अक्लिष्टकर्मणः रामस्य प्रश्नं श्रुत्वा अधोमुखः लम्बमानः सः तापसः तथाभूतः एव अवदत् — ‘अहं शूद्रयोन्यां प्रजातः, उग्रं तपः समास्थितः। हे महायशः राम, सशरीरः एव देवत्वं प्रार्थये। देवलोकजिगीषया अपि अहं मिथ्या न वदामि; हे काकुत्स्थ, मां शम्बूकं नाम शूद्रं विद्धि।’ तस्य सत्यवचनं कथायाः मर्मस्थानम् — सः न छलयति, स्वजातिं स्पष्टं कथयति। एवं भाषमाणस्य तस्य शूद्रस्य वचनं समाप्तम् अपि न, राघवः कोशात् सुरुचिरप्रभं विमलं खड्गं निष्कृष्य तस्य शिरः चिच्छेद। ‘भाषतः’ इति वर्तमानकालिकेन पदेन वधस्य क्षिप्रता सूच्यते। पूर्वसर्गे ब्राह्मणस्य बालमृत्योः कारणम् अधर्मः इति नारदेन उक्तम्, तस्य निवारणम् एव अत्र रामस्य कर्म इति कविः दर्शयति। मुद्रणे द्वितीये श्लोके ‘प्रजातः’ इति पाठः, समीक्षिते ‘प्रसूतः’। शम्बूकस्य देहः अधोमुखः लम्बते, तस्य तपः अपि विपरीतम् इति कविः चित्रयति। रामः तं न निन्दति, न च दीर्घं विवदते; राजधर्मस्य पालनाय केवलं कर्म करोति। तस्य सत्यवादित्वम् अपि कविना न विस्मृतम्, यत् पाठकस्य मनसि करुणाम् अपि जनयति।

तस्मिन् शूद्रे हते इन्द्रसहिताः अग्निपुरोगमाः देवाः ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थं मुहुर्मुहुः प्रशशंसुः। दिव्यानां सुसुगन्धिनां पुष्पाणां महती वृष्टिः अभवत्, वायुना मुक्तानि पुष्पाणि सर्वतः प्रपेतुः। सुप्रीताः देवाः सत्यपराक्रमं रामम् अब्रुवन् — ‘हे देव, हे महामते, इदं सुरकार्यं त्वया सुकृतम्। हे सौम्य, हे अरिंदम, यं वरं त्वम् इच्छसि तं गृहाण। हे रघुनन्दन, त्वत्कृते एव अयं शूद्रः स्वर्गभाक् न अभवत्।’ देवाः रामं ‘देव’ इति सम्बोधयन्ति — तस्य दिव्यत्वस्य सूचना अत्र आरभ्यते, अग्रे अगस्त्यः तं स्पष्टं नारायणम् इति वक्ष्यति। अयं श्लोकचतुष्टयः समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे एव देवानां स्तुतिः विस्तरेण वर्णिता। वरस्य प्रस्तावः अग्रिमस्य याचनस्य भूमिकाम् रचयति, यत्र रामः स्वार्थं किमपि न याचते। पुष्पवृष्टिः देवानां सन्तोषस्य बाह्यं चिह्नम्, यथा पूर्वं रावणवधे अपि दृष्टम्। ‘सुरकार्यम्’ इति पदेन इदं कर्म लोकहिताय इति देवाः घोषयन्ति, अतः रामस्य कीर्तिः त्रिलोके प्रसरति।

देवानां भाषितं श्रुत्वा सत्यपराक्रमः रामः प्राञ्जलिः सहस्राक्षं पुरंदरम् उवाच — ‘यदि देवाः मयि प्रसन्नाः, तर्हि सः द्विजपुत्रः जीवतु; एतम् एव परमम् ईप्सितं वरं मे दिशन्तु। मम अपचारात् ब्राह्मणस्य सः एकपुत्रकः बालः अप्राप्तकालः सन् कालेन वैवस्वतक्षयं नीतः। तं जीवयत, भद्रं वः; मां अनृतं कर्तुं न अर्हथ। द्विजाय मया प्रतिश्रुतम् — ते सुतं जीवयिष्यामि इति।’ रामः राज्ञः अपचारं स्वकीयम् एव मन्यते — प्रजायाः दुःखस्य दायित्वं राजनि एव इति तस्य धर्मबुद्धिः। स्वप्रतिज्ञायाः सत्यत्वम् अपि सः रक्षितुम् इच्छति। वरस्य अवसरे अपि सः परहितम् एव याचते, न स्वसुखम् इति रामस्य चरित्रस्य लक्षणम्। ‘एकपुत्रकः’ इति पदेन पितुः दुःखस्य गुरुता स्मार्यते। ब्राह्मणः राजद्वारे मृतं पुत्रं निधाय विलपन् आसीत् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; तस्य प्रति दत्ता प्रतिज्ञा अत्र पूर्यते। एवं राजा प्रजायाः पितृवत् वर्तते इति सन्देशः स्पष्टः भवति। ‘नानृतं कर्तुमर्हथ’ इति वचने रामस्य सत्यनिष्ठा प्रकाशते।

राघवस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा प्रीताः विबुधसत्तमाः देवाः प्रीतिसमन्वितं राघवं प्रत्यूचुः — ‘हे काकुत्स्थ, निर्वृतः भव; सः बालकः अस्मिन् एव अहनि भूयः जीवितं प्राप्तवान्, बन्धुभिः अपि समेतः। यस्मिन् मुहूर्ते अयं शूद्रः विनिपातितः, तस्मिन् एव मुहूर्ते सः बालः जीवेन समयुज्यत।’ अत्र कारणकार्ययोः समकालता दर्श्यते — अधर्मस्य नाशः, धर्मस्य पुनःस्थापनं च एकस्मिन् एव क्षणे। ततः देवाः अवदन् — ‘स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते; हे नरर्षभ, वयं साधु यामः। अगस्त्यस्य आश्रमपदं द्रष्टुम् इच्छामः। तस्य सुमहाद्युतेः ब्रह्मर्षेः दीक्षा समाप्ता; जलशय्यायां तस्य द्वादशं वर्षं गतम्। अतः मुनिं समभिनन्दितुं गमिष्यामः; त्वम् अपि तम् ऋषिसत्तमं द्रष्टुं गच्छ।’ अगस्त्यस्य द्वादशवार्षिकं जलशयनं तपः अस्य आमन्त्रणस्य निमित्तम्; एवं कथा दण्डकारण्यात् अगस्त्याश्रमं प्रति गच्छति। प्रत्यूचुः इति पदं मुद्रणे ‘प्रत्यूचू राघवम्’ इति विसर्गलोपेन सन्धितं दृश्यते। देवानां वचनेन रामस्य चिन्ता निवर्तते, तस्य मनः शान्तं भवति। ‘बन्धुभिः समेतः’ इति पदेन पितुः मातुः च दुःखस्य अपि अन्तः सूच्यते। देवाः स्वयम् अगस्त्यं प्रति गच्छन्ति, रामं च सहगमनाय प्रेरयन्ति — एवं कथा धर्मरक्षणात् ऋषिसत्कारं प्रति सहजं सङ्क्रामति। ब्रह्मर्षेः दीक्षायाः समाप्तिः उत्सवस्य अवसरः, अतः देवानाम् आगमनं युक्तम्। रामस्य अपि तत्र गमनं मुनेः आशीर्वादग्रहणाय। ‘नरर्षभ’ इति सम्बोधनं देवानाम् आदरं दर्शयति।

देवानां ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय रघुनन्दनः हेमभूषितं पुष्पकं विमानम् आरुरोह। ततः ते देवाः बहुविस्तरैः विमानैः प्रयाताः, रामः अपि आशु कुम्भयोनेः तपोवनम् अनुजगाम। सम्प्राप्तान् देवान् दृष्ट्वा तपसां निधिः धर्मात्मा अगस्त्यः तान् सर्वान् अविशेषतः अर्चयामास। ततः पूजां प्रतिगृह्य महामुनिं च सम्पूज्य ते त्रिदशाः हृष्टाः सहानुगाः नाकपृष्ठं जग्मुः। तेषु गतेषु काकुत्स्थः पुष्पकात् अवरुह्य अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् अभिवादयामास। तेजसा ज्वलन्तम् इव तं महात्मानम् अभिवाद्य परमम् आतिथ्यं प्राप्य नराधिपः निषसाद। अत्र क्रमः ध्यातव्यः — देवाः प्रथमं मुनिं पूजयन्ति, पश्चात् रामः; देवानां गमनानन्तरम् एव रामः विमानात् अवतरति, येन मुनिना सह तस्य एकान्तसंवादः सम्भवति। ‘अविशेषतः’ इति पदेन अगस्त्यस्य समदर्शित्वं सूच्यते। पुष्पकस्य उपयोगः अपि अत्र स्मर्तव्यः — रामस्य आज्ञया तत् विमानं पुनः आगतम् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्। अगस्त्यः दण्डकारण्ये रामस्य पूर्वपरिचितः — वनवासकाले तेन रामाय दिव्यानि आयुधानि दत्तानि आसन्। अतः अयं समागमः पुनर्मिलनम् इव भवति। मुनेः तेजसा ज्वलनम् अग्नेः उपमया वर्ण्यते, येन तस्य तपसः महिमा प्रकटः। रामः राजा अपि सन् मुनिं प्रथमम् अभिवादयति — एषः एव शिष्टाचारः। आतिथ्यस्य परमत्वं मुनेः प्रीतिं दर्शयति। देवानां विमानानि बहुविस्तराणि, रामस्य तु एकम् एव पुष्पकम् — तथापि सः तेषां पश्चात् अनुगच्छति, न अग्रे; एषा अपि विनयस्य सूचना।

महातेजाः महातपाः कुम्भयोनिः तम् उवाच — ‘हे नरश्रेष्ठ, स्वागतं ते; दिष्ट्या त्वं प्राप्तः असि, राघव। बहुभिः उत्तमैः गुणैः त्वं मम बहुमतः; हे राजन्, त्वं पूजनीयः अतिथिः, मम हृदि च स्थितः। सुराः कथयन्ति — त्वं शूद्रघातिनम् आगतम्, त्वया धर्मेण ब्राह्मणस्य सुतः जीवापितः इति। अद्य रजनीं मम सकाशे उष्यताम्; प्रभाते पुष्पकेण त्वं पुरम् एव गन्तासि। त्वं हि श्रीमान् नारायणः, त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्; त्वं सर्वदेवानां प्रभुः, त्वं सनातनः पुरुषः।’ ततः सः दिव्यम् आभरणं दर्शयन् आह — ‘हे सौम्य, इदं विश्वकर्मणा निर्मितं दिव्यं दिव्येन वपुषा स्वतेजसा दीप्यमानम् आभरणम्। हे काकुत्स्थ, एतत् प्रतिगृह्णीष्व, मम प्रियं कुरु; दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत् फलम् उच्यते। त्वं महताम् अपि फलानां भरणे शक्तः, सेन्द्रान् दिवौकसः अपि तारयितुं समर्थः। तस्मात् विधिवत् तत् प्रदास्ये, हे नराधिप, प्रतीच्छ।’ मुनेः वचने द्वौ अंशौ — स्तुतिः, दानं च। ‘दत्तस्य पुनर्दाने’ इति पदेन सूच्यते यत् इदम् आभरणम् अगस्त्याय अपि केनचित् दत्तम्, तस्य कथा अग्रिमसर्गे वक्ष्यते। ‘त्वं हि नारायणः’ इति श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटस्य भक्तिप्रधानः अंशः। त्रयस्त्रिंशस्य उत्तरार्धे ‘अथोवाच महात्मानम् इक्ष्वाकूणां महारथः’ इति रामस्य उत्तरस्य आरम्भः। अगस्त्यः रामं केवलम् अतिथिं न मन्यते, अपि तु हृदि स्थितं देवं मन्यते। शूद्रवधस्य वार्ता देवैः एव तस्मै निवेदिता, अतः सः रामस्य कर्म प्रशंसति। रात्रिवासस्य निमन्त्रणं प्रीतेः लक्षणम्, प्रभाते गमनस्य अनुमतिः च पुरस्य प्रजानां स्मरणम्। आभरणस्य वर्णनं त्रिधा — विश्वकर्मणा निर्मितम्, दिव्येन वपुषा युक्तम्, स्वतेजसा दीप्यमानम्। मुनिः दानस्य कारणम् अपि वदति — त्वम् एव तारयितुं समर्थः, अतः त्वयि दत्तं महाफलम्। तारणस्य अर्थः अग्रे स्पष्टः भविष्यति, यदा आभरणस्य पूर्वदातुः कथा कथ्यते।

मतिमतां श्रेष्ठः रामः क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् अवदत् — ‘हे भगवन्, प्रतिग्रहः ब्राह्मणस्य अविगर्हितः; हे विप्र, क्षत्रियेण कथं प्रतिग्राह्यं भवेत्? हे विप्रेन्द्र, क्षत्रियाणां प्रतिग्रहः सुगर्हितः, विशेषेण ब्राह्मणेन दत्तम्। तत् कथं युक्तम् इति वक्तुम् अर्हसि।’ रामेण एवम् उक्तः महान् ऋषिः प्रत्युवाच। रामस्य आपत्तिः शास्त्रीया — वर्णधर्मे प्रतिग्रहः ब्राह्मणस्य वृत्तिः, क्षत्रियस्य तु दानम् एव धर्मः, न ग्रहणम्। अस्मिन् एव सर्गे शूद्रस्य वर्णधर्मातिक्रमः दण्डितः, अतः रामः स्वयम् अपि वर्णधर्मस्य उल्लङ्घनं न इच्छति इति सङ्गतिः। एते श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। रामः मुनेः प्रीतिम् अपि धर्मस्य तुलया परीक्षते — एषः तस्य विवेकः।

