ततः द्वादशे वर्षे शत्रुघ्नः रामपालिताम् अयोध्यां गन्तुं चकमे, अल्पभृत्यबलानुगः सन्। महती सेना नगररक्षणाय स्थापिता; सः स्वल्पैः अनुचरैः एव गच्छति। मन्त्रिपुरोगान् बलमुख्यान् च निवर्त्य सः हयमुख्येन रथानां शतेन सह जगाम। नगरं मन्त्रिणां सेनापतीनां च हस्ते न्यस्य राजा रामदर्शनाय प्रस्थितः — एषः सुशासकस्य लक्षणम्। सः रघुनन्दनः गणितान् सप्त अष्टौ वा वासान् — मार्गे विरामस्थानानि — गत्वा वाल्मीकेः आश्रमम् आगत्य महायशाः वासं चक्रे। पूर्वं लवणवधाय गच्छन् अपि सः अत्र एव उषितवान्; अद्य प्रत्यागच्छन् अपि पुनः अत्र वसति। सः पुरुषर्षभः वाल्मीकेः पादौ अभिवाद्य मुनेः हस्तात् पाद्यम् अर्घ्यम् आतिथ्यं च जग्राह। द्वादशवर्षाणि अतीतानि — अस्मिन् काले कुशलवौ अपि वर्धितौ, वाल्मीकिना रामायणं च शिक्षितौ इति पाठकः अनुमिनोति। अतः अस्य आश्रमवासस्य विशेषं महत्त्वं भविष्यति। कथायाः सूत्रम् अत्र पुनः सीतायाः पुत्रयोः दिशि गच्छति।

तत्र सः मुनिः महात्मने शत्रुघ्नाय बहुरूपाः सुमधुराः सहस्रशः कथाः कथयामास। ततः मुनिः लवणवधाश्रितं वाक्यम् उवाच — लवणं निघ्नता त्वया सुदुष्करं कर्म कृतम्। हे सौम्य महाबाहो, बहवः महाबलाः पार्थिवाः लवणेन युध्यमानाः सबलवाहनाः हताः। सः पापः त्वया लीलया निहतः, हे पुरुषर्षभ; तत्र जगतः भयं तव तेजसा प्रशान्तम्। रावणस्य घोरः वधः महता यत्नेन कृतः; इदं तु सुमहत् कर्म त्वया अयत्नतः कृतम्। अत्र वाल्मीकिः शत्रुघ्नं प्रोत्साहयति — रावणवधेन तुलनां कृत्वा तस्य कर्मणः गौरवं वर्धयति। लवणे हते देवानां परा प्रीतिः जाता; सर्वेषां भूतानां जगतः च प्रियं कृतम्। हे पुरुषर्षभ राघव, वासवस्य सभायाम् उपविष्टेन मया तत् युद्धं यथावत् दृष्टम्। वाल्मीकेः तपोबलं अत्र सूच्यते — सः इन्द्रसभां गन्तुं शक्नोति, दिव्यदृष्ट्या च युद्धं पश्यति। एतेन कवेः अलौकिकं ज्ञानं प्रकटम्, यस्य बलेन सः रामचरितं रचितवान्। ‘लीलया’, ‘अयत्नतः’ इति पदे शत्रुघ्नस्य वीरतां स्तुवतः, यद्यपि सः मूर्च्छां प्राप्तवान् आसीत् — ऋषेः प्रशंसा उदारा। द्वादशवर्षानन्तरम् अपि ऋषिः तत् युद्धं स्मरति, यतः तस्य फलं — लोकानां भयनिवृत्तिः — चिरस्थायि। अतिथेः कर्मणः प्रशंसा अपि आतिथ्यस्य अङ्गम्।

मुनिः वात्सल्यं प्रकटयति — हे शत्रुघ्न, मम अपि हृदि परमा प्रीतिः वर्तते; ते मूर्ध्नि उपाघ्रास्यामि; एषा स्नेहस्य परा गतिः। मूर्ध्नि उपाघ्राणं वृद्धानां स्नेहस्य आशीर्वादस्य च परमं चिह्नम् इति भारतीयः आचारः। इति उक्त्वा महामतिः वाल्मीकिः शत्रुघ्नस्य मूर्ध्नि उपाघ्राय तस्य, ये च तस्य पदानुगाः, तेषां सर्वेषाम् आतिथ्यम् अकरोत्। मुनिः न केवलं राजानं, अपितु तस्य सेवकान् अपि सत्करोति — एषा आश्रमस्य उदारता। वाल्मीकेः स्नेहः रघुकुलस्य प्रति तस्य गाढं सम्बन्धं दर्शयति; सः सीतायाः पालकः, तस्याः पुत्रयोः गुरुः, इदानीं शत्रुघ्नस्य अपि पितृवत् स्नेही।

