शत्रुघ्नं मधुरां प्रति प्रस्थाप्य राघवः भ्रातृभ्यां भरतलक्ष्मणाभ्यां सह धर्मेण राज्यं परिपालयन् सुखी प्रमुमोद। रामराज्यं सुखमयं शान्तं च इति सर्वत्र प्रसिद्धम्; तस्मिन् एव सुखकाले अकस्मात् दुःखस्य घटना जायते। ततः कतिपयाहःसु गतेषु जानपदः वृद्धः द्विजः मृतं बालम् उपादाय राजद्वारम् उपागमत्। ग्रामवासी ब्राह्मणः — न नगरवासी — राज्ञः द्वारं न्यायाय आगच्छति; रामराज्ये सर्वेषां राजद्वारं उद्घाटितम्। सः स्नेहदुःखसमन्विताः बहुविधाः वाचः रुदन् असकृत् ‘पुत्र पुत्र’ इति वाक्यम् उवाच। पितुः विलापः हृदयविदारकः — वृद्धावस्थायाम् एकमात्रस्य पुत्रस्य मृत्युः। अस्मात् सर्गात् उत्तरकाण्डस्य प्रसिद्धा शम्बूककथा आरभ्यते; अस्य ब्राह्मणस्य विलापः तस्याः मूलम्। कविः करुणरसेन आरभते, पाठकस्य हृदयं च द्रावयति। ‘मृतं बालम् उपादाय’ इति दृश्यं स्वयं प्रमाणम् — सः केवलं वचनैः न, शवेन एव राज्ञः पुरतः आक्रोशति। शत्रुघ्नस्य विजयस्य आनन्दानन्तरं सहसा एषः शोकः — रामराज्ये अपि दुःखम् अप्रत्याशितं भवितुं शक्नोति इति सूच्यते।

ब्राह्मणः विलपति — पूर्वं देहान्तरे मया किं नु दुष्कृतं कर्म कृतं, यत् अहम् एकं पुत्रं निधनं गतं पश्यामि? भारतीयचिन्तने दुःखस्य कारणं पूर्वजन्मकर्म इति मन्यते; अतः सः प्रथमं स्वदोषं अन्विष्यति। अप्राप्तयौवनः बालः, पञ्चवर्षसहस्रकः — अर्थात् पञ्चसहस्रदिनानि, प्रायः त्रयोदशवर्षवयस्कः — मम दुःखाय अकाले कालम् आपन्नः, हे पुत्रक। मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां ‘वर्ष’ शब्दस्य ‘दिन’ इति अर्थः स्पष्टीकृतः। अल्पैः अहोभिः अहं तव जननी च तव शोकेन निधनं गमिष्यामः, न संशयः। न अहम् अनृतम् उक्तं स्मरामि, न च हिंसाम्; सर्वेषां प्राणिनां पापं न कदाचन स्मरामि। केन दुष्कृतेन अद्य अयं मम आत्मजः बालः एव पितृकार्याणि अकृत्वा वैवस्वतक्षयं गतः? पुत्रस्य कर्तव्यं पितुः श्राद्धादिकं; तत् अकृत्वा एव पुत्रः मृतः — पितुः परलोकस्य अपि चिन्ता। ब्राह्मणस्य आत्मपरीक्षा सत्यनिष्ठा च अत्र स्पष्टे; सः निर्दोषः, अतः दोषः अन्यत्र अन्वेष्टव्यः। सत्यं, अहिंसा, परपीडावर्जनं च — एते त्रयः सामान्यधर्माः तेन पालिताः इति सः घोषयति। मातुः उल्लेखः अपि करुणां वर्धयति — एकस्य बालस्य मृत्युना द्वयोः वृद्धयोः जीवनम् अपि सङ्कटे।

ब्राह्मणः आक्षिपति — रामस्य विषये ईदृशं घोरदर्शनम् अप्राप्तकालानां मृत्युः न मे दृष्टपूर्वं श्रुतं वा। रामस्य किञ्चित् महत् दुष्कृतम् अस्ति, न संशयः, यथा विषयस्थानां बालानां मृत्युः आगतः। अन्यविषयस्थानां बालानां मृत्युतः भयं नास्ति। अतः हे राजन्, मृत्युवशं गतम् एनं बालं जीवय। नो चेत्, पत्न्या सार्धम् अनाथवत् राजद्वारि मरिष्यामि; ततः, हे राम, ब्रह्महत्यां समुपेत्य सुखी भव। कटुः व्यङ्ग्यः — ब्राह्मणवधस्य पापं प्राप्य सुखी भव इति। तथापि सः आशीर्वादम् अपि ददाति — भ्रातृभिः सहितः हे राजन्, दीर्घम् आयुः अवाप्स्यसि; हे सुमहाबल, तव अस्मिन् राज्ये वयं सुखम् उषिताः स्म। ब्राह्मणस्य वचनेषु आक्रोशः श्रद्धा च मिश्रे — सः रामं दोषीकरोति, किन्तु तस्य राज्ये पूर्वसुखं अपि स्वीकरोति। प्राचीनराजधर्मस्य सिद्धान्तः अत्र — राज्ञः पुण्यं पापं च प्रजासु प्रतिफलति; प्रजानां अकालमृत्युः राजदोषस्य लक्षणम्। रामः एतत् आक्षेपं गम्भीरतया ग्रहीष्यति, यतः सः प्रजानां प्रति उत्तरदायी। राजद्वारे मरणप्रतिज्ञा प्राचीनकाले प्रजायाः अन्तिमः उपायः आसीत् — राज्ञः न्यायं प्राप्तुं प्राणत्यागस्य भयप्रदर्शनम्।

