప్రజలను రక్షిస్తూ రాజ్యం పాలిస్తుండగా నాకు వేలాది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి, సువ్రతా.”’ స్వర్గవాసి అగస్త్యుని ప్రశ్నను ‘అతిక్రమించరానిది’ అని భావిస్తున్నాడు — ముని ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించకూడదు అనేది అతని వినయం. శ్వేతుడు ఆదర్శ రాజు — పౌరులచే అభిషిక్తుడు, ధర్మంతో ప్రజలను పాలించినవాడు, ఏకాగ్రచిత్తుడు. అందువల్ల తరువాత అతనికి వచ్చిన దుఃఖం కర్మదోషం వల్లనే, అధర్మం వల్ల కాదు అని పాఠకుడు గ్రహిస్తాడు. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పురా వృత్తం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథావృత్తమ్’; ‘అనతిక్రమణీయం చ’కు బదులు సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దురతిక్రమణీయం హి’. ఐదవ శ్లోకంలో ‘ధర్మ్యం చ’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధర్మేణ’. అగస్త్యుడు స్వర్గవాసి మాటలను యథాతథంగా రామునికి మళ్ళీ చెపుతున్నాడు, అందువల్ల ఈ సర్గలో ముగ్గురు వక్తలు — వాల్మీకి, అగస్త్యుడు, శ్వేతుడు. ‘సుఖదుఃఖాలు’ అనే పదంతో శ్వేతుడు తన జీవితంలోని రెండు భాగాలను సూచిస్తున్నాడు — రాజ్యంలో సుఖం, స్వర్గంలో కూడా దుఃఖం. సుదేవునికి ఇద్దరు భార్యలు, వారి వల్ల ఇద్దరు కుమారులు అని వంశ పరిచయం. పౌరుల సమ్మతితో అభిషేకం జరగడం అతని లోకప్రియతను చూపిస్తుంది. వేలాది సంవత్సరాల రాజ్యకాలం కూడా అతని ధర్మపరాయణత్వానికి ప్రమాణం.

“ద్విజోత్తమా, ఆ నేను ఒకానొక నిమిత్తం వల్ల నా ఆయువు ఎంతో తెలుసుకొని, మరణాన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని, అప్పుడు వనానికి వచ్చాను. మృగాలూ పక్షులూ లేని ఈ దుర్గమమైన వనంలో, శుభకరమైన ఈ సరస్సు దగ్గర తపస్సు చేయడానికి ప్రవేశించాను. సోదరుడైన సురథుని రాజుగా రాజ్యంలో అభిషేకించి, ఈ సరస్సును చేరి నేను చాలాకాలం తపస్సు చేశాను. ఆ నేను ఈ మహావనంలో మూడువేల సంవత్సరాలు ఎంతో దుష్కరమైన తపస్సు చేసి సాటిలేని బ్రహ్మలోకాన్ని పొందాను.”’ శ్వేతుడు మృత్యువు సమీపిస్తోందని తెలుసుకొని తానే స్వయంగా రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు — ఇది రాజర్షుల ప్రాచీన ఆచారం. ‘కాలధర్మం హృది న్యస్య’ (మరణాన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని) అనే పదంతో అతడు మృత్యువును స్మరిస్తూనే తపస్సు ఆరంభిస్తున్నాడని తెలుస్తుంది. దీనితో పూర్వ సర్గలోని రహస్యం కొంత విప్పబడుతుంది — సరస్సులో కనిపించిన శవం అతని పూర్వదేహమే, శూన్యమైన ఆశ్రమం అతని తపఃస్థానమే. మూడువేల సంవత్సరాల తపస్సు అత్యంత కఠినమైనది, దాని ఫలం బ్రహ్మలోకం — సర్వోన్నత లోకం. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నరాధిపమ్’, ముద్రణలో ‘మహీపతిమ్’. రాజ్యత్యాగం, సోదరుని అభిషేకం, వనవాసం, తపస్సు — ఈ క్రమం రాముని సొంత జీవితంతో కూడా కొంత పోలిక కలిగి ఉంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వెళ్ళాడు.

“ద్విజోత్తమా, స్వర్గస్థుడనైన నన్ను ఈ ఆకలిదప్పులు బాధిస్తున్నాయి, పరమోదారా; అప్పుడు ఇంద్రియాలు వ్యథ చెందిన నేను ముల్లోకాలలో శ్రేష్ఠుడైన పితామహుని దగ్గరికి వెళ్ళి ఇలా అన్నాను — ‘భగవాన్, ఈ బ్రహ్మలోకం ఆకలిదప్పులు లేనిది; నేను మాత్రం ఆకలిదప్పులతో వెంటాడబడుతున్నాను — ఇది ఏ కర్మ ఫలం? దేవా, పితామహా, నా ఆహారం ఏమిటో నాకు చెప్పు.’ పితామహుడు నాతో ఇలా అన్నాడు — ‘సుదేవుని కుమారుడా, రుచికరమైన నీ సొంత మాంసమే నీ ఆహారం, దానిని నిత్యమూ భక్షించు. ఉత్తమమైన తపస్సు చేస్తూ నీవు నీ శరీరాన్నే పోషించుకున్నావు; శ్వేతా, మహామతీ, విత్తనిది ఎన్నడూ మొలకెత్తదు. నీవు కొంచెం కూడా దానం చేయలేదు, నీవు కేవలం తపస్సునే సేవించావు; అందువల్ల స్వర్గానికి వెళ్ళినప్పటికీ, వత్సా, ఆకలిదప్పులతో బాధపడుతున్నావు. అందువల్ల నీవు ఆహారాలతో బాగా పోషించిన, సాటిలేని, అమృతరసం వంటి నీ శరీరాన్ని భక్షించి జీవనం పొందుతావు. ఆ మహర్షి, ఎదిరించరానివాడైన అగస్త్యుడు ఆ వనానికి వచ్చినప్పుడు నీవు ఈ కష్టం నుండి విముక్తుడవవుతావు. సౌమ్యుడా, అతడు దేవగణాలను కూడా తరింపజేయగలడు; ఇక ఆకలిదప్పులకు వశుడైన నిన్ను గురించి చెప్పేదేముంది, మహాబాహూ.’” ఈ భాగపు మూలతత్త్వం ‘అనుప్తం రోహతే న’ (విత్తనిది మొలకెత్తదు) — విత్తనం లేకుండా ఫలం లేదు. దానం లేకుండా కేవలం తపస్సు స్వర్గాన్ని ఇస్తుంది, తృప్తిని కాదు. పితామహుని దండన కూడా ఉపాయంతో కూడినదే — అగస్త్యుని రాకే ముక్తికి ద్వారం. శ్వేతుని ప్రశ్న న్యాయమైనదే — బ్రహ్మలోకంలో ఆకలీ దప్పీ ఉండవు, మరి నాకు ఎందుకు? పితామహుని సమాధానం కర్మసిద్ధాంతానికి స్పష్టమైన నిదర్శనం. తపస్సుతో పుణ్యం లభిస్తుంది, కాని భోగం దానం వల్లనే; ఏమీ ఇవ్వనివాడు స్వర్గంలో కూడా ఏమీ పొందడు. అందువల్ల తపఃకాలంలో అతడు పోషించుకున్న తన దేహమే అతని ఆహారం. ఈ దండన క్రూరంగా కనిపిస్తుంది, కాని దాని మూలంలో న్యాయం ఉంది. పితామహుడు ఆశను కూడా ఇస్తున్నాడు — అగస్త్యుని పేరుతో ముక్తి మార్గం చూపబడింది. ‘దేవగణాలను కూడా తరింపజేయగలడు’ అనే మాటతో అగస్త్యుని మహిమ ప్రకాశిస్తుంది, ఇది పూర్వ సర్గలో రాముని గురించి అగస్త్యుడు అన్న మాటను గుర్తుచేస్తుంది. ‘సుదేవజ’ (సుదేవుని కుమారుడా) అనే సంబోధన తండ్రి పేరుతో కుమారుని పరిచయం. దాన మహత్త్వమే ఈ ఆఖ్యానానికి కేంద్రం.