भुक्तवान् नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नः तस्मिन् काले गीतमाधुर्येण उत्तमं रामचरितं यथाक्रमं शुश्राव। गानस्य स्वरूपं कविः सूक्ष्मं वर्णयति — तन्त्रीलयसमायुक्तं, वीणायाः लयेन सह; त्रिस्थानकरणान्वितं, उरः कण्ठः शिरः इति त्रिषु स्थानेषु मन्द्रमध्यतारस्वरैः उच्चारितम्; संस्कृतं, संस्कृतभाषायां परिष्कृतम्; लक्षणोपेतं, व्याकरणछन्दःकाव्यलक्षणैः युक्तम्; समतालसमन्वितं, समेन तालेन गीतम्। एषः सङ्गीतशास्त्रस्य काव्यशास्त्रस्य च आदर्शः। सः पुरा कृतं रामचरितं तस्मिन् काले शुश्राव; तानि अक्षराणि सत्यानि, पूर्वशः यथावृत्तानि — यत् वस्तुतः घटितं, तत् एव क्रमेण गीतम्। ‘सत्यानि’ इति पदं रामायणस्य ऐतिहासिकतां सत्यनिष्ठां च सूचयति। गायकौ कौ इति कविः अत्र स्पष्टं न वदति; किन्तु पाठकः जानाति — कुशलवौ एव, ये अत्र वाल्मीकिना शिक्षिताः। रामायणस्य अन्तः रामायणगानम् — काव्यस्य आत्मप्रतिबिम्बः अत्र प्रथमं दृश्यते।

तत् श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः शत्रुघ्नः विसंज्ञः बाष्पलोचनः अभवत्; सः मुहूर्तम् असंज्ञः इव मुहुः मुहुः विनिःश्वस्य तस्मिन् गीते यथावृत्तं वर्तमानम् इव अशृणोत्। अतीताः घटनाः — वनवासः, सीताहरणं, युद्धं — पुनः प्रत्यक्षाः इव अभवन्; अतः सः भावविह्वलः। राज्ञः पदानुगाः अपि तां गीतिसम्पदं श्रुत्वा अवाङ्मुखाः दीनाः च ‘आश्चर्यम्’ इति अब्रुवन्। ये तत्र सैनिकाः, ते परस्परं सम्बभाषिरे — किम् इदम्? क्व च वर्तामः? किम् एतत् स्वप्नदर्शनम्? यः अर्थः नः पुरा दृष्टः, तम् आश्रमपदे पुनः शृणुमः — किम् इदं स्वप्ने उत्तमं गीतबन्धनम्? सैनिकाः अपि रामस्य युद्धेषु उपस्थिताः आसन्; अतः ते स्वानुभवं गीते श्रुत्वा विस्मिताः। ते परं विस्मयं गत्वा शत्रुघ्नम् इदम् अब्रुवन्। काव्यस्य शक्तिः — श्रोतुः हृदये भूतं पुनः सजीवं करोति — अत्र प्रदर्शिता। स्वप्नशङ्का अपि स्वाभाविकी; सत्यघटनायाः एतादृशं यथार्थं गानं तैः न पूर्वं श्रुतम्। शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा सीतायाः स्मरणात् अपि स्यात् — द्वादशवर्षपूर्वं निर्वासिता सा अत्र एव वसति, तस्याः दुःखं च गीते वर्णितम्। अनुचराणां ‘अवाङ्मुखाः दीनाः’ इति अवस्था अपि करुणरसस्य प्रभावं दर्शयति।

