नारदस्य तत् अमृतमयं वाक्यं श्रुत्वा रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे। ‘अमृतमयम्’ इति — नारदस्य वचनं बालस्य पुनर्जीवनस्य आशां ददाति, अतः अमृततुल्यम्। रामस्य हर्षः उपायप्राप्तेः — समस्यायाः कारणं ज्ञातं, निवारणं च सम्भवम्। सः लक्ष्मणम् इदम् अब्रवीत् — हे सौम्य सुव्रत, गच्छ, द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय। बालस्य च तत् शरीरं तैलद्रोण्यां निधापय। परमोदारैः गन्धैः सुसुगन्धिभिः तैलैः च, हे सौम्य, यथा बालः न क्षीयते तथा विधीयताम्। यथा क्लिष्टकर्मणः अस्य बालस्य शरीरं गुप्तं सत् विपत्तिः परिभेदः वा न भवेत्, तथा कुरु। तैलद्रोण्यां शवस्य रक्षणं — अयोध्याकाण्डे दशरथस्य शरीरम् अपि भरतागमनपर्यन्तं तथा एव रक्षितम् आसीत्। रामस्य दूरदृष्टिः — बालस्य पुनर्जीवनाय शरीरं अविकृतं स्थापनीयम्। ब्राह्मणस्य सान्त्वनम् अपि प्रथमं कर्तव्यम्; रामः प्रजायाः मनःक्लेशं न उपेक्षते। लक्ष्मणः सदा इव अत्र अपि रामस्य विश्वस्तः सहायः। ‘क्लिष्टकर्मणः’ इति बालस्य विशेषणं हिन्दीभाष्ये शुभकर्मकारिणः इति व्याख्यातम्।

एवं शुभलक्षणं लक्ष्मणं संदिश्य महायशाः काकुत्स्थः मनसा पुष्पकं दध्यौ — ‘आगच्छ’ इति। पुष्पकं विमानं रावणात् प्राप्तं, कुबेराय प्रत्यर्पितं, पुनः रामस्य सेवायां नियुक्तम् — तत् स्मरणमात्रेण आगच्छति। तस्य इङ्गितं विज्ञाय हेमभूषितः पुष्पकः मुहूर्तेन राघवस्य समीपम् आजगाम। सः प्रणतः भूत्वा अब्रवीत् — हे नराधिप, अयम् अस्मि; हे महाबाहो, तव वश्यः किंकरः समुपस्थितः। पुष्पकस्य चेतनत्वं — सः वदति, प्रणमति — दिव्यवाहनस्य लक्षणम्। पुष्पकस्य रुचिरं भाषितं श्रुत्वा नराधिपः महर्षीन् अभिवाद्य विमानम् अध्यरोहत। धनुः, तूणी, रुचिरप्रभं खड्गं च गृहीत्वा, सौमित्रिभरतौ उभौ नगरे निक्षिप्य सः प्रस्थितः। रामः स्वयं निर्गच्छति — न दूतान् प्रेषयति; प्रजायाः दुःखस्य कारणं स्वयम् अन्विष्यति। नगररक्षणं भरतलक्ष्मणयोः हस्ते न्यस्तम्। सशस्त्रः गमनम् — धर्मरक्षणाय दण्डः अपि आवश्यकः स्यात् इति सूच्यते। पुष्पकस्य वचनं ‘तव वश्यः किंकरः’ इति — दिव्यं वाहनम् अपि धर्मराजस्य सेवायां नम्रम्। महर्षीणाम् अभिवादनं विना रामः न प्रयाति; तेषाम् आशीर्वादः तस्य यात्रायाः मङ्गलम्।

सः ततः ततः विचिन्वन् प्रतीचीं हरितं — पश्चिमां दिशं — प्रायात्। ततः श्रीमान् हिमवता आवृताम् उत्तरां दिशम् अगमत्। तत्र अपि स्वल्पम् अपि दुष्कृतम् अपश्यमानः नराधिपः सर्वां पूर्वां दिशम् अपि अपश्यत्। पुष्पकस्थः महाबाहुः नराधिपः तदा ताम् आदर्शतलनिर्मलां प्रविशुद्धसमाचारां दिशम् अपश्यत्। ‘आदर्शतलनिर्मला’ इति उपमा — दर्पणस्य तलम् इव निर्मलः आचारः; कुत्रापि अधर्मस्य मलं नास्ति। रामराज्यस्य त्रिषु दिक्षु धर्मः पूर्णः — एतेन दक्षिणस्यां दिशि एव दोषः इति पाठकः अनुमिनोति। अन्वेषणस्य क्रमः अपि ध्येयः — पश्चिमा, उत्तरा, पूर्वा, अन्ते दक्षिणा; दक्षिणा दिक् यमस्य, अरण्यानां च — तत्र एव असाधारणं कर्म। रामस्य धैर्यं — सः सर्वाः दिशः क्रमशः परीक्षते, न त्वरया अनुमानं करोति। आकाशात् पुष्पकेण समग्रस्य राज्यस्य निरीक्षणं — राज्ञः सर्वदर्शित्वस्य प्रतीकम्।

