अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, पुरा त्रेतायुगे बहुविस्तरं वनम् आसीत्; समन्तात् योजनशतं विस्तृतम्, विमृगं पक्षिवर्जितं च। तस्मिन् निर्मानुषे अरण्ये उत्तमं तपः कुर्वाणः अहं, हे सौम्य, तत् अरण्यम् आक्रमितुम् उपागमम्। तस्य अरण्यस्य रूपं सुखास्वादैः फलमूलैः बहुरूपैः पादपैः च युक्तं, निर्देष्टुं न शक्यम् आसीत्। तस्य मध्ये योजनायतं सरः आसीत् — हंसकारण्डवैः आकीर्णं, चक्रवाकैः उपशोभितं, पद्मोत्पलैः समाकीर्णं, शैवलरहितम्, आश्चर्यम् इव अत्यर्थं सुखास्वादम् अनुत्तमं जलम्, अरजस्कम् अक्षोभ्यं श्रीमत् पक्षिगणैः आयुतम्। तस्य सरसः समीपे महत् अद्भुतम् आश्रमपदम् आसीत् — पुराणम्, अत्यर्थं पुण्यम्, किन्तु तपस्विजनवर्जितम्। तत्र अहं नैदाघीं रात्रिम् अवसम्, हे पुरुषर्षभ।’ वर्णने विरोधः ध्यातव्यः — वनं विमृगं पक्षिवर्जितं च उक्तम्, सरः तु पक्षिगणायुतम्; वनं निर्मानुषम्, आश्रमः तु पुण्यः किन्तु शून्यः। एषा रहस्यमयी भूमिका अग्रिमस्य अद्भुतस्य दृश्यस्य पूर्वसूचना। मुद्रणे प्रथमः श्लोकः ‘पुरा त्रेतायुगे राम बभूव बहुविस्तरम्’ इति, समीक्षिते ‘ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम्’; चतुर्थस्य उत्तरार्धं ‘हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्’ वुल्गेटमात्रम्। अगस्त्यः स्वयं तपस्वी सन् अपि निर्जनं वनं प्रविष्टः — तस्य उद्देशः तपसः एकान्तसेवनम्। ‘तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह’ इति वाक्ये वक्तुः विस्मयः प्रकटः। सरसः वर्णनं विशेषणैः पूर्णम्, येन तस्य दिव्यत्वं सूच्यते। आश्रमः पुराणः पुण्यः च, तथापि तत्र कोऽपि तपस्वी नास्ति — एषा शून्यता एव कथायाः रहस्यम्।

‘प्रभाते कल्यम् उत्थाय अहं सरः उपचक्रमे। तत्र क्वचित् सुपुष्टम् अरजस्कं शवम् अपश्यम्, हे नृप, तस्मिन् तोयाशये परया लक्ष्म्या तिष्ठन्तम्। तम् अर्थं चिन्तयानः अहं मुहूर्तं सरस्तीरे विष्ठितः — किं नु इदं स्यात् इति, हे प्रभो। अथ मुहूर्तात् दिव्यम् अद्भुतदर्शनं हंसयुक्तं मनोजवं परमोदारं विमानम् अपश्यम्, तस्मिन् विमाने अत्यर्थं स्वर्गिणं च, हे रघुनन्दन। दिव्यभूषणं अप्सरसां सहस्रं तम् उपास्ते; काश्चित् रम्याणि गायन्ति, अपराः मृदङ्गवीणापणवान् वादयन्ति, अपराः नृत्यन्ति; अपराः पुण्डरीकनिभेक्षणाः चन्द्ररश्म्याभैः हेमदण्डैः महाधनैः चामरैः तस्य वदनं दोधूयुः। ततः सः मेरुकूटं अंशुमान् इव सिंहासनं हित्वा अवातरत्।’ शवस्य ‘सुपुष्टम् अरजस्कम्’ इति वर्णनं विस्मयकरम् — मृतदेहः अपि मलरहितः, शोभायुक्तः। अप्सरसां वाद्यनृत्यसेवा स्वर्गिणः महिम्नः चिह्नम्, येन अग्रे तस्य आहारस्य गर्हितत्वं तीव्रतरं प्रतीयते। त्रयोदशः श्लोकः, चतुर्दशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि; समीक्षिते केवलं ‘गान्ति गेयानि रम्याणि वादयन्ति तथापराः’ इति एका पङ्क्तिः। ‘मेरुकूटमिवांशुमान्’ इति उपमया सिंहासनत्यागः सूर्यस्य मेरुशिखरात् अवतरणेन तुलितः। अगस्त्यः शवं दृष्ट्वा न पलायते, न भयं प्राप्नोति; सः मुहूर्तं चिन्तयन् तिष्ठति — तपस्विनः धैर्यम् अत्र दृश्यते। विमानस्य हंसयुक्तत्वं मनोजवत्वं च तस्य स्वामिनः पुण्यबलं दर्शयति।

‘हे राम, मम पश्यतः एव सः स्वर्गी विमानात् अवरुह्य तं शवम् अभक्षयत्, हे रघुनन्दन। ततः यथाकामं बहु सुपीवरं मांसं भुक्त्वा सः स्वर्गी सरः अवतीर्य संस्प्रष्टुम् उपचक्रमे। यथान्यायं उपस्पृश्य सः स्वर्गी उत्तमं विमानवरम् आरोढुम् उपचक्राम।’ दृश्यस्य भीषणता कविना संयमेन वर्ण्यते — न दीर्घं वर्णनम्, केवलं कर्मणां क्रमः: अवतरणम्, भक्षणम्, स्नानम्, पुनः आरोहणम्। ‘यथान्यायम्’ इति पदेन स्वर्गी आचमनादिकं शास्त्रीयं विधिं पालयति इति सूच्यते — सः न राक्षसः, अपि तु धर्मज्ञः पुण्यात्मा, तथापि एतत् कर्म करोति। एषः विरोधः एव अगस्त्यस्य प्रश्नस्य कारणम्। समीक्षिते षोडशस्य पूर्वार्धं ‘मांसं बहु च सुष्ठु च’ इति, मुद्रणे ‘मांसं बहु सुपीवरम्’; सप्तदशे ‘पुरुषर्षभ’ स्थाने ‘रघुनन्दन’। अगस्त्यस्य दृष्टौ एतत् दृश्यम् अत्यन्तम् अद्भुतम् — दिव्यः पुरुषः मृतमांसं खादति। तस्य भक्षणे न लज्जा, न च त्वरा; ‘यथाकामम्’ इति पदेन तस्य बुभुक्षायाः तीव्रता सूच्यते।