ब्राह्मणः अनुवर्तते — हे राम, तव वशे स्थितान् अस्मान् इदं दुःखं पतितम्; वयं कालस्य वशम् आपन्नाः, नः सुखं स्वल्पम् अपि नास्ति। इक्ष्वाकूणां महात्मनां विषयः सम्प्रति अनाथः — रामं नाथम् इह आसाद्य बालानाम् अन्तकरणं ध्रुवम्। राजदोषैः अविधिपालिताः प्रजाः विपद्यन्ते; असद्वृत्ते नृपतौ अकाले जनः म्रियते। यदा वा पुरेषु जनपदेषु च जनाः अयुक्तानि कर्माणि कुर्वते, रक्षा च नास्ति, तदा कालकृतं भयम्। सुव्यक्तम् — अयं राजदोषः भविष्यति, न संशयः; पुरे जनपदे वा तथा अयं बालवधः। अत्र ब्राह्मणः राजधर्मस्य सामान्यं नियमं वदति — राज्ञः कर्तव्यं न केवलं स्वयं धर्माचरणं, अपितु प्रजासु अधर्मस्य निरोधः अपि। अधर्मः यत्र कुत्रापि राज्ये भवति, तस्य फलं सर्वे प्राप्नुवन्ति। एवं बहुविधैः वाक्यैः मुहुः मुहुः उपरुध्य दुःखसन्तप्तः सः राजानं निवेद्य मृतं सुतम् उपगूहति। ‘तव वशे स्थितान्’ इति वचनं राज्ञः उत्तरदायित्वं पुनः स्मारयति — प्रजाः राज्ञः अधीनाः, अतः तासां दुःखं राज्ञः एव। मृतपुत्रस्य आलिङ्गनेन सर्गः करुणतया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः ऋषिभिः सह कारणम् अन्वेक्ष्यति।

శత్రుఘ్నుని మధురకు పంపిన తరువాత రాఘవుడు సోదరులైన భరత లక్ష్మణులతో కలిసి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తూ సుఖంగా ఆనందించాడు. రామరాజ్యం సుఖమయమైనదీ శాంతమైనదీ అని అంతటా ప్రసిద్ధం; ఆ సుఖకాలంలోనే అకస్మాత్తుగా ఒక దుఃఖకరమైన సంఘటన జరుగుతుంది. తరువాత కొన్ని రోజులు గడిచాక జనపదానికి చెందిన ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు మరణించిన బాలుని ఎత్తుకొని రాజద్వారానికి వచ్చాడు. నగరవాసి కాదు, గ్రామవాసి అయిన బ్రాహ్మణుడు న్యాయం కోసం రాజద్వారానికి వస్తున్నాడు; రామరాజ్యంలో అందరికీ రాజద్వారం తెరిచే ఉంటుంది. అతడు ప్రేమతో, దుఃఖంతో కూడిన అనేక విధాలైన మాటలు పలుకుతూ ఏడుస్తూ మాటిమాటికీ ‘పుత్రా, పుత్రా’ అని అంటున్నాడు. తండ్రి విలాపం హృదయాన్ని చీల్చేది — వృద్ధాప్యంలో ఏకైక పుత్రుని మరణం. ఈ సర్గ నుండి ఉత్తరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన శంబూకకథ ఆరంభమవుతుంది; ఈ బ్రాహ్మణుని విలాపమే దానికి మూలం. కవి కరుణరసంతో ఆరంభించి పాఠకుని హృదయాన్ని కరిగిస్తున్నాడు. ‘మరణించిన బాలుని ఎత్తుకొని’ అనే దృశ్యమే ఒక ప్రమాణం — అతడు కేవలం మాటలతో కాదు, శవంతోనే రాజు ఎదుట ఆక్రోశిస్తున్నాడు. శత్రుఘ్నుని విజయానందం తరువాత హఠాత్తుగా ఈ శోకం — రామరాజ్యంలో కూడా అనుకోని దుఃఖం సంభవించవచ్చు అని సూచించబడింది.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా విలపిస్తున్నాడు — ‘పూర్వం మరొక దేహంలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో, ఏకైక పుత్రుడు మరణించడాన్ని నేను చూస్తున్నాను?’ భారతీయ చింతనలో దుఃఖానికి కారణం పూర్వజన్మ కర్మ అని భావిస్తారు; అందువల్ల అతడు మొదట తన దోషాన్నే వెదుకుతున్నాడు. ‘నాయనా, యౌవనం కూడా రాని బాలుడవు, ‘పంచవర్షసహస్రకుడవు’ — అంటే ఐదువేల రోజుల వయస్సు, సుమారు పదమూడేళ్ళవాడవు — నాకు దుఃఖం కలిగిస్తూ అకాలంలో మృత్యువును పొందావు.’ ముద్రణలోని పాదటిప్పణిలో ‘వర్ష’ అనే మాటకు ‘దినం’ అనే అర్థం స్పష్టం చేయబడింది. ‘కొద్ది రోజులలోనే నేనూ నీ తల్లీ నీ శోకంతో మరణిస్తాం, సందేహం లేదు. నేను అసత్యం పలికినట్లు గుర్తులేదు, హింస చేసినట్లూ గుర్తులేదు; ఏ ప్రాణికీ ఎన్నడూ పాపం చేసినట్లు గుర్తులేదు. ఏ దుష్కృతం వల్ల ఈ రోజు నా ఈ బాలపుత్రుడు పితృకార్యాలు చేయకుండానే వైవస్వతుని నివాసానికి — యమలోకానికి — వెళ్ళిపోయాడు?’ తండ్రికి శ్రాద్ధం మొదలైనవి చేయడం పుత్రుని కర్తవ్యం; అది చేయకుండానే పుత్రుడు మరణించాడు — తండ్రికి తన పరలోకపు చింత కూడా. బ్రాహ్మణుని ఆత్మపరీక్షా సత్యనిష్ఠా ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉన్నాయి; అతడు నిర్దోషి, అందువల్ల దోషం మరెక్కడో వెదకాలి. సత్యం, అహింస, ఇతరులను బాధించకపోవడం — ఈ మూడు సామాన్య ధర్మాలను తాను పాటించానని అతడు ప్రకటిస్తున్నాడు. తల్లి ప్రస్తావన కూడా కరుణను పెంచుతుంది — ఒక బాలుని మరణంతో ఇద్దరు వృద్ధుల ప్రాణాలు కూడా ప్రమాదంలో పడ్డాయి.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా ఆక్షేపిస్తున్నాడు — ‘రాముని రాజ్యంలో ఇంత భయంకరమైన దృశ్యం, కాలం రాని వారి మృత్యువు, నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు, వినలేదు. రామునికి ఏదో గొప్ప దుష్కృతం ఉంది, సందేహం లేదు, అందుకే రాజ్యంలో ఉన్న బాలులకు మృత్యువు వచ్చింది. ఇతర రాజ్యాలలో ఉన్న బాలులకు మృత్యుభయం లేదు. అందువల్ల రాజా, మృత్యువశుడైన ఈ బాలుని బ్రతికించు. లేకపోతే భార్యతో కలిసి అనాథలా రాజద్వారం వద్దే మరణిస్తాను; అప్పుడు రామా, బ్రహ్మహత్యను పొంది సుఖంగా ఉండు.’ ఇది కటువైన వ్యంగ్యం — బ్రాహ్మణవధ పాపాన్ని పొంది సుఖంగా ఉండు అని. అయినప్పటికీ అతడు ఆశీర్వాదం కూడా ఇస్తున్నాడు — ‘రాజా, సోదరులతో కలిసి దీర్ఘాయువు పొందుతావు; మహాబలా, నీ ఈ రాజ్యంలో మేము సుఖంగా నివసించాము.’ బ్రాహ్మణుని మాటలలో ఆక్రోశమూ శ్రద్ధా కలగలిసి ఉన్నాయి — అతడు రాముని దోషిగా నిలుపుతున్నాడు, కాని అతని రాజ్యంలో పూర్వం పొందిన సుఖాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. ప్రాచీన రాజధర్మ సిద్ధాంతం ఇక్కడ ఉంది — రాజు పుణ్యమూ పాపమూ ప్రజలలో ప్రతిఫలిస్తాయి; ప్రజల అకాలమృత్యువు రాజదోషానికి లక్షణం. రాముడు ఈ ఆక్షేపణను గంభీరంగా స్వీకరిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు ప్రజలకు జవాబుదారీ. రాజద్వారం వద్ద మరణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం ప్రాచీనకాలంలో ప్రజలకు చివరి ఉపాయం — రాజు నుండి న్యాయం పొందడానికి ప్రాణత్యాగం చేస్తానని హెచ్చరించడం.