ततः राजर्षिनन्दनः दक्षिणां दिशम् आक्रामत्; शैवलस्य पर्वतस्य उत्तरे पार्श्वे सुमहत् सरः ददर्श। तस्मिन् सरसि श्रीमान् राघवः सुमहत् तपः तप्यन्तं, अधोमुखं लम्बमानं तापसं ददर्श। अधोमुखं लम्बमानः — वृक्षात् पादाभ्यां लम्बमानः शिरसा अधः — एतत् अत्युग्रं तपः। राघवः तम् उपागम्य उत्तमं तपः तप्यन्तं नृपः वाक्यम् उवाच — हे सुव्रत, धन्यः असि। हे तपोवृद्ध दृढविक्रम, कस्यां योन्यां वर्तसे? कौतूहलात् त्वां पृच्छामि; अहं दाशरथिः रामः। कः अर्थः ते मनीषितः — स्वर्गलाभः अपरः वा, वराश्रयः वा — यदर्थं त्वम् अन्यैः सुदुश्चरं तपः तपसि? हे तापस, यम् आश्रित्य तपः तप्तं, तत् श्रोतुम् इच्छामि। ब्राह्मणः वा असि, भद्रं ते; दुर्जयः क्षत्रियः वा; तृतीयः वर्णः वैश्यः वा; शूद्रः वा — सत्यवाक् भव। रामस्य प्रश्नः शिष्टः — ‘धन्यः असि’, ‘भद्रं ते’ इति आदरेण सः पृच्छति; सः आत्मानं अपि परिचाययति। सः दण्डं न तत्क्षणं ददाति, अपितु प्रथमं सत्यं ज्ञातुम् इच्छति — ‘सत्यवाक् भव’ इति। न्यायस्य एषः क्रमः — प्रश्नः, उत्तरम्, ततः निर्णयः। चतुर्णां वर्णानां क्रमेण नामग्रहणं नारदस्य वचनस्य अनुसारं परीक्षायाः सूचकम्; रामः जानाति यत् तापसस्य जातिः एव निर्णायिका। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — नराधिपेन एवम् उक्तः सः अवाक्शिराः दाशरथाय तस्मै नृपपुङ्गवाय स्वजातिं, यत्कारणं च तपःप्रयत्नः, तत् उवाच। तस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे।

నారదుని అమృతమయమైన ఆ మాట విని రాముడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. ‘అమృతమయం’ — నారదుని మాట బాలుడు మళ్ళీ బ్రతుకుతాడనే ఆశను ఇస్తుంది, అందువల్ల అది అమృతం వంటిది. రాముని ఆనందం ఉపాయం లభించినందువల్ల — సమస్యకు కారణం తెలిసింది, నివారణ కూడా సాధ్యమే. అతడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, సువ్రతా, వెళ్ళు, ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుని ఓదార్చు. బాలుని ఆ శరీరాన్ని తైలద్రోణిలో — నూనె తొట్టిలో — ఉంచు. సౌమ్యుడా, ఎంతో శ్రేష్ఠమైన గంధాలతో, మంచి సువాసన గల తైలాలతో బాలుని శరీరం క్షీణించకుండా ఏర్పాటు చెయ్యి. క్లిష్టకర్ముడైన ఈ బాలుని శరీరం భద్రంగా ఉండి, దానికి చెడిపోవడం గానీ చీలిపోవడం గానీ జరగకుండా చెయ్యి.’ తైలద్రోణిలో శవాన్ని భద్రపరచడం — అయోధ్యాకాండలో దశరథుని శరీరం కూడా భరతుడు వచ్చేవరకు ఇలాగే భద్రపరచబడింది. రాముని దూరదృష్టి — బాలుడు మళ్ళీ బ్రతకడానికి శరీరం చెడిపోకుండా ఉండాలి. బ్రాహ్మణుని ఓదార్చడం కూడా మొదటి కర్తవ్యం; రాముడు ప్రజల మనోవేదనను ఉపేక్షించడు. ఎప్పటిలాగే ఇక్కడ కూడా లక్ష్మణుడు రామునికి విశ్వసనీయ సహాయకుడు. బాలునికి ఇచ్చిన ‘క్లిష్టకర్మణః’ అనే విశేషణాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘శుభకర్మలు చేసేవాడు’ అని వివరిస్తుంది.

ఇలా శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునికి ఆదేశించి మహాయశస్వి అయిన కాకుత్స్థుడు ‘రా’ అని మనస్సులో పుష్పకాన్ని ధ్యానించాడు. పుష్పక విమానం రావణుని నుండి పొందబడి, కుబేరునికి తిరిగి ఇవ్వబడి, మళ్ళీ రాముని సేవకు నియుక్తమైనది — తలచుకోగానే అది వస్తుంది. అతని సంకల్పాన్ని గ్రహించి బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకం ఒక ముహూర్తంలో రాఘవుని దగ్గరికి వచ్చింది. అది వినమ్రంగా ఇలా అన్నది — ‘నరాధిపా, ఇదిగో నేను; మహాబాహూ, నీకు వశుడనైన సేవకుడను వచ్చి నిలిచాను.’ పుష్పకానికి చైతన్యం ఉంది — అది మాట్లాడుతుంది, నమస్కరిస్తుంది — ఇది దివ్యవాహనపు లక్షణం. పుష్పకపు రుచిరమైన మాట విని నరాధిపుడు మహర్షులకు నమస్కరించి విమానం ఎక్కాడు. విల్లు, అమ్ములపొది, కాంతివంతమైన ఖడ్గం తీసుకొని, సౌమిత్రినీ భరతునీ ఇద్దరినీ నగరంలో ఉంచి అతడు బయలుదేరాడు. రాముడు స్వయంగా బయలుదేరుతున్నాడు — దూతలను పంపడం లేదు; ప్రజల దుఃఖానికి కారణాన్ని స్వయంగా అన్వేషిస్తున్నాడు. నగర రక్షణ భరత లక్ష్మణుల చేతిలో ఉంచబడింది. ఆయుధాలతో వెళ్ళడం — ధర్మరక్షణ కోసం దండం కూడా అవసరం కావచ్చు అని సూచిస్తుంది. ‘నీకు వశుడనైన సేవకుడను’ అనే పుష్పకపు మాట — దివ్యవాహనం కూడా ధర్మరాజు సేవలో వినమ్రంగా ఉంటుంది. మహర్షులకు నమస్కరించకుండా రాముడు బయలుదేరడు; వారి ఆశీర్వాదమే అతని యాత్రకు మంగళం.