‘देवसंकाशं तम् आरोहन्तम् उदीक्ष्य अहं तं पुरुषर्षभम् एतत् वाक्यम् अब्रुवम् — “देवसंकाशः भवान् कः? आहारः च ते विगर्हितः। हे सौम्य, त्वया इदं किमर्थं भुज्यते, वक्तुम् अर्हसि। देवसम्मतस्य कस्य एतादृशः भावः, एतादृशः आहारः स्यात्? आश्चर्यं वर्तते, हे सौम्य; तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि। इमं शवं तव भक्ष्यम् औपयिकं न मन्ये।” हे नरेन्द्र, कौतूहलात् मया एवम् उक्तः सः नाकी मम सर्वम् एतत् वाक्यं श्रुत्वा सूनृतया गिरा सर्वं यथावृत्तं मम अकथयत्।’ अगस्त्यस्य प्रश्ने निन्दा नास्ति, केवलं जिज्ञासा — सः ‘देवसंकाश’ इति सम्बोधनेन आदरं रक्षति। विंशः श्लोकः षट्पादः — ‘कस्य स्यादीदृशो भावः’, ‘आश्चर्यं वर्तते सौम्य’, ‘नाहमौपयिकं मन्ये’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के; अन्तिमः अर्धः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः, समीक्षिते नास्ति; सः सर्गस्य समापनं कथायाः अग्रिमं भागं च योजयति। ‘नाहमौपयिकं मन्ये’ इति पङ्क्तौ मुनेः विवेकः दृश्यते — सः निर्णयं न करोति, केवलं कारणं जिज्ञासते। स्वर्गिणः उत्तरं ‘सूनृतया गिरा’ इति, अतः अग्रिमसर्गे तस्य कथा सत्या प्रिया च भविष्यति इति सूच्यते। एवं कविः एकं रहस्यं सर्गान्ते स्थापयति, तस्य उद्घाटनं च अग्रिमसर्गे करोति। स्वर्गिणः परिचयः अपि अद्यापि गूढः — सः कः, कस्य पुत्रः इति अग्रे एव ज्ञायते।

అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, పూర్వం త్రేతాయుగంలో ఎంతో విశాలమైన ఒక వనం ఉండేది; అన్నివైపులా నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గలది, మృగాలు లేనిది, పక్షులు లేనిది. మనుష్యులు లేని ఆ అరణ్యంలో ఉత్తమమైన తపస్సు చేయడానికి, సౌమ్యుడా, నేను ఆ అరణ్యంలోకి ప్రవేశించడానికి వెళ్ళాను. సుఖకరమైన రుచి గల ఫలమూలాలతో, అనేక రకాల వృక్షాలతో కూడిన ఆ అరణ్యపు రూపాన్ని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు. దాని మధ్యలో ఒక యోజనం పొడవైన సరస్సు ఉండేది — హంసలతో, కారండవాలతో నిండినది, చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నది, పద్మాలతో కలువలతో నిండినది, నాచు లేనిది; దాని నీరు ఆశ్చర్యకరంగా ఎంతో రుచికరమైనది, సాటిలేనిది, ధూళి లేనిది, కలత చెందనిది, శోభాయమానమైనది, పక్షిగణాలతో నిండినది. ఆ సరస్సు దగ్గర ఒక గొప్ప అద్భుతమైన ఆశ్రమం ఉండేది — ప్రాచీనమైనది, ఎంతో పుణ్యమైనది, కాని తపస్వులు లేనిది. పురుషశ్రేష్ఠా, అక్కడ నేను ఒక వేసవి రాత్రి గడిపాను.’ వర్ణనలోని విరోధాన్ని గమనించాలి — వనం మృగాలు లేనిదీ పక్షులు లేనిదీ అని చెప్పబడింది, సరస్సు మాత్రం పక్షిగణాలతో నిండినది; వనం మనుష్యులు లేనిది, ఆశ్రమం మాత్రం పుణ్యమైనదే కాని శూన్యమైనది. ఈ రహస్యమయమైన భూమిక రాబోయే అద్భుత దృశ్యానికి పూర్వసూచన. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకం ‘పురా త్రేతాయుగే రామ బభూవ బహువిస్తరమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హ్యాసీదరణ్యం బహువిస్తరమ్’; నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘హంసకారండవాకీర్ణం చక్రవాకోపశోభితమ్’ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. అగస్త్యుడు స్వయంగా తపస్వి అయినప్పటికీ నిర్జన వనంలో ప్రవేశించాడు — తపస్సు కోసం ఏకాంతాన్ని సేవించడమే అతని ఉద్దేశం. ‘తస్య రూపమరణ్యస్య నిర్దేష్టుం న శశాక హ’ (ఆ అరణ్యపు రూపాన్ని వర్ణించలేకపోయాను) అనే వాక్యంలో వక్త విస్మయం ప్రకటమవుతుంది. సరస్సు వర్ణన విశేషణాలతో నిండి ఉంది, దాని వల్ల దాని దివ్యత్వం సూచించబడింది. ఆశ్రమం ప్రాచీనమైనది, పుణ్యమైనది, అయినా అక్కడ ఒక్క తపస్వి కూడా లేడు — ఈ శూన్యతే కథలోని రహస్యం.

‘ఉదయాన తెల్లవారుజామునే లేచి నేను సరస్సు వద్దకు వెళ్ళాను. అక్కడ ఒకచోట, రాజా, బాగా బలిసిన, మలినం లేని ఒక శవం ఆ జలాశయంలో గొప్ప శోభతో ఉండటం చూశాను. ఆ విషయాన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ, ప్రభూ, ఇది ఏమై ఉంటుంది అని ఒక ముహూర్తకాలం సరస్సు ఒడ్డున నిలుచున్నాను. ఆ తరువాత ఒక ముహూర్తానికి దివ్యమైన, అద్భుతంగా కనిపించే, హంసలు పూన్చిన, మనోవేగం గల, ఎంతో గొప్పదైన ఒక విమానాన్ని చూశాను, రఘునందనా, ఆ విమానంలో ఒక మహోన్నతమైన స్వర్గవాసిని కూడా చూశాను. దివ్యాభరణాలు ధరించిన వెయ్యిమంది అప్సరసలు అతనిని సేవిస్తున్నారు; కొందరు రమ్యమైన గీతాలు పాడుతున్నారు, మరికొందరు మృదంగం, వీణ, పణవం వాయిస్తున్నారు, మరికొందరు నాట్యం చేస్తున్నారు; పద్మాల వంటి కన్నులు గల మరికొందరు చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి గల, బంగారు కాడలు గల, విలువైన చామరాలతో అతని ముఖానికి వీస్తున్నారు. అప్పుడు అతడు మేరుశిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగినట్లు సింహాసనాన్ని విడిచి కిందికి దిగాడు.’ శవానికి ‘సుపుష్టం అరజస్కం’ (బాగా బలిసినది, మలినం లేనిది) అనే వర్ణన విస్మయకరమైనది — మృతదేహం కూడా మాలిన్యం లేకుండా, శోభతో ఉంది. అప్సరసల వాద్యనృత్య సేవ స్వర్గవాసి మహిమకు చిహ్నం, దాని వల్ల ముందు అతని ఆహారం ఎంత నిందితమైనదో మరింత తీవ్రంగా తోస్తుంది. పదమూడవ శ్లోకం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గాంతి గేయాని రమ్యాణి వాదయంతి తథాపరాః’ (కొందరు రమ్యమైన గీతాలు పాడుతున్నారు, మరికొందరు వాయిస్తున్నారు) అనే ఒక్క పంక్తి మాత్రమే ఉంది. ‘మేరుకూటమివాంశుమాన్’ అనే ఉపమానంతో సింహాసనాన్ని విడవడం మేరుశిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగడంతో పోల్చబడింది. అగస్త్యుడు శవాన్ని చూసి పారిపోడు, భయపడడు; ఒక ముహూర్తం ఆలోచిస్తూ నిలుచుంటాడు — తపస్వి ధైర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. విమానానికి హంసలు పూన్చి ఉండటం, మనోవేగం ఉండటం దాని యజమాని పుణ్యబలాన్ని చూపిస్తుంది.