బ్రాహ్మణుడు ఇంకా ఇలా అంటున్నాడు — ‘రామా, నీ అధీనంలో ఉన్న మాపై ఈ దుఃఖం వచ్చి పడింది; మేము కాలానికి వశులమయ్యాము, మాకు కొంచెం కూడా సుఖం లేదు. మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల రాజ్యం ఇప్పుడు అనాథ అయింది — రాముని ఇక్కడ నాథునిగా పొంది కూడా బాలులకు మరణం తప్పడం లేదు. రాజదోషాల వల్ల, విధిపూర్వకంగా పాలించబడని ప్రజలు ఆపదల పాలవుతారు; రాజు దుర్మార్గుడైనప్పుడు జనులు అకాలంలో మరణిస్తారు. లేదా పురాలలో, జనపదాలలో జనులు అనుచితమైన కర్మలు చేస్తున్నప్పుడు, రక్షణ లేనప్పుడు, కాలం వల్ల భయం కలుగుతుంది. స్పష్టంగా ఇది రాజదోషమే అవుతుంది, సందేహం లేదు; పురంలోనో జనపదంలోనో ఏదో జరుగుతున్నందువల్లనే ఈ బాలవధ జరిగింది.’ ఇక్కడ బ్రాహ్మణుడు రాజధర్మపు సామాన్య నియమాన్ని చెపుతున్నాడు — రాజు కర్తవ్యం తాను స్వయంగా ధర్మాన్ని ఆచరించడం మాత్రమే కాదు, ప్రజలలో అధర్మాన్ని నిరోధించడం కూడా. రాజ్యంలో ఎక్కడ అధర్మం జరిగినా దాని ఫలాన్ని అందరూ అనుభవిస్తారు. ఇలా అనేక విధాలైన మాటలతో మాటిమాటికీ రాజును నిలదీసి, దుఃఖంతో తపిస్తూ, రాజుకు నివేదించి అతడు మరణించిన కుమారుని హత్తుకుంటున్నాడు. ‘నీ అధీనంలో ఉన్న’ అనే మాట రాజు బాధ్యతను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — ప్రజలు రాజుకు అధీనులు, అందువల్ల వారి దుఃఖం రాజుదే. మరణించిన పుత్రుని కౌగిలింతతో సర్గ కరుణాపూర్ణంగా ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు ఋషులతో కలిసి కారణాన్ని అన్వేషిస్తాడు.