అతడు అక్కడక్కడా వెదకుతూ పశ్చిమ దిక్కుకు వెళ్ళాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన అతడు హిమవంతునిచే ఆవరించబడిన ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్ళాడు. అక్కడ కూడా కొంచెం దుష్కృతం కూడా కనిపించకపోవడంతో ఆ నరాధిపుడు తూర్పు దిక్కునంతా కూడా చూశాడు. పుష్పకంలో ఉన్న మహాబాహువైన ఆ నరాధిపుడు అప్పుడు అద్దపు ఉపరితలంలా నిర్మలమైన, పూర్తిగా పరిశుద్ధమైన ఆచారం గల ఆ దిక్కును చూశాడు. ‘ఆదర్శతలనిర్మలా’ అనే ఉపమానం — అద్దపు ఉపరితలంలా నిర్మలమైన ఆచారం; ఎక్కడా అధర్మపు మాలిన్యం లేదు. రామరాజ్యంలోని మూడు దిక్కులలో ధర్మం పూర్ణంగా ఉంది — దీనితో దక్షిణ దిక్కులోనే దోషం ఉంది అని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు. అన్వేషణ క్రమం కూడా గమనించదగినది — పశ్చిమం, ఉత్తరం, తూర్పు, చివరకు దక్షిణం; దక్షిణ దిక్కు యమునిది, అరణ్యాలది — అక్కడే అసాధారణ కర్మ జరుగుతోంది. రాముని ధైర్యం — అతడు అన్ని దిక్కులనూ క్రమంగా పరీక్షిస్తాడు, తొందరపడి ఊహించడు. ఆకాశం నుండి పుష్పకంతో సమస్త రాజ్యాన్నీ పరిశీలించడం — రాజు సర్వదర్శిత్వానికి ప్రతీక.

తరువాత ఆ రాజర్షినందనుడు దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు; శైవల పర్వతానికి ఉత్తర పార్శ్వంలో ఒక పెద్ద సరస్సును చూశాడు. ఆ సరస్సు వద్ద శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు ఎంతో గొప్ప తపస్సు చేస్తున్న, తలక్రిందులుగా వేలాడుతున్న ఒక తాపసుని చూశాడు. తలక్రిందులుగా వేలాడటం — చెట్టు నుండి కాళ్ళతో వేలాడుతూ తల కిందికి ఉండటం — ఇది అత్యుగ్రమైన తపస్సు. రాఘవుడు అతని దగ్గరికి వెళ్ళి ఉత్తమమైన తపస్సు చేస్తున్న అతనితో రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘సువ్రతా, నీవు ధన్యుడవు. తపస్సులో వృద్ధుడా, దృఢవిక్రమా, నీవు ఏ యోనిలో — ఏ జాతిలో — ఉన్నావు? కుతూహలంతో నిన్ను అడుగుతున్నాను; నేను దాశరథి రాముడను. నీవు కోరుకునే ప్రయోజనం ఏమిటి — స్వర్గప్రాప్తియా, మరేదైనానా, వరమా — దేని కోసం ఇతరులు చేయలేని ఇంత కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నావు? తాపసా, దేనిని ఆశ్రయించి తపస్సు చేస్తున్నావో అది వినాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు బ్రాహ్మణుడవా, నీకు మేలగుగాక; జయించరాని క్షత్రియుడవా; మూడవ వర్ణమైన వైశ్యుడవా; లేక శూద్రుడవా — సత్యం చెప్పు.’ రాముని ప్రశ్న శిష్టమైనది — ‘ధన్యుడవు’, ‘నీకు మేలగుగాక’ అని ఆదరంతో అడుగుతున్నాడు; తనను తాను పరిచయం కూడా చేసుకుంటున్నాడు. అతడు వెంటనే దండించడం లేదు, మొదట సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు — ‘సత్యం చెప్పు’ అని. న్యాయపు క్రమం ఇది — ప్రశ్న, సమాధానం, తరువాత నిర్ణయం. నాలుగు వర్ణాలను క్రమంగా పేర్కొనడం నారదుని మాటల ప్రకారం జరిగే పరీక్షకు సూచకం; తాపసుని జాతే నిర్ణాయకమని రామునికి తెలుసు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంలో కవి ఇలా చెపుతాడు — నరాధిపుడు ఇలా అడగగా, తలక్రిందులుగా ఉన్న అతడు ఆ దాశరథికి, ఆ నృపశ్రేష్ఠునికి తన జాతినీ, తన తపఃప్రయత్నానికి కారణాన్నీ చెప్పాడు. అతని సమాధానం తరువాతి సర్గలో ఉంది.