‘రామా, నేను చూస్తుండగానే ఆ స్వర్గవాసి విమానం నుండి దిగి ఆ శవాన్ని భక్షించాడు, రఘునందనా. తరువాత ఇష్టం వచ్చినంత బాగా బలిసిన మాంసాన్ని తిని ఆ స్వర్గవాసి సరస్సులోకి దిగి నీటిని స్పృశించడం మొదలుపెట్టాడు. యథావిధిగా ఆచమనం చేసి ఆ స్వర్గవాసి ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠ విమానాన్ని ఎక్కడానికి ఉపక్రమించాడు.’ దృశ్యపు భయానకత్వాన్ని కవి సంయమనంతో వర్ణిస్తున్నాడు — దీర్ఘ వర్ణన లేదు, కేవలం కర్మల క్రమం: దిగడం, భక్షించడం, స్నానం, మళ్ళీ ఎక్కడం. ‘యథాన్యాయం’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో స్వర్గవాసి ఆచమనం మొదలైన శాస్త్రీయ విధిని పాటిస్తున్నాడని సూచించబడింది — అతడు రాక్షసుడు కాదు, ధర్మజ్ఞుడైన పుణ్యాత్ముడు, అయినప్పటికీ ఈ కర్మ చేస్తున్నాడు. ఈ విరోధమే అగస్త్యుని ప్రశ్నకు కారణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో పదహారవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘మాంసం బహు చ సుష్ఠు చ’ అని ఉంది, ముద్రణలో ‘మాంసం బహు సుపీవరమ్’; పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పురుషర్షభ’కు బదులు ‘రఘునందన’. అగస్త్యుని దృష్టిలో ఈ దృశ్యం అత్యంత అద్భుతమైనది — దివ్యపురుషుడు మృతమాంసం తింటున్నాడు. అతని భక్షణలో సిగ్గు లేదు, తొందరా లేదు; ‘యథాకామం’ (ఇష్టం వచ్చినంత) అనే పదంతో అతని ఆకలి తీవ్రత సూచించబడింది.

‘దేవునిలా ఉన్న అతడు విమానం ఎక్కుతుండగా చూసి నేను ఆ పురుషశ్రేష్ఠునితో ఈ మాట అన్నాను — “దేవునిలా ఉన్న నీవు ఎవరు? నీ ఆహారం నిందితమైనది. సౌమ్యుడా, దీనిని నీవు ఎందుకు తింటున్నావో చెప్పాలి. దేవతలచే గౌరవించబడిన ఎవరికి ఇలాంటి స్థితి, ఇలాంటి ఆహారం ఉంటుంది? సౌమ్యుడా, ఆశ్చర్యంగా ఉంది; యథార్థంగా వినాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ శవం నీకు తగిన భక్ష్యం అని నేను అనుకోవడం లేదు.” నరేంద్రా, కుతూహలంతో నేను ఇలా అడగగా ఆ స్వర్గవాసి నా ఈ మాటంతా విని సత్యమూ ప్రియమూ అయిన మాటలతో జరిగినదంతా జరిగినట్లు నాకు చెప్పాడు.’ అగస్త్యుని ప్రశ్నలో నింద లేదు, కేవలం జిజ్ఞాస — ‘దేవునిలా ఉన్నవాడా’ అనే సంబోధనతో అతడు ఆదరాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కస్య స్యాదీదృశో భావః’, ‘ఆశ్చర్యం వర్తతే సౌమ్య’, ‘నాహమౌపయికం మన్యే’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి; చివరి అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గ ముగింపునూ కథలోని తరువాతి భాగాన్నీ కలుపుతుంది. ‘నాహమౌపయికం మన్యే’ (తగినదని నేను అనుకోవడం లేదు) అనే పంక్తిలో ముని వివేకం కనిపిస్తుంది — అతడు తీర్పు ఇవ్వడం లేదు, కేవలం కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. స్వర్గవాసి సమాధానం ‘సూనృతయా గిరా’ (సత్యమూ ప్రియమూ అయిన మాటలతో), అందువల్ల తరువాతి సర్గలో అతని కథ సత్యమైనదీ ప్రియమైనదీ అవుతుందని సూచించబడింది. ఇలా కవి ఒక రహస్యాన్ని సర్గ చివర ఉంచి, దానిని తరువాతి సర్గలో విప్పుతాడు. స్వర్గవాసి పరిచయం కూడా ఇంకా గూఢంగానే ఉంది — అతడు ఎవరు, ఎవరి కుమారుడు అనేది ముందు మాత్రమే తెలుస్తుంది.

அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘ராமா, முன்பு திரேதா யுகத்தில் மிக விரிந்த ஒரு காடு இருந்தது; அது சுற்றிலும் நூறு யோசனை பரந்திருந்தது; விலங்குகளும் பறவைகளும் அற்றது. மனிதர்கள் இல்லாத அந்தக் காட்டில் உயர்ந்த தவம் செய்துகொண்டிருந்த நான், சௌம்யனே, அந்தக் காட்டுக்குள் புக வந்தேன். சுவைமிக்க கனிகளும் கிழங்குகளும் பலவகை மரங்களும் நிறைந்த அந்தக் காட்டின் அழகை விவரிக்க முடியவில்லை. அதன் நடுவே ஒரு யோசனை நீளமுள்ள ஏரி இருந்தது — அன்னங்களும் காரண்டவப் பறவைகளும் நிறைந்தது, சக்கரவாகங்களால் அழகுற்றது, தாமரைகளும் நீலோற்பலங்களும் நிறைந்தது, பாசி இல்லாதது; அதன் நீர் வியப்பூட்டும் அளவுக்கு மிகச் சுவையானது, ஒப்பற்றது; தூசற்றது, கலங்காதது, அழகியது, பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது. அந்த ஏரியின் அருகே பெரிய அற்புதமான ஆசிரமம் ஒன்று இருந்தது — பழமையானது, மிகப் புனிதமானது, ஆனால் தவசிகள் எவரும் இல்லாதது. மனிதருள் காளையே, அங்கே நான் ஒரு கோடைக்கால இரவைக் கழித்தேன்.’ வர்ணனையில் உள்ள முரண் கவனிக்கத்தக்கது — காடு விலங்குகளும் பறவைகளும் அற்றது என்று சொல்லப்பட்டது, ஏரியோ பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது; காடு மனிதரற்றது, ஆசிரமம் புனிதமானது ஆனால் வெறிச்சோடியது. இந்த மர்மமான பின்னணி அடுத்து வரும் அற்புதக் காட்சியின் முன்னறிவிப்பு. பதிப்பில் முதல் சுலோகம் ‘புரா த்ரேதாயுகே ராம பபூவ பஹுவிஸ்தரம்’ என்று உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஹ்யாஸீத் அரண்யம் பஹுவிஸ்தரம்’; நான்காம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியான ‘ஹம்ஸகாரண்டவாகீர்ணம் சக்ரவாகோபஶோபிதம்’ வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அகஸ்தியர் தாமே தவசியாக இருந்தும் ஆளரவமற்ற காட்டுக்குள் புகுந்தார் — அவர் நோக்கம் தனிமையில் தவம் செய்வது. ‘அந்தக் காட்டின் அழகை விவரிக்க முடியவில்லை’ என்ற வாக்கியத்தில் பேசுபவரின் வியப்பு வெளிப்படுகிறது. ஏரியின் வர்ணனை அடைமொழிகள் நிறைந்தது; அதனால் அதன் தெய்வீகத்தன்மை சுட்டப்படுகிறது. ஆசிரமம் பழமையானது, புனிதமானது, இருந்தும் அங்கே தவசி எவருமில்லை — இந்த வெறுமையே கதையின் மர்மம்.

‘காலையில் விடியற்காலையில் எழுந்து நான் ஏரிக்குச் சென்றேன். அங்கே ஓரிடத்தில், அரசே, நன்கு கொழுத்த, மாசற்ற ஒரு பிணம் அந்த நீர்நிலையில் மிகுந்த பொலிவோடு கிடப்பதைக் கண்டேன். பிரபுவே, ‘இது என்னவாக இருக்கும்?’ என்று அதைப் பற்றிச் சிந்தித்தபடி சிறிது நேரம் ஏரிக்கரையில் நின்றேன். பிறகு சிறிது நேரத்தில், அன்னங்கள் பூட்டிய, மனோவேகமுடைய, மிக உயர்ந்த, தெய்வீகமான, அற்புதத் தோற்றமுடைய ஒரு விமானத்தையும், ரகுநந்தனா, அந்த விமானத்தில் மிகுந்த பொலிவுடைய ஒரு சுவர்க்கவாசியையும் கண்டேன். தெய்வீக அணிகலன்கள் அணிந்த ஆயிரம் அப்சரஸ்கள் அவனுக்குப் பணிவிடை செய்தனர்; சிலர் இனிய பாடல்களைப் பாடினர், வேறு சிலர் மிருதங்கம், வீணை, பணவம் ஆகியவற்றை இசைத்தனர், மற்றும் சிலர் நடனமாடினர்; வெண்தாமரை போன்ற கண்களுடைய வேறு சிலர் சந்திரக் கிரணங்களைப் போல் ஒளிரும், பொன் கைப்பிடியுள்ள விலையுயர்ந்த சாமரங்களால் அவன் முகத்துக்கு வீசினர். பிறகு அவன், மேருவின் சிகரத்திலிருந்து சூரியன் இறங்குவதுபோல, அரியணையை விட்டு இறங்கினான்.’ பிணத்தை ‘நன்கு கொழுத்த, மாசற்ற’ என்று வர்ணிப்பது வியப்பூட்டுகிறது — இறந்த உடலும் மாசின்றிப் பொலிவோடு இருக்கிறது. அப்சரஸ்களின் இசையும் நடனமும் ஆகிய பணிவிடை சுவர்க்கவாசியின் பெருமைக்கு அடையாளம்; அதனால் பின்னர் அவன் உணவின் இழிவு இன்னும் கடுமையாகத் தோன்றுகிறது. பதின்மூன்றாம் சுலோகமும் பதினான்காம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘காந்தி கேயானி ரம்யாணி வாதயந்தி ததாபரா:’ (இனிய பாடல்களைப் பாடுகின்றனர், வேறு சிலர் இசைக்கின்றனர்) என்ற ஒரே வரிதான் உள்ளது. ‘மேருகூடமிவாம்ஶுமான்’ என்ற உவமையால் அரியணையை விட்டு இறங்குவது மேருவின் சிகரத்திலிருந்து சூரியன் இறங்குவதோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. பிணத்தைக் கண்டு அகஸ்தியர் ஓடவில்லை, அஞ்சவுமில்லை; சிறிது நேரம் சிந்தித்தபடி நிற்கிறார் — தவசியின் மனவுறுதி இங்கே தெரிகிறது. விமானம் அன்னங்கள் பூட்டியதும் மனோவேகமுடையதுமாக இருப்பது அதன் உரிமையாளனின் புண்ணிய வலிமையைக் காட்டுகிறது.