अगस्त्यः अवदत् — ‘हे राम, पुरा ब्रह्मभूते कृतयुगे सर्वाः प्रजाः अपार्थिवाः आसन्, केवलं सुराणां राजा शतक्रतुः आसीत्। ताः प्रजाः राजार्थं देवदेवेशं ब्रह्माणं समुपाद्रवन् — “हे देव, त्वया सुराणां राजा शतक्रतुः स्थापितः; हे लोकेश, अस्मासु अपि नरपुङ्गवं पार्थिवं प्रयच्छ, यस्मै पूजां प्रयुञ्जानाः धूतपापाः वयं चरेमहि। राज्ञा विना न वसामः, एषः नः परः निश्चयः।” ततः सुरश्रेष्ठः ब्रह्मा सवासवान् लोकपालान् समाहूय अब्रवीत् — “तेजोभागान् प्रयच्छत।” ततः सर्वे लोकपालाः स्वतेजसः भागान् ददुः। ततः ब्रह्मा अक्षुपत्, यतः क्षुपः नाम नृपः जातः; तं ब्रह्मा लोकपालानां समांशैः समयोजयत्, तासां प्रजानाम् ईश्वरं च ददौ। तत्र ऐन्द्रेण भागेन नृपः महीम् आज्ञापयत्, वारुणेन भागेन प्रजानां वपुः पुष्यति, कौबेरेण भागेन वित्तपस्य आभां ददौ, याम्येन भागेन प्रजाः शास्ति स्म। हे नरश्रेष्ठ रघुनन्दन, तेन ऐन्द्रेण भागेन त्वं मम तारणार्थं प्रतिगृह्णीष्व।’ तात्पर्यम् — राजा न केवलं क्षत्रियः, अपि तु देवांशसम्भूतः; इन्द्रवत् सः यज्ञभागान् दानानि च ग्रहीतुम् अर्हति। ‘अक्षुपत्’ इति क्षुत्करणम् — ब्रह्मणः क्षवथुतः क्षुपस्य जन्म इति हिन्दीभाष्यम् अपि क्षुतम् अभवत् इति वदति। अयं समग्रः कथाभागः समीक्षिते नास्ति। अस्य आख्यानस्य उद्देशः राजत्वस्य दिव्यमूलस्य प्रतिपादनम्। प्रजाः स्वयम् एव राजानं याचन्ते, यतः राज्ञा विना धर्मस्य रक्षणं न सम्भवति, अराजके च लोके पापं वर्धते। ब्रह्मा प्रत्येकस्य लोकपालस्य तेजसः अंशं गृहीत्वा राजानं निर्माति — इन्द्रात् आज्ञाशक्तिः, वरुणात् पोषणशक्तिः, कुबेरात् धनशक्तिः, यमात् दण्डशक्तिः। एवं राज्ञः चत्वारि कर्माणि लोकपालानां चतुर्णां गुणैः सम्बद्धानि। अगस्त्यः अस्य तर्कस्य फलं रामे योजयति — यः राजा इन्द्रांशेन युक्तः, सः इन्द्रवत् दानं ग्रहीतुं योग्यः, तेन न क्षत्रधर्मस्य भङ्गः। अपि च मुनिः स्वस्य तारणम् अपि इच्छति — दत्तस्य आभरणस्य पुनर्दानेन तस्य फलं पूर्णं भविष्यति। एवं रामस्य शङ्का शास्त्रेण एव निवार्यते, न केवलं मुनेः आग्रहेण। मनुस्मृतौ अपि राज्ञः लोकपालांशत्वं वर्णितम् इति प्रसिद्धम्। ‘तत्र ऐन्द्रेण नरश्रेष्ठ भागेन’ इति पदैः मुनिः आख्यानं वर्तमानविषये परिणमयति।

ततः रामः तस्य महात्मनः मुनेः भास्करम् इव प्रदीप्तं चित्रं दिव्यम् आभरणं प्रतिजग्राह। तत् उत्तमम् आभरणं प्रतिगृह्य रामः तस्य दीप्तस्य आगमं प्रष्टुम् एव उपचक्रमे — ‘इदम् अत्यद्भुतं दिव्यं वपुषा युक्तम् अद्भुतम्; कथं वा भवता प्राप्तम्, कुतः वा, केन वा आहृतम्? हे ब्रह्मन्, महायशः, कौतूहलतया त्वां पृच्छामि; भवान् हि बहूनाम् आश्चर्याणां परमः निधिः।’ काकुत्स्थे एवं ब्रुवति मुनिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे राम, पुरा त्रेतायुगे यथावृत्तं शृणु।’ अन्तिमः श्लोकः एकेन एव अर्धेन निबद्धः, कथायाः आरम्भः च अग्रिमसर्गे। रामस्य कौतूहलम् अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः श्वेतराजकथां प्रवर्तयति। ‘आश्चर्याणां निधिः’ इति विशेषणं मुनेः अनुभवस्य विस्तारं सूचयति। आभरणस्य दीप्तिः सूर्येण उपमिता, यत् तस्य दिव्यम् उद्गमं सूचयति। मुनेः उत्तरेण सन्तुष्टः रामः इदानीं निःशङ्कं दानं स्वीकरोति। ग्रहणानन्तरम् एव प्रश्नः उत्पद्यते — एतादृशम् अद्भुतं वस्तु वने वसतः तापसस्य हस्ते कथम् आगतम्? एवं सर्गस्य अन्ते नूतनायाः कथायाः द्वारम् उद्घाट्यते। रामस्य प्रश्नः त्रिविधः — कथं प्राप्तम्, कुतः, केन आहृतम् इति।

అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని ప్రశ్న విని తలక్రిందులుగా వేలాడుతున్న ఆ తాపసుడు అదే స్థితిలో ఉండి ఇలా అన్నాడు — ‘నేను శూద్రయోనిలో పుట్టాను, ఉగ్రమైన తపస్సు చేపట్టాను. మహాయశస్వీ రామా, ఈ శరీరంతోనే దేవత్వాన్ని కోరుకుంటున్నాను. దేవలోకాన్ని జయించాలనే కోరిక ఉన్నప్పటికీ నేను అబద్ధం చెప్పను; కాకుత్స్థా, నన్ను శంబూకుడనే శూద్రునిగా తెలుసుకో.’ అతని సత్యవచనం కథకు మర్మస్థానం — అతడు మోసం చేయడం లేదు, తన జాతిని స్పష్టంగా చెపుతున్నాడు. ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ శూద్రుని మాట ఇంకా పూర్తి కాకముందే రాఘవుడు ఒర నుండి ఎంతో కాంతివంతమైన నిర్మలమైన ఖడ్గాన్ని దూసి అతని తలను నరికాడు. ‘భాషతః’ (మాట్లాడుతుండగానే) అనే వర్తమానకాల పదంతో వధ ఎంత వేగంగా జరిగిందో సూచించబడింది. పూర్వ సర్గలో బ్రాహ్మణ బాలుని మృత్యువుకు కారణం అధర్మం అని నారదుడు చెప్పాడు; దాని నివారణమే ఇక్కడ రాముని కర్మ అని కవి చూపిస్తున్నాడు. ముద్రణలో రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రజాతః’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రసూతః’. శంబూకుని దేహం తలక్రిందులుగా వేలాడుతోంది, అతని తపస్సు కూడా విపరీతమైనది అని కవి చిత్రిస్తున్నాడు. రాముడు అతనిని నిందించడం లేదు, దీర్ఘంగా వాదించడమూ లేదు; రాజధర్మ పాలన కోసం కేవలం కర్మ చేస్తున్నాడు. అతని సత్యవాదిత్వాన్ని కూడా కవి మరచిపోలేదు, అది పాఠకుని మనస్సులో కరుణను కూడా కలిగిస్తుంది.

ఆ శూద్రుడు హతుడైనప్పుడు ఇంద్రునితో కూడి, అగ్నిని ముందుంచుకొని వచ్చిన దేవతలు ‘బాగు బాగు’ అని కాకుత్స్థుని మాటిమాటికీ ప్రశంసించారు. దివ్యమైన, మంచి సువాసన గల పుష్పాల గొప్ప వర్షం కురిసింది, వాయువు విడిచిన పుష్పాలు అన్నివైపులా రాలాయి. ఎంతో సంతోషించిన దేవతలు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘దేవా, మహామతీ, ఈ దేవకార్యం నీవు చక్కగా నెరవేర్చావు. సౌమ్యుడా, అరిందమా, నీవు కోరుకునే వరాన్ని తీసుకో. రఘునందనా, నీ వల్లనే ఈ శూద్రుడు స్వర్గాన్ని పొందలేకపోయాడు.’ దేవతలు రాముని ‘దేవా’ అని సంబోధిస్తున్నారు — అతని దివ్యత్వపు సూచన ఇక్కడ మొదలవుతుంది, ముందు అగస్త్యుడు అతనిని స్పష్టంగా నారాయణుడు అని చెపుతాడు. ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోనే దేవతల స్తుతి విస్తారంగా వర్ణించబడింది. వరం ప్రస్తావన తరువాతి కోరికకు భూమిక వేస్తుంది, అందులో రాముడు తన కోసం ఏమీ అడగడు. పుష్పవర్షం దేవతల సంతోషానికి బాహ్య చిహ్నం, పూర్వం రావణవధలో కూడా కనిపించినట్లు. ‘సురకార్యం’ (దేవకార్యం) అనే పదంతో ఈ కర్మ లోకహితం కోసం అని దేవతలు ప్రకటిస్తున్నారు, అందువల్ల రాముని కీర్తి ముల్లోకాలలో వ్యాపిస్తుంది.

దేవతల మాటలు విని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు చేతులు జోడించి సహస్రాక్షుడైన పురందరునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలు నాపై ప్రసన్నులైతే ఆ ద్విజపుత్రుడు బ్రతకాలి; ఇదే నాకు పరమంగా కోరదగిన వరంగా ఇవ్వండి. నా అపచారం వల్లనే బ్రాహ్మణుని ఏకైక పుత్రుడైన ఆ బాలుడు కాలం రాకముందే కాలునిచే వైవస్వతుని నివాసానికి — యమలోకానికి — తీసుకుపోబడ్డాడు. అతనిని బ్రతికించండి, మీకు మేలగుగాక; నన్ను అసత్యవాదిని చేయకూడదు. ‘నీ కుమారుని బ్రతికిస్తాను’ అని నేను ద్విజునికి మాట ఇచ్చాను.’ రాముడు రాజ్యంలోని అపచారాన్ని తనదిగానే భావిస్తున్నాడు — ప్రజల దుఃఖానికి బాధ్యత రాజుదే అనేది అతని ధర్మబుద్ధి. తన ప్రతిజ్ఞ సత్యాన్ని కూడా కాపాడాలని కోరుకుంటున్నాడు. వరం లభించే సమయంలో కూడా అతడు పరహితాన్నే కోరుతున్నాడు, తన సుఖాన్ని కాదు — ఇది రాముని చరిత్ర లక్షణం. ‘ఏకపుత్రకః’ (ఏకైక పుత్రుడు) అనే పదంతో తండ్రి దుఃఖపు బరువు గుర్తుచేయబడుతుంది. బ్రాహ్మణుడు రాజద్వారం వద్ద మరణించిన పుత్రుని ఉంచి విలపించాడని పూర్వ సర్గలలో చెప్పబడింది; అతనికి ఇచ్చిన మాట ఇక్కడ నెరవేరుతోంది. ఇలా రాజు ప్రజల పట్ల తండ్రిలా వ్యవహరిస్తాడు అనే సందేశం స్పష్టమవుతుంది. ‘నన్ను అసత్యవాదిని చేయకూడదు’ అనే మాటలో రాముని సత్యనిష్ఠ ప్రకాశిస్తుంది.

రాఘవుని ఆ మాట విని ప్రీతి చెందిన దేవశ్రేష్ఠులు ప్రేమతో రాఘవునికి ఇలా బదులిచ్చారు — ‘కాకుత్స్థా, నిశ్చింతగా ఉండు; ఆ బాలుడు ఈ రోజే మళ్ళీ ప్రాణాలు పొంది తన బంధువులతో కలిశాడు. ఏ ముహూర్తంలో ఈ శూద్రుడు కూలిపోయాడో అదే ముహూర్తంలో ఆ బాలుడు ప్రాణంతో కలిశాడు.’ ఇక్కడ కారణ కార్యాలు ఏకకాలంలో జరగడం చూపబడింది — అధర్మ నాశనమూ ధర్మ పునఃస్థాపనమూ ఒకే క్షణంలో. తరువాత దేవతలు ఇలా అన్నారు — ‘క్షేమం పొందు, నీకు మేలగుగాక; నరశ్రేష్ఠా, మేము సంతోషంగా వెళ్తున్నాం. అగస్త్యుని ఆశ్రమాన్ని చూడాలని కోరుకుంటున్నాం. ఎంతో తేజస్వి అయిన ఆ బ్రహ్మర్షి దీక్ష ముగిసింది; జలశయ్యపై అతనికి పన్నెండవ ఏడు గడిచింది. అందువల్ల మునిని అభినందించడానికి వెళ్తాం; నీవు కూడా ఆ ఋషిసత్తముని చూడటానికి వెళ్ళు.’ అగస్త్యుని పన్నెండేళ్ళ జలశయన తపస్సే ఈ ఆహ్వానానికి నిమిత్తం; ఇలా కథ దండకారణ్యం నుండి అగస్త్యాశ్రమం వైపు మళ్ళుతుంది. దేవతల మాటలతో రాముని చింత తొలగిపోతుంది, అతని మనస్సు శాంతిస్తుంది. ‘బంధువులతో కలిశాడు’ అనే పదంతో తల్లిదండ్రుల దుఃఖానికి కూడా ముగింపు సూచించబడింది. దేవతలు స్వయంగా అగస్త్యుని దగ్గరికి వెళ్తూ రాముని కూడా తమతో రమ్మని ప్రేరేపిస్తున్నారు — ఇలా కథ ధర్మరక్షణ నుండి ఋషిసత్కారం వైపు సహజంగా సాగుతుంది. బ్రహ్మర్షి దీక్ష ముగియడం ఒక ఉత్సవ సందర్భం, అందువల్ల దేవతలు రావడం యుక్తమే. రాముడు అక్కడికి వెళ్ళడం కూడా ముని ఆశీర్వాదం పొందడానికి. ‘నరర్షభ’ (నరశ్రేష్ఠా) అనే సంబోధన దేవతల ఆదరాన్ని చూపిస్తుంది.

