पूर्वसर्गे शत्रुघ्नः रामचरितगानं श्रुत्वा स्वनिवेशं गतः। शयानं तं नरव्याघ्रं तदा निद्रा न अभ्यागमत्; सः अनुत्तमं रामगीतम् अनेकार्थं चिन्तयन् आसीत्। गीतस्य अर्थाः बहवः — रामस्य दुःखं, सीतायाः त्यागः, भ्रातॄणां सेवा — ते सर्वे तस्य मनसि आवर्तन्ते। तन्त्रीलयसमन्वितं तस्य सुमधुरं शब्दं श्रुत्वा महात्मनः शत्रुघ्नस्य रात्रिः आशु जगाम। गानं रात्रौ अपि प्रवर्तते इति सूच्यते; अतः सः निद्रां विना एव तत् शृण्वन् रात्रिं यापयति। तस्यां रजन्यां व्युष्टायां पौर्वाह्निकं क्रमं कृत्वा शत्रुघ्नः प्राञ्जलिः मुनिपुङ्गवं वाक्यम् उवाच — भगवन्, रघुनन्दनं राघवं द्रष्टुम् इच्छामि; त्वया अनुज्ञातः एभिः संशितव्रतैः सह गन्तुम् इच्छामि। ‘संशितव्रतैः’ इति सहचराणां शिष्टतां सूचयति। इत्येवंवादिनं शत्रुसूदनं शत्रुघ्नं वाल्मीकिः सम्परिष्वज्य राघवं विससर्ज। मुनेः आलिङ्गनम् आशीर्वादः च; सः गीतस्य विषये किमपि न वदति — रहस्यं रक्षति। शत्रुघ्नः अपि न पृच्छति — पूर्वसर्गे स्वसैनिकेभ्यः यत् उक्तं, तत् स्वयम् अपि पालयति।

सः मुनिश्रेष्ठम् अभिवाद्य सुप्रभं रथम् आरुह्य राघवोत्सुकदर्शनः तूर्णम् अयोध्याम् अगमत्। द्वादशवर्षाणां वियोगः तस्य उत्सुकतां वर्धयति। श्रीमान् इक्ष्वाकुनन्दनः सः रम्यां पुरीं प्रविष्टः, यत्र महाद्युतिः रामः आसीत् तत्र महाबाहुः प्रविवेश। सः मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननं रामं ददर्श, यथा अमरमध्यस्थं सहस्रनयनम् इन्द्रम्। उपमा रामस्य राजवैभवं सूचयति — मन्त्रिभिः परिवृतः सः देवैः परिवृतः इन्द्रः इव। ज्वलन्तम् इव तेजसा तं महात्मानम् अभिवाद्य प्राञ्जलिः भूत्वा शत्रुघ्नः सत्यपराक्रमं रामम् उवाच। शत्रुघ्नस्य विनयः द्वादशवर्षानन्तरम् अपि न न्यूनः — राजा सन् अपि सः ज्येष्ठस्य पुरतः प्राञ्जलिः। ‘सत्यपराक्रमम्’ इति रामस्य विशेषणं तस्य सत्यनिष्ठां वीरतां च स्मारयति। कविः रामदर्शनस्य क्षणं संक्षिप्तं किन्तु भावपूर्णं चित्रयति। वाल्मीकेः आश्रमात् एव सः आगतः, यत्र रामस्य पुत्रौ वसतः; किन्तु सः तत् रामाय न कथयति — मुनेः रहस्यं रक्षति। पाठकः एतत् जानन् दृश्यं द्विगुणभावेन पश्यति।

शत्रुघ्नः निवेदयति — महाराज, यत् आज्ञप्तं तत् सर्वम् अहं कृतवान्; पापः सः लवणः हतः, पुरी च अस्य निवेशिता। सेवकस्य कार्यनिवेदनं संक्षिप्तं स्पष्टं च — सः स्वपराक्रमं न वर्णयति। ततः सः हृदयं विवृणोति — हे रघुनन्दन, एतानि द्वादश वर्षाणि त्वां विना; हे नृप, त्वया विरहितः अहं वस्तुं न उत्सहे। हे काकुत्स्थ अमितविक्रम, सः त्वं मे प्रसादं कुरुष्व; यथा मातृहीनः वत्सः, तथा अहं चिरं न प्रवसामि। मातृहीनवत्सस्य उपमा अतीव करुणा — रामः तस्य कृते मातृस्थाने। शत्रुघ्नः राज्यसुखं त्यक्त्वा अपि रामसमीपे वस्तुम् इच्छति; एषा भरतवत् भ्रातृभक्तिः। राज्यप्राप्तिः अपि तस्य कृते वियोगस्य कारणम् एव, अतः सः पूर्वम् अपि अभिषेकं दण्डरूपेण मन्यते स्म। तस्य याचना — अतः परं दूरे न वसामि — राजधर्मस्य भ्रातृप्रेम्णः च सङ्घर्षं दर्शयति।

एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्य रामः इदम् अब्रवीत् — हे शूर, विषादं मा कृथाः; एतत् क्षत्रियचेष्टितं न। हे राघव, राजानः विप्रवासेषु न अवसीदन्ति; प्रजाः हि क्षात्रधर्मेण परिपाल्याः। रामः स्नेहेन सह कर्तव्यम् अपि स्मारयति — राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं प्रजापालनम्, न व्यक्तिगतं सुखम्। हे वीर नरश्रेष्ठ, काले काले माम् अवलोकितुम् अयोध्याम् आगच्छ, ततः तव पुरं गन्तासि। त्वं मम अपि प्राणैः अपि सुदयितः, न संशयः; किन्तु राज्यस्य परिपालनम् अवश्यं करणीयम्। तस्मात् हे काकुत्स्थ, सप्तरात्रं मया सह वस; ऊर्ध्वं सभृत्यबलवाहनः मधुरां गन्तासि। रामस्य वचने प्रेम कर्तव्यं च सन्तुलिते — सः शत्रुघ्नं निराशं न करोति, सप्तरात्रवासेन तस्य इच्छां आंशिकं पूरयति। स्वयं रामः अपि कर्तव्याय सीतां त्यक्तवान् — अतः तस्य उपदेशः अनुभवसिद्धः। ‘प्राणैः अपि प्रियः’ इति वचनं शत्रुघ्नस्य हृदयं सान्त्वयति। राजधर्मस्य एषः सारः — राजा प्रजानां सेवकः, न स्वसुखस्य। ‘काले काले आगच्छ’ इति अनुमतिः अपि स्नेहस्य द्वारं उद्घाटितं रक्षति।