நாரதரின் அமுதம் போன்ற அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு ராமன் ஒப்பற்ற பெருமகிழ்ச்சி அடைந்தான். ‘அமுதம் போன்ற’ — நாரதரின் சொல் சிறுவன் மீண்டும் உயிர்பெறுவான் என்ற நம்பிக்கையைத் தருகிறது, ஆகவே அமுதத்துக்கு நிகரானது. ராமனின் மகிழ்ச்சி வழி கிடைத்ததால் — சிக்கலின் காரணம் தெரிந்துவிட்டது, தீர்வும் சாத்தியமே. அவன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘சௌம்யனே, நல்விரதம் உடையவனே, போ, அந்தணர்களுள் சிறந்த அவரை ஆறுதல்படுத்து. சிறுவனின் அந்த உடலை எண்ணெய்த் தொட்டியில் வை. சௌம்யனே, மிகச் சிறந்த நறுமணப் பொருள்களாலும் நன்மணம் கமழும் எண்ணெய்களாலும் சிறுவனின் உடல் சிதையாதபடி ஏற்பாடு செய். துன்பமுற்ற இந்தச் சிறுவனின் உடல் பாதுகாக்கப்பட்டு, அதற்கு எந்தக் கேடும் சிதைவும் நேராதபடி செய்.’ எண்ணெய்த் தொட்டியில் உடலைப் பாதுகாப்பது — அயோத்தியா காண்டத்தில் தசரதனின் உடலும் பரதன் வரும்வரை அவ்வாறே பாதுகாக்கப்பட்டது. ராமனின் தொலைநோக்கு — சிறுவன் மீண்டும் உயிர்பெற உடல் சிதையாமல் இருக்க வேண்டும். அந்தணருக்கு ஆறுதல் சொல்வதும் முதல் கடமை; குடிமகனின் மனவேதனையை ராமன் புறக்கணிப்பதில்லை. எப்போதும்போல் இங்கும் லக்ஷ்மணன் ராமனின் நம்பிக்கைக்குரிய உதவியாளன். சிறுவனுக்குரிய ‘க்லிஷ்டகர்மண:’ என்ற அடைமொழி இந்தி உரையில் ‘நற்செயல்கள் புரிபவன்’ என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது.

இவ்வாறு நல்லியல்புகள் உடைய லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிட்ட பின், பெரும்புகழ் பெற்ற காகுத்ஸ்தன் ‘வா’ என்று மனத்தால் புஷ்பகத்தை நினைத்தான். புஷ்பக விமானம் ராவணனிடமிருந்து பெறப்பட்டது, குபேரனிடம் திருப்பித் தரப்பட்டது, மீண்டும் ராமனின் சேவைக்கு அனுப்பப்பட்டது — அது நினைத்த மாத்திரத்தில் வருகிறது. அவன் குறிப்பை உணர்ந்து, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பகம் ஒரு கணத்தில் ராகவனின் அருகில் வந்தது. அது வணங்கிச் சொன்னது — ‘மன்னா, இதோ நான்; நீண்ட கைகளை உடையவரே, உங்களுக்குக் கீழ்ப்படியும் பணியாள் வந்து நிற்கிறேன்.’ புஷ்பகத்தின் உயிர்ப்புத்தன்மை — அது பேசுகிறது, வணங்குகிறது — தெய்வீக வாகனத்தின் இலக்கணம். புஷ்பகத்தின் இனிய சொற்களைக் கேட்டு மன்னன் மகரிஷிகளை வணங்கி விமானத்தில் ஏறினான். வில்லையும் அம்பறாத்தூணியையும் ஒளிரும் வாளையும் எடுத்துக்கொண்டு, சௌமித்திரியையும் பரதனையும் நகரில் விட்டுவிட்டு அவன் புறப்பட்டான். ராமன் தானே புறப்படுகிறான் — தூதர்களை அனுப்பவில்லை; குடிமகனின் துயரத்தின் காரணத்தைத் தானே தேடுகிறான். நகரைக் காக்கும் பொறுப்பு பரதன், லக்ஷ்மணன் கைகளில் ஒப்படைக்கப்பட்டது. ஆயுதங்களோடு செல்வது — தர்மத்தைக் காக்கத் தண்டனையும் தேவைப்படலாம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘உங்களுக்குக் கீழ்ப்படியும் பணியாள்’ என்ற புஷ்பகத்தின் சொல் — தெய்வீக வாகனமும் தர்மராஜனின் சேவையில் பணிவுடன் இருக்கிறது. மகரிஷிகளை வணங்காமல் ராமன் புறப்படுவதில்லை; அவர்களின் ஆசி அவன் பயணத்துக்கு மங்கலம்.

அவன் அங்கும் இங்கும் தேடிக்கொண்டு மேற்குத் திசைக்குச் சென்றான். பிறகு திருவுடைய அவன் இமயத்தால் சூழப்பட்ட வடக்குத் திசைக்குச் சென்றான். அங்கும் சிறிதளவு தீவினையையும் காணாத மன்னன் கிழக்குத் திசை முழுவதையும் பார்வையிட்டான். புஷ்பகத்தில் அமர்ந்திருந்த நீண்ட கைகளுடைய மன்னன் அப்போது கண்ணாடிப் பரப்பைப் போலத் தூய்மையான, முற்றிலும் தூய ஒழுக்கமுடைய அந்தத் திசையைக் கண்டான். ‘கண்ணாடிப் பரப்பைப் போலத் தூய்மையான’ என்ற உவமை — கண்ணாடியின் மேற்பரப்பு போன்ற களங்கமற்ற ஒழுக்கம்; எங்கும் அதர்மத்தின் மாசு இல்லை. ராமராஜ்யத்தின் மூன்று திசைகளிலும் தர்மம் முழுமையாக உள்ளது — இதனால் தெற்குத் திசையில்தான் குற்றம் உள்ளது என்று வாசகர் ஊகிக்கிறார். தேடலின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — மேற்கு, வடக்கு, கிழக்கு, இறுதியில் தெற்கு; தெற்குத் திசை யமனுடையது, காடுகளுடையது — அங்கேதான் வழக்கத்துக்கு மாறான செயல் நிகழ்கிறது. ராமனின் பொறுமை — அவன் எல்லாத் திசைகளையும் வரிசையாகச் சோதிக்கிறான், அவசரப்பட்டு ஊகிப்பதில்லை. வானிலிருந்து புஷ்பகத்தின் மூலம் அரசு முழுவதையும் பார்வையிடுவது — அரசன் எல்லாவற்றையும் காண்பவன் என்பதன் குறியீடு.