“ద్విజోత్తమా, దేవదేవుడైన భగవంతుని నిర్ణయం విని ఆ నేను నిందితమైన నా శరీరాన్నే ఆహారంగా చేసుకుంటున్నాను. బ్రహ్మన్, ఎన్నో సంవత్సరాల సమూహాలు నేను భుజిస్తున్నప్పటికీ ఈ శరీరం క్షీణించడం లేదు, బ్రహ్మర్షీ, నా తృప్తి కూడా ఉత్తమంగా ఉంది. కష్టంలో ఉన్న నన్ను ఈ కష్టం నుండి విముక్తుని చెయ్యి; ఇక్కడ కుంభయోని అయిన ద్విజుడు తప్ప ఇతరుల వల్ల గతి లేదు. సౌమ్యుడా, ద్విజోత్తమా, నన్ను తరింపజేయడం కోసం ఈ ఆభరణాన్ని స్వీకరించు, నీకు మేలగుగాక, అనుగ్రహించాలి. ఇది బంగారాన్నీ, ధనాన్నీ, వస్త్రాలనూ, భక్ష్యభోజ్యాలనూ, ఆభరణాలనూ ఇస్తుంది; మునిపుంగవా, సమస్త కోరికలనూ భోగాలనూ ఇస్తాను. భగవాన్, నన్ను తరింపజేసే విషయంలో అనుగ్రహించాలి.”’ భుజిస్తున్నప్పటికీ శరీరం క్షీణించదు — ఇది దండన నిత్యత్వం. ‘కుర్మి’ అనేది ఆర్షరూపం; వ్యాకరణ దృష్ట్యా ‘కరోమి’ (చేస్తున్నాను) అని ఉండాలి. ఇరవై నాలుగు, ఇరవై ఐదు శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి — శ్వేతుని దాన విస్తరణ, దానితో అతడు పూర్వం దానం చేయని లోటు ఇప్పుడు పూరించబడుతోంది అనేది భావం. అగస్త్యుడే అతని ఏకైక గతి అనే మాట పితామహుని మాటతో పొసగుతుంది. శ్వేతుడు అగస్త్యుని చూడగానే అతనే ముక్తిదాత అని గుర్తిస్తాడు, ఎందుకంటే పితామహుడు అతని పేరు చెప్పాడు. దానం ద్వారానే తన దోషం శమిస్తుంది కాబట్టి అతడు ఆభరణాన్ని ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ అగస్త్యుడు స్వీకరించడం శ్వేతునికి చేసే ఉపకారం, ముని లోభం కాదు. ఇలా దానాన్ని స్వీకరించేవాడు కూడా దాతకు ఉపకారి అవుతాడు.

‘దుఃఖంతో కూడిన ఆ స్వర్గవాసి మాట విని నేను అతనిని తరింపజేయడం కోసం ఆ ఉత్తమ ఆభరణాన్ని స్వీకరించాను. శుభకరమైన ఆ ఆభరణాన్ని నేను స్వీకరించగానే ఆ రాజర్షి పూర్వపు మానవదేహం నశించిపోయింది. శరీరం నశించగానే ఆ రాజర్షి పరమానందంతో తృప్తి చెంది, ప్రమోదంతో ఆ రాజు సుఖంగా స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కాకుత్స్థా, ఇంద్రునితో సమానుడైన అతడు ఆ నిమిత్తంగా అద్భుతంగా కనిపించే ఈ దివ్యాభరణాన్ని నాకు ఇచ్చాడు.’ ఇలా అగస్త్యుడు పూర్వ సర్గలో రాముడు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానాన్ని ముగిస్తున్నాడు. దానాన్ని స్వీకరించడమే దాన ఫలానికి సిద్ధి — ఎవరూ స్వీకరించనంతవరకు దానం పూర్తి కాదు. అందువల్ల అగస్త్యుడు దుఃఖంతో, కరుణతోనే దానిని స్వీకరిస్తున్నాడు. ఈ కథకు పూర్వ సర్గతో సంబంధం స్పష్టం — ‘దత్తస్య హి పునర్దానే సుమహత్ఫలమ్’ (ఇచ్చినదానిని మళ్ళీ దానం చేయడంలో ఎంతో గొప్ప ఫలం ఉంది) అనే అగస్త్యుని మాట, రామునికి ఆ ఆభరణాన్ని మళ్ళీ దానం చేయడం. మానవదేహం నశించడం శ్వేతుని బంధానికి ముగింపు; అతడు ఇప్పుడు శుద్ధమైన దివ్యదేహంతో స్వర్గానికి వెళ్తున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో చివర ‘త్రిదివం పునః’ అని ఉంది, ముద్రణలో ‘త్రిదివం సుఖమ్’.

அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘ராமா, மங்கலமான சொற்களால் நான் சொன்ன வாக்கைக் கேட்டு, அந்தச் சுவர்க்கவாசி கைகூப்பி இவ்வாறு மறுமொழி கூறினான், ரகுநந்தனா — “அந்தணரே, என் இன்பத்தையும் துன்பத்தையும் பற்றிய இந்தப் பழங்கதையைக் கேளுங்கள்; அந்தணரே, நீங்கள் என்னைக் கேட்பது மீறத்தகாதது. முன்பு என் தந்தை, விதர்ப்ப நாட்டு அரசர், பெரும்புகழ் பெற்றவர், சுதேவன் என்று மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற வீரர். அவருக்கு இரண்டு மனைவியரிடம் இரண்டு மகன்கள் பிறந்தனர் — ஸ்வேதன் என்று புகழ்பெற்ற நான், இளையவன் சுரதன். பிறகு தந்தை சுவர்க்கம் சென்றதும் நகர மக்கள் எனக்கு முடிசூட்டினர்; அங்கே நான் மிகுந்த கவனத்தோடு அறவழிப்பட்ட அரசாட்சி செய்தேன். இவ்வாறு அறநெறிப்படி மக்களைக் காத்து அரசாட்சி செய்துவந்த எனக்கு ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் கடந்தன, நல்விரதம் உடையவரே.”’ அகஸ்தியரின் வினாவை ‘மீறத்தகாதது’ என்று சுவர்க்கவாசி கருதுகிறான் — முனிவரின் ஆணையை மீறலாகாது என்பது அவன் பணிவு. ஸ்வேதன் ஒரு முன்மாதிரி அரசனாக இருந்தான் — நகர மக்களால் முடிசூட்டப்பட்டவன், அறநெறிப்படி மக்களைக் காத்தவன், மிகுந்த கவனம் உடையவன். ஆகவே அவனுக்குப் பின்னர் நேர்ந்த துயரம் ஒரு செயல் குறைபாட்டால்தான், அதர்மத்தால் அல்ல என்று வாசகர் புரிந்துகொள்கிறார். இரண்டாம் சுலோகத்தில் பதிப்பில் ‘புரா வ்ருத்தம்’ (பழங்கதை), திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யதாவ்ருத்தம்’ (நடந்தபடி); ‘அனதிக்ரமணீயம் ச’ என்பது திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘துரதிக்ரமணீயம் ஹி’. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘தர்ம்யம் ச’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘தர்மேண’. அகஸ்தியர் சுவர்க்கவாசியின் சொற்களை உள்ளபடியே ராமனுக்கு மீண்டும் சொல்கிறார்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கத்தில் மூன்று பேசுவோர் உள்ளனர் — வால்மீகி, அகஸ்தியர், ஸ்வேதன். ‘இன்பத்தையும் துன்பத்தையும் பற்றிய’ என்ற சொல்லால் ஸ்வேதன் தன் வாழ்வின் இரண்டு பகுதிகளைக் குறிக்கிறான் — அரசில் இன்பம், சுவர்க்கத்திலும் துன்பம். சுதேவனுக்கு இரண்டு மனைவியர், அவர்களிடம் இரண்டு மகன்கள் என்பது வம்ச அறிமுகம். நகர மக்களின் ஒப்புதலோடு முடிசூட்டப்பட்டது அவன் மக்கள் செல்வாக்கைக் காட்டுகிறது. ஆயிரம் ஆண்டு ஆட்சிக்காலமும் அவனுடைய அறப்பற்றுக்குச் சான்று.

“அந்தணர்களுள் சிறந்தவரே, ஒரு காரணத்தால் என் ஆயுள் முடிவை அறிந்த நான், மரணத்தை உள்ளத்தில் வைத்துக்கொண்டு பிறகு காட்டுக்கு வந்தேன். விலங்குகளும் பறவைகளும் அற்ற இந்த அடர்ந்த காட்டுக்குள், அழகிய இந்த ஏரியின் அருகே தவம் செய்வதற்காகப் புகுந்தேன். தம்பி சுரதனை அரசனாக அரியணையில் முடிசூட்டிவிட்டு, இந்த ஏரியை அடைந்து நான் நீண்ட காலம் தவம் செய்தேன். இந்தப் பெருங்காட்டில் மூவாயிரம் ஆண்டுகள் மிகக் கடுமையான தவம் செய்து, நான் ஒப்பற்ற பிரம்மலோகத்தை அடைந்தேன்.”’ மரணம் நெருங்குவதை அறிந்து ஸ்வேதன் தானாகவே அரசைத் துறக்கிறான் — இது ராஜரிஷிகளின் பழைய மரபு. ‘மரணத்தை உள்ளத்தில் வைத்துக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால், அவன் மரணத்தை நினைத்தபடியே தவத்தைத் தொடங்குகிறான் என்று தெரிகிறது. இதனால் முந்தைய சர்க்கத்தின் மர்மம் ஓரளவு வெளிப்படுகிறது — ஏரியில் கண்ட பிணம் அவனுடைய முந்தைய உடலே, வெறிச்சோடிய ஆசிரமம் அவன் தவம் செய்த இடமே. மூவாயிரம் ஆண்டுத் தவம் மிகக் கடினமானது; அதன் பலன் பிரம்மலோகம் — எல்லாவற்றிலும் உயர்ந்த உலகம். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நராதிபம்’, பதிப்பில் ‘மஹீபதிம்’. அரசைத் துறத்தல், தம்பிக்கு முடிசூட்டல், வனவாசம், தவம் — இந்த வரிசை ராமனின் சொந்த வாழ்க்கையோடும் ஓரளவு ஒப்புமை உடையது; அவனும் அரசைத் துறந்து காட்டுக்குச் சென்றவன்.

“அந்தணர்களுள் சிறந்தவரே, பெருந்தன்மை உடையவரே, சுவர்க்கத்தை அடைந்த என்னை இந்தப் பசியும் தாகமும் வாட்டுகின்றன; ஆகவே புலன்கள் வேதனையுற்ற நான் மூவுலகிலும் சிறந்த பிதாமகரிடம் (பிரம்மனிடம்) சென்று சொன்னேன் — ‘பகவானே, இந்தப் பிரம்மலோகம் பசியும் தாகமும் அற்றது; நானோ பசியும் தாகமும் தொடரப் பெற்றிருக்கிறேன் — இது எந்தச் செயலின் விளைவு? தேவனே, பிதாமகரே, என் உணவு எது என்பதை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ பிதாமகர் என்னிடம் சொன்னார் — ‘சுதேவனின் மகனே, சுவையான உன் சொந்த ஊனே உன் உணவு; அதையே தினமும் உண். உயர்ந்த தவம் செய்தபோது நீ உன் உடலையே வளர்த்தாய்; பேரறிவுடைய ஸ்வேதா, விதைக்காதது ஒருபோதும் முளைப்பதில்லை. நீ சிறிதளவுகூடத் தானம் செய்ததில்லை, தவத்தை மட்டுமே பேணினாய்; அதனால், குழந்தாய், சுவர்க்கம் சென்றும் பசி தாகத்தால் வாடுகிறாய். ஆகவே உணவுகளால் நன்கு வளர்க்கப்பட்ட, அமுதச் சாறுடைய ஒப்பற்ற உன் உடலை உண்டு நீ பிழைப்பைப் பெறுவாய். ஆனால் வெல்ல முடியாத அந்தப் பெருமுனிவர் அகஸ்தியர் அந்தக் காட்டுக்கு வரும்போது, இந்தத் துன்பத்திலிருந்து விடுபடுவாய். சௌம்யனே, அவர் தேவர் கூட்டங்களையும் கரைசேர்க்க வல்லவர்; நீண்ட கைகளை உடையவனே, பசி தாகத்தின் பிடியில் சிக்கிய உன்னைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’” இப்பகுதியின் அடிப்படைத் தத்துவம் ‘விதைக்காதது முளைப்பதில்லை’ என்பதே — விதை இன்றிப் பலன் இல்லை. தானம் இல்லாத வெறும் தவம் சுவர்க்கத்தைத் தருகிறது, ஆனால் நிறைவைத் தருவதில்லை. பிதாமகரின் தண்டனையோடு தீர்வும் உள்ளது — அகஸ்தியரின் வருகையே விடுதலையின் வாசல். ஸ்வேதனின் வினா நியாயமானது — பிரம்மலோகத்தில் பசியும் தாகமும் இல்லை என்றால் எனக்கு மட்டும் ஏன்? பிதாமகரின் மறுமொழி கர்மக் கொள்கையின் தெளிவான எடுத்துக்காட்டு. தவத்தால் புண்ணியம் கிடைக்கிறது, ஆனால் அனுபவம் தானத்தால்தான்; எதையும் கொடுக்காதவன் சுவர்க்கத்திலும் எதையும் பெறுவதில்லை. ஆகவே அவன் உணவு அவன் உடலே; தவக்காலத்தில் அவன் வளர்த்தது அதைத்தான். இந்தத் தண்டனை கொடூரமானது போலத் தோன்றும், ஆனால் அதன் வேரில் நியாயம் உள்ளது. பிதாமகர் நம்பிக்கையும் தருகிறார் — அகஸ்தியரின் பெயரால் விடுதலையின் வழி காட்டப்படுகிறது. ‘தேவர் கூட்டங்களையும் கரைசேர்க்க வல்லவர்’ என்ற சொல்லால் அகஸ்தியரின் மகிமை வெளிப்படுகிறது; இது முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனைப் பற்றி அகஸ்தியர் சொன்ன சொல்லை நினைவூட்டுகிறது. ‘சுதேவனின் மகனே’ என்ற விளி தந்தையின் பெயரால் மகனை அடையாளப்படுத்துகிறது. தானத்தின் முக்கியத்துவமே இந்தக் கதையின் மையம்.