रामस्य एतत् धर्मयुक्तं मनोऽनुगं वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः दीनया वाचा ‘बाढम्’ इति एव अब्रवीत्। वचनं धर्मयुक्तम्, मनसः अनुकूलम् अपि — सप्तरात्रवासेन — तथापि वियोगस्य चिन्तया तस्य वाणी दीना। सः महेष्वासः काकुत्स्थः राघवस्य आज्ञया सप्तरात्रं तत्र उषित्वा गमनाय उपचक्रमे। सत्यपराक्रमं महात्मानं रामं, भरतं लक्ष्मणं च आमन्त्र्य सः महारथम् उपारुहत्। महात्मना लक्ष्मणेन भरतेन च पद्भ्यां दूरम् अनुगतः शत्रुघ्नः तदा आशु पुरीं जगाम। ज्येष्ठभ्रातरौ पद्भ्यां दूरं यावत् अनुगच्छतः — एषः भ्रातृस्नेहस्य आदर्शः; कनिष्ठस्य प्रस्थाने अपि ज्येष्ठाः आदरं दर्शयन्ति। ‘पुरीम्’ इति मधुराम् एव। सप्तदिनानि रामेण सह वसनम् — एषः अल्पः कालः, किन्तु भ्रातृप्रेम्णः पोषणाय पर्याप्तः। शत्रुघ्नः आज्ञां पालयन् पुनः स्वकर्तव्यं प्रति गच्छति, यथा रामः उपदिष्टवान्। अयं सर्गः शत्रुघ्नकथायाः समाप्तिः; अग्रिमे सर्गे कथा रामराज्ये घटितां ब्राह्मणपुत्रमरणस्य घटनां प्रति गच्छति।

పూర్వ సర్గలో శత్రుఘ్నుడు రామచరిత గానాన్ని విని తన బసకు వెళ్ళాడు. పడుకున్న ఆ నరవ్యాఘ్రునికి అప్పుడు నిద్ర రాలేదు; అతడు అనేక అర్థాలున్న సాటిలేని ఆ రామగీతాన్ని గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు. గీతంలో అర్థాలు ఎన్నో — రాముని దుఃఖం, సీతాపరిత్యాగం, సోదరుల సేవ — అవన్నీ అతని మనస్సులో మళ్ళీ మళ్ళీ తిరుగుతున్నాయి. తంత్రీలయలతో కూడిన ఆ మధురమైన నాదాన్ని వింటూ ఉండగా మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని రాత్రి త్వరగా గడిచిపోయింది. గానం రాత్రివేళ కూడా సాగుతోంది అని సూచించబడింది; అందువల్ల అతడు నిద్ర లేకుండానే దానిని వింటూ రాత్రి గడుపుతున్నాడు. ఆ రాత్రి తెల్లవారిన తరువాత ఉదయకాల కృత్యాలు పూర్తిచేసి శత్రుఘ్నుడు చేతులు జోడించి మునిశ్రేష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, రఘునందనుడైన రాఘవుని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను; నీ అనుమతితో కఠిన వ్రతాలు పాటించే వీరితో కలిసి వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ‘సంశితవ్రతైః’ (కఠిన వ్రతాలు పాటించేవారితో) అనే మాట అతని సహచరుల శిష్టతను సూచిస్తుంది. ఇలా పలికిన శత్రుసంహారకుడైన శత్రుఘ్నుని వాల్మీకి కౌగిలించుకొని ఆ రాఘవుని పంపించాడు. ముని కౌగిలింత ఒక ఆశీర్వాదం కూడా; అతడు గీతాన్ని గురించి ఏమీ చెప్పడు — రహస్యాన్ని కాపాడుతాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అడగడు — పూర్వ సర్గలో తన సైనికులకు ఏమి చెప్పాడో దానిని తానూ పాటిస్తున్నాడు.

అతడు మునిశ్రేష్ఠునికి నమస్కరించి, బాగా ప్రకాశిస్తున్న రథం ఎక్కి, రాఘవుని చూడాలనే ఉత్కంఠతో త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. పన్నెండేళ్ళ వియోగం అతని ఉత్కంఠను పెంచుతోంది. శ్రీమంతుడైన ఆ ఇక్ష్వాకునందనుడు రమ్యమైన పురిలో ప్రవేశించి, మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి ఆ మహాబాహువు వెళ్ళాడు. దేవతల మధ్యలో ఉన్న సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునిలా, మంత్రుల మధ్యలో ఉన్న, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కల రాముని అతడు చూశాడు. ఈ ఉపమానం రాముని రాజవైభవాన్ని సూచిస్తుంది — మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునిలా ఉన్నాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి శత్రుఘ్నుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో మాట్లాడాడు. పన్నెండేళ్ళ తరువాత కూడా శత్రుఘ్నుని వినయం తగ్గలేదు — తాను రాజు అయినప్పటికీ అన్నగారి ఎదుట చేతులు జోడించి నిలుస్తున్నాడు. ‘సత్యపరాక్రమ’ అనే విశేషణం రాముని సత్యనిష్ఠనూ వీరత్వాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది. కవి రామదర్శనపు క్షణాన్ని సంక్షిప్తంగా, కాని భావపూర్ణంగా చిత్రిస్తున్నాడు. రాముని పుత్రులు నివసించే వాల్మీకి ఆశ్రమం నుండే అతడు వచ్చాడు; అయినా అతడు ఆ సంగతి రామునికి చెప్పడు — ముని రహస్యాన్ని కాపాడుతాడు. ఇది తెలిసిన పాఠకుడు ఈ దృశ్యాన్ని రెట్టింపు భావంతో చూస్తాడు.