சத்ருக்னனை மதுரைக்கு அனுப்பிய பின், ராகவன் தம்பியர் பரதனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் அறநெறிப்படி அரசைக் காத்து இன்பமாக மகிழ்ந்திருந்தான். ராமராஜ்யம் இன்பமும் அமைதியும் நிறைந்தது என்று எங்கும் புகழ்பெற்றது; அந்த இன்பக் காலத்திலேயே திடீரென ஒரு துயர நிகழ்ச்சி நேர்கிறது. பிறகு சில நாள்கள் கழிந்ததும், நாட்டுப்புறத்தைச் சேர்ந்த ஒரு முதிய அந்தணர் இறந்த ஒரு சிறுவனைச் சுமந்துகொண்டு அரண்மனை வாயிலுக்கு வந்தார். நகரவாசி அல்லாத, கிராமத்தில் வாழும் ஓர் அந்தணர் நீதி கேட்டு அரசனின் வாயிலுக்கு வருகிறார்; ராமராஜ்யத்தில் அரண்மனை வாயில் எல்லோருக்கும் திறந்திருந்தது. அவர் அன்பும் துயரமும் கலந்த பலவகைச் சொற்களைச் சொல்லி அழுதபடி ‘மகனே, மகனே’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கதறினார். தந்தையின் புலம்பல் நெஞ்சைப் பிளப்பது — முதுமையில் ஒரே மகனின் மரணம். இந்தச் சர்க்கத்திலிருந்து உத்தர காண்டத்தின் புகழ்பெற்ற சம்பூகன் கதை தொடங்குகிறது; இந்த அந்தணரின் புலம்பலே அதன் வேர். கவிஞர் கருணைச் சுவையோடு தொடங்கி வாசகரின் உள்ளத்தை உருக்குகிறார். ‘இறந்த சிறுவனைச் சுமந்துகொண்டு’ என்ற காட்சியே சான்றாக நிற்கிறது — அவர் சொற்களால் மட்டுமன்றி, பிணத்தோடேயே அரசன் முன் முறையிடுகிறார். சத்ருக்னனின் வெற்றி மகிழ்ச்சிக்குப் பிறகு திடீரென இந்தச் சோகம் — ராமராஜ்யத்திலும் எதிர்பாராத துயரம் நேரக்கூடும் என்று சுட்டப்படுகிறது.

அந்தணர் புலம்புகிறார் — ‘முன்பு வேறொரு பிறவியில் நான் என்ன தீவினை செய்தேனோ, என் ஒரே மகன் மரணமடைந்ததைக் காண்கிறேனே!’ பாரதியச் சிந்தனையில் துயரத்தின் காரணம் முற்பிறவி வினை என்று கருதப்படுகிறது; ஆகவே அவர் முதலில் தன் குற்றத்தையே தேடுகிறார். ‘இளமையை அடையாத சிறுவன், ஐயாயிரம் ‘வர்ஷம்’ வயதுடையவன் — அதாவது ஐயாயிரம் நாள்கள், ஏறக்குறைய பதின்மூன்று வயது — என் துயருக்காக அகாலத்தில் மரணத்தை அடைந்தாயே, மகனே!’ பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் ‘வர்ஷ’ என்ற சொல்லுக்கு ‘நாள்’ என்ற பொருள் தெளிவுபடுத்தப்பட்டுள்ளது. ‘சில நாள்களிலேயே நானும் உன் தாயும் உன்னைப் பற்றிய சோகத்தால் மரணமடைவோம், ஐயமில்லை. நான் பொய் சொன்னதாக நினைவில்லை, உயிர்க்கொலை செய்ததாகவும் இல்லை; எந்த உயிருக்கும் தீங்கிழைத்ததாக ஒருபோதும் நினைவில்லை. எந்தத் தீவினையால் இன்று என் மகன் சிறுவனாக இருக்கும்போதே, தந்தைக்குச் செய்ய வேண்டிய கடமைகளைச் செய்யாமலேயே, யமனின் இருப்பிடத்தை அடைந்தான்?’ மகனின் கடமை தந்தைக்குச் சிராத்தம் முதலியவற்றைச் செய்வது; அதைச் செய்யாமலேயே மகன் இறந்தான் — தந்தைக்குத் தன் மறுவுலகம் பற்றிய கவலையும் உண்டு. அந்தணரின் சுயபரிசோதனையும் சத்தியப்பற்றும் இங்கே தெளிவாகின்றன; அவர் குற்றமற்றவர், ஆகவே குற்றம் வேறிடத்தில் தேடப்பட வேண்டும். சத்தியம், அகிம்சை, பிறருக்குத் துன்பம் தராமை — இந்த மூன்று பொது அறங்களையும் தாம் கடைப்பிடித்ததாக அவர் அறிவிக்கிறார். தாயைக் குறிப்பிடுவதும் கருணையைப் பெருக்குகிறது — ஒரு சிறுவனின் மரணத்தால் இரண்டு முதியவர்களின் வாழ்வும் இக்கட்டில் உள்ளது.