“அந்தணர்களுள் சிறந்தவரே, தேவதேவனான அந்தப் பகவானின் தீர்ப்பைக் கேட்ட நான் இழிவான என் உடலையே உணவாக்கிக்கொள்கிறேன். அந்தணரே, பல ஆண்டுக் கணக்கில் நான் உண்டுவந்தும் இந்த உடல் அழிவதில்லை; பிரம்மரிஷியே, எனக்கு நிறைவும் மிகுதியாக உண்டாகிறது. துன்பத்தில் உழலும் என்னை இந்தத் துன்பத்திலிருந்து விடுவியுங்கள்; இங்கே கும்பயோனியான அந்தணரைத் தவிர வேறு எவருக்கும் புகலிடம் இல்லை. சௌம்யரே, அந்தணர்களுள் சிறந்தவரே, என்னைக் கரைசேர்ப்பதற்காக இந்த அணிகலனை ஏற்றுக்கொள்ளுங்கள், உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; அருள் புரிய வேண்டும். இது பொன்னையும் செல்வத்தையும் ஆடைகளையும் உண்பனவற்றையும் உணவுப்பொருள்களையும் அணிகலன்களையும் தருகிறது; முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, எல்லா விருப்பங்களையும் இன்பங்களையும் உங்களுக்கு அளிக்கிறேன். பகவானே, என்னைக் கரைசேர்ப்பதில் அருள் புரிய வேண்டும்.”’ உண்ணப்பட்டும் உடல் குறையாதது — இதுவே தண்டனையின் நிலைத்தன்மை. ‘குர்மி’ என்பது ஆர்ஷ வடிவம்; இலக்கணப்படி ‘கரோமி’ (செய்கிறேன்) என்றிருக்க வேண்டும். இருபத்து நான்காம், இருபத்து ஐந்தாம் சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — ஸ்வேதனின் தானத்தின் விரிவு; அதனால் அவன் முன்பு தானம் செய்யாத குறை இப்போது நிறைவுசெய்யப்படுகிறது என்பது கருத்து. அகஸ்தியரே அவனுக்கு ஒரே புகலிடம் என்ற சொல் பிதாமகரின் சொல்லோடு பொருந்துகிறது. பிதாமகர் பெயரைச் சொல்லியிருந்ததால், அகஸ்தியரைக் கண்டவுடனேயே ஸ்வேதன் அவரே தன்னை விடுவிப்பவர் என்று அறிகிறான். தானத்தால்தான் தன் குறை தீரும் என்பதால் அவன் அணிகலனைக் கொடுக்க விரும்புகிறான். இங்கே அகஸ்தியர் தானம் பெறுவது ஸ்வேதனுக்குச் செய்யும் உதவி, முனிவரின் பேராசை அல்ல. இவ்வாறு தானம் பெறுபவனும் கொடுப்பவனுக்கு உதவுபவன் ஆகிறான்.

‘அந்தச் சுவர்க்கவாசியின் துயரம் நிறைந்த சொற்களைக் கேட்டு, அவனைக் கரைசேர்ப்பதற்காக நான் அந்த உயர்ந்த அணிகலனை ஏற்றுக்கொண்டேன். மங்கலமான அந்த அணிகலனை நான் ஏற்றுக்கொண்டதும், அந்த ராஜரிஷியின் முந்தைய மனித உடல் அழிந்தது. உடல் அழிந்ததும் அந்த ராஜரிஷியான அரசன் பெருமகிழ்ச்சியோடு நிறைவுற்று, களிப்புடன் இன்பமாகச் சுவர்க்கம் சென்றான். காகுத்ஸ்தா, இந்திரனுக்கு நிகரான அவன் அந்தச் சந்தர்ப்பத்தில் அற்புதத் தோற்றமுடைய இந்தத் தெய்வீக அணிகலனை எனக்குக் கொடுத்தான்.’ இவ்வாறு முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கேட்ட வினாவுக்கு அகஸ்தியர் விடையை நிறைவு செய்கிறார். தானம் பெறப்படும்போதுதான் தானத்தின் பலன் நிறைவேறுகிறது — யாரும் பெறாதவரை தானம் முழுமையடைவதில்லை. ஆகவே அகஸ்தியர் வருத்தத்தோடு, கருணையாலேயே அதை ஏற்கிறார். இந்தக் கதைக்கு முந்தைய சர்க்கத்தோடு உள்ள தொடர்பு தெளிவு — ‘கொடுக்கப்பட்டதை மீண்டும் தானம் செய்வதில் மிகப் பெரிய பலன்’ என்ற அகஸ்தியரின் சொல்லும், ராமனுக்கு அந்த அணிகலனை மீண்டும் தானம் செய்ததும். மனித உடலின் அழிவு ஸ்வேதனின் பந்தத்தின் முடிவு; அவன் இப்போது தூய தெய்வீக உடலோடு சுவர்க்கம் செல்கிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் கடைசியில் ‘த்ரிதிவம் புன:’ (மீண்டும் சுவர்க்கத்துக்கு), பதிப்பில் ‘த்ரிதிவம் ஸுகம்’ (இன்பமாகச் சுவர்க்கத்துக்கு).

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ರಘುನಂದನನೇ, ಶುಭಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — “ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಈ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ; ದ್ವಿಜರೇ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದುದನ್ನು ಮೀರಲಾಗದು. ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಂದೆ ವಿದರ್ಭದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಜನಾದ ಸುದೇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು — ಶ್ವೇತನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ನಾನು, ಮತ್ತು ಕಿರಿಯವನಾದ ಸುರಥ. ಅನಂತರ ತಂದೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ಪೌರರು ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು; ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿದೆನು. ಸುವ್ರತರೇ, ಹೀಗೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು.”’ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ‘ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯ’ — ಮೀರಲಾಗದುದು — ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುನಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ. ಶ್ವೇತನು ಆದರ್ಶ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು — ಪೌರರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪಾಲಕ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ದುಃಖ ಕರ್ಮದೋಷದಿಂದಲೇ, ಅಧರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾ ವೃತ್ತಂ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾವೃತ್ತಮ್’; ‘ಅನತಿಕ್ರಮಣೀಯಂ ಚ’ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ದುರತಿಕ್ರಮಣೀಯಂ ಹಿ’. ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮೇಣ’. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಮಾತನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ವಕ್ತಾರರು — ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತ. ‘ಸುಖದುಃಖಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶ್ವೇತನು ತನ್ನ ಜೀವನದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ದುಃಖ. ಸುದೇವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು, ಅವರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು — ಇದು ವಂಶದ ಪರಿಚಯ. ಪೌರರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಅವನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ರಾಜ್ಯಕಾಲವೂ ಅವನ ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.