‘ராமா, நான் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அந்தச் சுவர்க்கவாசி விமானத்திலிருந்து இறங்கி அந்தப் பிணத்தை உண்டான், ரகுநந்தனா. பிறகு விருப்பம்போல் மிகக் கொழுத்த ஊனை நிறைய உண்டுவிட்டு, அந்தச் சுவர்க்கவாசி ஏரியில் இறங்கி நீராடத் தொடங்கினான். முறைப்படி ஆசமனம் செய்துவிட்டு அந்தச் சுவர்க்கவாசி சிறந்த அந்த உயர்ந்த விமானத்தில் ஏறத் தொடங்கினான்.’ காட்சியின் கொடூரத்தைக் கவிஞர் அடக்கத்தோடு வர்ணிக்கிறார் — நீண்ட வர்ணனை இல்லை, செயல்களின் வரிசை மட்டுமே: இறங்குதல், உண்ணுதல், நீராடுதல், மீண்டும் ஏறுதல். ‘முறைப்படி’ என்ற சொல்லால் சுவர்க்கவாசி ஆசமனம் முதலிய சாஸ்திர விதிகளைக் கடைப்பிடிக்கிறான் என்று சுட்டப்படுகிறது — அவன் அரக்கன் அல்லன், தர்மம் அறிந்த புண்ணியாத்மா; இருந்தும் இச்செயலைச் செய்கிறான். இந்த முரணே அகஸ்தியரின் வினாவுக்குக் காரணம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் பதினாறாம் சுலோகத்தின் முற்பாதி ‘மாம்ஸம் பஹு ச ஸுஷ்டு ச’ (நிறையவும் நன்றாகவும் ஊனை) என்று உள்ளது, பதிப்பில் ‘மாம்ஸம் பஹு ஸுபீவரம்’ (மிகக் கொழுத்த ஊனை நிறைய); பதினேழாம் சுலோகத்தில் ‘புருஷர்ஷப’ என்பதற்குப் பதிலாக ‘ரகுநந்தன’. அகஸ்தியரின் பார்வையில் இக்காட்சி மிக அற்புதமானது — தெய்வீகப் புருஷன் இறந்தவனின் ஊனை உண்கிறான். அவன் உண்பதில் வெட்கமும் இல்லை, அவசரமும் இல்லை; ‘விருப்பம்போல்’ என்ற சொல்லால் அவன் பசியின் தீவிரம் சுட்டப்படுகிறது.

‘தேவனைப் போன்ற அவன் ஏறுவதைக் கண்டு, மனிதருள் காளையான அவனிடம் நான் இவ்வாறு சொன்னேன் — “தேவனைப் போன்ற நீங்கள் யார்? உங்கள் உணவோ இழிவானது. சௌம்யனே, இதை நீங்கள் ஏன் உண்கிறீர்கள் என்று சொல்ல வேண்டும். தேவர்களால் மதிக்கப்படும் எவருக்கு இப்படிப்பட்ட நிலையும் இப்படிப்பட்ட உணவும் இருக்க முடியும்? இது வியப்பாக உள்ளது, சௌம்யனே; உண்மையை அறிய விரும்புகிறேன். இந்தப் பிணம் உங்களுக்கு ஏற்ற உணவு என்று நான் கருதவில்லை.” அரசே, ஆர்வத்தால் நான் இவ்வாறு கேட்டதும், அந்த விண்ணுலகவாசி என் சொற்களை எல்லாம் கேட்டு, இனிய உண்மைச் சொற்களால் நடந்ததை எல்லாம் உள்ளபடியே எனக்குச் சொன்னான்.’ அகஸ்தியரின் வினாவில் இகழ்ச்சி இல்லை, அறியும் ஆர்வம் மட்டுமே — ‘தேவனைப் போன்றவரே’ என்ற விளியால் அவர் மரியாதையைக் காக்கிறார். இருபதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது — ‘கஸ்ய ஸ்யாதீத்ருஶோ பாவ:’, ‘ஆஶ்சர்யம் வர்ததே ஸௌம்ய’, ‘நாஹமௌபயிகம் மன்யே’ என்ற மூன்று பாதிகள் ஒரே எண்ணில் உள்ளன; கடைசிப் பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது சர்க்கத்தின் நிறைவையும் கதையின் அடுத்த பகுதியையும் இணைக்கிறது. ‘நாஹமௌபயிகம் மன்யே’ (ஏற்றது என்று நான் கருதவில்லை) என்ற வரியில் முனிவரின் விவேகம் தெரிகிறது — அவர் தீர்ப்புச் சொல்லவில்லை, காரணத்தை மட்டுமே அறிய விரும்புகிறார். சுவர்க்கவாசியின் மறுமொழி ‘இனிய உண்மைச் சொற்களால்’ (ஸூந்ருதயா கிரா) அமைந்தது; ஆகவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் கதை உண்மையானதாகவும் இனியதாகவும் இருக்கும் என்று சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் சர்க்கத்தின் முடிவில் ஒரு மர்மத்தை வைத்து, அடுத்த சர்க்கத்தில் அதை வெளிப்படுத்துகிறார். சுவர்க்கவாசியின் அடையாளமும் இன்னும் மறைவாகவே உள்ளது — அவன் யார், யாருடைய மகன் என்பது பின்னரே தெரியவரும்.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಒಂದು ವನವಿತ್ತು; ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು, ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲದುದಾಗಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನು ಆ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಚರಿಸಲು ಹೋದೆನು. ರುಚಿಕರವಾದ ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದಲೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಅರಣ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಸರೋವರವಿತ್ತು — ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಪಾಚಿಯಿಲ್ಲದ ಸರೋವರ; ಆಶ್ಚರ್ಯವೆನ್ನುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ರುಚಿಕರವಾದ ಅನುಪಮವಾದ ನೀರು, ಧೂಳಿಲ್ಲದುದು, ಕದಡದುದು, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದುದು, ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಆ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅದ್ಭುತವಾದ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು — ಪುರಾತನವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯವಾದುದು, ಆದರೆ ತಪಸ್ವಿಜನರಿಲ್ಲದುದು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇಸಗೆಯ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದೆನು.’ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವನವು ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸರೋವರ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ವನವು ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದುದು, ಆಶ್ರಮವು ಪುಣ್ಯವಾದುದಾದರೂ ಶೂನ್ಯ. ಈ ರಹಸ್ಯಮಯ ಭೂಮಿಕೆ ಮುಂದಿನ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ‘ಪುರಾ ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ರಾಮ ಬಭೂವ ಬಹುವಿಸ್ತರಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹ್ಯಾಸೀದರಣ್ಯಂ ಬಹುವಿಸ್ತರಮ್’; ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಹಂಸಕಾರಂಡವಾಕೀರ್ಣಂ ಚಕ್ರವಾಕೋಪಶೋಭಿತಮ್’ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ತಾನೇ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಜನ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಏಕಾಂತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು. ‘ತಸ್ಯ ರೂಪಮರಣ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ ಶಶಾಕ ಹ’ (ಆ ಅರಣ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾರನ ವಿಸ್ಮಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮವು ಪುರಾತನವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪಸ್ವಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಶೂನ್ಯತೆಯೇ ಕಥೆಯ ರಹಸ್ಯ.