శత్రుఘ్నుడు ఇలా నివేదిస్తున్నాడు — ‘మహారాజా, నీవు ఆజ్ఞాపించినదంతా నేను చేశాను; పాపి అయిన ఆ లవణుడు హతుడయ్యాడు, అతని పురి కూడా జనావాసంగా నెలకొల్పబడింది.’ సేవకుని కార్యనివేదన సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — అతడు తన పరాక్రమాన్ని వర్ణించుకోవడం లేదు. తరువాత అతడు తన హృదయాన్ని విప్పుతున్నాడు — ‘రఘునందనా, ఈ పన్నెండేళ్ళూ నీవు లేకుండా గడిచాయి; రాజా, నీకు దూరంగా నేను ఉండలేను. కాకుత్స్థా, అమితవిక్రమా, నాపై అనుగ్రహం చూపు; తల్లి లేని దూడలా నేను ఇక ఎక్కువకాలం దూరంగా ఉండను.’ తల్లి లేని దూడ అనే ఉపమానం ఎంతో కరుణాపూర్ణమైనది — అతనికి రాముడే తల్లి స్థానంలో ఉన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు రాజ్యసుఖాన్ని వదులుకొని కూడా రాముని దగ్గర ఉండాలని కోరుకుంటున్నాడు; ఇది భరతుని వంటి సోదరభక్తి. రాజ్యం లభించడం కూడా అతనికి వియోగానికే కారణం, అందుకే అతడు ఇంతకుముందు కూడా పట్టాభిషేకాన్ని ఒక శిక్షలాగా భావించాడు. ‘ఇకపై దూరంగా ఉండను’ అనే అతని వేడుకోలు రాజధర్మానికీ సోదరప్రేమకూ మధ్య ఉన్న సంఘర్షణను చూపిస్తుంది.

ఇలా మాట్లాడుతున్న శత్రుఘ్నుని కౌగిలించుకొని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘శూరుడా, విషాదపడకు; ఇది క్షత్రియునికి తగిన ప్రవర్తన కాదు. రాఘవా, రాజులు దూర ప్రవాసాలలో కుంగిపోరు; ప్రజలను క్షాత్రధర్మంతో పరిపాలించాలి కదా.’ రాముడు స్నేహంతో పాటు కర్తవ్యాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — రాజు మొదటి కర్తవ్యం ప్రజాపాలన, వ్యక్తిగత సుఖం కాదు. ‘వీరా, నరశ్రేష్ఠా, అప్పుడప్పుడు నన్ను చూడటానికి అయోధ్యకు రా, తరువాత నీ పురానికి వెళ్ళు. నీవు నాకు ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనవాడవు, సందేహం లేదు; కాని రాజ్యాన్ని తప్పక పరిపాలించాలి. అందువల్ల కాకుత్స్థా, ఏడు రాత్రులు నాతో ఉండు; ఆ తరువాత సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో మధురకు వెళ్ళు.’ రాముని మాటలలో ప్రేమా కర్తవ్యమూ సమతూకంలో ఉన్నాయి — అతడు శత్రుఘ్నుని నిరాశపరచడం లేదు, ఏడు రాత్రుల నివాసంతో అతని కోరికను పాక్షికంగా తీరుస్తున్నాడు. రాముడు స్వయంగా కర్తవ్యం కోసం సీతను వదులుకున్నాడు — అందువల్ల అతని ఉపదేశం అనుభవసిద్ధమైనది. ‘ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనవాడవు’ అనే మాట శత్రుఘ్నుని హృదయాన్ని ఓదారుస్తుంది. రాజధర్మపు సారం ఇదే — రాజు ప్రజలకు సేవకుడు, తన సుఖానికి కాదు. ‘అప్పుడప్పుడు రా’ అనే అనుమతి కూడా స్నేహపు ద్వారాన్ని తెరిచే ఉంచుతుంది.