“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಯಾವುದೋ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ನನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಮರಣವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ನಾನು ಅನಂತರ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು. ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದ ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನವನ್ನು, ಈ ಶುಭ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆನು. ತಮ್ಮನಾದ ಸುರಥನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದೆನು. ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ನಾನು ಅನುಪಮವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದೆನು.”’ ಶ್ವೇತನು ಮರಣ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪುರಾತನ ಆಚಾರ. ‘ಕಾಲಧರ್ಮಂ ಹೃದಿ ನ್ಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮರಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ರಹಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಶವ ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ದೇಹ, ಶೂನ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮ ಅವನದೇ ತಪಃಸ್ಥಾನ. ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ, ಅದರ ಫಲ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ — ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಲೋಕ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರಾಧಿಪಮ್’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೀಪತಿಮ್’. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ, ತಮ್ಮನ ಅಭಿಷೇಕ, ವನವಾಸ, ತಪಸ್ಸು — ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಜೀವನದೊಡನೆಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು.

“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ಪರಮೋದಾರರೇ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಬಾಧಿಸತೊಡಗಿದವು; ಆಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ನಾನು ತ್ರಿಭುವನಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದೆನು — ‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಈ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲದುದು; ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿವೆ — ಇದು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಫಲ? ದೇವ ಪಿತಾಮಹನೇ, ನನ್ನ ಆಹಾರ ಯಾವುದು, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಪಿತಾಮಹನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುದೇವನ ಮಗನೇ, ರುಚಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಾಂಸವೇ ನಿನ್ನ ಆಹಾರ; ಅದನ್ನೇ ನಿತ್ಯವೂ ತಿನ್ನು. ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸಿದೆ; ಮಹಾಮತಿ ಶ್ವೇತನೇ, ಬಿತ್ತದಿರುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ನೀನು ದಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವತ್ಸ, ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ, ಅಮೃತರಸಮಯವಾದ ನಿನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಂದು ನೀನು ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವೆ. ಯಾವಾಗ ಆ ಮಹಾನ್ ಋಷಿ, ಅಜೇಯನಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಆ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವನೋ, ಆಗ ನೀನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವನು ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಶಕ್ತ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವುದು ಯಾವ ಮಹಾ!’” ಈ ಭಾಗದ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ‘ಅನುಪ್ತಂ ರೋಹತೇ ನ’ — ಬೀಜವಿಲ್ಲದೆ ಫಲವಿಲ್ಲ. ದಾನವಿಲ್ಲದ ಕೇವಲ ತಪಸ್ಸು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ತೃಪ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಪಿತಾಮಹನ ದಂಡವೂ ಉಪಾಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಗಮನವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಬಾಗಿಲು. ಶ್ವೇತನ ಪ್ರಶ್ನೆ ನ್ಯಾಯವಾದುದು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲವಾದರೆ ನನಗೇಕೆ? ಪಿತಾಮಹನ ಉತ್ತರ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿದರ್ಶನ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭೋಗ ದಾನದಿಂದಲೇ; ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದವನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಹಾರ ಅವನ ದೇಹವೇ — ಅದನ್ನು ಅವನು ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಪೋಷಿಸಿದ್ದನು. ಈ ದಂಡ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿದೆ. ಪಿತಾಮಹನು ಆಶೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಶಕ್ತ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದೇವಜ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಗನ ಪರಿಚಯ. ದಾನದ ಮಹತ್ತ್ವವೇ ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರ.

“ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ದೇವದೇವನಾದ ಭಗವಂತನ ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ನಿಂದ್ಯವಾದ ಆಹಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಾನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ ಈ ಶರೀರ ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿರಿ; ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಯೋನಿಯಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯರೇ, ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ, ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಕೃಪೆಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಚಿನ್ನ, ಧನ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಭಕ್ಷ್ಯ-ಭೋಜ್ಯಗಳು, ಆಭರಣಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನೂ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ನಿಮಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪೂಜ್ಯರೇ, ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡಬೇಕು.”’ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅದು ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದಂಡದ ನಿತ್ಯತೆ. ‘ಕುರ್ಮಿ’ ಎಂಬ ರೂಪ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ವ್ಯಾಕರಣದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಕರೋಮಿ’ ಅಪೇಕ್ಷಿತ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಿತವಾದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಶ್ವೇತನ ದಾನದ ವಿಸ್ತಾರ; ಹಿಂದೆ ದಾನ ಮಾಡದಿದ್ದ ಕೊರತೆ ಈಗ ತುಂಬುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅಗಸ್ತ್ಯನೇ ಅವನ ಏಕಮಾತ್ರ ಗತಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಪಿತಾಮಹನ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶ್ವೇತನು ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನನ್ನು ಮುಕ್ತಿದಾತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಿತಾಮಹನು ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅವನು ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಾನದಿಂದಲೇ ಅವನ ದೋಷ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶ್ವೇತನಿಗೆ ಮಾಡುವ ಉಪಕಾರ, ಮುನಿಯ ಲೋಭವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನೂ ದಾತನಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ದುಃಖಭರಿತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಆ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆನು. ನಾನು ಆ ಶುಭ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಹಿಂದಿನ ಮಾನುಷದೇಹ ನಾಶವಾಯಿತು. ಶರೀರ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ರಾಜರ್ಷಿ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ಅವನು ಆ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ದಿವ್ಯಾಭರಣವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.’ ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ಸ್ವೀಕಾರವೇ ದಾನಫಲದ ಸಿದ್ಧಿ — ಯಾರಾದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರೆಗೆ ದಾನ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದುಃಖದಿಂದ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಸಂಬಂಧ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ದತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಪುನರ್ದಾನೇ ಸುಮಹತ್ಫಲಮ್’ (ಪಡೆದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲ) ಎಂಬ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಮಾತು, ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಆ ಆಭರಣದ ಪುನರ್ದಾನ. ಮಾನುಷದೇಹದ ನಾಶ ಶ್ವೇತನ ಬಂಧನದ ಅಂತ್ಯ; ಅವನು ಈಗ ಶುದ್ಧವಾದ ದಿವ್ಯದೇಹದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಿವಂ ಪುನಃ’, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಿವಂ ಸುಖಮ್’.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ശുഭാക്ഷരങ്ങളോടെ ഞാൻ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് ആ സ്വർഗവാസി കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു, രഘുനന്ദനാ: “ബ്രഹ്മൻ, എന്റെ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഈ പൂർവവൃത്താന്തം കേട്ടാലും; അങ്ങു ചോദിക്കുന്നതുപോലെ പറയാതിരിക്കാനാവില്ല, ദ്വിജാ. പണ്ട് എന്റെ പിതാവ് വിദർഭരാജാവായ, മഹായശസ്വിയായ സുദേവൻ എന്ന പേരിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായ വീര്യവാനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിനു രണ്ടു ഭാര്യമാരിൽ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു — ശ്വേതൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഞാനും ഇളയവനായ സുരഥനും. പിന്നെ പിതാവ് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പൗരന്മാർ എന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തു; അവിടെ ഞാൻ ഏകാഗ്രതയോടെ ധർമാനുസൃതമായി രാജ്യം ഭരിച്ചു. സുവ്രതാ, ഇങ്ങനെ ധർമമനുസരിച്ചു പ്രജകളെ രക്ഷിച്ചും രാജ്യം ഭരിച്ചും എനിക്ക് ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി.”’ അഗസ്ത്യന്റെ ചോദ്യം ‘അനതിക്രമണീയം’ (ലംഘിക്കാനാവാത്തത്) ആയി സ്വർഗവാസി കരുതുന്നു — മുനിയുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കരുത് എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയമാണ്. ശ്വേതൻ ആദർശരാജാവായിരുന്നു — പൗരന്മാരാൽ അഭിഷിക്തൻ, ധർമമനുസരിച്ചു പ്രജാപാലകൻ, ഏകാഗ്രചിത്തൻ. അതിനാൽ പിന്നീടുണ്ടായ ദുഃഖം കർമദോഷത്താൽ മാത്രമാണ്, അധർമത്താലല്ല എന്നു വായനക്കാരൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പുരാ വൃത്തം’ എന്ന്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘യഥാവൃത്തം’; ‘അനതിക്രമണീയം ച’ എന്നതു സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ദുരതിക്രമണീയം ഹി’. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ധർമ്യം ച’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ധർമേണ’. അഗസ്ത്യൻ സ്വർഗവാസിയുടെ വാക്കുകൾ അതേപടി രാമനോടു വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിൽ മൂന്നു വക്താക്കളുണ്ട് — വാല്മീകി, അഗസ്ത്യൻ, ശ്വേതൻ. ‘സുഖദുഃഖയോഃ’ (സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ) എന്ന പദത്താൽ ശ്വേതൻ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യത്തിൽ സുഖം, സ്വർഗത്തിൽപ്പോലും ദുഃഖം. സുദേവനു രണ്ടു ഭാര്യമാർ, അവരിൽ രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ഇതു വംശത്തിന്റെ പരിചയം. പൗരന്മാരുടെ സമ്മതത്തോടെയുള്ള അഭിഷേകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനപ്രീതി കാണിക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു വർഷത്തെ ഭരണകാലവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമപരായണതയ്ക്കു തെളിവാണ്.

“ദ്വിജോത്തമാ, ഏതോ ഒരു നിമിത്തത്താൽ എന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അറുതി അറിഞ്ഞ ഞാൻ മരണത്തെ മനസ്സിൽ വച്ചുകൊണ്ട് പിന്നീട് വനത്തിലേക്കു പോയി. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമില്ലാത്ത ഈ ദുർഗമമായ വനത്തിൽ, ശുഭമായ സരസ്സിനടുത്ത്, തപസ്സു ചെയ്യാനായി ഞാൻ പ്രവേശിച്ചു. സഹോദരനായ സുരഥനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തിട്ട് ഈ സരസ്സിലെത്തി ഞാൻ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തു. ഈ മഹാവനത്തിൽ മൂവായിരം വർഷം അതിദുഷ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്ത് ഞാൻ അനുത്തമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു.”’ മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ് ശ്വേതൻ സ്വയം രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു — ഇതു രാജർഷിമാരുടെ പുരാതനമായ ആചാരമാണ്. ‘കാലധർമം ഹൃദി ന്യസ്യ’ (മരണത്തെ മനസ്സിൽ വച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം മരണത്തെ ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണു തപസ്സ് ആരംഭിച്ചതെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ഇതിലൂടെ മുൻസർഗത്തിലെ രഹസ്യം അൽപം തുറക്കപ്പെടുന്നു — സരസ്സിൽ കണ്ട ശവം അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ പഴയ ദേഹമാണ്, ശൂന്യമായ ആശ്രമം അദ്ദേഹത്തിന്റെതന്നെ തപഃസ്ഥാനവും. മൂവായിരം വർഷത്തെ തപസ്സ് അത്യന്തം കഠിനമാണ്; അതിന്റെ ഫലം ബ്രഹ്മലോകം — ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ലോകം. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നരാധിപം’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘മഹീപതിം’. രാജ്യത്യാഗം, സഹോദരന്റെ അഭിഷേകം, വനവാസം, തപസ്സ് — ഈ ക്രമത്തിന് രാമന്റെ സ്വന്തം ജീവിതവുമായും അൽപം സാമ്യമുണ്ട്, കാരണം അദ്ദേഹവും രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു വനത്തിലേക്കു പോയവനാണ്.