‘ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಾನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ, ರಾಜನೇ, ಆ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಶೋಭೆಯಿಂದ ಇದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಶವವನ್ನು ಕಂಡೆನು. ಪ್ರಭುವೇ, “ಇದೇನಿರಬಹುದು?” ಎಂದು ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತೆನು. ಅನಂತರ, ರಘುನಂದನನೇ, ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಹಂಸಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಮನೋವೇಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ ಒಂದು ವಿಮಾನವನ್ನೂ, ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅವನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ರಮ್ಯವಾದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇತರರು ಮೃದಂಗ, ವೀಣೆ, ಪಣವಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ, ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಅವನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಮೇರುಶಿಖರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಳಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನು ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿಳಿದನು.’ ಶವದ ‘ಸುಪುಷ್ಟಮ್ ಅರಜಸ್ಕಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪುಷ್ಟವಾದ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ — ಮೃತದೇಹವೂ ಮಲರಹಿತವಾಗಿ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅಪ್ಸರೆಯರ ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಸೇವೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನ ಆಹಾರದ ನಿಂದ್ಯತೆ ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗಾಂತಿ ಗೇಯಾನಿ ರಮ್ಯಾಣಿ ವಾದಯಂತಿ ತಥಾಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಸಾಲು. ‘ಮೇರುಕೂಟಮಿವಾಂಶುಮಾನ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬಿಡುವುದನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಮೇರುಶಿಖರದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಶವವನ್ನು ಕಂಡು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ತಪಸ್ವಿಯ ಧೈರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಮಾನವು ಹಂಸಗಳನ್ನು ಹೂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುವುದು ಅದರ ಒಡೆಯನ ಪುಣ್ಯಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮ, ರಘುನಂದನನೇ, ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು ಆ ಶವವನ್ನು ತಿಂದನು. ಅನಂತರ ಮನಬಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೊಬ್ಬಿದ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದು ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಸರೋವರಕ್ಕಿಳಿದು ಆಚಮನ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರತೊಡಗಿದನು.’ ದೃಶ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸಂಯಮದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕ್ರಮ: ಇಳಿಯುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಮತ್ತೆ ಏರುವುದು. ‘ಯಥಾನ್ಯಾಯಮ್’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ಆಚಮನಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ; ಆದರೂ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರೋಧವೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕಾರಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಮಾಂಸಂ ಬಹು ಚ ಸುಷ್ಠು ಚ’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಂಸಂ ಬಹು ಸುಪೀವರಮ್’; ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷರ್ಷಭ’ ಎಂಬುದರ ಬದಲು ‘ರಘುನಂದನ’. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ — ದಿವ್ಯಪುರುಷನೊಬ್ಬನು ಸತ್ತವನ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ತಿನ್ನುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಆತುರವೂ ಇಲ್ಲ; ‘ಯಥಾಕಾಮಮ್’ (ಮನಬಂದಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹಸಿವಿನ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ದೇವಸಮಾನನಾದ ಅವನು ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು — “ದೇವಸಮಾನನಾದ ನೀನು ಯಾರು? ನಿನ್ನ ಆಹಾರವಾದರೋ ನಿಂದ್ಯವಾದುದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಏಕೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವೆ, ಹೇಳಬೇಕು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ, ಇಂತಹ ಆಹಾರ ಇರಬಹುದು? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಶವವು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಆಹಾರವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.” ನರೇಂದ್ರನೇ, ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಾನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಳಿ ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ ನಡೆದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ — ‘ದೇವಸಂಕಾಶ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಆದರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ಕಸ್ಯ ಸ್ಯಾದೀದೃಶೋ ಭಾವಃ’, ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಂ ವರ್ತತೇ ಸೌಮ್ಯ’, ‘ನಾಹಮೌಪಯಿಕಂ ಮನ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ; ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವನ್ನೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾಹಮೌಪಯಿಕಂ ಮನ್ಯೇ’ (ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ವಿವೇಕ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ತೀರ್ಪು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಉತ್ತರ ‘ಸೂನೃತಯಾ ಗಿರಾ’ — ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಥೆ ಸತ್ಯವೂ ಪ್ರಿಯವೂ ಆಗಿರುವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಯ ಪರಿಚಯವೂ ಇನ್ನೂ ಗೂಢ — ಅವನು ಯಾರು, ಯಾರ ಮಗ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, പണ്ട് ത്രേതായുഗത്തിൽ അതിവിസ്തൃതമായ ഒരു വനമുണ്ടായിരുന്നു; ചുറ്റും നൂറു യോജന പരന്നുകിടന്ന അതിൽ മൃഗങ്ങളോ പക്ഷികളോ ഇല്ലായിരുന്നു. സൗമ്യാ, മനുഷ്യരില്ലാത്ത ആ കാട്ടിൽ ഉത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്യാനായി ഞാൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. രുചികരമായ ഫലമൂലങ്ങളും പലതരം വൃക്ഷങ്ങളുമുള്ള ആ വനത്തിന്റെ രൂപം വിവരിക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു. അതിന്റെ നടുവിൽ ഒരു യോജന നീളമുള്ള ഒരു സരസ്സുണ്ടായിരുന്നു — അരയന്നങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും താമരകളും ആമ്പലുകളും നിറഞ്ഞതും പായലില്ലാത്തതും; ആശ്ചര്യകരമെന്നപോലെ അത്യന്തം രുചികരവും അനുത്തമവുമായ ജലം, പൊടിയില്ലാത്തതും ഇളക്കമില്ലാത്തതും ശോഭയുള്ളതും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും. ആ സരസ്സിനടുത്ത് വലിയൊരു അദ്ഭുതകരമായ ആശ്രമമുണ്ടായിരുന്നു — പുരാതനവും അത്യന്തം പുണ്യവുമെങ്കിലും തപസ്വികളില്ലാത്തത്. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ ഞാൻ ഒരു വേനൽരാത്രി താമസിച്ചു.’ വർണനയിലെ വിരോധം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വനം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമില്ലാത്തതെന്നു പറഞ്ഞു, എന്നാൽ സരസ്സ് പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും; വനം മനുഷ്യരില്ലാത്തത്, ആശ്രമമാകട്ടെ പുണ്യമെങ്കിലും ശൂന്യം. ഈ രഹസ്യമയമായ പശ്ചാത്തലം വരാനിരിക്കുന്ന അദ്ഭുതദൃശ്യത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആദ്യശ്ലോകം ‘പുരാ ത്രേതായുഗേ രാമ ബഭൂവ ബഹുവിസ്തരം’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഹ്യാസീദ് അരണ്യം ബഹുവിസ്തരം’; നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘ഹംസകാരണ്ഡവാകീർണം ചക്രവാകോപശോഭിതം’ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ്. സ്വയം തപസ്വിയായിരുന്നിട്ടും അഗസ്ത്യൻ നിർജനമായ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു — തപസ്സിനായി ഏകാന്തത തേടുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ‘തസ്യ രൂപമരണ്യസ്യ നിർദേഷ്ടും ന ശശാക ഹ’ (ആ വനത്തിന്റെ രൂപം വിവരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ വക്താവിന്റെ വിസ്മയം പ്രകടമാണ്. സരസ്സിന്റെ വർണന വിശേഷണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്; അതിലൂടെ അതിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആശ്രമം പുരാതനവും പുണ്യവുമാണ്, എങ്കിലും അവിടെ ഒരു തപസ്വിയുമില്ല — ഈ ശൂന്യതതന്നെയാണ് കഥയുടെ രഹസ്യം.