రాముని ఈ ధర్మయుక్తమైన, మనస్సుకు అనుకూలమైన మాటను విని శత్రుఘ్నుడు దీనమైన స్వరంతో ‘అలాగే’ అని మాత్రమే అన్నాడు. ఆ మాట ధర్మయుక్తమైనది, ఏడు రాత్రుల నివాసం వల్ల మనస్సుకు అనుకూలమైనది కూడా — అయినప్పటికీ వియోగపు చింతతో అతని స్వరం దీనంగా ఉంది. గొప్ప విలుకాడైన ఆ కాకుత్స్థుడు రాఘవుని ఆజ్ఞతో అక్కడ ఏడు రాత్రులు ఉండి ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. సత్యపరాక్రముడైన మహాత్ముడు రాముని, భరతుని, లక్ష్మణుని వీడ్కోలు అడిగి అతడు మహారథాన్ని ఎక్కాడు. మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడూ భరతుడూ కాలినడకన చాలా దూరం వెంట రాగా శత్రుఘ్నుడు అప్పుడు త్వరగా తన పురికి వెళ్ళాడు. అన్నలిద్దరూ కాలినడకన చాలా దూరం వెంట వెళ్ళడం సోదరస్నేహానికి ఆదర్శం; తమ్ముడు బయలుదేరేటప్పుడు కూడా అన్నలు ఆదరాన్ని చూపిస్తున్నారు. ‘పురి’ అంటే మధురయే. రామునితో ఏడు రోజుల నివాసం స్వల్ప కాలమే, కాని సోదరప్రేమను పోషించడానికి చాలు. రాముడు ఉపదేశించినట్లే శత్రుఘ్నుడు ఆజ్ఞను పాటిస్తూ మళ్ళీ తన కర్తవ్యం వైపు వెళ్తున్నాడు. ఈ సర్గ శత్రుఘ్నుని కథకు ముగింపు; తరువాతి సర్గలో కథ రామరాజ్యంలో జరిగిన బ్రాహ్మణ పుత్రుని మరణ ఘటన వైపు మళ్ళుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சத்ருக்னன் ராமசரித கானத்தைக் கேட்டுவிட்டுத் தன் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றான். படுத்திருந்த மனிதருள் புலியான அவனை அப்போது உறக்கம் அணுகவில்லை; ஒப்பற்ற அந்த ராமகீதத்தின் பல பொருள்களைச் சிந்தித்துக்கொண்டிருந்தான். பாடலின் பொருள்கள் பல — ராமனின் துயரம், சீதையைக் கைவிட்டது, சகோதரர்களின் சேவை — அவை அனைத்தும் அவன் மனத்தில் சுழன்றன. வீணையின் லயத்தோடு இசைந்த அதன் மிக இனிய ஒலியைக் கேட்டுக்கொண்டிருக்கையில் மகாத்மாவான சத்ருக்னனுக்கு இரவு விரைவில் கழிந்தது. பாடல் இரவிலும் தொடர்ந்தது என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆகவே அவன் உறக்கமின்றியே அதைக் கேட்டபடி இரவைக் கழிக்கிறான். அந்த இரவு விடிந்ததும், காலைக் கடமைகளை முடித்துவிட்டுச் சத்ருக்னன் கைகூப்பி முனிவர்களுள் சிறந்தவரிடம் சொன்னான் — ‘பகவானே, ரகுநந்தனனான ராகவனைக் காண விரும்புகிறேன்; உங்கள் அனுமதியோடு கடும் விரதம் காக்கும் இவர்களுடன் செல்ல விரும்புகிறேன்.’ ‘கடும் விரதம் காப்பவர்கள்’ (ஸம்ஶிதவ்ரதை:) என்ற சொல் உடன்வருவோரின் ஒழுக்கத்தைக் குறிக்கிறது. இவ்வாறு சொன்ன பகைவரை அழிக்கும் சத்ருக்னனை வால்மீகி அணைத்துக்கொண்டு, அந்த ராகவனை விடைகொடுத்து அனுப்பினார். முனிவரின் அணைப்பு ஆசியும் ஆகும்; பாடலைப் பற்றி அவர் எதுவும் சொல்லவில்லை — மறைபொருளைக் காக்கிறார். சத்ருக்னனும் கேட்கவில்லை — முந்தைய சர்க்கத்தில் தன் வீரர்களுக்குச் சொன்னதைத் தானும் கடைப்பிடிக்கிறான்.

அவன் முனிவர்களுள் சிறந்தவரை வணங்கி, ஒளிமிக்க தேரில் ஏறி, ராகவனைக் காணும் ஆவலோடு விரைந்து அயோத்திக்குச் சென்றான். பன்னிரண்டு ஆண்டுப் பிரிவு அவன் ஆவலைப் பெருக்குகிறது. திருவுடைய இக்ஷ்வாகு நந்தனனான அவன் அழகிய நகருக்குள் நுழைந்து, பேரொளியுடைய ராமன் இருந்த இடத்துக்குள் நீண்ட கைகளுடைய அவன் புகுந்தான். அமைச்சர்களின் நடுவே அமர்ந்திருந்த, முழுநிலவு போன்ற முகமுடைய ராமனை அவன் கண்டான் — தேவர்களின் நடுவே அமர்ந்த ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனைப் போல. இந்த உவமை ராமனின் அரச மாட்சியைக் குறிக்கிறது — அமைச்சர்கள் சூழ அமர்ந்த அவன் தேவர்கள் சூழ்ந்த இந்திரனைப் போன்றவன். ஒளியால் சுடர்விடுபவன் போன்ற அந்த மகாத்மாவை வணங்கிக் கைகூப்பிச் சத்ருக்னன் சத்திய பராக்கிரமம் உடைய ராமனிடம் பேசினான். பன்னிரண்டு ஆண்டுகளுக்குப் பிறகும் சத்ருக்னனின் பணிவு குறையவில்லை — அரசனாக இருந்தும் அவன் அண்ணனின் முன் கைகூப்பி நிற்கிறான். ‘சத்திய பராக்கிரமம் உடையவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அவனுடைய சத்தியப்பற்றையும் வீரத்தையும் நினைவூட்டுகிறது. ராமனைக் காணும் கணத்தைக் கவிஞர் சுருக்கமாக, ஆனால் உணர்ச்சி ததும்பச் சித்திரிக்கிறார். ராமனின் புதல்வர்கள் வாழும் வால்மீகி ஆசிரமத்திலிருந்தே அவன் வந்திருக்கிறான்; ஆனால் அதை அவன் ராமனிடம் சொல்லவில்லை — முனிவரின் மறைபொருளைக் காக்கிறான். இதை அறிந்த வாசகர் இக்காட்சியை இருமடங்கு உணர்வோடு காண்கிறார்.