सैनिकाः अवदन् — हे नरश्रेष्ठ, मुनिपुङ्गवं वाल्मीकिं साधु पृच्छ, किम् इदम् इति। शत्रुघ्नः तु कौतूहलसमन्वितान् तान् सर्वान् अब्रवीत् — हे सैनिकाः, इह ईदृशं परिप्रष्टुम् अस्माकं न क्षमम्; अस्य मुनेः आश्रमे बहूनि आश्चर्याणि भवन्ति। कौतूहलात् तं महामुनिम् अन्वेष्टुं न युक्तम्। ऋषेः रहस्यानि न प्रष्टव्यानि इति शत्रुघ्नस्य विनयः; सः स्वकुतूहलं निगृह्णाति। एवं तत् वाक्यं सैनिकान् उक्त्वा रघुनन्दनः तं महर्षिम् अभिवाद्य स्वं निवेशं ययौ। शत्रुघ्नस्य संयमः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सः अत्र रहस्यं न उद्घाटयति, अतः कुशलवयोः परिचयः रामस्य अश्वमेधकाले एव भविष्यति। कविः एवं कथायाः उत्कर्षं रक्षति। शत्रुघ्नः सीतायाः पुत्रयोः जन्मनः साक्षी अपि आसीत्, तथापि सः मौनं धारयति — मुनेः इच्छां सम्मानयन्।

అప్పుడు పన్నెండవ ఏట శత్రుఘ్నుడు కొద్దిమంది సేవకులతో, కొద్ది సైన్యంతో రాముడు పాలిస్తున్న అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు. పెద్ద సేనను నగర రక్షణ కోసం నిలిపి, కొద్దిమంది అనుచరులతోనే అతడు బయలుదేరుతున్నాడు. మంత్రులను ముందుంచుకొని సేనాముఖ్యులను వెనక్కి పంపి, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన వంద రథాలతో అతడు వెళ్ళాడు. నగరాన్ని మంత్రులకూ సేనాపతులకూ అప్పగించి రాజు రామదర్శనానికి బయలుదేరాడు — ఇది మంచి పాలకుని లక్షణం. ఆ రఘునందనుడు లెక్కించిన ఏడెనిమిది మజిలీలు — దారిలోని విశ్రాంతి స్థానాలు — దాటి వాల్మీకి ఆశ్రమానికి వచ్చి, మహాయశస్వి అయిన అతడు అక్కడ బస చేశాడు. పూర్వం లవణవధకు వెళ్తున్నప్పుడు కూడా అతడు ఇక్కడే ఉన్నాడు; ఈ రోజు తిరిగి వస్తూ మళ్ళీ ఇక్కడే బస చేస్తున్నాడు. ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు వాల్మీకి పాదాలకు నమస్కరించి ముని చేతి నుండి పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆతిథ్యం స్వీకరించాడు. పన్నెండేళ్ళు గడిచాయి — ఈ కాలంలో కుశలవులు కూడా పెరిగి పెద్దవారయ్యారు, వాల్మీకి వారికి రామాయణం నేర్పించాడు అని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు. అందువల్ల ఈ ఆశ్రమవాసానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. కథాసూత్రం ఇక్కడ మళ్ళీ సీత పుత్రుల వైపు మళ్ళుతోంది.

అక్కడ ఆ ముని మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి అనేక విధాలైన, ఎంతో మధురమైన వేలాది కథలు చెప్పాడు. తరువాత ముని లవణవధను గురించి ఇలా అన్నాడు — ‘లవణుని చంపి నీవు ఎంతో దుష్కరమైన కార్యం చేశావు. సౌమ్యుడా, మహాబాహూ, మహాబలులైన ఎందరో రాజులు లవణునితో యుద్ధం చేసి సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా హతులయ్యారు. పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ పాపిని నీవు అవలీలగా చంపావు; దాని వల్ల లోకానికి ఉన్న భయం నీ తేజస్సుతో శాంతించింది. రావణుని భయంకరమైన వధ మహాప్రయత్నంతో జరిగింది; ఈ మహాకార్యం మాత్రం నీవు ప్రయత్నం లేకుండానే చేశావు.’ ఇక్కడ వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని ప్రోత్సహిస్తున్నాడు — రావణవధతో పోల్చి అతని కార్యపు గౌరవాన్ని పెంచుతున్నాడు. ‘లవణుడు హతుడైనందువల్ల దేవతలకు పరమ ప్రీతి కలిగింది; సమస్త ప్రాణులకూ లోకానికీ ప్రియం చేకూరింది. పురుషశ్రేష్ఠా, రాఘవా, ఇంద్రుని సభలో కూర్చున్న నేను ఆ యుద్ధాన్ని యథాతథంగా చూశాను.’ ఇక్కడ వాల్మీకి తపోబలం సూచించబడింది — అతడు ఇంద్రసభకు వెళ్ళగలడు, దివ్యదృష్టితో యుద్ధాన్ని చూడగలడు. దీని వల్ల కవి యొక్క అలౌకిక జ్ఞానం ప్రకటమవుతుంది, ఆ బలంతోనే అతడు రామచరితను రచించాడు. ‘లీలయా’ (అవలీలగా), ‘అయత్నతః’ (ప్రయత్నం లేకుండా) అనే పదాలు శత్రుఘ్నుని వీరత్వాన్ని స్తుతిస్తాయి, అతడు యుద్ధంలో మూర్ఛపోయినప్పటికీ — ఋషి ప్రశంస ఉదారమైనది. పన్నెండేళ్ళ తరువాత కూడా ఋషి ఆ యుద్ధాన్ని స్మరిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే దాని ఫలం — లోకాల భయనివృత్తి — చిరస్థాయి. అతిథి చేసిన కార్యాన్ని ప్రశంసించడం కూడా ఆతిథ్యంలో ఒక భాగమే.