பிறகு ராஜரிஷியின் மைந்தனான அவன் தெற்குத் திசைக்குச் சென்றான்; சைவல மலையின் வடபுறத்தில் மிகப் பெரிய ஏரி ஒன்றைக் கண்டான். அந்த ஏரியில், திருவுடைய ராகவன் மிகக் கடுமையான தவம் செய்துகொண்டு தலைகீழாகத் தொங்கும் ஒரு தவசியைக் கண்டான். தலைகீழாகத் தொங்குவது — மரத்திலிருந்து கால்களால் தொங்கியபடி தலை கீழே இருப்பது — இது மிகக் கடுந்தவம். ராகவன் அவனை அணுகி, உயர்ந்த தவம் செய்யும் அவனிடம் அரசன் கூறினான் — ‘நல்விரதம் உடையவனே, நீ பாக்கியசாலி. தவத்தில் முதிர்ந்தவனே, உறுதியான வீரம் உடையவனே, நீ எந்தப் பிறவியில் பிறந்திருக்கிறாய்? ஆர்வத்தால் உன்னைக் கேட்கிறேன்; நான் தசரதன் மகன் ராமன். நீ விரும்பும் நோக்கம் எது — சுவர்க்கத்தை அடைவதா, வேறு ஏதாவதா, அல்லது வரம் பெறுவதா — எதற்காகப் பிறரால் செய்ய முடியாத இந்தக் கடுந்தவத்தைச் செய்கிறாய்? தவசியே, எதைச் சார்ந்து நீ தவம் செய்கிறாய் என்பதைக் கேட்க விரும்புகிறேன். நீ அந்தணனா — உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; அல்லது வெல்ல முடியாத க்ஷத்திரியனா; மூன்றாம் வர்ணமான வைசியனா; அல்லது சூத்திரனா — உண்மையைச் சொல்.’ ராமனின் வினா நாகரிகமானது — ‘நீ பாக்கியசாலி’, ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று மரியாதையோடு கேட்கிறான்; தன்னையும் அறிமுகப்படுத்திக்கொள்கிறான். அவன் உடனே தண்டனை அளிக்கவில்லை; முதலில் உண்மையை அறிய விரும்புகிறான் — ‘உண்மையைச் சொல்’ என்கிறான். நீதியின் வரிசை இதுவே — வினா, விடை, பிறகு தீர்ப்பு. நான்கு வர்ணங்களையும் வரிசையாகக் குறிப்பிடுவது நாரதரின் சொல்லின்படி நடக்கும் சோதனையைக் குறிக்கிறது; தவசியின் பிறப்பே தீர்மானிக்கும் என்று ராமன் அறிவான். இறுதியில் உபஜாதி விருத்தத்தில் கவிஞர் சொல்கிறார் — மன்னன் இவ்வாறு கேட்டதும், தலைகீழாக இருந்த அவன் அரசர்களுள் சிறந்த அந்தத் தசரதன் மைந்தனிடம் தன் பிறப்பையும், எதற்காகத் தவ முயற்சி மேற்கொண்டானோ அந்தக் காரணத்தையும் சொன்னான். அவன் விடை அடுத்த சர்க்கத்தில் வருகிறது.

ನಾರದನ ಅಮೃತಮಯವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ‘ಅಮೃತಮಯ’ — ನಾರದನ ಮಾತು ಬಾಲಕನ ಪುನರ್ಜೀವನದ ಆಶೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಅಮೃತಸಮಾನ. ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಉಪಾಯ ದೊರೆತುದರಿಂದ — ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯಿತು, ಪರಿಹಾರವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸುವ್ರತನೇ, ಹೋಗು, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಬಾಲಕನ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಸುವಾಸನೆಯ ತೈಲಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಲಕನ ಶರೀರ ಕೆಡದಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡು. ಕಷ್ಟಕ್ಕೊಳಗಾದ ಈ ಬಾಲಕನ ಶರೀರವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದು ಯಾವ ವಿಪತ್ತಿಗೂ ಒಡೆಯುವಿಕೆಗೂ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಎಣ್ಣೆಯ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಡುವುದು — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಶರೀರವನ್ನೂ ಭರತನು ಬರುವವರೆಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ — ಬಾಲಕನ ಪುನರ್ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ವಿಕಾರವಾಗದಂತೆ ಇಡಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದೂ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ; ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಯ ಮನಃಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸಹಾಯಕ. ‘ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಬಾಲಕನ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ.

ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ‘ಬಾ’ ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವು ರಾವಣನಿಂದ ದೊರೆತುದು, ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಸೇವೆಗೆ ನಿಯುಕ್ತವಾದುದು — ಅದು ಸ್ಮರಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವು ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಅದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿತು — ‘ನರಾಧಿಪನೇ, ಇದೋ ನಾನು; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನ್ನ ಅಧೀನನಾದ ಕಿಂಕರನು ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಪುಷ್ಪಕದ ಚೇತನತ್ವ — ಅದು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ, ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ — ದಿವ್ಯವಾಹನದ ಲಕ್ಷಣ. ಪುಷ್ಪಕದ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನರಾಧಿಪನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು. ಧನುಸ್ಸು, ಬತ್ತಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಸೌಮಿತ್ರಿ-ಭರತರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಅವನು ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಯ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಗರರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಸ್ತ್ರಸಹಿತನಾಗಿ ಹೊರಡುವುದು — ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದಂಡವೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಸೂಚನೆ. ‘ನಿನ್ನ ಅಧೀನನಾದ ಕಿಂಕರ’ ಎಂಬ ಪುಷ್ಪಕದ ಮಾತು — ದಿವ್ಯವಾಹನವೂ ಧರ್ಮರಾಜನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಮ್ರವಾಗಿದೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸದೆ ರಾಮನು ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದವೇ ಅವನ ಯಾತ್ರೆಯ ಮಂಗಳ.

ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ದುಷ್ಕೃತವನ್ನು ಕಾಣದೆ ಆ ನರಾಧಿಪನು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕನ್ನೆಲ್ಲ ನೋಡಿದನು. ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ನರಾಧಿಪನು ಆಗ ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಆಚಾರವುಳ್ಳ ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ಆದರ್ಶತಲನಿರ್ಮಲಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಚಾರ; ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಧರ್ಮದ ಕಲೆಯಿಲ್ಲ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದೋಷವಿರುವುದು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೋಧನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ, ಕೊನೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ; ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ಯಮನದು, ಅರಣ್ಯಗಳದು — ಅಲ್ಲೇ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತುರದಿಂದ ಊಹೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪಕದ ಮೂಲಕ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ — ರಾಜನ ಸರ್ವದರ್ಶಿತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ.

ಅನಂತರ ಆ ರಾಜರ್ಷಿನಂದನನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತೆರಳಿದನು; ಶೈವಲಪರ್ವತದ ಉತ್ತರ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಸರೋವರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವನು ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತೂಗಾಡುವುದು — ಮರದಿಂದ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೇತಾಡುತ್ತಾ ತಲೆ ಕೆಳಗಿರುವಂತೆ — ಇದು ಅತ್ಯುಗ್ರ ತಪಸ್ಸು. ರಾಘವನು ಉತ್ತಮ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುವ್ರತನೇ, ನೀನು ಧನ್ಯ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನೇ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ನೀನು ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು? ಕುತೂಹಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮ. ಇತರರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಈ ತಪಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ — ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗೋ, ಬೇರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೋ, ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೋ? ತಾಪಸನೇ, ಯಾವುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೋ — ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಅಜೇಯನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೋ, ಮೂರನೆಯ ವರ್ಣದ ವೈಶ್ಯನೋ, ಅಥವಾ ಶೂದ್ರನೋ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು.’ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ‘ನೀನು ಧನ್ಯ’, ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಆದರದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಕ್ಷಣ ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸತ್ಯವಾಕ್ ಭವ’ (ಸತ್ಯವನ್ನು ನುಡಿ) ಎಂದು. ನ್ಯಾಯದ ಕ್ರಮವಿದು — ಪ್ರಶ್ನೆ, ಉತ್ತರ, ಅನಂತರ ನಿರ್ಣಯ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸುವುದು ನಾರದನ ಮಾತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸೂಚಕ; ತಾಪಸನ ಜಾತಿಯೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನರಾಧಿಪನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿದ್ದ ಅವನು ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ದಾಶರಥಿಗೆ ತನ್ನ ಜಾತಿಯನ್ನೂ, ತನ್ನ ತಪಃಪ್ರಯತ್ನದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ.