சத்ருக்னன் அறிவிக்கிறான் — ‘மகாராஜா, நீங்கள் ஆணையிட்டதை எல்லாம் நான் செய்து முடித்தேன்; பாவியான அந்த லவணன் கொல்லப்பட்டான், அவனுடைய நகரமும் குடியமர்த்தப்பட்டது.’ பணியாளனின் பணி அறிக்கை சுருக்கமும் தெளிவும் உடையது — அவன் தன் வீரத்தை விவரிக்கவில்லை. பிறகு அவன் தன் உள்ளத்தைத் திறக்கிறான் — ‘ரகுநந்தனா, இந்தப் பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் உங்களைப் பிரிந்திருந்தேன்; அரசே, உங்களைப் பிரிந்து வாழ எனக்கு மனம் இல்லை. காகுத்ஸ்தா, அளவற்ற வீரம் உடையவரே, எனக்கு அருள் புரியுங்கள்; தாயை இழந்த கன்றைப் போல நான் இனி நீண்ட காலம் வெளியே வாழமாட்டேன்.’ தாயை இழந்த கன்றின் உவமை மிகவும் உருக்கமானது — ராமன் அவனுக்குத் தாயின் இடத்தில் இருக்கிறான். சத்ருக்னன் அரசின் சுகத்தைத் துறந்தும் ராமனின் அருகில் வாழ விரும்புகிறான்; இது பரதனைப் போன்ற சகோதர பக்தி. அரசைப் பெற்றதும் அவனுக்குப் பிரிவுக்கே காரணமாயிற்று; ஆகவே முன்பும் அவன் முடிசூட்டலைத் தண்டனையாகவே கருதினான். ‘இனிமேல் தொலைவில் வாழமாட்டேன்’ என்ற அவன் வேண்டுகோள் அரசதர்மத்துக்கும் சகோதர அன்புக்கும் இடையிலான போராட்டத்தைக் காட்டுகிறது.

இவ்வாறு சொன்ன சத்ருக்னனை அணைத்துக்கொண்டு ராமன் சொன்னான் — ‘வீரனே, வருந்தாதே; இது க்ஷத்திரியனுக்குரிய நடத்தை அல்ல. ராகவா, அரசர்கள் வெளிநாட்டில் வாழும்போது சோர்வடைவதில்லை; மக்களை க்ஷத்திரிய தர்மப்படி காக்க வேண்டும் அல்லவா.’ ராமன் அன்போடு கடமையையும் நினைவூட்டுகிறான் — அரசனின் முதல் கடமை மக்களைக் காப்பதே, தன் சொந்த இன்பம் அல்ல. ‘வீரனே, மனிதருள் சிறந்தவனே, அவ்வப்போது என்னைக் காண அயோத்திக்கு வா; பிறகு உன் நகருக்குச் செல். நீ எனக்கு என் உயிரைவிடவும் மிக அன்புக்குரியவன், ஐயமில்லை; ஆனால் அரசைக் காப்பது கட்டாயம் செய்ய வேண்டியது. ஆகவே காகுத்ஸ்தா, ஏழு இரவுகள் என்னுடன் தங்கியிரு; அதன் பின் பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் மதுரைக்குச் செல்வாய்.’ ராமனின் சொற்களில் அன்பும் கடமையும் சமநிலையில் உள்ளன — அவன் சத்ருக்னனை ஏமாற்றமடையச் செய்யவில்லை, ஏழு இரவுத் தங்கலால் அவன் விருப்பத்தை ஓரளவு நிறைவேற்றுகிறான். ராமனே கடமைக்காகச் சீதையைக் கைவிட்டவன் — ஆகவே அவன் உபதேசம் அனுபவத்தால் உறுதியானது. ‘உயிரைவிடவும் அன்புக்குரியவன்’ என்ற சொல் சத்ருக்னனின் உள்ளத்தை ஆற்றுகிறது. அரசதர்மத்தின் சாரம் இதுவே — அரசன் மக்களின் சேவகன், தன் இன்பத்துக்கானவன் அல்லன். ‘அவ்வப்போது வா’ என்ற அனுமதியும் அன்பின் கதவைத் திறந்தே வைக்கிறது.