ముని తన వాత్సల్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘శత్రుఘ్నా, నా హృదయంలో కూడా పరమ ప్రీతి ఉంది; నీ శిరస్సును ఆఘ్రాణిస్తాను; ఇదే స్నేహపు పరమావధి.’ శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం పెద్దల స్నేహానికీ ఆశీర్వాదానికీ పరమ చిహ్నం అని భారతీయ ఆచారం. ఇలా చెప్పి మహామతి అయిన వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, అతనికీ, అతని వెంట వచ్చిన వారందరికీ ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. ముని రాజును మాత్రమే కాక అతని సేవకులను కూడా సత్కరిస్తున్నాడు — ఇది ఆశ్రమపు ఉదారత. వాల్మీకి స్నేహం రఘుకులంతో అతనికి ఉన్న గాఢ సంబంధాన్ని చూపిస్తుంది; అతడు సీతను పోషించేవాడు, ఆమె పుత్రులకు గురువు, ఇప్పుడు శత్రుఘ్నుని పట్ల కూడా తండ్రిలా స్నేహం చూపేవాడు.

భోజనం చేసిన తరువాత నరశ్రేష్ఠుడైన శత్రుఘ్నుడు ఆ సమయంలో గీతమాధుర్యంతో కూడిన ఉత్తమమైన రామచరితను క్రమంగా విన్నాడు. గానపు స్వరూపాన్ని కవి సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తున్నాడు — ‘తంత్రీలయసమాయుక్తం’, అంటే వీణ లయతో కూడినది; ‘త్రిస్థానకరణాన్వితం’, అంటే వక్షస్సు, కంఠం, శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలలో మంద్ర మధ్య తార స్వరాలతో ఉచ్చరించబడినది; ‘సంస్కృతం’, అంటే సంస్కృత భాషలో పరిష్కృతమైనది; ‘లక్షణోపేతం’, అంటే వ్యాకరణ ఛందః కావ్య లక్షణాలతో కూడినది; ‘సమతాలసమన్వితం’, అంటే సమమైన తాళంతో పాడబడినది. ఇది సంగీతశాస్త్రానికీ కావ్యశాస్త్రానికీ ఆదర్శం. పూర్వం రచించబడిన రామచరితను అతడు ఆ సమయంలో విన్నాడు; ఆ అక్షరాలు సత్యమైనవి, పూర్వం జరిగినట్లే ఉన్నాయి — వాస్తవంగా ఏది జరిగిందో అదే క్రమంగా పాడబడింది. ‘సత్యాని’ అనే పదం రామాయణపు చారిత్రకతనూ సత్యనిష్ఠనూ సూచిస్తుంది. గాయకులు ఎవరో కవి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పడం లేదు; కాని పాఠకునికి తెలుసు — వారు కుశలవులే, ఇక్కడ వాల్మీకి వద్ద శిక్షణ పొందినవారు. రామాయణం లోపల రామాయణ గానం — కావ్యపు ఆత్మప్రతిబింబం ఇక్కడ మొదటిసారి కనిపిస్తుంది.