దేవతలకు ‘అలాగే’ అని మాట ఇచ్చి రఘునందనుడు బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పక విమానాన్ని ఎక్కాడు. తరువాత ఆ దేవతలు ఎంతో విశాలమైన విమానాలలో బయలుదేరారు, రాముడు కూడా త్వరగా కుంభయోని అయిన అగస్త్యుని తపోవనానికి వారి వెంట వెళ్ళాడు. వచ్చిన దేవతలను చూసి తపోనిధి, ధర్మాత్ముడు అయిన అగస్త్యుడు వారందరినీ భేదం లేకుండా పూజించాడు. తరువాత పూజను స్వీకరించి, మహామునిని కూడా పూజించి, ఆ దేవతలు సంతోషంతో తమ అనుచరులతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళారు. వారు వెళ్ళిపోయిన తరువాత కాకుత్స్థుడు పుష్పకం నుండి దిగి ఋషిసత్తముడైన అగస్త్యునికి నమస్కరించాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి, పరమ ఆతిథ్యాన్ని పొంది నరాధిపుడు కూర్చున్నాడు. ఇక్కడ క్రమాన్ని గమనించాలి — దేవతలు మొదట మునిని పూజిస్తారు, తరువాత రాముడు; దేవతలు వెళ్ళిపోయిన తరువాతనే రాముడు విమానం నుండి దిగుతాడు, దాని వల్ల మునితో అతని ఏకాంత సంభాషణ సాధ్యమవుతుంది. ‘అవిశేషతః’ (భేదం లేకుండా) అనే పదంతో అగస్త్యుని సమదర్శిత్వం సూచించబడింది. పుష్పకపు ఉపయోగాన్ని కూడా ఇక్కడ గుర్తుచేసుకోవాలి — రాముని ఆజ్ఞతో ఆ విమానం మళ్ళీ వచ్చిందని పూర్వ సర్గలలో చెప్పబడింది. అగస్త్యుడు దండకారణ్యంలో రామునికి పూర్వపరిచితుడు — వనవాస కాలంలో అతడు రామునికి దివ్యాయుధాలు ఇచ్చాడు. అందువల్ల ఈ సమాగమం పునర్మిలనం వంటిది. ముని తేజస్సుతో జ్వలించడం అగ్ని ఉపమానంతో వర్ణించబడింది, దానితో అతని తపస్సు మహిమ ప్రకటమవుతుంది. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ మొదట మునికి నమస్కరిస్తున్నాడు — ఇదే శిష్టాచారం. ఆతిథ్యపు ఉత్కృష్టత ముని ప్రీతిని చూపిస్తుంది. దేవతల విమానాలు ఎంతో విశాలమైనవి, రామునిది మాత్రం ఒకే పుష్పకం — అయినప్పటికీ అతడు వారి వెనుక వెళ్తున్నాడు, ముందు కాదు; ఇది కూడా వినయానికి సూచన.

మహాతేజస్వి, మహాతపస్వి అయిన కుంభయోని అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, నీకు స్వాగతం; రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నీవు వచ్చావు. అనేక ఉత్తమ గుణాల వల్ల నీవంటే నాకు ఎంతో గౌరవం; రాజా, నీవు పూజనీయుడవైన అతిథివి, నా హృదయంలో నిలిచినవాడవు. నీవు శూద్రుని చంపి వచ్చావనీ, నీవు ధర్మబద్ధంగా బ్రాహ్మణుని కుమారుని బ్రతికించావనీ దేవతలు చెపుతున్నారు. ఈ రాత్రి నా దగ్గర ఉండు; ఉదయాన పుష్పకంతో నీవు నీ పురానికే వెళ్తావు. నీవు శ్రీమంతుడైన నారాయణుడవు, నీలోనే సర్వమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; నీవు సర్వదేవతలకూ ప్రభుడవు, నీవు సనాతన పురుషుడవు.’ తరువాత అతడు ఒక దివ్యాభరణాన్ని చూపిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఇది విశ్వకర్మ నిర్మించిన, దివ్యమైన రూపంతో తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న దివ్యాభరణం. కాకుత్స్థా, దీనిని స్వీకరించు, నాకు ప్రియం చెయ్యి; ఇచ్చినదానిని మళ్ళీ దానం చేయడం వల్ల ఎంతో గొప్ప ఫలం ఉంటుందని చెపుతారు కదా. నీవు గొప్ప గొప్ప ఫలాలను కూడా భరించగలవాడవు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలను కూడా తరింపజేయగలవాడవు. అందువల్ల దానిని విధిపూర్వకంగా ఇస్తాను, నరాధిపా, స్వీకరించు.’ ముని మాటలలో రెండు భాగాలు — స్తుతి, దానం. ‘ఇచ్చినదానిని మళ్ళీ దానం చేయడం’ అనే పదంతో ఈ ఆభరణం అగస్త్యునికి కూడా ఎవరో ఇచ్చినదే అని సూచించబడింది, దాని కథ తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. ‘నీవు నారాయణుడవు’ అనే శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని భక్తిప్రధాన భాగం. ముప్పై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘అథోవాచ మహాత్మానమ్ ఇక్ష్వాకూణాం మహారథః’ (అప్పుడు ఇక్ష్వాకులలో మహారథుడైనవాడు ఆ మహాత్మునితో అన్నాడు) అని రాముని సమాధానం ఆరంభమవుతుంది. అగస్త్యుడు రాముని కేవలం అతిథిగా భావించడం లేదు, హృదయంలో నిలిచిన దేవునిగా భావిస్తున్నాడు. శూద్రవధ వార్తను దేవతలే అతనికి నివేదించారు, అందువల్ల అతడు రాముని కర్మను ప్రశంసిస్తున్నాడు. రాత్రి ఉండమని ఆహ్వానించడం ప్రీతికి లక్షణం, ఉదయాన వెళ్ళడానికి అనుమతి పురాన్నీ ప్రజలనూ స్మరించడం. ఆభరణపు వర్ణన మూడు విధాలు — విశ్వకర్మ నిర్మించినది, దివ్యరూపంతో కూడినది, తన తేజస్సుతో ప్రకాశించేది. ముని దానానికి కారణాన్ని కూడా చెపుతున్నాడు — నీవే తరింపజేయగలవు, అందువల్ల నీకు ఇచ్చినది మహాఫలం. తరింపజేయడం అంటే ఏమిటో, ఆభరణాన్ని మొదట ఇచ్చినవాని కథ చెప్పినప్పుడు ముందు స్పష్టమవుతుంది.

బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు క్షత్రధర్మాన్ని స్మరిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, ప్రతిగ్రహం (దానం స్వీకరించడం) బ్రాహ్మణునికి నిందార్హం కాదు; విప్రా, క్షత్రియుడు ఎలా స్వీకరించగలడు? విప్రేంద్రా, క్షత్రియులకు ప్రతిగ్రహం ఎంతో నిందితమైనది, ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణుడు ఇచ్చినది. అది ఎలా యుక్తమో చెప్పాలి.’ రాముడు ఇలా అనగా ఆ మహర్షి బదులిచ్చాడు. రాముని అభ్యంతరం శాస్త్రీయమైనది — వర్ణధర్మంలో ప్రతిగ్రహం బ్రాహ్మణుని వృత్తి, క్షత్రియునికి మాత్రం దానమే ధర్మం, స్వీకరించడం కాదు. ఇదే సర్గలో శూద్రుని వర్ణధర్మ అతిక్రమణ దండించబడింది, అందువల్ల రాముడు తానూ వర్ణధర్మాన్ని ఉల్లంఘించడానికి ఇష్టపడడు అనే పొందిక ఉంది. ఈ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. రాముడు ముని ప్రీతిని కూడా ధర్మపు త్రాసులో తూచి పరీక్షిస్తున్నాడు — ఇది అతని వివేకం.

అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, పూర్వం బ్రహ్మమయమైన కృతయుగంలో ప్రజలందరూ రాజు లేనివారుగా ఉన్నారు, దేవతలకు మాత్రమే శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) రాజుగా ఉన్నాడు. ఆ ప్రజలు రాజు కోసం దేవదేవేశుడైన బ్రహ్మను ఆశ్రయించారు — “దేవా, నీవు దేవతలకు శతక్రతువును రాజుగా నియమించావు; లోకేశా, మాకు కూడా నరశ్రేష్ఠుడైన ఒక రాజును ఇవ్వు, అతనిని పూజిస్తూ మేము పాపాలు తొలగినవారమై సంచరిస్తాం. రాజు లేకుండా మేము నివసించం, ఇదే మా దృఢ నిశ్చయం.” అప్పుడు దేవశ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మ ఇంద్రునితో కూడిన లోకపాలకులను పిలిపించి “మీ తేజస్సులో భాగాలు ఇవ్వండి” అన్నాడు. అప్పుడు లోకపాలకులందరూ తమ తేజస్సులో భాగాలు ఇచ్చారు. అప్పుడు బ్రహ్మ తుమ్మాడు, దాని నుండి క్షుపుడు అనే రాజు పుట్టాడు; బ్రహ్మ అతనిని లోకపాలకుల సమాన అంశాలతో కూర్చి, ఆ ప్రజలకు ప్రభువుగా ఇచ్చాడు. అందులో ఇంద్రుని భాగంతో రాజు భూమిని ఆజ్ఞాపించాడు, వరుణుని భాగంతో ప్రజల దేహాలను పోషిస్తాడు, కుబేరుని భాగంతో ధనాధిపతి కాంతిని ఇచ్చాడు, యముని భాగంతో ప్రజలను శాసించాడు. నరశ్రేష్ఠా, రఘునందనా, ఆ ఇంద్రుని భాగం వల్లనే నీవు నన్ను తరింపజేయడం కోసం దీనిని స్వీకరించు.’ తాత్పర్యం — రాజు కేవలం క్షత్రియుడే కాదు, దేవాంశంతో పుట్టినవాడు; ఇంద్రునిలా అతడు యజ్ఞభాగాలనూ దానాలనూ స్వీకరించడానికి అర్హుడు. ‘అక్షుపత్’ అంటే తుమ్మడం — బ్రహ్మ తుమ్ము నుండి క్షుపుని జన్మ, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తుమ్ము వచ్చింది’ అనే చెపుతుంది. ఈ కథాభాగం మొత్తం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఈ ఆఖ్యానపు ఉద్దేశం రాజత్వపు దివ్యమూలాన్ని ప్రతిపాదించడం. ప్రజలు తామే రాజును కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే రాజు లేకుండా ధర్మరక్షణ సాధ్యం కాదు, అరాజక లోకంలో పాపం పెరుగుతుంది. బ్రహ్మ ప్రతి లోకపాలకుని తేజస్సులో ఒక అంశాన్ని తీసుకొని రాజును నిర్మిస్తాడు — ఇంద్రుని నుండి ఆజ్ఞాశక్తి, వరుణుని నుండి పోషణశక్తి, కుబేరుని నుండి ధనశక్తి, యముని నుండి దండశక్తి. ఇలా రాజు నాలుగు కర్మలూ నలుగురు లోకపాలకుల గుణాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. అగస్త్యుడు ఈ తర్కపు ఫలాన్ని రామునికి అన్వయిస్తున్నాడు — ఇంద్రాంశంతో కూడిన రాజు ఇంద్రునిలా దానాన్ని స్వీకరించడానికి యోగ్యుడు, దానితో క్షత్రధర్మానికి భంగం లేదు. అంతేకాక ముని తన తరణాన్ని కూడా కోరుకుంటున్నాడు — తనకు ఇచ్చిన ఆభరణాన్ని మళ్ళీ దానం చేయడంతో దాని ఫలం పూర్ణమవుతుంది. ఇలా రాముని సందేహం కేవలం ముని పట్టుదలతో కాదు, శాస్త్రంతోనే నివారించబడుతుంది. మనుస్మృతిలో కూడా రాజు లోకపాలకుల అంశ అని వర్ణించబడిందని ప్రసిద్ధి. ‘తత్ర ఐంద్రేణ నరశ్రేష్ఠ భాగేన’ అనే పదాలతో ముని ఆఖ్యానాన్ని ప్రస్తుత విషయానికి మళ్ళిస్తున్నాడు.

అప్పుడు రాముడు ఆ మహాత్ముడైన ముని ఇచ్చిన, సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న, చిత్రమైన దివ్యాభరణాన్ని స్వీకరించాడు. ఆ ఉత్తమ ఆభరణాన్ని స్వీకరించి రాముడు ప్రకాశిస్తున్న దాని ఆగమనాన్ని గురించి అడగడం మొదలుపెట్టాడు — ‘ఇది ఎంతో అద్భుతమైనది, దివ్యమైనది, అద్భుతమైన రూపంతో కూడినది; దీనిని నీవు ఎలా పొందావు, ఎక్కడి నుండి, ఎవరు తెచ్చారు? బ్రహ్మన్, మహాయశస్వీ, కుతూహలంతో నిన్ను అడుగుతున్నాను; నీవు ఎన్నో ఆశ్చర్యాలకు పరమ నిధివి కదా.’ కాకుత్స్థుడు ఇలా అడగగా ముని ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, పూర్వం త్రేతాయుగంలో జరిగినది జరిగినట్లు విను.’ చివరి శ్లోకం ఒక అర్ధభాగంతో మాత్రమే కూర్చబడింది, కథ ఆరంభం తరువాతి సర్గలో ఉంది. రాముని కుతూహలం తరువాతి రెండు సర్గలలో శ్వేతరాజు కథను ప్రవర్తింపజేస్తుంది. ‘ఆశ్చర్యాలకు నిధి’ అనే విశేషణం ముని అనుభవపు విస్తృతిని సూచిస్తుంది. ఆభరణపు కాంతి సూర్యునితో పోల్చబడింది, అది దాని దివ్యమైన పుట్టుకను సూచిస్తుంది. ముని సమాధానంతో సంతృప్తి చెందిన రాముడు ఇప్పుడు నిస్సంకోచంగా దానాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు. స్వీకరించిన వెంటనే ప్రశ్న పుడుతుంది — ఇంత అద్భుతమైన వస్తువు వనంలో నివసించే తాపసుని చేతికి ఎలా వచ్చింది? ఇలా సర్గ చివర కొత్త కథకు ద్వారం తెరువబడుతుంది. రాముని ప్రశ్న మూడు విధాలు — ఎలా పొందావు, ఎక్కడి నుండి, ఎవరు తెచ్చారు అని.