அறநெறி தழுவியதும் மனத்துக்கு உகந்ததுமான ராமனின் இந்தச் சொற்களைக் கேட்டுச் சத்ருக்னன் தளர்ந்த குரலில் ‘அப்படியே’ என்று மட்டும் சொன்னான். சொல் அறநெறி தழுவியது, ஏழு இரவுத் தங்கலால் மனத்துக்கும் உகந்தது — இருப்பினும் பிரிவை எண்ணியதால் அவன் குரல் தளர்ந்தது. பெரும் வில்லாளியான அந்தக் காகுத்ஸ்தன் ராகவனின் ஆணைப்படி ஏழு இரவுகள் அங்கே தங்கிவிட்டுப் புறப்படத் தொடங்கினான். சத்திய பராக்கிரமம் உடைய மகாத்மாவான ராமனிடமும், பரதனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் விடைபெற்றுக்கொண்டு அவன் பெரிய தேரில் ஏறினான். மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனும் பரதனும் கால்நடையாக நெடுந்தொலைவு பின்தொடர்ந்து வழியனுப்ப, சத்ருக்னன் அப்போது விரைந்து தன் நகருக்குச் சென்றான். அண்ணன்மார் இருவர் கால்நடையாக நெடுந்தொலைவு வரை பின்தொடர்கின்றனர் — இது சகோதர அன்பின் இலட்சியம்; இளையவன் புறப்படும்போதும் மூத்தவர்கள் மரியாதை காட்டுகின்றனர். ‘நகருக்கு’ என்பது மதுரையையே குறிக்கிறது. ராமனோடு ஏழு நாள் வாழ்ந்தது — இது சிறிய காலம்தான், ஆனால் சகோதர அன்பைப் பேணப் போதுமானது. ராமன் உபதேசித்தபடியே சத்ருக்னன் ஆணையைக் கடைப்பிடித்து மீண்டும் தன் கடமையை நோக்கிச் செல்கிறான். இந்தச் சர்க்கம் சத்ருக்னன் கதையின் நிறைவு; அடுத்த சர்க்கத்தில் கதை ராமராஜ்யத்தில் நிகழ்ந்த ஓர் அந்தணச் சிறுவனின் மரண நிகழ்ச்சியை நோக்கிச் செல்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮಚರಿತಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಿಗೆ ಆಗ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳ ಆ ಅನುಪಮ ರಾಮಗೀತವನ್ನೇ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಗೀತದ ಅರ್ಥಗಳು ಅನೇಕ — ರಾಮನ ದುಃಖ, ಸೀತೆಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಸಹೋದರರ ಸೇವೆ — ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದವು. ವೀಣೆಯ ಲಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದರ ಅತಿಮಧುರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಗಾನವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕಠಿಣವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಈ ಸಂಗಡಿಗರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸಂಶಿತವ್ರತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸಹಚರರ ಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುಸೂದನ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಮುನಿಯ ಆಲಿಂಗನವೇ ಆಶೀರ್ವಾದ; ಗೀತದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ತಾನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹೊಳೆಯುವ ರಥವನ್ನೇರಿ, ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನು ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೈಮುಗಿದು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ — ತಾನೇ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ವೀರತೆಯನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ರಾಮದರ್ಶನದ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಆದರೆ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಪುತ್ರರು ವಾಸಿಸುವ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಮುನಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಓದುಗನು ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಶತ್ರುಘ್ನನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಪಾಪಿಯಾದ ಆ ಲವಣನು ಹತನಾದನು, ಅವನ ನಗರಿಯೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.’ ಸೇವಕನ ಕಾರ್ಯನಿವೇದನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೃದಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ಈ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಳೆದವು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿ ಇರಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡು; ತಾಯಿಯಿಲ್ಲದ ಕರುವಿನಂತೆ ನಾನು ಇನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲಾರೆ.’ ತಾಯಿಯಿಲ್ಲದ ಕರುವಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಭರತನಂತಹ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿ. ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ವಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಆಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು. ‘ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವನ ಬೇಡಿಕೆ ರಾಜಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೂರನೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲ. ರಾಘವ, ರಾಜರು ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ, ದೂರವಾಸದಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಲೇಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹದೊಡನೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸುಖವಲ್ಲ. ‘ವೀರನೇ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರು, ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಏಳು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಇರು; ಅನಂತರ ಸೇವಕರು, ಸೈನ್ಯ, ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಮಧುರೆಗೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿವೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಾಸದಿಂದ ಅವನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉಪದೇಶ ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾದುದು. ‘ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರವಿದು — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೇವಕ, ತನ್ನ ಸುಖದ ಸೇವಕನಲ್ಲ. ‘ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರು’ ಎಂಬ ಅನುಮತಿಯೂ ಸ್ನೇಹದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆದೇ ಇಡುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು. ಮಾತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿತ್ತು, ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳ ವಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವೂ ಆಗಿತ್ತು — ಆದರೂ ವಿಯೋಗದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಅವನ ಧ್ವನಿ ದೀನವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನೂ ಭರತನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭರತನೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರಲು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆಗ ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ನಗರಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಣ್ಣಂದಿರಿಬ್ಬರೂ ಬಹುದೂರದವರೆಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಆದರ್ಶ; ತಮ್ಮನ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣಂದಿರು ಆದರವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ. ‘ಪುರೀಮ್’ ಎಂದರೆ ಮಧುರೆಯೇ. ಏಳು ದಿನ ರಾಮನೊಡನೆ ವಾಸ — ಇದು ಅಲ್ಪಕಾಲವಾದರೂ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಪೋಷಣೆಗೆ ಸಾಕಾದುದು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ರಾಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದೊಡನೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ರಾಮರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನ ಮರಣದ ಘಟನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ രാമചരിതഗാനം കേട്ട് തന്റെ താവളത്തിലേക്കു പോയി. കിടന്ന ആ നരവ്യാഘ്രന് അപ്പോൾ ഉറക്കം വന്നില്ല; അനുത്തമമായ ആ രാമഗീതത്തെയും അതിന്റെ അനേകം അർഥങ്ങളെയും അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഗീതത്തിന്റെ അർഥങ്ങൾ അനേകമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖം, സീതയുടെ ത്യാഗം, സഹോദരന്മാരുടെ സേവനം — അവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വീണയുടെ ലയത്തോടുകൂടിയ ആ അതിമധുരമായ ശബ്ദം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ രാത്രി വേഗം കടന്നുപോയി. ഗാനം രാത്രിയിലും തുടർന്നിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഉറക്കമില്ലാതെ അതു കേട്ടുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം രാത്രി കഴിച്ചത്. ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം ശത്രുഘ്നൻ കൈകൂപ്പി മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, രഘുനന്ദനനായ രാഘവനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ അനുമതിയോടെ കഠിനവ്രതരായ ഇവരോടൊപ്പം പോകാൻ ഞാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ ‘സംശിതവ്രതൈഃ’ (കഠിനവ്രതരായവരോടൊപ്പം) എന്ന പദം സഹചാരികളുടെ ശിഷ്ടത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുസൂദനനായ ശത്രുഘ്നനെ വാല്മീകി ആലിംഗനം ചെയ്ത് യാത്രയയച്ചു. മുനിയുടെ ആലിംഗനം ആശീർവാദംകൂടിയാണ്; ഗീതത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ഒന്നും പറയുന്നില്ല — രഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നനും ചോദിക്കുന്നില്ല — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ തന്റെ സൈനികരോടു പറഞ്ഞത് അദ്ദേഹം സ്വയവും പാലിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം മുനിശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ച്, ശോഭയേറിയ രഥത്തിൽ കയറി, രാഘവനെ കാണാനുള്ള ഉത്സുകതയോടെ വേഗം അയോധ്യയിലേക്കു ചെന്നു. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ വിയോഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്സുകത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീമാനായ ആ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ രമ്യമായ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; മഹാദ്യുതിയായ രാമൻ എവിടെയായിരുന്നുവോ അവിടേക്ക് ആ മഹാബാഹു കടന്നുചെന്നു. ദേവന്മാരുടെ നടുവിലിരിക്കുന്ന സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിലിരിക്കുന്ന, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള രാമനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ ഉപമ രാമന്റെ രാജവൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ. തേജസ്സിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ച ആ മഹാത്മാവിനെ നമസ്കരിച്ച് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു സംസാരിച്ചു. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തിനുശേഷവും ശത്രുഘ്നന്റെ വിനയത്തിനു കുറവില്ല — രാജാവായിട്ടും ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ‘സത്യപരാക്രമം’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്യനിഷ്ഠയെയും വീരതയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമദർശനത്തിന്റെ നിമിഷം കവി സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഭാവപൂർണമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. രാമന്റെ പുത്രന്മാർ വസിക്കുന്ന വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽനിന്നാണ് അദ്ദേഹം വരുന്നത്; എന്നാൽ മുനിയുടെ രഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം അതു രാമനോടു പറയുന്നില്ല. ഇതറിയുന്ന വായനക്കാരൻ ഈ രംഗം ഇരട്ടിഭാവത്തോടെ കാണുന്നു.