அந்தணர் குற்றம் சாட்டுகிறார் — ‘ராமனின் நாட்டில் இளமை அடையாதவர்களின் இப்படிப்பட்ட கொடிய மரணத்தை நான் இதற்கு முன் கண்டதுமில்லை, கேட்டதுமில்லை. ராமனிடம் ஏதோ பெரிய தீவினை இருக்கிறது, ஐயமில்லை; அதனால்தான் இந்நாட்டில் வாழும் சிறுவர்களுக்கு மரணம் வந்திருக்கிறது. வேறு நாடுகளில் வாழும் சிறுவர்களுக்கு மரண அச்சம் இல்லை. ஆகவே அரசே, மரணத்தின் பிடியில் சிக்கிய இந்தச் சிறுவனை உயிர்ப்பியுங்கள். இல்லையேல், மனைவியோடு அநாதைபோல அரண்மனை வாயிலிலேயே உயிர்விடுவேன்; பிறகு ராமா, பிரம்மஹத்தி (அந்தணக் கொலை) பாவத்தை அடைந்து இன்பமாக இருங்கள்.’ இது கசப்பான ஏளனம் — அந்தணக் கொலையின் பாவத்தைப் பெற்று இன்பமாக இரு என்கிறார். இருப்பினும் அவர் ஆசியும் கூறுகிறார் — ‘அரசே, தம்பியரோடு நீண்ட ஆயுளைப் பெறுவீர்கள்; பெரும் வலிமை உடையவரே, உங்கள் இந்த அரசில் நாங்கள் இன்பமாக வாழ்ந்தோம்.’ அந்தணரின் சொற்களில் சீற்றமும் மதிப்பும் கலந்துள்ளன — அவர் ராமனைக் குற்றம் சாட்டுகிறார், ஆனால் அவன் ஆட்சியில் முன்பு இருந்த இன்பத்தையும் ஒப்புக்கொள்கிறார். பண்டைய அரசதர்மத்தின் கொள்கை இங்கே உள்ளது — அரசனின் புண்ணியமும் பாவமும் மக்களிடம் பிரதிபலிக்கின்றன; மக்களின் அகால மரணம் அரசனின் குற்றத்தின் அறிகுறி. மக்களுக்குப் பதில் சொல்லக் கடமைப்பட்டவன் என்பதால் ராமன் இந்தக் குற்றச்சாட்டைக் கடுமையாகக் கருதுவான். அரண்மனை வாயிலில் உயிர்விடுவேன் என்ற சபதம் பண்டைக் காலத்தில் குடிமகனின் இறுதி வழியாக இருந்தது — அரசனிடம் நீதி பெற உயிர்த்தியாக அச்சுறுத்தல்.

அந்தணர் தொடர்கிறார் — ‘ராமா, உங்கள் ஆட்சிக்கு உட்பட்டிருக்கும் எங்கள்மீது இந்தத் துயரம் விழுந்தது; நாங்கள் காலனின் பிடியில் சிக்கிவிட்டோம், எங்களுக்குச் சிறிதும் இன்பம் இல்லை. மகாத்மாக்களான இக்ஷ்வாகுக்களின் நாடு இப்போது அநாதையாகிவிட்டது — ராமனைத் தலைவனாகப் பெற்ற இங்கே சிறுவர்களின் அழிவு நிச்சயம். அரசனின் குற்றங்களால் முறைப்படி காக்கப்படாத மக்கள் அழிகிறார்கள்; அரசன் தீய நடத்தை உடையவனாக இருந்தால் மக்கள் அகாலத்தில் இறக்கிறார்கள். அல்லது நகரங்களிலும் நாட்டுப்புறங்களிலும் மக்கள் தகாத செயல்களைச் செய்யும்போது, காவல் இல்லாதபோது, காலனால் வரும் அச்சம் உண்டாகிறது. இது தெளிவு — இது அரசனின் குற்றமே, ஐயமில்லை; நகரிலோ நாட்டுப்புறத்திலோ நடந்த ஏதோ ஒன்றால்தான் இந்தச் சிறுவனின் மரணம் நேர்ந்தது.’ இங்கே அந்தணர் அரசதர்மத்தின் பொது விதியைச் சொல்கிறார் — அரசனின் கடமை தானே அறவழியில் நடப்பது மட்டுமல்ல, மக்களிடையே அதர்மத்தைத் தடுப்பதும் ஆகும். அரசில் எங்கு அதர்மம் நிகழ்ந்தாலும் அதன் பலனை அனைவரும் அனுபவிக்கிறார்கள். இவ்வாறு பலவகைச் சொற்களால் மீண்டும் மீண்டும் அரசனை முறையிட்டு, துயரத்தால் வெந்த அவர் இறந்த மகனை அணைத்துக்கொண்டார். ‘உங்கள் ஆட்சிக்கு உட்பட்டிருக்கும் எங்கள்மீது’ என்ற சொல் அரசனின் பொறுப்பை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — மக்கள் அரசனுக்கு உட்பட்டவர்கள், ஆகவே அவர்கள் துயரம் அரசனுடையதே. இறந்த மகனை அணைப்பதோடு சர்க்கம் சோகமாக முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் முனிவர்களோடு காரணத்தை ஆராய்வான்.

ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮಧುರೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ರಾಘವನು ಸಹೋದರರಾದ ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮರಾಜ್ಯವು ಸುಖಮಯವೂ ಶಾಂತವೂ ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅಂತಹ ಸುಖಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ದುಃಖದ ಘಟನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಜನಪದದ — ಹಳ್ಳಿಯ — ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸತ್ತ ಬಾಲಕನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ರಾಜದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ನಗರವಾಸಿಯಲ್ಲದ, ಹಳ್ಳಿಯವನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜದ್ವಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತೆರೆದಿದೆ. ಅವನು ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಾ ‘ಮಗನೇ, ಮಗನೇ!’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ತಂದೆಯ ವಿಲಾಪ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವಂತಹುದು — ಮುದಿತನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನ ಮರಣ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಂಬೂಕಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಿಲಾಪವೇ ಅದರ ಮೂಲ. ಕವಿ ಕರುಣರಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಓದುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೃತಂ ಬಾಲಮ್ ಉಪಾದಾಯ’ (ಸತ್ತ ಬಾಲಕನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವನು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಶವದೊಡನೆಯೇ ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಆಕ್ರೋಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯದ ಆನಂದದ ಬಳಿಕ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಈ ಶೋಕ — ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ದುಃಖ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನು ಸಾವಿಗೀಡಾದುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ?’ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮವೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ತನ್ನದೇ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಯೌವನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮುಟ್ಟದ ಬಾಲಕ, ಐದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದವನು’ — ಅಂದರೆ ಐದು ಸಾವಿರ ದಿನಗಳು, ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವನು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದೆ.’ ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ‘ದಿನ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯೂ ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತೇವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸುಳ್ಳಾಡಿದುದು ನೆನಪಿಲ್ಲ, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಿದುದೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಪಾಪ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದೂ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಯಾವ ದುಷ್ಕೃತದಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಈ ಮಗನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆಯೇ, ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು?’ ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದನ್ನು ಮಾಡದೆಯೇ ಮಗನು ಸತ್ತನು — ತಂದೆಗೆ ತನ್ನ ಪರಲೋಕದ ಚಿಂತೆಯೂ ಉಂಟು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಅವನು ನಿರ್ದೋಷಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಪರಪೀಡೆಯ ವರ್ಜನೆ — ಈ ಮೂರು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾನು ಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನ ಮರಣದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರ ಜೀವನವೂ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬಾರದವರ ಇಂತಹ ಘೋರವಾದ ಮರಣವನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕೃತವಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮೃತ್ಯು ಬಂದಿದೆ. ಬೇರೆ ನಾಡುಗಳ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಮೃತ್ಯುವಶನಾದ ಈ ಬಾಲಕನನ್ನು ಬದುಕಿಸು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಅನಾಥನಂತೆ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲೇ ಸಾಯುವೆನು; ಆಗ ರಾಮನೇ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖವಾಗಿರು.’ ಇದು ಕಟುವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸುಖವಾಗಿರು ಎಂದು. ಆದರೂ ಅವನು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ಸಹೋದರರೊಡನೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ; ಮಹಾಬಲನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳಿದ್ದೇವೆ.’ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ರೋಶವೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ದೋಷಿಯೆನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿದೆ — ರಾಜನ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ರಾಜದೋಷದ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಮನು ಈ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿ. ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವೆನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಯ ಕೊನೆಯ ಉಪಾಯವಾಗಿತ್ತು — ರಾಜನಿಂದ ನ್ಯಾಯ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಈ ದುಃಖ ಬಂದೆರಗಿದೆ; ನಾವು ಕಾಲನ ವಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ನಾಡು ಈಗ ಅನಾಥವಾಗಿದೆ — ರಾಮನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿರುವ ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜದೋಷಗಳಿಂದ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಪಾಲಿತರಾಗದ ಪ್ರಜೆಗಳು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ದುರ್ನಡತೆಯವನಾದರೆ ಜನರು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಅಥವಾ ನಗರಗಳಲ್ಲೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲೂ ಜನರು ಅಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಕಾಲನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಇದು ರಾಜದೋಷವೇ ಆಗಿರುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ನಗರದಲ್ಲೋ ಜನಪದದಲ್ಲೋ ನಡೆದ ಯಾವುದೋ ಅಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಈ ಬಾಲವಧೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕೇವಲ ತಾನೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತಡೆಯುವುದೂ ಹೌದು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೇ ಅಧರ್ಮ ನಡೆದರೂ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ, ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದ ಅವನು ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜನ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜನ ಅಧೀನರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದುಃಖ ರಾಜನದೇ. ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವನು.