നാരദന്റെ അമൃതമയമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ അതുല്യമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. ‘അമൃതമയം’ — നാരദന്റെ വാക്ക് ബാലന്റെ പുനർജീവനത്തിനുള്ള പ്രതീക്ഷ നൽകുന്നു, അതിനാൽ അത് അമൃതതുല്യമാണ്. ഉപായം ലഭിച്ചതിലാണ് രാമന്റെ ഹർഷം — പ്രശ്നത്തിന്റെ കാരണം അറിഞ്ഞു, പരിഹാരവും സാധ്യമാണ്. അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ സുവ്രതാ, പോകൂ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനെ സമാശ്വസിപ്പിക്കൂ. ബാലന്റെ ആ ശരീരം എണ്ണത്തോണിയിൽ വയ്ക്കൂ. സൗമ്യാ, അതിശ്രേഷ്ഠമായ ഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും നറുമണമുള്ള എണ്ണകളാലും ബാലന്റെ ശരീരം ക്ഷയിക്കാതിരിക്കുന്ന വിധം ഏർപ്പാടു ചെയ്യൂ. ക്ലിഷ്ടകർമനായ ഈ ബാലന്റെ ശരീരം സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ട്, അതിനു കേടോ ഭേദമോ സംഭവിക്കാത്ത വിധം ചെയ്യൂ.’ എണ്ണത്തോണിയിൽ ശവം സൂക്ഷിക്കൽ — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ദശരഥന്റെ ശരീരവും ഭരതൻ എത്തുംവരെ ഇങ്ങനെതന്നെയാണു സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. രാമന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി — ബാലൻ പുനർജീവിക്കാൻ ശരീരം കേടുകൂടാതെ സൂക്ഷിക്കണം. ബ്രാഹ്മണനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നതും ആദ്യത്തെ കർത്തവ്യമാണ്; പ്രജയുടെ മനോദുഃഖം രാമൻ അവഗണിക്കുന്നില്ല. എപ്പോഴുമെന്നപോലെ ഇവിടെയും ലക്ഷ്മണനാണ് രാമന്റെ വിശ്വസ്തസഹായി. ‘ക്ലിഷ്ടകർമണഃ’ എന്ന ബാലന്റെ വിശേഷണത്തെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ശുഭകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവൻ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ നിർദേശിച്ചശേഷം മഹായശസ്വിയായ കാകുത്സ്ഥൻ ‘വരിക’ എന്നു മനസ്സുകൊണ്ടു പുഷ്പകത്തെ ധ്യാനിച്ചു. രാവണനിൽനിന്നു ലഭിച്ച്, കുബേരനു തിരികെ നൽകപ്പെട്ട്, വീണ്ടും രാമന്റെ സേവനത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെട്ട പുഷ്പകവിമാനം സ്മരിച്ചമാത്രയിൽ വന്നെത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇംഗിതം മനസ്സിലാക്കി സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ പുഷ്പകം ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ രാഘവന്റെ അടുത്തെത്തി. അതു നമസ്കരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘നരാധിപാ, ഇതാ ഞാൻ; മഹാബാഹോ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞാനുവർത്തിയായ കിങ്കരൻ സന്നിഹിതനായിരിക്കുന്നു.’ പുഷ്പകത്തിന്റെ ചൈതന്യം — അതു സംസാരിക്കുന്നു, നമസ്കരിക്കുന്നു — ദിവ്യവാഹനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. പുഷ്പകത്തിന്റെ മനോഹരമായ വാക്കു കേട്ട് നരാധിപൻ മഹർഷിമാരെ നമസ്കരിച്ച് വിമാനത്തിൽ കയറി. വില്ലും ആവനാഴിയും മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്ന വാളും എടുത്ത്, സൗമിത്രിയെയും ഭരതനെയും നഗരത്തിൽ നിർത്തിയിട്ട് അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു. രാമൻ സ്വയം പുറപ്പെടുന്നു — ദൂതന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നില്ല; പ്രജയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം സ്വയം അന്വേഷിക്കുന്നു. നഗരരക്ഷ ഭരതന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ആയുധധാരിയായുള്ള യാത്ര — ധർമരക്ഷയ്ക്കു ദണ്ഡനവും ആവശ്യമായേക്കാം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തവ വശ്യഃ കിങ്കരഃ’ (അങ്ങയുടെ ആജ്ഞാനുവർത്തിയായ കിങ്കരൻ) എന്ന പുഷ്പകത്തിന്റെ വാക്ക് — ദിവ്യമായ വാഹനംപോലും ധർമരാജന്റെ സേവനത്തിൽ വിനീതമാണ്. മഹർഷിമാരെ നമസ്കരിക്കാതെ രാമൻ പുറപ്പെടുന്നില്ല; അവരുടെ ആശീർവാദമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രയുടെ മംഗളം.

അവിടെയും ഇവിടെയും തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആദ്യം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. പിന്നീട് ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം ഹിമവാനാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വടക്കേ ദിക്കിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെയും അൽപംപോലും ദുഷ്കൃതം കാണാതെ നരാധിപൻ കിഴക്കേ ദിക്കു മുഴുവനും പരിശോധിച്ചു. പുഷ്പകത്തിലിരുന്നുകൊണ്ട് മഹാബാഹുവായ നരാധിപൻ അപ്പോൾ കണ്ണാടിയുടെ പ്രതലംപോലെ നിർമലവും അത്യന്തം ശുദ്ധമായ ആചാരങ്ങളുള്ളതുമായ ആ ദിക്കിനെ കണ്ടു. ‘ആദർശതലനിർമലാ’ (കണ്ണാടിയുടെ പ്രതലംപോലെ നിർമലം) എന്ന ഉപമ — കണ്ണാടിയുടെ പ്രതലംപോലെ നിർമലമായ ആചാരം; എവിടെയും അധർമത്തിന്റെ കറയില്ല. രാമരാജ്യത്തിന്റെ മൂന്നു ദിക്കുകളിലും ധർമം പൂർണമാണ് — അതിനാൽ തെക്കേ ദിക്കിൽ മാത്രമാണു ദോഷം എന്നു വായനക്കാരൻ ഊഹിക്കുന്നു. അന്വേഷണത്തിന്റെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക്, കിഴക്ക്, ഒടുവിൽ തെക്ക്; തെക്കേ ദിക്ക് യമന്റേതും വനങ്ങളുടേതുമാണ് — അവിടെയാണ് അസാധാരണമായ കർമം. രാമന്റെ ധൈര്യം — അദ്ദേഹം എല്ലാ ദിക്കുകളും ക്രമമായി പരിശോധിക്കുന്നു, തിടുക്കത്തിൽ അനുമാനിക്കുന്നില്ല. ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പകത്തിലൂടെ സമഗ്രമായ രാജ്യനിരീക്ഷണം — രാജാവിന്റെ സർവദർശിത്വത്തിന്റെ പ്രതീകം.