களங்கமற்ற செயல்களுடைய ராமனின் வினாவைக் கேட்டு, தலைகீழாகத் தொங்கிக்கொண்டிருந்த அந்தத் தவசி அதே நிலையிலேயே சொன்னான் — ‘நான் சூத்திரப் பிறவியில் பிறந்தவன்; கடுந்தவம் மேற்கொண்டிருக்கிறேன். பெரும்புகழ் உடைய ராமா, இந்த உடலோடேயே தேவத்தன்மையை வேண்டுகிறேன். தேவலோகத்தை வெல்லும் ஆசையிருந்தும் நான் பொய் சொல்லமாட்டேன்; காகுத்ஸ்தா, என்னைச் சம்பூகன் என்ற சூத்திரன் என்று அறிவீர்.’ அவனுடைய உண்மை மொழி கதையின் உயிர்நாடி — அவன் ஏமாற்றவில்லை, தன் பிறப்பைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான். இவ்வாறு அந்தச் சூத்திரன் பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே, அவன் சொல் முடிவதற்கு முன்பே, ராகவன் உறையிலிருந்து ஒளிரும் தூய வாளை உருவி அவன் தலையைத் துண்டித்தான். ‘பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே’ (பாஷத:) என்ற நிகழ்காலச் சொல்லால் வதத்தின் விரைவு குறிக்கப்படுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அந்தணச் சிறுவனின் மரணத்துக்குக் காரணம் அதர்மம் என்று நாரதர் சொன்னார்; அதைப் போக்குவதே இங்கே ராமனின் செயல் என்று கவிஞர் காட்டுகிறார். பதிப்பில் இரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘ப்ரஜாத:’ (பிறந்தவன்) என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ப்ரஸூத:’. சம்பூகனின் உடல் தலைகீழாகத் தொங்குகிறது, அவன் தவமும் நெறிக்கு மாறானது என்று கவிஞர் சித்திரிக்கிறார். ராமன் அவனை இகழவில்லை, நீண்ட வாதமும் செய்யவில்லை; அரசதர்மத்தைக் காப்பதற்காக மட்டுமே செயல்படுகிறான். அவனுடைய உண்மை பேசும் தன்மையையும் கவிஞர் மறக்கவில்லை; அது வாசகரின் மனத்தில் இரக்கத்தையும் எழுப்புகிறது.

அந்தச் சூத்திரன் கொல்லப்பட்டதும், இந்திரனோடு அக்கினியை முன்னிட்டு வந்த தேவர்கள் ‘நன்று, நன்று’ என்று காகுத்ஸ்தனை மீண்டும் மீண்டும் புகழ்ந்தனர். நறுமணம் கமழும் தெய்வீக மலர்களின் பெருமழை பொழிந்தது; காற்றால் உதிர்க்கப்பட்ட மலர்கள் எங்கும் விழுந்தன. மிக மகிழ்ந்த தேவர்கள் சத்திய பராக்கிரமம் உடைய ராமனிடம் சொன்னார்கள் — ‘தேவனே, பேரறிவாளனே, தேவர்களின் இந்தக் காரியத்தை நீ நன்கு செய்தாய். சௌம்யனே, பகைவரை அடக்குபவனே, நீ விரும்பும் வரத்தைப் பெற்றுக்கொள். ரகுநந்தனா, உன்னால்தான் இந்தச் சூத்திரன் சுவர்க்கத்தை அடையவில்லை.’ தேவர்கள் ராமனைத் ‘தேவனே’ என்று அழைக்கிறார்கள் — அவனுடைய தெய்வத்தன்மை பற்றிய குறிப்பு இங்கே தொடங்குகிறது; மேலே அகஸ்தியர் அவனை வெளிப்படையாக நாராயணன் என்று சொல்வார். இந்த நான்கு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே தேவர்களின் துதி விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டுள்ளது. வரம் அளிக்கும் முன்மொழிவு அடுத்து வரும் வேண்டுகோளுக்குக் களம் அமைக்கிறது; அதில் ராமன் தனக்கென எதையும் கேட்கவில்லை. மலர்மாரி தேவர்களின் மகிழ்ச்சியின் புற அடையாளம்; முன்பு ராவணவதத்திலும் இது காணப்பட்டது. ‘தேவர்களின் காரியம்’ என்ற சொல்லால் இச்செயல் உலக நன்மைக்கானது என்று தேவர்கள் அறிவிக்கிறார்கள்; ஆகவே ராமனின் புகழ் மூவுலகிலும் பரவுகிறது.

தேவர்களின் சொற்களைக் கேட்டு, சத்திய பராக்கிரமம் உடைய ராமன் கைகூப்பி ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனிடம் சொன்னான் — ‘தேவர்கள் என்னிடம் மகிழ்ந்திருந்தால், அந்த அந்தணரின் மகன் உயிர்பெறட்டும்; இதையே நான் மிகவும் விரும்பும் வரமாக எனக்கு அருளுங்கள். என் தவறால் அந்தணரின் ஒரே மகனான அந்தச் சிறுவன், காலம் வருவதற்கு முன்பே காலனால் யமனின் இருப்பிடத்துக்குக் கொண்டுசெல்லப்பட்டான். அவனை உயிர்ப்பியுங்கள், உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; என்னைப் பொய்யனாக்கலாகாது. ‘உன் மகனை உயிர்ப்பிப்பேன்’ என்று அந்தணருக்கு நான் வாக்களித்திருக்கிறேன்.’ ராமன் அரசின் தவறைத் தன் சொந்தத் தவறாகவே கருதுகிறான் — குடிமக்களின் துயரத்துக்குப் பொறுப்பு அரசனுடையதே என்பது அவனுடைய அறவுணர்வு. தன் வாக்கின் உண்மையையும் அவன் காக்க விரும்புகிறான். வரம் கிடைக்கும் வாய்ப்பிலும் அவன் பிறர் நலத்தையே கேட்கிறான், தன் இன்பத்தை அல்ல — இது ராமனின் இயல்பின் அடையாளம். ‘ஒரே மகன்’ என்ற சொல் தந்தையின் துயரத்தின் கனத்தை நினைவூட்டுகிறது. அந்தணர் இறந்த மகனை அரண்மனை வாயிலில் கிடத்திப் புலம்பினார் என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது; அவருக்குக் கொடுத்த வாக்கு இங்கே நிறைவேறுகிறது. இவ்வாறு அரசன் குடிமக்களுக்குத் தந்தையைப் போல நடந்துகொள்கிறான் என்ற செய்தி தெளிவாகிறது. ‘என்னைப் பொய்யனாக்கலாகாது’ என்ற சொல்லில் ராமனின் சத்தியப்பற்று ஒளிர்கிறது.

ராகவனின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு மகிழ்ந்த தேவர்களுள் சிறந்தோர் அன்போடு ராகவனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்கள் — ‘காகுத்ஸ்தா, நிம்மதியாக இரு; அந்தச் சிறுவன் இன்றே மீண்டும் உயிர்பெற்று உறவினரோடு சேர்ந்துவிட்டான். எந்தக் கணத்தில் இந்தச் சூத்திரன் வீழ்த்தப்பட்டானோ, அதே கணத்தில் அந்தச் சிறுவன் உயிரோடு இணைந்தான்.’ இங்கே காரணமும் விளைவும் ஒரே நேரத்தில் நிகழ்வது காட்டப்படுகிறது — அதர்மத்தின் அழிவும் தர்மம் மீண்டும் நிலைபெறுவதும் ஒரே கணத்தில். பிறகு தேவர்கள் சொன்னார்கள் — ‘நலம் பெறுவாயாக, உனக்கு மங்கலம் உண்டாகட்டும்; மனிதருள் காளையே, நாங்கள் மகிழ்வோடு செல்கிறோம். அகஸ்தியரின் ஆசிரமத்தைக் காண விரும்புகிறோம். பேரொளி படைத்த அந்தப் பிரம்மரிஷியின் தீக்ஷை முடிந்துவிட்டது; நீர்ப்படுக்கையில் அவர் கிடந்த பன்னிரண்டாம் ஆண்டு கழிந்தது. ஆகவே அந்த முனிவரை வாழ்த்தச் செல்கிறோம்; நீயும் அந்த முனிசிரேஷ்டரைக் காணச் செல்.’ அகஸ்தியரின் பன்னிரண்டு ஆண்டு நீர்ப்படுக்கைத் தவமே இந்த அழைப்புக்குக் காரணம்; இவ்வாறு கதை தண்டகாரண்யத்திலிருந்து அகஸ்திய ஆசிரமத்தை நோக்கிச் செல்கிறது. தேவர்களின் சொல்லால் ராமனின் கவலை நீங்கி, அவன் மனம் அமைதி பெறுகிறது. ‘உறவினரோடு சேர்ந்துவிட்டான்’ என்ற சொல்லால் தந்தை, தாய் ஆகியோரின் துயரமும் முடிவுக்கு வந்தது சுட்டப்படுகிறது. தேவர்கள் தாங்களே அகஸ்தியரிடம் செல்கிறார்கள், ராமனையும் உடன்வரத் தூண்டுகிறார்கள் — இவ்வாறு கதை தர்மரக்ஷணத்திலிருந்து முனிவரை உபசரிப்பதை நோக்கி இயல்பாக நகர்கிறது. பிரம்மரிஷியின் தீக்ஷை நிறைவு ஒரு விழாவுக்குரிய தருணம்; ஆகவே தேவர்கள் வருவது பொருத்தமானதே. ராமன் அங்கே செல்வதும் முனிவரின் ஆசியைப் பெறுவதற்காகவே. ‘மனிதருள் காளையே’ என்ற விளி தேவர்களின் மதிப்பைக் காட்டுகிறது.

தேவர்களிடம் ‘அப்படியே’ என்று ஒப்புக்கொண்டு ரகுநந்தனன் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பக விமானத்தில் ஏறினான். பிறகு அந்தத் தேவர்கள் மிக விசாலமான விமானங்களில் புறப்பட்டனர்; ராமனும் விரைந்து கும்பயோனியின் (அகஸ்தியரின்) தபோவனத்துக்குப் பின்தொடர்ந்தான். வந்துசேர்ந்த தேவர்களைக் கண்டு, தவச்செல்வமும் அறவுள்ளமும் உடைய அகஸ்தியர் அவர்கள் அனைவரையும் வேறுபாடின்றிப் பூஜித்தார். பிறகு பூஜையை ஏற்றுக்கொண்டு, மாமுனிவரையும் வணங்கிய அந்தத் தேவர்கள் மகிழ்ந்து தங்கள் பரிவாரத்தோடு விண்ணுலகுக்குச் சென்றனர். அவர்கள் சென்றதும் காகுத்ஸ்தன் புஷ்பகத்திலிருந்து இறங்கி முனிவர்களுள் சிறந்த அகஸ்தியரை வணங்கினான். ஒளியால் சுடர்விடுபவர் போன்ற அந்த மகாத்மாவை வணங்கி, உயர்ந்த விருந்தோம்பலைப் பெற்று மன்னன் அமர்ந்தான். இங்கே வரிசையைக் கவனிக்க வேண்டும் — தேவர்கள் முதலில் முனிவரைப் பூஜிக்கிறார்கள், பிறகு ராமன்; தேவர்கள் சென்ற பின்பே ராமன் விமானத்திலிருந்து இறங்குகிறான், அதனால் முனிவரோடு அவனுக்குத் தனிமையான உரையாடல் சாத்தியமாகிறது. ‘வேறுபாடின்றி’ என்ற சொல் அகஸ்தியரின் சமநோக்கைக் குறிக்கிறது. புஷ்பகத்தின் பயன்பாடும் இங்கே நினைவுகூரத்தக்கது — ராமனின் ஆணையால் அந்த விமானம் மீண்டும் வந்தது என்று முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டது. அகஸ்தியர் தண்டகாரண்யத்தில் ராமனுக்கு முன்பே அறிமுகமானவர் — வனவாசக் காலத்தில் அவர் ராமனுக்குத் தெய்வீக ஆயுதங்களை வழங்கியிருந்தார். ஆகவே இந்தச் சந்திப்பு மீண்டும் இணைவது போன்றது. முனிவர் ஒளியால் சுடர்வது நெருப்பின் உவமையால் வர்ணிக்கப்படுகிறது; அதனால் அவர் தவத்தின் மகிமை வெளிப்படுகிறது. ராமன் அரசனாக இருந்தும் முதலில் முனிவரை வணங்குகிறான் — இதுவே நல்லொழுக்க முறை. விருந்தோம்பலின் உயர்வு முனிவரின் அன்பைக் காட்டுகிறது. தேவர்களின் விமானங்கள் மிக விசாலமானவை, ராமனுக்கோ புஷ்பகம் ஒன்றுதான் — இருப்பினும் அவன் அவர்களுக்கு முன்னால் அல்ல, பின்னால் செல்கிறான்; இதுவும் பணிவின் அடையாளம்.