“ദ്വിജോത്തമാ, പരമോദാരാ, സ്വർഗം പ്രാപിച്ച എന്നെ ഈ വിശപ്പും ദാഹവും പീഡിപ്പിച്ചു; അപ്പോൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തളർന്ന ഞാൻ ത്രിഭുവനശ്രേഷ്ഠനായ പിതാമഹന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഈ ബ്രഹ്മലോകം വിശപ്പും ദാഹവുമില്ലാത്തതാണ്; എന്നാൽ ഞാൻ വിശപ്പും ദാഹവും പിന്തുടരുന്നവനാണ് — ഏതു കർമത്തിന്റെ പരിണാമമാണിത്? ദേവനായ പിതാമഹാ, എന്റെ ആഹാരം എന്താണ്, അത് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.’ പിതാമഹൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു: ‘സുദേവപുത്രാ, രുചികരമായ നിന്റെ സ്വന്തം മാംസംതന്നെയാണു നിന്റെ ആഹാരം; അതു നിത്യവും ഭക്ഷിക്കുക. ഉത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ നീ സ്വന്തം ശരീരത്തെ മാത്രമാണു പോഷിപ്പിച്ചത്; മഹാമതിയായ ശ്വേതാ, വിതയ്ക്കാത്തത് ഒരിക്കലും മുളയ്ക്കുകയില്ല. നീ ഒരു സൂക്ഷ്മവസ്തുപോലും ദാനം ചെയ്തിട്ടില്ല, തപസ്സു മാത്രമേ അനുഷ്ഠിച്ചുള്ളൂ; അതിനാൽ വത്സാ, സ്വർഗത്തിലെത്തിയിട്ടും നീ വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ടു പീഡിതനാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആഹാരങ്ങളാൽ നന്നായി പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട, അമൃതരസമുള്ള, അനുത്തമമായ നിന്റെ സ്വന്തം ശരീരം ഭക്ഷിച്ച് നീ ഉപജീവനം നേടും. എന്നാൽ ദുർധർഷനായ ആ മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ ആ വനത്തിലേക്കു വരുമ്പോൾ നീ ഈ കഷ്ടത്തിൽനിന്നു മോചിതനാകും. സൗമ്യാ, ദേവഗണങ്ങളെപ്പോലും കരകയറ്റാൻ അദ്ദേഹം ശക്തനാണ്; മഹാബാഹോ, വിശപ്പിനും ദാഹത്തിനും വശപ്പെട്ട നിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ!’” ഈ ഭാഗത്തിന്റെ മൂലതത്ത്വം ‘അനുപ്തം രോഹതേ ന’ (വിതയ്ക്കാത്തതു മുളയ്ക്കുകയില്ല) എന്നതാണ് — വിത്തില്ലാതെ ഫലമില്ല. ദാനമില്ലാതെ തപസ്സു മാത്രം സ്വർഗം നൽകും, എന്നാൽ തൃപ്തി നൽകുകയില്ല. പിതാമഹന്റെ ശിക്ഷയും ഉപായത്തോടുകൂടിയതാണ് — അഗസ്ത്യന്റെ ആഗമനമാണ് മുക്തിയുടെ വാതിൽ. ശ്വേതന്റെ ചോദ്യം ന്യായമാണ് — ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ വിശപ്പും ദാഹവും ഉണ്ടാകുകയില്ല, പിന്നെ എനിക്കെങ്ങനെ? പിതാമഹന്റെ ഉത്തരം കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വ്യക്തമായ നിദർശനമാണ്. തപസ്സുകൊണ്ടു പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭോഗം ദാനത്തിൽനിന്നു മാത്രം; ഒന്നും ദാനം ചെയ്യാത്തവന് സ്വർഗത്തിൽപ്പോലും ഒന്നും ലഭിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ തപഃകാലത്തു താൻ പോഷിപ്പിച്ച സ്വന്തം ദേഹംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഹാരം. ഈ ശിക്ഷ ക്രൂരമായി തോന്നാം, എങ്കിലും അതിന്റെ മൂലത്തിൽ ന്യായമുണ്ട്. പിതാമഹൻ പ്രതീക്ഷയും നൽകുന്നു — അഗസ്ത്യന്റെ പേരു പറഞ്ഞ് മുക്തിയുടെ മാർഗം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘ദേവഗണങ്ങളെപ്പോലും കരകയറ്റാൻ ശക്തൻ’ എന്ന വാക്കിനാൽ അഗസ്ത്യന്റെ മഹിമ വെളിപ്പെടുന്നു; ഇതു മുൻസർഗത്തിൽ രാമനെക്കുറിച്ച് അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞ വാക്കിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുദേവജ’ (സുദേവപുത്രാ) എന്ന സംബോധന പിതാവിന്റെ പേരിലൂടെയുള്ള പുത്രന്റെ പരിചയമാണ്. ദാനത്തിന്റെ മഹത്ത്വമാണ് ഈ ആഖ്യാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

“ദ്വിജോത്തമാ, ദേവദേവനായ ഭഗവാന്റെ ഈ നിശ്ചയം കേട്ടിട്ട് ഞാൻ നിന്ദ്യമായ എന്റെ സ്വന്തം ശരീരം ആഹാരമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മൻ, അനേകം വർഷങ്ങളായി ഞാൻ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല; ബ്രഹ്മർഷേ, എനിക്ക് ഉത്തമമായ തൃപ്തിയുമുണ്ട്. കഷ്ടത്തിലായ എന്നെ ഈ കഷ്ടത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിച്ചാലും; ഇവിടെ കുംഭയോനിയായ ബ്രാഹ്മണനല്ലാതെ മറ്റാരും ഗതിയില്ല. സൗമ്യനായ ദ്വിജോത്തമാ, എന്നെ കരകയറ്റാനായി ഈ ആഭരണം സ്വീകരിച്ചാലും; അങ്ങേക്കു മംഗളം, പ്രസാദിക്കേണമേ. ഇതു സ്വർണവും ധനവും വസ്ത്രങ്ങളും ഭക്ഷ്യഭോജ്യങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകുന്നു; മുനിശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ കാമങ്ങളും ഭോഗങ്ങളും ഞാൻ അങ്ങേക്കു നൽകുന്നു. ഭഗവാനേ, എന്നെ കരകയറ്റുന്നതിൽ പ്രസാദിക്കേണമേ.”’ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല — ഇതാണു ശിക്ഷയുടെ നിത്യത. ‘കുർമി’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ രൂപമാണ്; വ്യാകരണദൃഷ്ട്യാ ‘കരോമി’ (ചെയ്യുന്നു) ആണു പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്, എങ്കിലും അച്ചടിച്ചതുപോലെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലും ഇരുപത്തിയഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — ശ്വേതന്റെ ദാനത്തിന്റെ വിസ്തരണം; അതിലൂടെ മുമ്പു ദാനം ചെയ്യാതിരുന്നതിന്റെ കുറവ് ഇപ്പോൾ നികത്തപ്പെടുന്നു എന്നു ഭാവം. അഗസ്ത്യൻ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏകഗതി എന്ന വാക്ക് പിതാമഹന്റെ വാക്കിനോടു യോജിക്കുന്നു. പിതാമഹൻ പേരു പറഞ്ഞിരുന്നതിനാൽ അഗസ്ത്യനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ശ്വേതൻ അദ്ദേഹമാണു മുക്തിദാതാവെന്ന് അറിയുന്നു. ദാനത്തിലൂടെ മാത്രമേ തന്റെ ദോഷം ശമിക്കൂ എന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം ആഭരണം ദാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഗസ്ത്യൻ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നതു ശ്വേതനുവേണ്ടിയുള്ള ഉപകാരമാണ്, മുനിയുടെ ലോഭമല്ല. ഇങ്ങനെ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നവനും ദാതാവിന് ഉപകാരിയാകുന്നു.