‘പ്രഭാതത്തിൽ അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് ഞാൻ സരസ്സിലേക്കു ചെന്നു. രാജാവേ, അവിടെ ഒരിടത്ത്, ആ ജലാശയത്തിൽ, പരമശോഭയോടെ കിടക്കുന്ന, നന്നായി തടിച്ചതും കറയില്ലാത്തതുമായ ഒരു ശവം ഞാൻ കണ്ടു. പ്രഭോ, ഇതെന്തായിരിക്കും എന്ന് ആ കാര്യം ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം സരസ്സിന്റെ തീരത്തു നിന്നു. പിന്നെ ഒരു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ദിവ്യവും അദ്ഭുതദർശനവും അരയന്നങ്ങളെ പൂട്ടിയതും മനോവേഗമുള്ളതും അതിശ്രേഷ്ഠവുമായ ഒരു വിമാനം ഞാൻ കണ്ടു; രഘുനന്ദനാ, ആ വിമാനത്തിൽ അതിതേജസ്വിയായ ഒരു സ്വർഗവാസിയെയും. ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ ആയിരം അപ്സരസ്സുകൾ അദ്ദേഹത്തെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു; ചിലർ മനോഹരമായ ഗാനങ്ങൾ പാടുന്നു, മറ്റുചിലർ മൃദംഗവും വീണയും പണവവും വായിക്കുന്നു, ഇനിയും ചിലർ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; വെൺതാമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ള മറ്റുചിലർ ചന്ദ്രരശ്മിപോലെ വെളുത്ത, സ്വർണപ്പിടിയുള്ള, വിലയേറിയ ചാമരങ്ങൾകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തു വീശുന്നു. പിന്നെ, മേരുവിന്റെ ശിഖരം വിട്ടിറങ്ങുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ, അദ്ദേഹം സിംഹാസനം വിട്ട് താഴേക്കിറങ്ങി.’ ശവത്തെ ‘സുപുഷ്ടം അരജസ്കം’ (നന്നായി തടിച്ചതും കറയില്ലാത്തതും) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നതു വിസ്മയകരമാണ് — മൃതദേഹംപോലും മാലിന്യമില്ലാതെ, ശോഭയോടെ. അപ്സരസ്സുകളുടെ വാദ്യനൃത്തസേവനം സ്വർഗവാസിയുടെ മഹിമയുടെ ചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഹാരത്തിന്റെ നിന്ദ്യത കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകവും പതിനാലാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഗാന്തി ഗേയാനി രമ്യാണി വാദയന്തി തഥാപരാഃ’ (ചിലർ മനോഹരഗാനങ്ങൾ പാടുന്നു, മറ്റുചിലർ വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കുന്നു) എന്ന ഒരു വരി മാത്രം. ‘മേരുകൂടമിവാംശുമാൻ’ (മേരുശിഖരത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ സിംഹാസനം വിട്ടിറങ്ങുന്നത് സൂര്യൻ മേരുശിഖരത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുന്നതിനോടു താരതമ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ശവം കണ്ട് അഗസ്ത്യൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ഭയപ്പെടുന്നുമില്ല; ഒരു മുഹൂർത്തം ആലോചിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു — തപസ്വിയുടെ ധൈര്യം ഇവിടെ കാണാം. വിമാനം അരയന്നങ്ങളെ പൂട്ടിയതും മനോവേഗമുള്ളതുമാണെന്നത് അതിന്റെ ഉടമയുടെ പുണ്യബലം കാണിക്കുന്നു.