പിന്നീട് രാജർഷിനന്ദനനായ അദ്ദേഹം തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു കടന്നു; ശൈവലപർവതത്തിന്റെ വടക്കുവശത്ത് അതിവിശാലമായ ഒരു സരസ്സു കണ്ടു. ആ സരസ്സിൽ ശ്രീമാനായ രാഘവൻ, അതിമഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തുകൊണ്ട് തലകീഴായി തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഒരു തപസ്വിയെ കണ്ടു. തലകീഴായി തൂങ്ങിക്കിടക്കുക — മരത്തിൽ കാലുകൾകൊണ്ടു തൂങ്ങി, തല താഴോട്ടാക്കി — ഇത് അത്യുഗ്രമായ തപസ്സാണ്. ഉത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന ആ തപസ്വിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് രാജാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സുവ്രതാ, നീ ധന്യനാണ്. തപസ്സിൽ മുതിർന്നവനേ, ദൃഢവിക്രമാ, നീ ഏതു ജാതിയിൽപ്പെട്ടവനാണ്? കൗതുകംകൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുകയാണ്; ഞാൻ ദശരഥപുത്രനായ രാമനാണ്. മറ്റുള്ളവർക്ക് അതിദുഷ്കരമായ ഈ തപസ്സ് നീ ചെയ്യുന്നത് ഏതു ലക്ഷ്യം മനസ്സിൽ കണ്ടാണ് — സ്വർഗലാഭമോ മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ, അതോ ഒരു വരമോ? തപസ്വീ, ഏതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഈ തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്, അതു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നീ ബ്രാഹ്മണനാണോ — നിനക്കു മംഗളം; അതോ ദുർജയനായ ക്ഷത്രിയനോ; മൂന്നാമത്തെ വർണമായ വൈശ്യനോ; അതോ ശൂദ്രനോ — സത്യം പറയുക.’ രാമന്റെ ചോദ്യം ശിഷ്ടമാണ് — ‘ധന്യോഽസി’ (നീ ധന്യനാണ്), ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന് ആദരത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നത്; സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം ഉടനെ ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല, ആദ്യം സത്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ‘സത്യവാക്കാവുക’ എന്ന്. നീതിയുടെ ക്രമം ഇതാണ് — ചോദ്യം, ഉത്തരം, പിന്നെ തീരുമാനം. നാലു വർണങ്ങളുടെയും പേരുകൾ ക്രമമായി പറയുന്നത് നാരദന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുള്ള പരിശോധനയുടെ സൂചനയാണ്; തപസ്വിയുടെ ജാതിതന്നെയാണു നിർണായകമെന്ന് രാമന് അറിയാം. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി പറയുന്നു: നരാധിപൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, തല കീഴോട്ടായിരുന്ന അവൻ ദശരഥപുത്രനും നൃപശ്രേഷ്ഠനുമായ അദ്ദേഹത്തോടു തന്റെ ജാതിയും തപോയത്നത്തിന്റെ കാരണവും പറഞ്ഞു. അവന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ.

Hearing Nārada's words, which were like nectar because they held out the hope that the boy might live again, Rāma felt joy beyond compare: the cause of the trouble was known, and a remedy was possible. He said to Lakṣmaṇa, "Go, gentle one of good vows, and comfort the best of brahmins. And lay the boy's body in a vessel of oil, with the finest perfumes and fragrant oils; see to it, gentle one, that the boy does not decay, so that the body of this child of blameless deeds is kept safe and comes to no harm or breaking." Keeping a body in a vessel of oil recalls the Ayodhyā Kāṇḍa, where Daśaratha's body was kept the same way until Bharata came. Rāma looked ahead: if the boy was to live again, his body had to be kept whole. Comforting the brahmin came first, for Rāma never ignored his people's distress, and here as always Lakṣmaṇa was his trusted helper.

Having given these orders to Lakṣmaṇa of auspicious marks, the illustrious Kākutstha called the Puṣpaka chariot in his mind: "Come!" Puṣpaka, which he had won from Rāvaṇa, returned to Kubera and then placed again at Rāma's service, came at a mere thought. Knowing his wish, the gold-adorned Puṣpaka came to Rāghava's side in a moment, bowed low and said, "Here I am, lord of men; your obedient servant stands before you, mighty-armed one." That the chariot speaks and bows shows it was a living divine vehicle, humble in the service of the king of dharma. Hearing Puṣpaka's fine words, the lord of men saluted the great seers, for he would not set out without their blessing, and mounted the chariot. He took his bow, his two quivers and his gleaming sword, which hints that punishment might be needed to protect dharma, and left the city in the care of Lakṣmaṇa and Bharata. Rāma went himself, rather than sending messengers, to seek out the cause of his subject's grief.

Searching here and there, he went first to the western quarter, and then the glorious king went to the northern quarter, girt by the Himālaya. Finding not the least wrongdoing there either, the lord of men surveyed the whole eastern quarter too. From Puṣpaka the mighty-armed king saw that quarter, wholly pure in conduct, spotless as the surface of a mirror, with no stain of unrighteousness anywhere. In three quarters of Rāma's kingdom dharma was whole, and so the reader guesses that the fault must lie in the south. The order of the search matters: west, north, east, and last the south, the quarter of Yama and of the wild forests, where the unusual deed was being done. Rāma was patient, examining each quarter in turn rather than jumping to conclusions, and his survey of the whole kingdom from the sky in Puṣpaka is a symbol of the king who sees everything.

Then the delight of the royal seer turned towards the south, and on the northern side of Mount Śaivala he saw a very large lake. At that lake the glorious Rāghava saw an ascetic practising a very great austerity, hanging head downwards, suspended by his feet with his head below, an austerity of the most extreme kind. Rāghava approached him as he practised that supreme austerity, and the king said, "You are blessed, you of good vows. Tell me, you who have grown great in austerity and are firm in your strength, what birth were you born to? I ask out of curiosity; I am Rāma, son of Daśaratha. What aim do you have in mind? Is it heaven, or something else? What boon do you seek, that you practise an austerity so hard for others to perform? I wish to hear what you rely on in your austerity, ascetic. Are you a brahmin, blessings on you, or an invincible kṣatriya, or of the third class, a vaiśya, or a śūdra? Speak the truth." Rāma questioned him courteously, calling him blessed and wishing him well, and he introduced himself as well. He did not punish at once but wanted first to know the truth, following the order of justice: question, answer, then judgement. Naming the four classes in turn signals the test that Nārada's words required; Rāma knew that in this case the ascetic's birth would decide the matter. In a closing verse the poet says that, addressed thus by the lord of men, the ascetic, still hanging head downwards, told Daśaratha's son, that bull among kings, his birth and the reason for his strenuous austerity. His answer comes in the next sarga.