అది విని పురుషశార్దూలుడైన శత్రుఘ్నుడు స్పృహ కోల్పోయి, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో ఉన్నాడు; ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ లేనివానిలా మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ, ఆ గీతంలో జరిగినదంతా ఇప్పుడే జరుగుతున్నట్లు విన్నాడు. గడిచిపోయిన సంఘటనలు — వనవాసం, సీతాపహరణం, యుద్ధం — మళ్ళీ కళ్ళ ఎదుట జరుగుతున్నట్లు అనిపించాయి; అందుకే అతడు భావావేశంతో కలతచెందాడు. రాజు వెంట వచ్చినవారు కూడా ఆ గీతసంపదను విని తలలు వంచుకొని, దీనులై ‘ఆశ్చర్యం’ అన్నారు. అక్కడి సైనికులు ఒకరితో ఒకరు ఇలా మాట్లాడుకున్నారు — ‘ఇది ఏమిటి? మనం ఎక్కడ ఉన్నాం? ఇది కలలో చూస్తున్నదా? మనం పూర్వం చూసిన విషయాన్ని ఈ ఆశ్రమంలో మళ్ళీ వింటున్నాం — ఇది కలలో వింటున్న ఉత్తమమైన గీతరచనా?’ సైనికులు కూడా రాముని యుద్ధాలలో పాల్గొన్నారు; అందువల్ల తమ అనుభవాన్నే గీతంలో విని వారు విస్మయం చెందారు. వారు ఎంతో విస్మయానికి లోనై శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నారు. శ్రోత హృదయంలో గతాన్ని మళ్ళీ సజీవం చేయడం అనే కావ్యశక్తి ఇక్కడ ప్రదర్శించబడింది. కల అనే సందేహం కూడా సహజమే; నిజంగా జరిగిన సంఘటనను ఇంత యథార్థంగా పాడిన గానాన్ని వారు ఇంతకుముందు ఎన్నడూ వినలేదు. శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ సీతను స్మరించడం వల్ల కూడా కావచ్చు — పన్నెండేళ్ళ క్రితం వెళ్ళగొట్టబడిన ఆమె ఇక్కడే నివసిస్తోంది, ఆమె దుఃఖం కూడా గీతంలో వర్ణించబడింది. అనుచరుల ‘అవాఙ్ముఖాః దీనాః’ (తలవంచుకొని దీనులై) అనే స్థితి కూడా కరుణరసపు ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.

సైనికులు ఇలా అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, మునిపుంగవుడైన వాల్మీకిని ఇది ఏమిటో చక్కగా అడుగు.’ శత్రుఘ్నుడు మాత్రం కుతూహలంతో నిండిన వారందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘సైనికులారా, ఇక్కడ ఇలాంటిది అడగడం మనకు తగదు; ఈ ముని ఆశ్రమంలో ఎన్నో ఆశ్చర్యాలు జరుగుతుంటాయి. కుతూహలంతో ఆ మహామునిని ప్రశ్నించడం యుక్తం కాదు.’ ఋషి రహస్యాలను అడగకూడదు అనేది శత్రుఘ్నుని వినయం; అతడు తన కుతూహలాన్ని అణచుకుంటున్నాడు. ఇలా సైనికులతో ఆ మాట చెప్పి రఘునందనుడు ఆ మహర్షికి నమస్కరించి తన బసకు వెళ్ళాడు. కథ దృష్ట్యా శత్రుఘ్నుని సంయమనం ఎంతో ముఖ్యమైనది — అతడు ఇక్కడ రహస్యాన్ని బయటపెట్టడం లేదు, అందువల్ల కుశలవుల పరిచయం రాముని అశ్వమేధ సమయంలోనే జరుగుతుంది. కవి ఈ విధంగా కథలోని ఉత్కంఠను కాపాడుతున్నాడు. సీత పుత్రుల జన్మకు శత్రుఘ్నుడు సాక్షి కూడా, అయినప్పటికీ ముని ఇష్టాన్ని గౌరవిస్తూ అతడు మౌనం పాటిస్తున్నాడు.