ശത്രുഘ്നൻ നിവേദിക്കുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ആജ്ഞാപിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്തുതീർത്തു; പാപിയായ ആ ലവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, അവന്റെ നഗരി ജനവാസമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്തു.’ സേവകന്റെ കാര്യനിവേദനം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം പരാക്രമം വർണിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഹൃദയം തുറക്കുന്നു: ‘രഘുനന്ദനാ, ഈ പന്ത്രണ്ടു വർഷം അങ്ങയെക്കൂടാതെ കഴിഞ്ഞു; രാജാവേ, അങ്ങയെ പിരിഞ്ഞ് ഇനി വസിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല. അമിതവിക്രമനായ കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കേണമേ; അമ്മയില്ലാത്ത പശുക്കിടാവിനെപ്പോലെ ഞാൻ ഇനി ഏറെക്കാലം അകന്നു വസിക്കുകയില്ല.’ അമ്മയില്ലാത്ത കിടാവിന്റെ ഉപമ അതീവ കരുണമാണ് — രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന് അമ്മയുടെ സ്ഥാനത്താണ്. രാജ്യസുഖം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും രാമന്റെ അടുത്തു വസിക്കാൻ ശത്രുഘ്നൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു ഭരതന്റേതുപോലെയുള്ള ഭ്രാതൃഭക്തിയാണ്. രാജ്യലാഭംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു വിയോഗത്തിന്റെ കാരണം മാത്രമാണ്; അതിനാൽ മുമ്പും അദ്ദേഹം അഭിഷേകത്തെ ഒരു ശിക്ഷയായാണു കണ്ടത്. ‘ഇനി അകന്നു വസിക്കുകയില്ല’ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷ രാജധർമവും ഭ്രാതൃപ്രേമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുഘ്നനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശൂരാ, വിഷാദിക്കരുത്; ഇതു ക്ഷത്രിയന്റെ പെരുമാറ്റമല്ല. രാഘവാ, രാജാക്കന്മാർ പ്രവാസത്തിൽ തളരുകയില്ല; പ്രജകളെ ക്ഷാത്രധർമമനുസരിച്ചു പരിപാലിക്കേണ്ടതാണല്ലോ.’ സ്നേഹത്തോടൊപ്പം രാമൻ കർത്തവ്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം പ്രജാപാലനമാണ്, വ്യക്തിപരമായ സുഖമല്ല. ‘വീരനായ നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇടയ്ക്കിടെ എന്നെ കാണാൻ അയോധ്യയിലേക്കു വരിക; പിന്നെ നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങുകയും ചെയ്യുക. നീ എനിക്ക് എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയനാണ്, സംശയമില്ല; എങ്കിലും രാജ്യത്തിന്റെ പരിപാലനം നിശ്ചയമായും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥാ, ഏഴു രാത്രി എന്നോടൊപ്പം താമസിക്കുക; അതിനുശേഷം ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി മഥുരയിലേക്കു പോകാം.’ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രേമവും കർത്തവ്യവും സന്തുലിതമാണ് — അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനെ നിരാശനാക്കുന്നില്ല, ഏഴു രാത്രിയുടെ വാസംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം ഭാഗികമായി നിറവേറ്റുന്നു. കർത്തവ്യത്തിനുവേണ്ടി രാമൻതന്നെ സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചവനാണ് — അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം അനുഭവസിദ്ധമാണ്. ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയൻ’ എന്ന വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ ഹൃദയത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. രാജധർമത്തിന്റെ സാരം ഇതാണ് — രാജാവ് പ്രജകളുടെ സേവകനാണ്, സ്വന്തം സുഖത്തിന്റേതല്ല. ‘ഇടയ്ക്കിടെ വരിക’ എന്ന അനുമതിയും സ്നേഹത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്നുതന്നെ വയ്ക്കുന്നു.