‘രാമാ, ഞാൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ ആ സ്വർഗവാസി വിമാനത്തിൽനിന്നിറങ്ങി ആ ശവം ഭക്ഷിച്ചു, രഘുനന്ദനാ. ഇഷ്ടംപോലെ ധാരാളം തടിച്ച മാംസം ഭക്ഷിച്ചശേഷം ആ സ്വർഗവാസി സരസ്സിലിറങ്ങി ജലസ്പർശം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. വിധിപോലെ ആചമനം ചെയ്തശേഷം ആ സ്വർഗവാസി ഉത്തമമായ ആ ശ്രേഷ്ഠവിമാനത്തിൽ കയറാൻ തുടങ്ങി.’ ദൃശ്യത്തിന്റെ ഭീകരത കവി സംയമത്തോടെയാണു വർണിക്കുന്നത് — ദീർഘവർണനയില്ല, കർമങ്ങളുടെ ക്രമം മാത്രം: ഇറക്കം, ഭക്ഷണം, സ്നാനം, വീണ്ടും കയറ്റം. ‘യഥാന്യായം’ (വിധിപോലെ) എന്ന പദത്താൽ സ്വർഗവാസി ആചമനം മുതലായ ശാസ്ത്രീയവിധി പാലിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം രാക്ഷസനല്ല, ധർമജ്ഞനായ പുണ്യാത്മാവാണ്; എന്നിട്ടും ഈ കർമം ചെയ്യുന്നു. ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് അഗസ്ത്യന്റെ ചോദ്യത്തിനു കാരണം. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം ‘മാംസം ബഹു ച സുഷ്ഠു ച’ (ധാരാളം മാംസം, നന്നായി) എന്നാണ്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘മാംസം ബഹു സുപീവരം’ (ധാരാളം തടിച്ച മാംസം); പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പുരുഷർഷഭ’ എന്നതിനു പകരം ‘രഘുനന്ദന’. അഗസ്ത്യന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ദൃശ്യം അത്യന്തം അദ്ഭുതകരമാണ് — ദിവ്യനായ ഒരു പുരുഷൻ ശവമാംസം തിന്നുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്ഷണത്തിൽ ലജ്ജയില്ല, തിടുക്കവുമില്ല; ‘യഥാകാമം’ (ഇഷ്ടംപോലെ) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശപ്പിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ദേവതുല്യനായ അദ്ദേഹം വിമാനത്തിൽ കയറുന്നതു കണ്ട് ഞാൻ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ദേവതുല്യനായ അങ്ങ് ആരാണ്? അങ്ങയുടെ ആഹാരമാകട്ടെ നിന്ദ്യവും. സൗമ്യാ, എന്തിനാണ് അങ്ങ് ഇതു ഭക്ഷിക്കുന്നത് എന്നു പറഞ്ഞുതരണം. ദേവന്മാർക്കു സമ്മതനായ ഒരാൾക്ക് ഇത്തരമൊരു സ്വഭാവവും ഇത്തരമൊരു ആഹാരവും എങ്ങനെയുണ്ടാകും? സൗമ്യാ, ഇത് ആശ്ചര്യകരമായിരിക്കുന്നു; യഥാർഥം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ ശവം അങ്ങേക്കു യോജിച്ച ഭക്ഷണമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.” നരേന്ദ്രാ, കൗതുകംകൊണ്ട് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ സ്വർഗവാസി എന്റെ ഈ വാക്കുകളെല്ലാം കേട്ട് സത്യവും പ്രിയവുമായ വാക്കുകളാൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞു.’ അഗസ്ത്യന്റെ ചോദ്യത്തിൽ നിന്ദയില്ല, ജിജ്ഞാസ മാത്രം — ‘ദേവസങ്കാശ’ (ദേവതുല്യൻ) എന്ന സംബോധനയാൽ അദ്ദേഹം ആദരം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘കസ്യ സ്യാദീദൃശോ ഭാവഃ’, ‘ആശ്ചര്യം വർതതേ സൗമ്യ’, ‘നാഹമൗപയികം മന്യേ’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ; അവസാനത്തെ അർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അതു സർഗത്തിന്റെ സമാപനത്തെയും കഥയുടെ അടുത്ത ഭാഗത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാഹമൗപയികം മന്യേ’ (യോജിച്ചതാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല) എന്ന വരിയിൽ മുനിയുടെ വിവേകം കാണാം — അദ്ദേഹം വിധി പറയുന്നില്ല, കാരണം അന്വേഷിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. സ്വർഗവാസിയുടെ മറുപടി ‘സൂനൃതയാ ഗിരാ’ (സത്യവും പ്രിയവുമായ വാക്കുകളാൽ) ആണ്; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥ സത്യവും പ്രിയവുമായിരിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഒരു രഹസ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു, അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതു തുറക്കുന്നു. സ്വർഗവാസിയുടെ പരിചയവും ഇനിയും ഗൂഢമാണ് — അദ്ദേഹം ആര്, ആരുടെ പുത്രൻ എന്നതു മുന്നോട്ടു മാത്രമേ അറിയൂ.

Agastya went on: "Long ago, Rāma, in the Tretā age, there was a vast forest that stretched a hundred yojanas on every side, without beasts and without birds. I came into that forest empty of men, gentle one, practising the highest austerity, meaning to range through it. I could not begin to describe it, with its fruits and roots so pleasant to taste and its trees of every form. In its midst lay a lake a yojana long, thronged with geese and kāraṇḍava ducks and graced by cakravāka birds, covered with lotuses and water-lilies and free of weed, a real wonder, its water sweeter than any other, clear, untroubled and glorious, and alive with flocks of birds. Near the lake stood a great and wonderful hermitage, ancient and deeply holy, yet with no ascetics in it. There I spent a summer night, best of men." The description holds a quiet contradiction worth noticing: the forest is said to have neither beasts nor birds, yet the lake teems with birds; the forest is empty of men, and the hermitage, though holy, is deserted. This air of mystery prepares for the strange sight to come. Agastya, himself an ascetic, had gone into the empty forest for the sake of solitary austerity, and his words "I could not describe it" let his own wonder show. The string of epithets heaped on the lake suggests that it is something divine, and the emptiness of the ancient, holy hermitage is the very riddle on which the story turns.

"I rose early at daybreak and went down to the lake," Agastya continued, "and there, O king, I saw a corpse lying in the water, well nourished and without a stain, in great beauty. I stood a while on the shore turning it over in my mind, wondering, lord, what this could be. Then, after a moment, I saw a divine and wonderful sight: a splendid aerial chariot yoked with swans and swift as thought, and in it, joy of the Raghus, a dweller of heaven of surpassing radiance. A thousand apsarases in divine ornaments waited on him. Some sang lovely songs, others played drums, lutes and tabors, others danced, and still others, lotus-eyed, fanned his face with costly whisks on golden handles, white as moonbeams. Then he left his lion-throne, as the sun leaves the peak of Meru, and came down." That the corpse should be well fed and spotless is itself astonishing: a dead body, yet clean and beautiful. The singing, music and dancing of the apsarases are marks of this heavenly being's greatness, and they make what he is about to eat seem all the more shocking. The simile of the sun coming down from Meru's summit likens his leaving the throne to the sun's descent from the mountain. Agastya neither runs from the corpse nor takes fright; he stands and thinks, and in that the steadiness of an ascetic shows. A chariot drawn by swans and moving as fast as thought reveals the merit of the one who owns it.

"While I watched, Rāma, that heaven-dweller stepped down from his chariot and devoured the corpse, joy of the Raghus. When he had eaten as much as he wished of that plentiful, rich flesh, he went down into the lake to touch its water, and when he had touched the water as the rite prescribes, he began to climb back into his splendid chariot." The poet tells this grim scene with restraint: there is no long description, only the sequence of acts, the descent, the eating, the washing, the climb back. The phrase "as prescribed" shows that the heavenly being observes the proper ritual of sipping and washing; he is no rākṣasa but a man of merit who knows dharma, and yet he does this. That contradiction is exactly what moves Agastya to question him. In Agastya's eyes the sight was utterly astonishing, a divine person feeding on dead flesh; and he eats without shame and without haste, while "as much as he wished" shows how fierce his hunger was.

"Seeing that godlike being climbing up," said Agastya, "I spoke to him, best of men: 'Who are you, you who look like a god? And the food you eat is abhorrent. Why do you eat this, gentle one? Tell me. How could one honoured by the gods come to such a state and such food? It is a wonder, gentle one, and I want to hear the truth of it. I cannot think this corpse fit food for you.' Thus questioned by me out of curiosity, lord of men, the dweller of heaven heard all I said and told me everything as it had happened, in gentle and truthful words." There is no reproach in Agastya's question, only a wish to know; by addressing the stranger as "godlike" he keeps his respect intact. "I cannot think this fit food for you" shows the sage's discernment: he passes no judgement, he only asks the reason. That the answer came in gentle and truthful speech tells us the story to follow in the next sarga will be both true and pleasing to hear. So the poet leaves a mystery standing at the sarga's end and opens it only in the next; even who this heavenly being is, and whose son, is learned only later.