‘ദുഃഖം നിറഞ്ഞ ആ സ്വർഗവാസിയുടെ വാക്കു കേട്ട് അദ്ദേഹത്തെ കരകയറ്റാനായി ഞാൻ ആ ഉത്തമാഭരണം സ്വീകരിച്ചു. ഞാൻ ആ ശുഭാഭരണം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ ആ രാജർഷിയുടെ പഴയ മനുഷ്യദേഹം നശിച്ചു. ശരീരം നശിച്ചതോടെ ആ രാജർഷിയായ രാജാവ് പരമാനന്ദത്താൽ തൃപ്തനും പ്രമുദിതനുമായി സുഖമായി സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. കാകുത്സ്ഥാ, ഇന്ദ്രതുല്യനായ അദ്ദേഹമാണ് ആ നിമിത്തത്തിൽ അദ്ഭുതദർശനമായ ഈ ദിവ്യാഭരണം എനിക്കു നൽകിയത്.’ ഇങ്ങനെ മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ ചോദിച്ച ചോദ്യത്തിന് അഗസ്ത്യൻ ഉത്തരം നൽകി പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ദാനം സ്വീകരിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ദാനത്തിന്റെ ഫലം സിദ്ധിക്കുന്നത് — ആരും സ്വീകരിക്കാത്തിടത്തോളം ദാനം പൂർണമല്ല. അതിനാൽ അഗസ്ത്യൻ ദുഃഖത്തോടെ, കരുണകൊണ്ടുമാത്രം അതു സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ കഥയ്ക്ക് മുൻസർഗവുമായുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാണ് — ‘ദത്തസ്യ ഹി പുനർദാനേ സുമഹത്ഫലം’ (ലഭിച്ചതു വീണ്ടും ദാനം ചെയ്യുന്നതിന് അതിമഹത്തായ ഫലം) എന്ന അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കും രാമന് ആ ആഭരണം വീണ്ടും ദാനം ചെയ്തതും. മനുഷ്യദേഹത്തിന്റെ നാശം ശ്വേതന്റെ ബന്ധനത്തിന്റെ അവസാനമാണ്; അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ ശുദ്ധമായ ദിവ്യദേഹത്തോടെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ത്രിദിവം പുനഃ’ (വീണ്ടും സ്വർഗത്തിലേക്ക്), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ത്രിദിവം സുഖം’ (സുഖമായി സ്വർഗത്തിലേക്ക്).

Agastya said: "When he had heard my words, Rāma, spoken in gracious syllables, the heaven-dweller joined his palms and answered me, joy of the Raghus: 'Hear, brahmin, this old story of my joys and my sorrows; what you ask of me I may not refuse. Long ago my father was king of Vidarbha, the famous Sudeva, renowned in the three worlds and full of valour. Two sons were born to him by two wives: I, known as Śveta, and the younger, Suratha. When my father had gone to heaven the citizens consecrated me king, and there I ruled a righteous kingdom with a collected mind. So a thousand years went by, man of good vows, while I governed the realm and protected the people by dharma.'" The heaven-dweller takes Agastya's question as something he cannot refuse, for a sage's bidding is not to be set aside; that is his humility. Śveta had been a model king, consecrated by the citizens, guarding his people by dharma, composed in mind. The reader therefore understands that the suffering which followed came from some flaw in his deeds, not from any wrongdoing as a ruler. Agastya is repeating to Rāma exactly what the heaven-dweller told him, so three voices speak in this sarga: Vālmīki, Agastya and Śveta. By "my joys and sorrows" Śveta points to the two halves of his life, happiness as a king and sorrow even in heaven. The mention of Sudeva's two wives and two sons introduces the family; his consecration by the will of the citizens shows how loved he was, and a reign of a thousand years is proof of his devotion to dharma.

"'Then, best of brahmins, learning by some sign how long my life would last, I laid the law of death to heart and went to the forest. I entered this impassable forest, empty of beasts and birds, to practise austerity by this lovely lake. I consecrated my brother Suratha as king in my place, came to this lake and practised austerity here for a long time. For three thousand years I carried out the most arduous austerities in this great forest, and so I reached the unsurpassed world of Brahmā.'" Knowing that death was near, Śveta gave up his kingdom of his own accord, following the ancient custom of royal seers; "laying the law of death to heart" means that he began his austerities with death before his mind. Here the mystery of the previous sarga begins to open: the corpse in the lake was his own former body, and the deserted hermitage was the place of his austerities. Three thousand years of penance is hard indeed, and its fruit was Brahmā's world, the highest of all. The sequence, giving up the kingdom, consecrating a brother, living in the forest, practising austerity, even bears some likeness to Rāma's own life, for he too left a kingdom and went to the forest.

"'But when I had reached heaven, best of brahmins, hunger and thirst tormented me, and so, my senses in anguish, I went to the Grandsire, best in the three worlds, and said: "Lord, this world of Brahmā knows neither hunger nor thirst, yet hunger and thirst pursue me. Of what deed is this the ripening? And what is to be my food, O god? Tell me that, Grandsire." The Grandsire answered: "Son of Sudeva, your food is your own sweet flesh; eat it always. While you practised the highest austerity it was only your own body you nourished; and what is not sown never grows, wise Śveta. You gave nothing, not even a trifle; you pursued austerity alone. That is why, child, though you have reached heaven, hunger and thirst torment you. So eat your own matchless body, well fed and sweet as nectar, and live on that. But when the great seer Agastya, the unassailable, comes to that forest, you will be freed from this hardship. He could save even the hosts of the gods, gentle one; how much more you, mighty one, who have fallen into the grip of hunger and thirst."'" The heart of this passage is "what is not sown never grows": without seed there is no harvest. Austerity without giving wins heaven but not satisfaction. Śveta's question was fair, since hunger and thirst do not exist in Brahmā's world, so how could he feel them? The Grandsire's answer is a plain illustration of the law of deeds: austerity earns merit, but enjoyment comes only from giving, and one who gives nothing receives nothing even in heaven. So his food is his own body, the very body he fed so well while he did penance. The sentence seems cruel, yet justice lies at its root, and the Grandsire joins hope to it, naming Agastya as the way to release. Agastya's greatness shines in the words "he could save even the hosts of the gods", which recall what Agastya had himself said about Rāma in the sarga before. "Son of Sudeva" names the son by his father. The worth of giving is the centre of the whole tale.

"'Having heard the decree of the lord, the god of gods, best of brahmins, I make my own body my loathsome food. For many years I have eaten it, brahmin seer, yet it never wastes away, and my satisfaction is complete. Release me from this distress into which I have fallen; there is no refuge here but you, the pot-born brahmin. Accept this ornament, gentle one, best of brahmins, for my deliverance; blessings on you, grant me this favour. This ornament yields gold and wealth, garments, food of every kind, and more ornaments besides; I offer you every desire and every enjoyment, bull among sages. Holy one, grant me the favour of setting me free.'" That the body does not waste away though it is eaten is what makes the punishment endless. Śveta's statement that Agastya is his only refuge agrees with the Grandsire's words: he knew the sage as his deliverer as soon as he saw him, since the Grandsire had named him. He wants to give the ornament because only by giving can his fault be quieted; the lavish list of what it yields shows the lack of giving in his past now being made good. Agastya's acceptance is a kindness to Śveta, not greed on the sage's part; in this way the one who receives a gift also serves the giver.

"Hearing the heaven-dweller's sorrowful words, I accepted that excellent ornament to set him free. The moment I took that auspicious ornament, the royal seer's former human body perished, and with his body gone the royal seer, satisfied and filled with the highest joy, went happily to heaven. That, Kākutstha, is how this divine ornament of wonderful aspect came to be given to me by one equal to Śakra, on that occasion." With this Agastya finishes answering the question Rāma had put to him in the previous sarga. A gift is fulfilled only when it is received; until someone accepts it, the giving is not complete, and so Agastya takes it out of compassion. The link to what went before is clear: Agastya had said that giving again what has been given brings a very great reward, and now he has given that same ornament on to Rāma. The destruction of the human body ends Śveta's bondage, and he goes to heaven now in a pure, divine form.