ധർമയുക്തവും മനസ്സിനിണങ്ങിയതുമായ രാമന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുഘ്നൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. വാക്ക് ധർമയുക്തമാണ്, ഏഴു രാത്രിയുടെ വാസത്താൽ മനസ്സിനിണങ്ങിയതുമാണ്; എങ്കിലും വിയോഗചിന്തയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു ദീനമായി. മഹാധനുർധരനായ ആ കാകുത്സ്ഥൻ രാഘവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഏഴു രാത്രി അവിടെ താമസിച്ചശേഷം യാത്രയ്ക്കൊരുങ്ങി. സത്യപരാക്രമനും മഹാത്മാവുമായ രാമനോടും ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും യാത്ര ചോദിച്ച് അദ്ദേഹം മഹാരഥത്തിൽ കയറി. മഹാത്മാക്കളായ ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും കാൽനടയായി ഏറെ ദൂരം അനുഗമിച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ വേഗം തന്റെ നഗരിയിലേക്കു പോയി. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്മാർ ഏറെ ദൂരം കാൽനടയായി അനുഗമിക്കുന്നു — ഇതു ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആദർശമാണ്; ഇളയവന്റെ യാത്രയിലും മൂത്തവർ ആദരം കാണിക്കുന്നു. ‘പുരീം’ (നഗരിയിലേക്ക്) എന്നത് മഥുരതന്നെ. ഏഴു ദിവസം രാമനോടൊപ്പം വസിച്ചു — ഇതു ചുരുങ്ങിയ കാലമാണ്, എങ്കിലും ഭ്രാതൃപ്രേമത്തെ പോഷിപ്പിക്കാൻ മതിയായതാണ്. രാമൻ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ വീണ്ടും തന്റെ കർത്തവ്യത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ഈ സർഗം ശത്രുഘ്നകഥയുടെ സമാപ്തിയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ രാമരാജ്യത്തിൽ സംഭവിച്ച ബ്രാഹ്മണപുത്രന്റെ മരണം എന്ന സംഭവത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു.

Śatrughna had gone to his lodging after hearing the song of Rāma, and as that tiger among men lay there, sleep would not come to him; he lay pondering that matchless song of Rāma with its many meanings, Rāma's sorrows, Sītā's abandonment, the brothers' service, all turning over in his mind. Listening to its sweet sound, keeping time with the strings, for the singing seems to have gone on into the night, the great-souled Śatrughna found that the night passed quickly. When it had dawned and he had performed his morning rites, he said to the bull among sages with joined palms, "Lord, I wish to see Rāghava, the delight of the Raghus. With your leave I would like to go on, with these companions who are firm in their vows." As Śatrughna, destroyer of foes, spoke, Vālmīki embraced him, blessed him and sent the Rāghava on his way. The sage said nothing about the song, keeping his secret, and Śatrughna did not ask, holding himself to what he had told his soldiers.

Saluting the best of sages, he mounted a shining chariot and went swiftly to Ayodhyā, eager to see Rāghava after twelve years apart. The glorious delight of Ikṣvāku's line entered the lovely city, and the mighty-armed prince went in to where Rāma of great splendour was. He saw Rāma among his ministers, his face like the full moon, like thousand-eyed Indra among the immortals; the image conveys Rāma's royal grandeur, surrounded by counsellors as Indra is by the gods. Saluting the great-souled Rāma, who seemed to blaze with splendour, Śatrughna joined his palms and spoke to him, whose valour was true; even after twelve years, and a king himself, he stood before his elder with joined palms. The poet draws the moment of meeting briefly but with feeling. And the reader, knowing that Śatrughna had just come from the hermitage where Rāma's sons lived, and that he said nothing of it to Rāma, keeping the sage's secret, sees the scene with a double feeling.

"Great king," Śatrughna said, "I have done all that you commanded. That wicked Lavaṇa is slain, and his city has been settled." His report as a servant was brief and clear; he said nothing of his own valour. Then he opened his heart. "These twelve years have passed without you, delight of the Raghus, and I cannot bear to live apart from you any longer, O king. So be gracious to me, Kākutstha of boundless valour; I will not live far away for long, like a calf without its mother." The image of a motherless calf is deeply moving: Rāma was like a mother to him. Śatrughna was ready to give up the comforts of kingship to live near Rāma, a devotion like Bharata's. Gaining a kingdom had meant only separation for him, which is why he had earlier regarded his consecration as a punishment. His plea not to live far away any more shows the tension between a king's duty and a brother's love.

As Śatrughna spoke, Rāma embraced him and said, "Do not despair, hero; this is not how a kṣatriya behaves. Kings do not lose heart when they live far from home, Rāghava, for subjects must be protected according to a kṣatriya's dharma." With his affection Rāma reminded him of his duty: a king's first task is to protect his people, not his own happiness. "Come to Ayodhyā from time to time to see me, hero, best of men, and then go back to your own city. You are dearer to me than life itself, there is no doubt of it; but a kingdom must be looked after. So stay with me for seven nights, Kākutstha, and then go back to Madhurā with your servants, army and mounts." In Rāma's words love and duty are balanced: he did not leave Śatrughna disappointed, but partly granted his wish with a seven-night stay, and his permission to come from time to time kept the door of affection open. Rāma himself had given up Sītā for the sake of duty, so his counsel came from experience; and "dearer than life" consoled his brother's heart. This is the essence of a king's duty: the king is the servant of his people, not of his own comfort.

Hearing Rāma's words, righteous and welcome to his heart, since they let him stay seven nights, Śatrughna still said only "So be it," in a sad voice, troubled at the thought of parting again. As Rāghava had ordered, the great archer Kākutstha stayed there for seven nights and then made ready to go. He took leave of the great-souled Rāma, true in valour, and of Bharata and Lakṣmaṇa, and mounted his great chariot. The great-souled Lakṣmaṇa and Bharata followed him a long way on foot, and then Śatrughna went quickly to his city, Madhurā. That the elder brothers walked so far beside him is an ideal of brotherly love: even at a younger brother's departure the elders showed him honour. Seven days with Rāma was a short time, but enough to nourish their love, and Śatrughna, obedient, went back to his duty as Rāma had taught him. This sarga closes Śatrughna's story; in the next the narrative turns to the death of a brahmin's son during Rāma's reign.