ശത്രുഘ്നനെ മഥുരയിലേക്കു യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ സഹോദരന്മാരായ ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് സുഖിയായി ആനന്ദിച്ചു. രാമരാജ്യം സുഖമയവും ശാന്തവുമാണെന്ന് എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്; ആ സുഖകാലത്തുതന്നെ പെട്ടെന്ന് ഒരു ദുഃഖസംഭവം ഉണ്ടാകുന്നു. ഏതാനും ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഗ്രാമവാസിയായ ഒരു വൃദ്ധബ്രാഹ്മണൻ മരിച്ച ഒരു ബാലനെയുമെടുത്ത് രാജദ്വാരത്തിലെത്തി. നഗരവാസിയല്ല, ഗ്രാമവാസിയായ ബ്രാഹ്മണനാണ് നീതി തേടി രാജാവിന്റെ വാതിൽക്കൽ വരുന്നത്; രാമരാജ്യത്തിൽ രാജദ്വാരം എല്ലാവർക്കുമായി തുറന്നിരിക്കുന്നു. സ്നേഹവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ പലതരം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും ‘മകനേ, മകനേ’ എന്നു വിളിച്ചു. പിതാവിന്റെ വിലാപം ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതാണ് — വാർധക്യത്തിൽ ഏകപുത്രന്റെ മരണം. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശംബൂകകഥ ഈ സർഗത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; ഈ ബ്രാഹ്മണന്റെ വിലാപമാണ് അതിന്റെ മൂലം. കവി കരുണരസത്തോടെ ആരംഭിച്ച് വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയം അലിയിക്കുന്നു. ‘മൃതം ബാലം ഉപാദായ’ (മരിച്ച ബാലനെ എടുത്തുകൊണ്ട്) എന്ന ദൃശ്യംതന്നെ തെളിവാണ് — വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശവവുമായിത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ നിലവിളിക്കുന്നത്. ശത്രുഘ്നന്റെ വിജയത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിനു പിന്നാലെ പെട്ടെന്ന് ഈ ശോകം — രാമരാജ്യത്തിലും അപ്രതീക്ഷിതമായി ദുഃഖം ഉണ്ടാകാമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ബ്രാഹ്മണൻ വിലപിക്കുന്നു: ‘മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമമാണു ചെയ്തത്, എന്റെ ഏകപുത്രൻ മരണമടഞ്ഞതു കാണേണ്ടിവരാൻ?’ ഭാരതീയചിന്തയിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മകർമമാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം സ്വന്തം ദോഷമാണു തിരയുന്നത്. ‘യൗവനം പ്രാപിക്കാത്ത ബാലൻ, അയ്യായിരം ‘വർഷം’ — അതായത് അയ്യായിരം ദിവസം, ഏകദേശം പതിമൂന്നു വയസ്സ് — മാത്രം പ്രായമുള്ളവൻ, എന്റെ ദുഃഖത്തിനായി അകാലത്തിൽ മരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, മകനേ!’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘വർഷം’ എന്ന വാക്കിന് ‘ദിവസം’ എന്ന അർഥമാണെന്നു വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ‘കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഞാനും നിന്റെ അമ്മയും നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മരിക്കും, സംശയമില്ല. ഞാൻ അസത്യം പറഞ്ഞതായി ഓർക്കുന്നില്ല, ഹിംസ ചെയ്തതായും ഓർക്കുന്നില്ല; ഒരു പ്രാണിക്കും ഒരിക്കലും ദ്രോഹം ചെയ്തതായി ഓർക്കുന്നില്ല. ഏതു ദുഷ്കൃതത്താലാണ് ഇന്ന് എന്റെ ഈ മകൻ ബാലനായിരിക്കെത്തന്നെ, പിതൃകർമങ്ങൾ ചെയ്യാതെ, യമലോകത്തേക്കു പോയത്?’ പിതാവിനുവേണ്ടി ശ്രാദ്ധാദികൾ ചെയ്യുന്നതു പുത്രന്റെ കർത്തവ്യമാണ്; അതു ചെയ്യാതെതന്നെ പുത്രൻ മരിച്ചു — പിതാവിനു പരലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും ഉണ്ട്. ബ്രാഹ്മണന്റെ ആത്മപരിശോധനയും സത്യനിഷ്ഠയും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അദ്ദേഹം നിർദോഷിയാണ്, അതിനാൽ ദോഷം മറ്റെവിടെയോ തിരയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. സത്യം, അഹിംസ, പരപീഡ ഒഴിവാക്കൽ — ഈ മൂന്നു സാമാന്യധർമങ്ങളും താൻ പാലിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അമ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും കരുണ വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ബാലന്റെ മരണത്താൽ രണ്ടു വൃദ്ധരുടെ ജീവിതവും അപകടത്തിലായിരിക്കുന്നു.

ബ്രാഹ്മണൻ ആക്ഷേപിക്കുന്നു: ‘രാമന്റെ രാജ്യത്ത് അകാലത്തിലുള്ള ഇത്തരം ഘോരമായ മരണം ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല, കേട്ടിട്ടുമില്ല. രാമന്റെ എന്തോ വലിയ ദുഷ്കൃതമുണ്ട്, സംശയമില്ല; അതിനാലാണ് രാജ്യത്തുള്ള ബാലന്മാർക്കു മരണം വന്നിരിക്കുന്നത്. മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലുള്ള ബാലന്മാർക്കു മരണഭയമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ട ഈ ബാലനെ ജീവിപ്പിക്കുക. ഇല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യയോടൊപ്പം അനാഥനെപ്പോലെ ഞാൻ രാജദ്വാരത്തിൽ മരിക്കും; പിന്നെ രാമാ, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം ഏറ്റുവാങ്ങി സുഖമായിരിക്കുക.’ കയ്പേറിയ വ്യംഗ്യം — ബ്രാഹ്മണവധത്തിന്റെ പാപം ഏറ്റു സുഖമായിരിക്കുക എന്ന്. എങ്കിലും അദ്ദേഹം ആശീർവാദവും നൽകുന്നു: ‘രാജാവേ, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അങ്ങ് ദീർഘായുസ്സു നേടും; അതിമഹാബലാ, അങ്ങയുടെ ഈ രാജ്യത്ത് ഞങ്ങൾ സുഖമായി വസിച്ചിരുന്നു.’ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ ആക്രോശവും ശ്രദ്ധയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സുഖം അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രാചീനരാജധർമത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമാണ് ഇവിടെ — രാജാവിന്റെ പുണ്യവും പാപവും പ്രജകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു; പ്രജകളുടെ അകാലമൃത്യു രാജദോഷത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. പ്രജകളോട് ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളവനായതിനാൽ രാമൻ ഈ ആക്ഷേപം ഗൗരവമായെടുക്കും. രാജദ്വാരത്തിൽ മരിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ പ്രാചീനകാലത്ത് പ്രജയുടെ അവസാനത്തെ ഉപായമായിരുന്നു — രാജാവിൽനിന്നു നീതി ലഭിക്കാൻ പ്രാണത്യാഗഭീഷണി.