பேரொளியும் பெருந்தவமும் உடைய கும்பயோனி அவனிடம் சொன்னார் — ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, உனக்கு நல்வரவு; ராகவா, நல்லூழால் நீ வந்தாய். பல உயர்ந்த குணங்களால் நீ என்னால் மிகவும் மதிக்கப்படுகிறாய்; அரசே, நீ பூஜிக்கத்தக்க விருந்தினன், என் இதயத்தில் வீற்றிருப்பவன். நீ சூத்திரனைக் கொன்று வந்திருக்கிறாய் என்றும், அறநெறிப்படி அந்தணரின் மகனை உயிர்ப்பித்தாய் என்றும் தேவர்கள் சொல்கிறார்கள். இன்றிரவு என் அருகில் தங்கியிரு; காலையில் புஷ்பகத்தில் நீ நகருக்குச் செல்லலாம். நீயே திருவுடைய நாராயணன், உன்னிடமே அனைத்தும் நிலைபெற்றுள்ளன; நீ எல்லாத் தேவர்களுக்கும் தலைவன், நீ என்றுமுள்ள புருஷன்.’ பிறகு அவர் ஒரு தெய்வீக அணிகலனைக் காட்டிச் சொன்னார் — ‘சௌம்யனே, இது விசுவகர்மாவால் செய்யப்பட்ட, தெய்வீக வடிவுடைய, தன் ஒளியால் சுடர்விடும் தெய்வீக அணிகலன். காகுத்ஸ்தா, இதை ஏற்றுக்கொண்டு எனக்கு மகிழ்ச்சி அளி; கொடுக்கப்பட்டதை மீண்டும் தானம் செய்வதில் மிகப் பெரிய பலன் உண்டு என்று சொல்லப்படுகிறது. பெரும் பலன்களையும் தாங்க நீ வல்லவன்; இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களையும் கரைசேர்க்க நீ ஆற்றல் உடையவன். ஆகவே அதை முறைப்படி உனக்கு அளிக்கிறேன்; மன்னா, ஏற்றுக்கொள்.’ முனிவரின் சொல்லில் இரண்டு பகுதிகள் — துதியும் தானமும். ‘கொடுக்கப்பட்டதை மீண்டும் தானம் செய்வதில்’ என்ற சொல்லால் இந்த அணிகலனும் அகஸ்தியருக்கு யாரோ கொடுத்தது என்று சுட்டப்படுகிறது; அதன் கதை அடுத்த சர்க்கத்தில் சொல்லப்படும். ‘நீயே நாராயணன்’ என்ற சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இது வல்கேட் பாடத்தின் பக்தி மேலோங்கிய பகுதி. முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதியில் ‘அதோவாச மஹாத்மானம் இக்ஷ்வாகூணாம் மஹாரத:’ (பிறகு இக்ஷ்வாகுக்களின் மகாரதன் அந்த மகாத்மாவிடம் சொன்னான்) என்று ராமனின் மறுமொழி தொடங்குகிறது. அகஸ்தியர் ராமனை வெறும் விருந்தினனாகக் கருதவில்லை, இதயத்தில் வீற்றிருக்கும் தெய்வமாகக் கருதுகிறார். சூத்திர வதச் செய்தியைத் தேவர்களே அவருக்குத் தெரிவித்தனர்; ஆகவே அவர் ராமனின் செயலைப் புகழ்கிறார். இரவு தங்கும்படி அழைப்பது அன்பின் அடையாளம்; காலையில் செல்ல அனுமதிப்பது நகர மக்களை நினைவில் கொண்டதால். அணிகலனின் வர்ணனை மூன்று வகை — விசுவகர்மாவால் செய்யப்பட்டது, தெய்வீக வடிவுடையது, தன் ஒளியால் சுடர்வது. முனிவர் தானத்தின் காரணத்தையும் சொல்கிறார் — நீயே கரைசேர்க்க வல்லவன், ஆகவே உனக்குக் கொடுப்பது பெரும் பலன் தரும். கரைசேர்த்தல் என்பதன் பொருள், அணிகலனை முதலில் கொடுத்தவரின் கதை சொல்லப்படும்போது பின்னர் தெளிவாகும்.

அறிவாளிகளுள் சிறந்த ராமன் க்ஷத்திரிய தர்மத்தை நினைவுகூர்ந்து சொன்னான் — ‘பகவானே, தானம் பெறுவது அந்தணருக்கு இழிவானதல்ல; அந்தணரே, க்ஷத்திரியன் அதை எப்படிப் பெறலாம்? அந்தணர்களுள் இந்திரன் போன்றவரே, க்ஷத்திரியர்கள் தானம் பெறுவது மிகவும் இழிவானது, அதிலும் அந்தணர் கொடுப்பதை. அது எப்படிப் பொருந்தும் என்று நீங்கள் சொல்ல வேண்டும்.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் அந்தப் பெருமுனிவர் மறுமொழி கூறினார். ராமனின் மறுப்பு சாஸ்திர அடிப்படையிலானது — வர்ண தர்மத்தில் தானம் பெறுவது அந்தணரின் பிழைப்பு; க்ஷத்திரியனுக்கோ கொடுப்பதே தர்மம், பெறுவது அல்ல. இதே சர்க்கத்தில் சூத்திரன் வர்ண தர்மத்தை மீறியது தண்டிக்கப்பட்டது; ஆகவே ராமன் தானும் வர்ண தர்மத்தை மீற விரும்பவில்லை என்பது பொருத்தமாக அமைகிறது. இந்தச் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. முனிவரின் அன்பையும் ராமன் தர்மத்தின் தராசில் நிறுத்துப் பார்க்கிறான் — இது அவனுடைய விவேகம்.

அகஸ்தியர் சொன்னார் — ‘ராமா, முன்பு பிரம்மமயமான கிருத யுகத்தில் மக்கள் அனைவரும் அரசன் இல்லாதவர்களாக இருந்தனர்; தேவர்களுக்கு மட்டும் சதக்ரதுவான இந்திரன் அரசனாக இருந்தான். அந்த மக்கள் அரசனை வேண்டி தேவதேவனான பிரம்மனிடம் ஓடிச் சென்றனர் — “தேவனே, தேவர்களுக்குச் சதக்ரதுவை அரசனாக நீ நியமித்தாய்; உலகத் தலைவனே, எங்களுக்கும் மனிதருள் சிறந்த ஓர் அரசனைத் தா; அவனுக்குப் பூஜை செய்து, பாவம் நீங்கியவர்களாக நாங்கள் வாழ்வோம். அரசன் இல்லாமல் நாங்கள் வாழமாட்டோம்; இதுவே எங்கள் உறுதியான முடிவு.” பிறகு தேவர்களுள் சிறந்த பிரம்மன் இந்திரனோடு கூடிய லோகபாலர்களை அழைத்து, “உங்கள் ஒளியின் பங்குகளைக் கொடுங்கள்” என்றான். உடனே லோகபாலர்கள் அனைவரும் தங்கள் ஒளியின் பங்குகளைக் கொடுத்தனர். பிறகு பிரம்மன் தும்மினான்; அதிலிருந்து க்ஷுபன் என்ற அரசன் பிறந்தான்; அவனை லோகபாலர்களின் சம பங்குகளோடு பிரம்மன் இணைத்து, அந்த மக்களுக்குத் தலைவனாக அளித்தான். அங்கே இந்திரனின் பங்கால் அரசன் பூமியை ஆணையிட்டு ஆண்டான்; வருணனின் பங்கால் மக்களின் உடலை வளர்த்தான்; குபேரனின் பங்கால் செல்வத்தலைவனின் ஒளியை (செல்வத்தை) வழங்கினான்; யமனின் பங்கால் மக்களை நெறிப்படுத்தினான். மனிதருள் சிறந்தவனே, ரகுநந்தனா, அந்த இந்திரப் பங்கின் உரிமையால் என்னைக் கரைசேர்ப்பதற்காக நீ இதை ஏற்றுக்கொள்.’ கருத்து இதுவே — அரசன் வெறும் க்ஷத்திரியன் அல்லன், தேவர்களின் அம்சத்திலிருந்து தோன்றியவன்; இந்திரனைப் போல யாகப் பங்குகளையும் தானங்களையும் பெறத் தகுதியுடையவன். ‘அக்ஷுபத்’ என்பது தும்மியது — பிரம்மனின் தும்மலிலிருந்து க்ஷுபன் பிறந்தான்; இந்தி உரையும் ‘தும்மல் வந்தது’ என்றே சொல்கிறது. இந்தக் கதைப்பகுதி முழுவதும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இந்தக் கதையின் நோக்கம் அரசுரிமையின் தெய்வீக வேரை நிறுவுவது. மக்களே அரசனை வேண்டுகிறார்கள்; ஏனெனில் அரசன் இல்லாமல் தர்மத்தைக் காக்க முடியாது, அரசனில்லாத உலகில் பாவம் பெருகும். பிரம்மன் ஒவ்வொரு லோகபாலரின் ஒளியிலிருந்தும் ஒரு பங்கை எடுத்து அரசனை உருவாக்குகிறான் — இந்திரனிடமிருந்து ஆணையிடும் ஆற்றல், வருணனிடமிருந்து வளர்க்கும் ஆற்றல், குபேரனிடமிருந்து செல்வ ஆற்றல், யமனிடமிருந்து தண்டிக்கும் ஆற்றல். இவ்வாறு அரசனின் நான்கு செயல்களும் நான்கு லோகபாலர்களின் குணங்களோடு தொடர்புடையவை. அகஸ்தியர் இந்த வாதத்தின் முடிவை ராமனுக்குப் பொருத்துகிறார் — இந்திரனின் அம்சம் உடைய அரசன் இந்திரனைப் போலத் தானம் பெறத் தகுதியுடையவன்; அதனால் க்ஷத்திரிய தர்மம் மீறப்படுவதில்லை. மேலும் முனிவர் தாம் கரைசேர்வதையும் விரும்புகிறார் — தமக்குக் கொடுக்கப்பட்ட அணிகலனை மீண்டும் தானம் செய்வதால் அதன் பலன் முழுமை பெறும். இவ்வாறு ராமனின் ஐயம் முனிவரின் வற்புறுத்தலால் மட்டுமன்றி சாஸ்திரத்தாலேயே நீக்கப்படுகிறது. மனுஸ்மிருதியிலும் அரசன் லோகபாலர்களின் அம்சம் என்று வர்ணிக்கப்பட்டுள்ளது என்பது பிரசித்தம். ‘அங்கே இந்திரப் பங்கால், மனிதருள் சிறந்தவனே’ என்ற சொற்களால் முனிவர் கதையை இப்போதைய விஷயத்தோடு இணைக்கிறார்.

பிறகு ராமன் அந்த மகாத்மாவான முனிவரிடமிருந்து சூரியனைப் போலச் சுடர்விடும், பல வண்ணமுடைய அந்தத் தெய்வீக அணிகலனை ஏற்றுக்கொண்டான். அந்த உயர்ந்த அணிகலனை ஏற்றுக்கொண்டபின் ராமன் சுடர்விடும் அதன் தோற்றத்தைப் பற்றிக் கேட்கத் தொடங்கினான் — ‘இது மிக அற்புதமானது, தெய்வீகமானது, அழகிய வடிவுடையது, வியப்பூட்டுவது; இது உங்களுக்கு எப்படிக் கிடைத்தது, எங்கிருந்து கிடைத்தது, அல்லது யாரால் கொண்டுவரப்பட்டது? பெரும்புகழ் உடைய அந்தணரே, ஆர்வத்தால் உங்களைக் கேட்கிறேன்; நீங்கள் பல அதிசயங்களின் மேலான கருவூலம் அல்லவா.’ காகுத்ஸ்தன் இவ்வாறு சொன்னதும் முனிவர் சொன்னார் — ‘ராமா, முன்பு திரேதா யுகத்தில் நடந்தபடியே கேள்.’ கடைசிச் சுலோகம் ஒரே பாதியில் அமைந்துள்ளது; கதையின் தொடக்கம் அடுத்த சர்க்கத்தில் வருகிறது. ராமனின் ஆர்வம் அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் ஸ்வேத மன்னனின் கதையைத் தொடங்கிவைக்கிறது. ‘அதிசயங்களின் கருவூலம்’ என்ற அடைமொழி முனிவரின் அனுபவ விரிவைக் குறிக்கிறது. அணிகலனின் ஒளி சூரியனோடு ஒப்பிடப்படுகிறது; அது அதன் தெய்வீகத் தோற்றத்தைச் சுட்டுகிறது. முனிவரின் மறுமொழியால் நிறைவுற்ற ராமன் இப்போது தயக்கமின்றித் தானத்தை ஏற்கிறான். ஏற்றுக்கொண்ட பின்புதான் வினா எழுகிறது — இப்படிப்பட்ட அற்புதப் பொருள் காட்டில் வாழும் ஒரு தவசியின் கைக்கு எப்படி வந்தது? இவ்வாறு சர்க்கத்தின் முடிவில் ஒரு புதிய கதையின் கதவு திறக்கப்படுகிறது. ராமனின் வினா மூவகை — எப்படிக் கிடைத்தது, எங்கிருந்து, யாரால் கொண்டுவரப்பட்டது.

ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಾಪಸನು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನೇ, ಸಶರೀರನಾಗಿಯೇ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಶಂಬೂಕನೆಂಬ ಶೂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ಅವನ ಸತ್ಯವಚನವೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ — ಅವನು ವಂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂದ್ರನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ರಾಘವನು ಒರೆಯಿಂದ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಭಾಷತಃ’ (ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದದಿಂದ ವಧೆಯ ಕ್ಷಿಪ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಬಾಲಕನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅಧರ್ಮ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದರ ನಿವಾರಣೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾತಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸೂತಃ’. ಶಂಬೂಕನ ದೇಹ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದೆ, ಅವನ ತಪಸ್ಸೂ ವಿಪರೀತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಾದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಕವಿ ಮರೆತಿಲ್ಲ; ಅದು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಶೂದ್ರನು ಹತನಾದಾಗ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ದಿವ್ಯವಾದ, ಅತಿ ಸುಗಂಧಿತ ಹೂಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು; ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದುರಿದವು. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ದೇವನೇ, ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಈ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅರಿಂದಮನೇ, ನೀನು ಬಯಸುವ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಘುನಂದನನೇ, ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಶೂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗಭಾಗಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ದೇವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವದ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಾರಾಯಣನೆಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವರದ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಮುಂದಿನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಂತೋಷದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆ, ಹಿಂದೆ ರಾವಣವಧೆಯಲ್ಲೂ ಕಂಡಂತೆ. ‘ಸುರಕಾರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಕಾರ್ಯ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನು ಬದುಕಲಿ; ಇದನ್ನೇ ನನಗೆ ಪರಮ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವಾಗಿ ಕೊಡಿರಿ. ನನ್ನ ಅಪಚಾರದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪುತ್ರನಾದ ಬಾಲಕನು ಕಾಲ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ಕಾಲನಿಂದ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನನ್ನನ್ನು ಸುಳ್ಳುಗಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು. ‘ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಅಪಚಾರವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜೆಯ ದುಃಖದ ಹೊಣೆ ರಾಜನದೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ. ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಕಾಪಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವರದ ಅವಕಾಶದಲ್ಲೂ ಅವನು ಪರಹಿತವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನಲ್ಲ — ಇದು ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಏಕಪುತ್ರಕಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ತಂದೆಯ ದುಃಖದ ಭಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನಿರಿಸಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನೃತಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಥ’ (ನನ್ನನ್ನು ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿಸಬಾರದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು; ಆ ಬಾಲಕನು ಇದೇ ದಿನ ಮತ್ತೆ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಈ ಶೂದ್ರನು ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಅದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕನು ಜೀವದೊಡನೆ ಕೂಡಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಕಾಲಿಕತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — ‘ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾವು ಹೊರಡುತ್ತೇವೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ದೀಕ್ಷೆ ಮುಗಿದಿದೆ; ಜಲಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷ ಕಳೆದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ನೀನೂ ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಾ.’ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಜಲಶಯನ ತಪಸ್ಸು ಈ ಆಹ್ವಾನದ ನಿಮಿತ್ತ; ಹೀಗೆ ಕಥೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚುಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗಲೋಪದೊಡನೆ ‘ಪ್ರತ್ಯೂಚೂ ರಾಘವಮ್’ ಎಂದು ಸಂಧಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ನೀಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಂಧುಭಿಃ ಸಮೇತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ದುಃಖವೂ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಋಷಿಸತ್ಕಾರದ ಕಡೆಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸಮಾಪ್ತಿ ಉತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ ಯುಕ್ತವಾದುದು. ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಮುನಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ‘ನರರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ದೇವತೆಗಳ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ರಘುನಂದನನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು; ರಾಮನೂ ಬೇಗನೆ ಕುಂಭಯೋನಿಯ (ಅಗಸ್ತ್ಯನ) ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಆಗಮಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ಇಳಿದು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪರಮ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ನರಾಧಿಪನು ಕುಳಿತನು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲು ಮುನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ರಾಮ; ದೇವತೆಗಳು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ರಾಮನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುನಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಏಕಾಂತಸಂವಾದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಶೇಷತಃ’ (ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಪಯೋಗವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಬೇಕು — ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಆ ವಿಮಾನ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಪರಿಚಿತ — ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಮಾಗಮ ಪುನರ್ಮಿಲನದಂತಿದೆ. ಮುನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಜ್ವಲನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಮತ್ವ ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಮಾನಗಳು ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದುವು, ರಾಮನದು ಒಂದೇ ಪುಷ್ಪಕ — ಆದರೂ ಅವನು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಲ್ಲ; ಇದೂ ವಿನಯದ ಸೂಚನೆ.

ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಕುಂಭಯೋನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ರಾಘವ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಬಂದಿರುವೆ. ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಮಾನ್ಯನು; ರಾಜನೇ, ನೀನು ಪೂಜನೀಯ ಅತಿಥಿ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವನು. ನೀನು ಶೂದ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಂದಿರುವೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗನು ಬದುಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇರು; ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ನೀನೇ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ನಾರಾಯಣ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ; ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಭು, ನೀನು ಸನಾತನ ಪುರುಷ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯಾಭರಣ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡು; ದಾನವಾಗಿ ಪಡೆದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲವಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮಹತ್ತಾದ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಹೊರಲು ನೀನು ಶಕ್ತ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಲು ಸಮರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನರಾಧಿಪನೇ, ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು — ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ದಾನ. ‘ದತ್ತಸ್ಯ ಪುನರ್ದಾನೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಭರಣವನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೂ ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು. ‘ತ್ವಂ ಹಿ ನಾರಾಯಣಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಭಾಗ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅಥೋವಾಚ ಮಹಾತ್ಮಾನಮ್ ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಂ ಮಹಾರಥಃ’ ಎಂದು ರಾಮನ ಉತ್ತರದ ಆರಂಭ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಅತಿಥಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂದ್ರವಧೆಯ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಇರಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದು ಪ್ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದು ನಗರದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ಮರಣೆ. ಆಭರಣದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವುದು. ಮುನಿಯು ದಾನದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉದ್ಧರಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುದು ಮಹಾಫಲದಾಯಕ. ಉದ್ಧರಿಸುವುದರ ಅರ್ಥ ಮುಂದೆ ಆಭರಣದ ಹಿಂದಿನ ದಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.

ಮತಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿಂದ್ಯವಲ್ಲ; ವಿಪ್ರರೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು? ವಿಪ್ರೇಂದ್ರರೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ದಾನಸ್ವೀಕಾರ ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದ್ಯ, ಅದರಲ್ಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೊಟ್ಟುದು. ಅದು ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾನ್ ಋಷಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ವರ್ಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾನಸ್ವೀಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೃತ್ತಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾದರೋ ದಾನಮಾಡುವುದೇ ಧರ್ಮ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಇದೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರನ ವರ್ಣಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮ ದಂಡಿತವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೂ ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಂಗತವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮುನಿಯ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವಿವೇಕ.

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾದ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ರಾಜನಿಲ್ಲದವರಾಗಿದ್ದರು; ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ) ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜನಿಗಾಗಿ ದೇವದೇವೇಶನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು — “ದೇವ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀನು ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದೆ; ಲೋಕೇಶನೇ, ನಮಗೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನನ್ನು ಕೊಡು; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ನಾವು ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಬಾಳುವೆವು. ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ನಮ್ಮ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ.” ಆಗ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಕರೆದು “ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಡಿರಿ” ಎಂದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರೂ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೀನಿದನು; ಅದರಿಂದ ಕ್ಷುಪನೆಂಬ ರಾಜನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ಲೋಕಪಾಲರ ಸಮಾನ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಸಿ, ಆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಭಾಗದಿಂದ ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು, ವರುಣನ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ದೇಹವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು, ಕುಬೇರನ ಭಾಗದಿಂದ ಧನಪತಿಯ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು, ಯಮನ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಶಾಸಿಸಿದನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ಆ ಇಂದ್ರಭಾಗದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಜನು ಕೇವಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಲ್ಲ, ದೇವಾಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನು ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳನ್ನೂ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅರ್ಹ. ‘ಅಕ್ಷುಪತ್’ ಎಂದರೆ ಸೀನುವುದು — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೀನಿನಿಂದ ಕ್ಷುಪನ ಜನನ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಸೀನು ಬಂದಿತು’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಕಥಾಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ ರಾಜತ್ವದ ದಿವ್ಯಮೂಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು. ಪ್ರಜೆಗಳು ತಾವೇ ರಾಜನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅರಾಜಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಲೋಕಪಾಲನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಜನನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಶಕ್ತಿ, ವರುಣನಿಂದ ಪೋಷಣಶಕ್ತಿ, ಕುಬೇರನಿಂದ ಧನಶಕ್ತಿ, ಯಮನಿಂದ ದಂಡಶಕ್ತಿ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಗಳು ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಈ ತರ್ಕದ ಫಲವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯ, ಅದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಪಡೆದ ಆಭರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದರ ಫಲ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಶಂಕೆ ಮುನಿಯ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ನಿವಾರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲೂ ರಾಜನ ಲೋಕಪಾಲಾಂಶತ್ವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ತತ್ರ ಐಂದ್ರೇಣ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾಗೇನ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮುನಿಯು ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಯ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ದಿವ್ಯಾಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಉತ್ತಮ ಆಭರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಹೊಳೆಯುವ ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿತು ಎಂದು ರಾಮನು ಕೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತವಾದುದು, ದಿವ್ಯವಾದುದು, ಅದ್ಭುತ ರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಇದು ನಿಮಗೆ ಹೇಗೆ ದೊರೆಯಿತು, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಯಾರು ತಂದರು? ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನೀವು ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳ ಪರಮನಿಧಿ.’ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಕೇಳು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕಥೆಯ ಆರಂಭ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ರಾಮನ ಕುತೂಹಲ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳ ನಿಧಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುನಿಯ ಅನುಭವದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಭರಣದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಅದರ ದಿವ್ಯ ಉಗಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯ ಉತ್ತರದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಮನು ಈಗ ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ವಸ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಾಪಸನ ಕೈಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು? ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಹೇಗೆ ದೊರೆಯಿತು, ಎಲ್ಲಿಂದ, ಯಾರು ತಂದರು.

അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം കേട്ട്, തലകീഴായി തൂങ്ങിക്കിടന്ന ആ തപസ്വി അതേ നിലയിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ശൂദ്രജാതിയിൽ ജനിച്ചവനാണ്, ഉഗ്രമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. മഹായശസ്വിയായ രാമാ, ശരീരത്തോടുകൂടിത്തന്നെ ദേവത്വം നേടാനാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ദേവലോകം ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽപ്പോലും ഞാൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല; കാകുത്സ്ഥാ, എന്നെ ശംബൂകൻ എന്ന ശൂദ്രനായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ അവന്റെ സത്യവചനമാണ് കഥയുടെ മർമസ്ഥാനം — അവൻ വഞ്ചിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം ജാതി വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശൂദ്രന്റെ വാക്കു മുഴുമിക്കുംമുമ്പേ രാഘവൻ ഉറയിൽനിന്ന് അതിമനോഹരമായി തിളങ്ങുന്ന നിർമലമായ വാൾ ഊരി അവന്റെ ശിരസ്സു ഛേദിച്ചു. ‘ഭാഷതഃ’ (സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ) എന്ന വർത്തമാനകാലപദം വധത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണബാലന്റെ മരണത്തിനു കാരണം അധർമമാണെന്ന് നാരദൻ മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിന്റെ നിവാരണമാണ് ഇവിടെ രാമന്റെ കർമം എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രജാതഃ’ എന്നാണു പാഠം, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പ്രസൂതഃ’. ശംബൂകന്റെ ദേഹം തലകീഴായി തൂങ്ങുന്നു, അവന്റെ തപസ്സും വിപരീതമാണ് എന്നു കവി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. രാമൻ അവനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, ദീർഘമായി വാദിക്കുന്നുമില്ല; രാജധർമപാലനത്തിനായി കർമം മാത്രം ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ സത്യവാദിത്വവും കവി മറന്നിട്ടില്ല; അതു വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ കരുണയും ഉണർത്തുന്നു.

ആ ശൂദ്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടി, അഗ്നിയെ മുൻനിർത്തി ദേവന്മാർ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും കാകുത്സ്ഥനെ പ്രശംസിച്ചു. ദിവ്യവും നറുമണമുള്ളതുമായ പൂക്കളുടെ വലിയ മഴ പെയ്തു; കാറ്റു ചൊരിഞ്ഞ പൂക്കൾ എല്ലായിടത്തും വീണു. അത്യന്തം പ്രീതരായ ദേവന്മാർ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, മഹാമതേ, ദേവന്മാരുടെ ഈ കാര്യം അങ്ങ് നന്നായി നിർവഹിച്ചു. സൗമ്യാ, അരിന്ദമാ, അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം സ്വീകരിച്ചാലും. രഘുനന്ദനാ, അങ്ങു കാരണമാണ് ഈ ശൂദ്രൻ സ്വർഗത്തിന് അവകാശിയാകാതിരുന്നത്.’ ദേവന്മാർ രാമനെ ‘ദേവാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യത്വത്തിന്റെ സൂചന ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു; മുന്നോട്ട് അഗസ്ത്യൻ അദ്ദേഹത്തെ നാരായണൻ എന്നു വ്യക്തമായി പറയും. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് ദേവന്മാരുടെ സ്തുതി വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നത്. വരത്തിന്റെ വാഗ്ദാനം അടുത്ത അപേക്ഷയ്ക്കു പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നു; അതിൽ രാമൻ തനിക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല. പുഷ്പവൃഷ്ടി ദേവന്മാരുടെ സന്തോഷത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നമാണ്, മുമ്പ് രാവണവധത്തിലും കണ്ടതുപോലെ. ‘സുരകാര്യം’ (ദേവന്മാരുടെ കാര്യം) എന്ന പദത്താൽ ഈ കർമം ലോകഹിതത്തിനുള്ളതാണെന്നു ദേവന്മാർ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ കീർത്തി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പരക്കുന്നു.

ദേവന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ കൈകൂപ്പി സഹസ്രാക്ഷനായ പുരന്ദരനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാർ എന്നിൽ പ്രസന്നരാണെങ്കിൽ ആ ബ്രാഹ്മണപുത്രൻ ജീവിക്കട്ടെ; ഇതുതന്നെയാണ് ഞാൻ ഏറ്റവും ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം, അതു നൽകിയാലും. എന്റെ വീഴ്ചയാലാണ് ബ്രാഹ്മണന്റെ ആ ഏകപുത്രനായ ബാലൻ കാലമെത്താതെ കാലത്താൽ യമലോകത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടത്. അവനെ ജീവിപ്പിക്കുക, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം; എന്നെ അസത്യവാദിയാക്കരുത്. ‘നിന്റെ മകനെ ഞാൻ ജീവിപ്പിക്കും’ എന്നു ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനു വാക്കു കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്.’ രാജ്യത്തിലെ വീഴ്ചയെ രാമൻ തന്റേതായിത്തന്നെ കരുതുന്നു — പ്രജയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം രാജാവിനുതന്നെ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമബുദ്ധി. സ്വന്തം പ്രതിജ്ഞയുടെ സത്യവും കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വരം ലഭിക്കുന്ന അവസരത്തിലും അദ്ദേഹം പരഹിതം മാത്രമേ ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ, സ്വസുഖമല്ല — ഇതു രാമന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഏകപുത്രകഃ’ (ഏകപുത്രൻ) എന്ന പദം പിതാവിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഭാരം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മരിച്ച പുത്രനെ രാജദ്വാരത്തിൽ കിടത്തി ബ്രാഹ്മണൻ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നുവെന്ന് മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അദ്ദേഹത്തിനു നൽകിയ പ്രതിജ്ഞ ഇവിടെ നിറവേറുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജാവ് പ്രജകളോട് പിതാവിനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു എന്ന സന്ദേശം വ്യക്തമാകുന്നു. ‘നാനൃതം കർതുമർഹഥ’ (എന്നെ അസത്യവാദിയാക്കരുത്) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ സത്യനിഷ്ഠ പ്രകാശിക്കുന്നു.

രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രീതരായ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്നേഹത്തോടെ രാഘവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, സമാധാനിക്കുക; ആ ബാലൻ ഇന്നുതന്നെ വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിച്ച് ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഏതു മുഹൂർത്തത്തിലാണോ ഈ ശൂദ്രൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്, ആ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ആ ബാലൻ ജീവനോടു ചേർന്നു.’ ഇവിടെ കാരണത്തിന്റെയും കാര്യത്തിന്റെയും സമകാലത കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അധർമത്തിന്റെ നാശവും ധർമത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനവും ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ. പിന്നെ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: ‘സ്വസ്തി, നിനക്കു മംഗളം; നരശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങൾ പോകട്ടെ. അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമം കാണാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതിമഹാദ്യുതിയായ ആ ബ്രഹ്മർഷിയുടെ ദീക്ഷ സമാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ജലശയ്യയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പന്ത്രണ്ടാം വർഷം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുനിയെ അഭിനന്ദിക്കാൻ ഞങ്ങൾ പോകുന്നു; അങ്ങും ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠനെ കാണാൻ പോവുക.’ അഗസ്ത്യന്റെ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ ജലശയനതപസ്സാണ് ഈ ക്ഷണത്തിനു നിമിത്തം; ഇങ്ങനെ കഥ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽനിന്ന് അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ദേവന്മാരുടെ വാക്കിനാൽ രാമന്റെ ചിന്ത നീങ്ങുന്നു, മനസ്സു ശാന്തമാകുന്നു. ‘ബന്ധുഭിഃ സമേതഃ’ (ബന്ധുക്കളോടു ചേർന്ന്) എന്ന പദം അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ സ്വയം അഗസ്ത്യന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു, രാമനെയും കൂടെ പോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ കഥ ധർമരക്ഷണത്തിൽനിന്ന് ഋഷിസത്കാരത്തിലേക്കു സ്വാഭാവികമായി കടക്കുന്നു. ബ്രഹ്മർഷിയുടെ ദീക്ഷാസമാപ്തി ഉത്സവത്തിന്റെ അവസരമാണ്; അതിനാൽ ദേവന്മാരുടെ ആഗമനം ഉചിതം. രാമന്റെയും അവിടേക്കുള്ള യാത്ര മുനിയുടെ ആശീർവാദം സ്വീകരിക്കാനാണ്. ‘നരർഷഭ’ (നരശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധന ദേവന്മാരുടെ ആദരം കാണിക്കുന്നു.

ദേവന്മാരോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ചിട്ട് രഘുനന്ദനൻ സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി. പിന്നെ ആ ദേവന്മാർ അതിവിസ്തൃതമായ വിമാനങ്ങളിൽ യാത്രയായി; രാമനും വേഗം കുംഭയോനിയുടെ (അഗസ്ത്യന്റെ) തപോവനത്തിലേക്ക് അവരെ പിന്തുടർന്നു. എത്തിച്ചേർന്ന ദേവന്മാരെ കണ്ട് തപസ്സുകളുടെ നിധിയും ധർമാത്മാവുമായ അഗസ്ത്യൻ അവരെയെല്ലാം ഭേദമില്ലാതെ പൂജിച്ചു. പൂജ സ്വീകരിച്ച്, മഹാമുനിയെയും പൂജിച്ചശേഷം ആ ദേവന്മാർ സന്തുഷ്ടരായി അനുചരന്മാരോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. അവർ പോയശേഷം കാകുത്സ്ഥൻ പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യനെ നമസ്കരിച്ചു. തേജസ്സിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ച ആ മഹാത്മാവിനെ നമസ്കരിച്ച്, പരമമായ ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച് നരാധിപൻ ഇരുന്നു. ഇവിടത്തെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ദേവന്മാർ ആദ്യം മുനിയെ പൂജിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമൻ; ദേവന്മാർ പോയശേഷം മാത്രമാണ് രാമൻ വിമാനത്തിൽനിന്നിറങ്ങുന്നത്; അതിനാൽ മുനിയുമായി അദ്ദേഹത്തിന് ഏകാന്തസംഭാഷണം സാധ്യമാകുന്നു. ‘അവിശേഷതഃ’ (ഭേദമില്ലാതെ) എന്ന പദം അഗസ്ത്യന്റെ സമദർശിത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ ഉപയോഗവും ഇവിടെ ഓർക്കണം — രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ആ വിമാനം വീണ്ടും വന്നുവെന്ന് മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അഗസ്ത്യൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ രാമന്റെ പൂർവപരിചിതനാണ് — വനവാസകാലത്ത് അദ്ദേഹം രാമനു ദിവ്യായുധങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നു. അതിനാൽ ഈ സമാഗമം ഒരു പുനഃസമാഗമംപോലെയാണ്. മുനിയുടെ തേജോജ്വലനം അഗ്നിയോടുപമിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ മഹിമ വെളിപ്പെടുന്നു. രാജാവായിട്ടും രാമൻ ആദ്യം മുനിയെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ഇതാണു ശിഷ്ടാചാരം. ആതിഥ്യത്തിന്റെ പരമത്വം മുനിയുടെ പ്രീതി കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ വിമാനങ്ങൾ അതിവിസ്തൃതം, രാമന് ഒരു പുഷ്പകം മാത്രം — എങ്കിലും അദ്ദേഹം അവർക്കു മുമ്പിലല്ല, പിന്നാലെയാണു പോകുന്നത്; ഇതും വിനയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.

മഹാതേജസ്വിയും മഹാതപസ്വിയുമായ കുംഭയോനി അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; രാഘവാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ വന്നെത്തി. അനേകം ഉത്തമഗുണങ്ങളാൽ നീ എനിക്ക് ഏറെ ആദരണീയനാണ്; രാജാവേ, നീ പൂജനീയനായ അതിഥിയാണ്, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നവനുമാണ്. ശൂദ്രനെ വധിച്ചിട്ടാണു നീ വരുന്നതെന്നും നീ ധർമമനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്റെ പുത്രനെ ജീവിപ്പിച്ചുവെന്നും ദേവന്മാർ പറയുന്നു. ഇന്നു രാത്രി എന്റെ അടുത്തു താമസിക്കുക; പ്രഭാതത്തിൽ പുഷ്പകത്തിൽ നിനക്കു നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങാം. നീ ശ്രീമാനായ നാരായണൻതന്നെയാണ്, നിന്നിൽ എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; നീ സകലദേവന്മാരുടെയും പ്രഭുവാണ്, നീ സനാതനപുരുഷനാണ്.’ പിന്നെ ഒരു ദിവ്യാഭരണം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇതു വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതും ദിവ്യരൂപമുള്ളതും സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ദിവ്യാഭരണമാണ്. കാകുത്സ്ഥാ, ഇതു സ്വീകരിച്ച് എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുക; ലഭിച്ചതു വീണ്ടും ദാനം ചെയ്യുന്നതിന് അതിമഹത്തായ ഫലമുണ്ടെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. മഹത്തായ ഫലങ്ങൾ വഹിക്കാൻ നീ ശക്തനാണ്, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലും കരകയറ്റാൻ നീ സമർഥനാണ്. അതുകൊണ്ട് വിധിപ്രകാരം ഞാനിതു നൽകും; നരാധിപാ, സ്വീകരിക്കുക.’ മുനിയുടെ വാക്കുകൾക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ — സ്തുതിയും ദാനവും. ‘ദത്തസ്യ പുനർദാനേ’ (ലഭിച്ചതു വീണ്ടും ദാനം ചെയ്യുന്നതിൽ) എന്ന പദം ഈ ആഭരണം അഗസ്ത്യനും ആരോ നൽകിയതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ കഥ അടുത്ത സർഗത്തിൽ പറയപ്പെടും. ‘ത്വം ഹി നാരായണഃ’ (നീ നാരായണൻതന്നെ) എന്ന ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ ഭക്തിപ്രധാനമായ ഭാഗമാണ്. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘അഥോവാച മഹാത്മാനം ഇക്ഷ്വാകൂണാം മഹാരഥഃ’ (പിന്നെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ മഹാരഥൻ ആ മഹാത്മാവിനോടു പറഞ്ഞു) എന്നത് രാമന്റെ മറുപടിയുടെ ആരംഭമാണ്. അഗസ്ത്യൻ രാമനെ വെറും അതിഥിയായല്ല, ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദേവനായിട്ടാണു കാണുന്നത്. ശൂദ്രവധവാർത്ത ദേവന്മാർതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ അറിയിച്ചതാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം രാമന്റെ കർമത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. രാത്രി താമസിക്കാനുള്ള ക്ഷണം പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; പ്രഭാതത്തിൽ മടങ്ങാനുള്ള അനുമതി നഗരത്തിലെ പ്രജകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമയും. ആഭരണത്തിന്റെ വർണന മൂന്നുവിധം — വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചത്, ദിവ്യരൂപമുള്ളത്, സ്വതേജസ്സിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നത്. മുനി ദാനത്തിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു — നീ മാത്രമാണ് കരകയറ്റാൻ സമർഥൻ, അതിനാൽ നിനക്കു നൽകുന്നതു മഹാഫലമാണ്. കരകയറ്റുക എന്നതിന്റെ അർഥം ആഭരണത്തിന്റെ മുൻദാതാവിന്റെ കഥ പറയുമ്പോൾ മുന്നോട്ടു വ്യക്തമാകും.

ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ക്ഷത്രധർമം ഓർത്തുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നതു ബ്രാഹ്മണനു നിന്ദ്യമല്ല; വിപ്രാ, ക്ഷത്രിയൻ അത് എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കും? വിപ്രേന്ദ്രാ, ക്ഷത്രിയർക്കു ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത് ഏറെ നിന്ദ്യമാണ്, വിശേഷിച്ചും ബ്രാഹ്മണൻ നൽകുന്നത്. അത് എങ്ങനെ യുക്തമാകുമെന്ന് അങ്ങു പറഞ്ഞുതരണം.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാനായ ഋഷി മറുപടി പറഞ്ഞു. രാമന്റെ എതിർപ്പ് ശാസ്ത്രീയമാണ് — വർണധർമത്തിൽ ദാനം സ്വീകരിക്കൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ വൃത്തിയാണ്; ക്ഷത്രിയനു ദാനം നൽകലാണു ധർമം, സ്വീകരിക്കലല്ല. ഇതേ സർഗത്തിൽത്തന്നെ ശൂദ്രന്റെ വർണധർമലംഘനം ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാമനും സ്വയം വർണധർമം ലംഘിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല എന്നതിൽ പൊരുത്തമുണ്ട്. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. മുനിയുടെ പ്രീതിയെപ്പോലും രാമൻ ധർമത്തിന്റെ തുലാസിൽ തൂക്കിനോക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകം.

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, പണ്ട് ബ്രഹ്മമയമായ കൃതയുഗത്തിൽ പ്രജകൾക്കെല്ലാം രാജാവില്ലായിരുന്നു; ദേവന്മാരുടെ രാജാവായി ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ പ്രജകൾ രാജാവിനുവേണ്ടി ദേവദേവേശനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു: “ദേവാ, അങ്ങ് ദേവന്മാർക്കു രാജാവായി ശതക്രതുവിനെ സ്ഥാപിച്ചു; ലോകേശാ, ഞങ്ങൾക്കും നരശ്രേഷ്ഠനായ ഒരു രാജാവിനെ നൽകിയാലും; അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് പാപങ്ങൾ നീങ്ങി ഞങ്ങൾ ജീവിക്കട്ടെ. രാജാവില്ലാതെ ഞങ്ങൾ വസിക്കുകയില്ല; ഇതാണു ഞങ്ങളുടെ ഉറച്ച തീരുമാനം.” അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ലോകപാലന്മാരെ വിളിച്ചുവരുത്തി പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളുടെ തേജസ്സിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ നൽകുക.” അപ്പോൾ ലോകപാലന്മാരെല്ലാം തങ്ങളുടെ തേജസ്സിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ നൽകി. പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് തുമ്മി; അതിൽനിന്ന് ക്ഷുപൻ എന്ന രാജാവ് ജനിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തെ ലോകപാലന്മാരുടെ തുല്യാംശങ്ങളോടു ചേർത്തു, ആ പ്രജകളുടെ ഈശ്വരനായി നൽകി. അവിടെ ഇന്ദ്രന്റെ ഭാഗത്താൽ രാജാവ് ഭൂമിയെ ആജ്ഞാപിച്ചു; വരുണന്റെ ഭാഗത്താൽ പ്രജകളുടെ ശരീരം പോഷിപ്പിച്ചു; കുബേരന്റെ ഭാഗത്താൽ ധനാധിപന്റെ പ്രഭ നൽകി; യമന്റെ ഭാഗത്താൽ പ്രജകളെ ശാസിച്ചു. നരശ്രേഷ്ഠനായ രഘുനന്ദനാ, ആ ഇന്ദ്രഭാഗത്താൽ എന്നെ കരകയറ്റാനായി നീ ഇതു സ്വീകരിക്കുക.’ താത്പര്യം — രാജാവ് വെറും ക്ഷത്രിയനല്ല, ദേവാംശത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവനാണ്; ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ യജ്ഞഭാഗങ്ങളും ദാനങ്ങളും സ്വീകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം അർഹനാണ്. ‘അക്ഷുപത്’ എന്നാൽ തുമ്മി — ബ്രഹ്മാവിന്റെ തുമ്മലിൽനിന്നാണു ക്ഷുപന്റെ ജനനം; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘തുമ്മൽ വന്നു’ എന്നുതന്നെ പറയുന്നു. ഈ കഥാഭാഗം മുഴുവനും സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ഈ ആഖ്യാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം രാജത്വത്തിന്റെ ദിവ്യമൂലം സ്ഥാപിക്കുകയാണ്. പ്രജകൾ സ്വയം രാജാവിനെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു, കാരണം രാജാവില്ലാതെ ധർമരക്ഷ സാധ്യമല്ല; രാജാവില്ലാത്ത ലോകത്ത് പാപം വളരുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഓരോ ലോകപാലന്റെയും തേജസ്സിന്റെ അംശമെടുത്ത് രാജാവിനെ നിർമിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനിൽനിന്ന് ആജ്ഞാശക്തി, വരുണനിൽനിന്നു പോഷണശക്തി, കുബേരനിൽനിന്നു ധനശക്തി, യമനിൽനിന്നു ദണ്ഡശക്തി. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ നാലു കർമങ്ങളും നാലു ലോകപാലന്മാരുടെ ഗുണങ്ങളോടു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യൻ ഈ യുക്തിയുടെ ഫലം രാമനിൽ ചേർക്കുന്നു — ഇന്ദ്രാംശമുള്ള രാജാവ് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ദാനം സ്വീകരിക്കാൻ യോഗ്യനാണ്, അതിനാൽ ക്ഷത്രധർമത്തിനു ഭംഗമില്ല. മാത്രമല്ല, മുനി സ്വന്തം ഉദ്ധാരവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ലഭിച്ച ആഭരണം വീണ്ടും ദാനം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ അതിന്റെ ഫലം പൂർണമാകും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ശങ്ക മുനിയുടെ നിർബന്ധത്താൽ മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രത്താൽത്തന്നെ നീക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവ് ലോകപാലാംശമാണെന്നു മനുസ്മൃതിയിലും വർണിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘തത്ര ഐന്ദ്രേണ നരശ്രേഷ്ഠ ഭാഗേന’ (നരശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെ ഇന്ദ്രഭാഗത്താൽ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മുനി ആഖ്യാനത്തെ ഇപ്പോഴത്തെ വിഷയത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു.