ബ്രാഹ്മണൻ തുടരുന്നു: ‘രാമാ, അങ്ങയുടെ അധീനത്തിൽ കഴിയുന്ന ഞങ്ങൾക്കാണ് ഈ ദുഃഖം വന്നുപെട്ടത്; ഞങ്ങൾ കാലത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾക്ക് ഒട്ടും സുഖമില്ല. മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യം ഇപ്പോൾ അനാഥമായിരിക്കുന്നു — രാമനെ നാഥനായി ലഭിച്ച ഇവിടെ ബാലന്മാരുടെ മരണം നിശ്ചയമായിരിക്കുന്നു. രാജദോഷങ്ങളാൽ വിധിപോലെ പാലിക്കപ്പെടാത്ത പ്രജകൾ നശിക്കുന്നു; രാജാവ് ദുർവൃത്തനാകുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ അകാലത്തിൽ മരിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ നഗരങ്ങളിലും ജനപദങ്ങളിലും ജനങ്ങൾ അനുചിതകർമങ്ങൾ ചെയ്യുകയും രക്ഷയില്ലാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് കാലത്താലുള്ള ഭയം ഉണ്ടാകുന്നത്. വ്യക്തമാണ് — ഇതു രാജദോഷംതന്നെയായിരിക്കും, സംശയമില്ല; നഗരത്തിലോ ജനപദത്തിലോ നടന്ന എന്തോ ആണ് ഈ ബാലവധത്തിനു കാരണം.’ ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ രാജധർമത്തിന്റെ സാമാന്യനിയമം പറയുന്നു — രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം സ്വയം ധർമം ആചരിക്കുക മാത്രമല്ല, പ്രജകളിലെ അധർമം തടയുകകൂടിയാണ്. രാജ്യത്ത് എവിടെ അധർമം നടന്നാലും അതിന്റെ ഫലം എല്ലാവരും അനുഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പലതരം വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവിനെ മുറുകെപ്പിടിച്ച്, ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന അദ്ദേഹം രാജാവിനെ കാര്യം ബോധിപ്പിച്ചിട്ട് മരിച്ച മകനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു. ‘അങ്ങയുടെ അധീനത്തിൽ കഴിയുന്നവർ’ എന്ന വാക്ക് രാജാവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പ്രജകൾ രാജാവിന് അധീനരാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ ദുഃഖം രാജാവിന്റേതുതന്നെ. മരിച്ച പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതോടെ സർഗം കരുണമായി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഋഷിമാരോടൊപ്പം കാരണം അന്വേഷിക്കും.

When he had sent Śatrughna on his way, Rāghava rejoiced with his two brothers, Bharata and Lakṣmaṇa, happily ruling the kingdom in accordance with dharma. Rāma's reign was famous everywhere for its happiness and peace, and it was in the midst of that happiness that grief suddenly struck. A few days later an old brahmin from the countryside came to the palace gate carrying the body of his dead boy; he was a villager, not a townsman, yet in Rāma's kingdom the king's door was open to all who sought justice. Weeping, he poured out words of every kind, full of love and grief, crying again and again, "My son, my son!" A father's lament for the death of his only son in his old age tears at the heart. With this lament begins the well-known story of Śambūka in the Uttara Kāṇḍa, and the poet opens it in pathos to melt the reader's heart. The dead child in his arms was itself his evidence: he cried out before the king not with words alone but with the body. Coming straight after the joy of Śatrughna's victory, this sorrow suggests that even in Rāma's kingdom grief could strike unforeseen.

"What evil did I do in some former body," the brahmin lamented, "that I should see my only son dead? He was a boy not yet grown to youth, only five thousand days old, about thirteen years, and he has met death before his time, my little son, to my sorrow. In a few days your mother and I will die of grief for you, there is no doubt of it. I do not remember ever telling a lie, or doing any violence; I cannot recall ever wronging any living creature. For what evil deed of mine has my son, a mere child, gone to the realm of Yama before he could perform the rites for his forebears?" In Indian thought the cause of sorrow is sought in the deeds of former lives, so he first looked for fault in himself. A son's duty is to perform his father's funeral rites, and the boy had died without doing so, which troubled the father for his own life beyond death as well. His self-examination was honest: he had kept the common duties of truthfulness, non-violence and harming no one, so he was blameless and the fault had to lie elsewhere. The mention of the mother deepens the pathos: one child's death put two old lives in peril.

Then the brahmin turned his reproach on the king. "Never before have I seen or heard of anything so dreadful in Rāma's realm as the death of those whose time has not come. Rāma must surely have some great sin to answer for, since death has come to the children of his kingdom; the children of other kingdoms have no fear of death. So, O king, bring this boy back to life, who has fallen under death's power. If you do not, I will die here at the royal gate with my wife, like one who has no protector, and then, Rāma, you may take on the sin of killing a brahmin and be happy!" That last was bitter irony. Yet he also gave his blessing: "With your brothers, O king, you will live long. We have lived happily in your kingdom, mighty one." In his words outrage and faith are mixed: he blamed Rāma, yet acknowledged the happiness they had known under his rule. Behind them lies an ancient doctrine of kingship: the king's merit and sin are reflected in his people, and the untimely death of subjects is a sign of the king's fault. Rāma would take the charge seriously, since he held himself answerable to his people. To vow to die at the king's gate was, in ancient times, a subject's last resort, a threat of self-sacrifice to win the king's justice.

"Now this grief has fallen on us, who live under your rule, Rāma," the brahmin went on. "We have fallen into the power of time, and we have not the least happiness left. The realm of the great-souled Ikṣvākus is without a protector now; with Rāma as its lord, it seems, the death of children is certain. When subjects are not protected as the rules require, they perish through the faults of kings; when a king's conduct is bad, people die before their time. Or when people in the cities and the countryside do wrongful deeds and there is no one to restrain them, then comes the fear of death brought by time. It is plain that this must be the king's fault, there is no doubt of it, whether the wrong was done in the city or the countryside, since this child has died." Here the brahmin stated a general rule of kingship: a king's duty is not only to live righteously himself but to check unrighteousness among his people, for wherever wrong is done in a kingdom, all suffer its fruit. "Under your rule" reminded the king once more that his subjects' grief was his own. So, pressing the king again and again with words of every kind, burning with grief, he laid his case before him and clasped his dead son to him. The sarga ends in grief; in the next, Rāma searches for the cause with the seers.