അപ്പോൾ രാമൻ ആ മഹാത്മാവായ മുനിയിൽനിന്ന് സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, വിചിത്രമായ ആ ദിവ്യാഭരണം സ്വീകരിച്ചു. ആ ഉത്തമാഭരണം സ്വീകരിച്ചശേഷം, ജ്വലിക്കുന്ന അത് എവിടെനിന്നു വന്നുവെന്നു ചോദിക്കാൻ രാമൻ തുടങ്ങി: ‘അത്യദ്ഭുതവും ദിവ്യവും ദിവ്യരൂപമുള്ളതുമായ ഈ അദ്ഭുതവസ്തു അങ്ങയ്ക്ക് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, എവിടെനിന്ന്, ആരാണ് ഇതു കൊണ്ടുവന്നത്? ബ്രഹ്മൻ, മഹായശസ്വീ, കൗതുകംകൊണ്ടാണു ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത്; അങ്ങ് അനേകം ആശ്ചര്യങ്ങളുടെ പരമനിധിയാണല്ലോ.’ കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മുനി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, പണ്ട് ത്രേതായുഗത്തിൽ സംഭവിച്ചതുപോലെ കേൾക്കുക.’ അവസാനശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമായാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; കഥയുടെ ആരംഭം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. രാമന്റെ കൗതുകമാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ശ്വേതരാജകഥയ്ക്കു തുടക്കമിടുന്നത്. ‘ആശ്ചര്യാണാം നിധിഃ’ (ആശ്ചര്യങ്ങളുടെ നിധി) എന്ന വിശേഷണം മുനിയുടെ അനുഭവവിസ്തൃതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആഭരണത്തിന്റെ ദീപ്തി സൂര്യനോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് അതിന്റെ ദിവ്യമായ ഉദ്ഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുനിയുടെ ഉത്തരത്തിൽ സംതൃപ്തനായ രാമൻ ഇപ്പോൾ ശങ്കയില്ലാതെ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നു. സ്വീകരിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോഴാണ് ചോദ്യം ഉയരുന്നത് — ഇത്ര അദ്ഭുതകരമായ വസ്തു വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഒരു തപസ്വിയുടെ കൈയിൽ എങ്ങനെ വന്നു? ഇങ്ങനെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ പുതിയൊരു കഥയുടെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യം മൂന്നുവിധമാണ് — എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, എവിടെനിന്ന്, ആരു കൊണ്ടുവന്നു.

Hearing the question of Rāma, whose deeds cost him no strain, the ascetic, still hanging head downwards, answered, "I was born of a śūdra womb, and I have undertaken this fierce austerity. I seek to become a god in this very body, O Rāma of great renown. I will not lie, Kākutstha, even in my longing to win the world of the gods. Know me for a śūdra named Śambūka." His truthfulness is the crux of the story: he did not deceive, but told his birth plainly. He had hardly finished speaking when Rāghava drew from its sheath his spotless, gleaming sword and struck off his head; the phrase "even as he was speaking" shows how swift the killing was. Nārada had said in the last sarga that the brahmin boy's death was caused by unrighteousness, and the poet presents Rāma's deed as its remedy. The poet pictures Śambūka's body hanging upside down, as if his austerity too were inverted. Rāma did not revile him or argue at length; he simply acted to uphold a king's duty as he understood it. Yet the poet does not forget Śambūka's truthfulness, and that stirs pity in the reader's heart as well.

When that śūdra was slain, the gods with Indra, led by Agni, praised Kākutstha again and again, crying, "Well done, well done!" A great shower of heavenly, fragrant flowers fell, blossoms loosed by the wind falling on every side, the outward sign of the gods' pleasure, as at Rāvaṇa's death. Well pleased, the gods said to Rāma of true valour, "Lord of great wisdom, you have done well this work of the gods. Choose any boon you desire, gentle one, subduer of foes. Because of you, joy of the Raghus, this śūdra has not won heaven." By calling him "lord", the gods begin to reveal Rāma's divinity, which Agastya will soon state plainly by calling him Nārāyaṇa. By calling the deed a work of the gods they declared it done for the good of the worlds, and Rāma's fame spread through the three worlds. The offer of a boon prepares for his request, in which he asked nothing for himself.

Hearing the gods' words, Rāma of true valour joined his palms and said to thousand-eyed Indra, "If the gods are pleased with me, let the brahmin's son live. Grant me this boon; it is my dearest wish. Through my fault the brahmin's only son, a mere boy, was carried off by Time to Yama's realm before his hour. Bring him back to life, blessings on you all; you should not make me a teller of untruths. I promised the brahmin, 'I will bring your son back to life.'" Rāma counted the fault of the realm as his own, holding, in his sense of dharma, that the king bears the responsibility for his people's grief. He wished also to keep his promise true. Even when offered a boon, he asked only for another's good, not for his own happiness; that is the mark of his character. "Only son" recalls how heavy the father's grief was, the grief of the brahmin who had laid his dead son at the palace gate and wept; now the promise made to him was fulfilled, and the message is plain that a king acts towards his people like a father. "You should not make me a teller of untruths" reveals Rāma's devotion to truth.

Hearing Rāghava's words, the best of the gods answered him with affection. "Be at ease, Kākutstha. This very day the boy has regained his life and is together with his family again. At the very moment this śūdra was struck down, at that same moment the boy was joined again to life." Cause and effect are shown as simultaneous: the destruction of unrighteousness and the restoring of dharma happened in a single instant. With the boy restored to his kinsmen, the parents' grief too was at an end, and Rāma's anxiety left him. "Fare you well, blessings on you," the gods went on. "We are going now, best of men, for we wish to see the hermitage of Agastya. That brahmin seer of great splendour has completed his consecration; twelve years have passed while he lay in the water. So we shall go and greet the sage, Kākutstha, and you too should go and see that best of seers." Agastya's twelve years of austerity lying in water were the reason for this invitation, and so the story moves naturally from the protection of dharma to the honouring of a seer. The end of a brahmin seer's consecration is a festive occasion, so the gods' visit was fitting, and Rāma too would go to receive the sage's blessing.

Promising the gods "So be it," the joy of the Raghus mounted the gold-adorned Puṣpaka. The gods set off in their many spacious chariots, and Rāma swiftly followed them to the penance-grove of the Pot-born sage; though he had only the one chariot, he went behind them, not ahead, a sign of his humility. Seeing the gods arrive, Agastya, the righteous treasury of austerities, honoured them all alike, which shows his even-mindedness. Having received his worship and honoured the great sage in return, the thirty gods went joyfully with their followers back to the vault of heaven. When they had gone, Kākutstha came down from Puṣpaka and saluted Agastya, best of seers. The order is worth noting: the gods honoured the sage first, and Rāma stepped down only after they had left, so that he could speak with the sage alone. Agastya was an old acquaintance from the Daṇḍaka forest, where during the exile he had given Rāma divine weapons, so this meeting was like a reunion. Having saluted that great soul, who seemed to blaze with the fire of his austerity, the king, as was proper, greeting the sage first, received the highest hospitality and sat down.

The Pot-born sage, of great splendour and great austerity, said to him, "Welcome, best of men; how fortunate that you have come, Rāghava. For your many excellent qualities I hold you in high esteem, Rāma. You are a guest to be honoured, O king, and you dwell in my heart. The gods tell me you have come here having slain the śūdra, and that by righteousness you have restored the brahmin's son to life. Spend this night here with me, Rāghava, and at daybreak you shall go back to your city in Puṣpaka. For you are the glorious Nārāyaṇa; everything rests in you. You are lord of all the gods, you are the eternal Person." Then he showed him a heavenly ornament. "And this ornament, gentle one, made by Viśvakarman, divine, of divine form, shining with its own light, accept it, Kākutstha, and do what is dear to me, Rāghava; for to give again what has been given is said to bear great fruit. You are able to bear even great fruits; you can save even the gods with Indra. So I shall bestow it on you with due rites; receive it, lord of men." The sage's speech had two parts, praise and a gift. Agastya regarded Rāma not merely as a guest but as the god who dwelt in his heart. The invitation to stay the night showed his affection, and the leave to go at dawn remembered the city and its people. The ornament was described three ways, made by Viśvakarman, of divine form, shining by its own light, and "giving again what was given" shows that it had itself been given to Agastya by someone, whose story the next sarga tells. The sage also gave the reason for his gift: Rāma alone had the power to deliver, so a gift to him bore great fruit; what that deliverance meant will become clear when the story of the ornament's first giver is told. Then the great chariot-warrior of the Ikṣvākus answered that great soul.

Rāma, best of the wise, mindful of a kṣatriya's duty, said, "Holy one, to receive gifts is blameless for a brahmin; but how can a kṣatriya accept one, brahmin? Accepting gifts is strongly censured for kṣatriyas, lord of brahmins, above all a gift from a brahmin. Please explain to me how it could be right." So addressed by Rāma, the great seer replied. Rāma's objection rested on the śāstras: by the duties of the classes, receiving gifts is a brahmin's livelihood, while a kṣatriya's dharma is to give, not to take. In this very sarga a breach of class duty had been punished, so it is consistent that Rāma did not wish to breach his own. He weighed even the sage's affection on the scales of dharma, and that was his discernment.

"Long ago, Rāma," said Agastya, "in the Kṛta age, when all was pervaded by Brahman, men had no king, though Śatakratu, Indra, was king of the gods. The people ran to Brahmā, lord of the gods of gods, seeking a king. 'O god,' they said, 'you set up Śatakratu as king of the gods; give us too, lord of the worlds, a king, a bull among men, to whom we may offer honour and so live with our sins shaken off. We will not live without a king; that is our firm resolve.' Then Brahmā, best of gods, summoned the guardians of the world with Indra and said to them all, 'Give portions of your splendour.' And all the world-guardians gave portions of their own splendour. Then Brahmā sneezed, kṣut, and from that sneeze a king named Kṣupa was born. Brahmā endowed him with equal shares of the world-guardians and gave him to the people as their king and lord. By Indra's share that king ruled the earth; by Varuṇa's share he nourished his people's bodies; by Kubera's share he gave them the lustre of the lord of wealth; and by Yama's share he chastised them. By that share of Indra's, best of men, joy of the Raghus, accept this, blessings on you, for my deliverance, my lord." The meaning is that a king is not merely a kṣatriya but born of divine portions; like Indra, he may rightly receive shares of sacrifice and gifts. The purpose of the tale is to show the divine origin of kingship. The people themselves asked for a king, because without a king dharma cannot be protected and in a kingless world sin grows. Brahmā made the king from a portion of each world-guardian's splendour: from Indra the power to command, from Varuṇa the power to nourish, from Kubera wealth, from Yama the power to punish, so that a king's four functions are tied to the qualities of the four guardians, as the law-books too are known to say. Agastya applied this reasoning to Rāma: a king who bears Indra's portion may accept a gift as Indra does, without breaching a kṣatriya's duty. And the sage sought his own deliverance too, for by giving the ornament again the merit of its first gift would be fulfilled. So Rāma's doubt was resolved by the śāstras themselves, not merely by the sage's insistence, and with "by that share of Indra" the sage turned the old tale to the matter in hand.

Then Rāma accepted from the great-souled sage that wondrous, divine ornament, blazing like the sun, the likeness pointing to its heavenly origin. Satisfied by the sage's answer, he now accepted the gift without hesitation. And having received that fine ornament, Rāma at once began to ask where the shining thing had come from; how had such a marvel come into the hands of an ascetic living in the forest? "This is most wonderful and divine, of marvellous form," he said. "How did you come by it, holy one? From where, and who brought it? I ask you out of curiosity, brahmin of great fame, for you are the supreme treasury of many wonders." His question had three parts, how it was obtained, from where, and by whom, and calling the sage a treasury of wonders speaks of the breadth of his experience. As Kākutstha spoke, the sage replied, "Listen, Rāma, to what happened long ago, in the Tretā age." The last verse is only half a verse, and the story itself begins in the next sarga; Rāma's curiosity opens the door to the tale of King Śveta told over the next two sargas.