பிறகு பன்னிரண்டாம் ஆண்டில், சத்ருக்னன் சில பணியாளர்களும் சிறு படையுமாக, ராமனால் காக்கப்படும் அயோத்திக்குச் செல்ல விரும்பினான். பெரும் படை நகரைக் காக்க நிறுத்திவைக்கப்பட்டது; அவன் சில உடன்வருவோருடன் மட்டுமே செல்கிறான். அமைச்சர்களையும் படைத்தலைவர்களையும் திருப்பி அனுப்பிவிட்டு, சிறந்த குதிரைகள் பூட்டிய நூறு தேர்களுடன் அவன் புறப்பட்டான். நகரை அமைச்சர்களிடமும் படைத்தலைவர்களிடமும் ஒப்படைத்துவிட்டு அரசன் ராமனைக் காணப் புறப்பட்டான் — இது நல்லாட்சியாளனின் அடையாளம். பெரும்புகழ் பெற்ற அந்த ரகுநந்தனன் கணக்கிட்ட ஏழெட்டுத் தங்குமிடங்களைக் கடந்து — வழியில் ஓய்வெடுக்கும் இடங்கள் — வால்மீகியின் ஆசிரமத்தை அடைந்து அங்கே தங்கினான். முன்பு லவணனைக் கொல்லச் சென்றபோதும் அவன் இங்கேயே தங்கினான்; இன்று திரும்பி வரும்போதும் மீண்டும் இங்கேயே தங்குகிறான். மனிதருள் காளையான அவன் வால்மீகியின் திருவடிகளை வணங்கி, முனிவரின் கையிலிருந்து பாத்தியம், அர்க்கியம், விருந்தோம்பல் ஆகியவற்றை ஏற்றுக்கொண்டான். பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் கடந்துவிட்டன — இக்காலத்தில் குசனும் லவனும் வளர்ந்து, வால்மீகியிடம் ராமாயணத்தைக் கற்றிருப்பார்கள் என்று வாசகர் ஊகிக்கிறார். ஆகவே இந்த ஆசிரமத் தங்கலுக்குத் தனிச் சிறப்பு உண்டு. கதையின் இழை இங்கே மீண்டும் சீதையின் புதல்வர்களை நோக்கித் திரும்புகிறது.

அங்கே அந்த முனிவர் மகாத்மாவான சத்ருக்னனுக்குப் பலவகையான மிக இனிய ஆயிரக்கணக்கான கதைகளைச் சொன்னார். பிறகு லவணவதம் பற்றி முனிவர் இவ்வாறு சொன்னார் — ‘லவணனைக் கொன்றதன் மூலம் நீ மிகக் கடினமான செயலைச் செய்துவிட்டாய். சௌம்யனே, நீண்ட கைகளை உடையவனே, மிகுந்த வலிமையுடைய பல மன்னர்கள் லவணனோடு போரிட்டுத் தங்கள் படைகளோடும் வாகனங்களோடும் கொல்லப்பட்டனர். அந்தப் பாவியை நீ விளையாட்டாகக் கொன்றாய், மனிதருள் காளையே; அதனால் உலகின் அச்சம் உன் ஒளியால் தணிந்தது. ராவணனின் கொடிய வதம் பெரும் முயற்சியால் நிகழ்ந்தது; இந்த மிகப் பெரிய செயலையோ நீ முயற்சியின்றிச் செய்தாய்.’ இங்கே வால்மீகி சத்ருக்னனை ஊக்குவிக்கிறார் — ராவணவதத்தோடு ஒப்பிட்டு அவன் செயலின் பெருமையைக் கூட்டுகிறார். ‘லவணன் கொல்லப்பட்டதால் தேவர்களுக்குப் பெருமகிழ்ச்சி உண்டாயிற்று; எல்லா உயிர்களுக்கும் உலகுக்கும் நன்மை செய்யப்பட்டது. மனிதருள் காளையே, ராகவனே, இந்திரனின் அவையில் அமர்ந்திருந்த நான் அந்தப் போரை உள்ளபடியே கண்டேன்.’ வால்மீகியின் தவவலிமை இங்கே சுட்டப்படுகிறது — அவரால் இந்திரனின் அவைக்குச் செல்ல முடியும், தெய்வீகப் பார்வையால் போரைக் காண முடியும். இதனால் கவிஞரின் அமானுஷ்ய அறிவு வெளிப்படுகிறது; அதன் வலிமையாலேயே அவர் ராமசரிதத்தை இயற்றினார். ‘விளையாட்டாக’, ‘முயற்சியின்றி’ என்ற சொற்கள் சத்ருக்னனின் வீரத்தைப் புகழ்கின்றன — அவன் (போரில்) மயக்கமடைந்திருந்தபோதிலும்; முனிவரின் புகழுரை தாராளமானது. பன்னிரண்டு ஆண்டுகளுக்குப் பிறகும் முனிவர் அந்தப் போரை நினைவுகூர்கிறார், ஏனெனில் அதன் பயன் — உலகங்களின் அச்சம் நீங்கியது — நிலையானது. விருந்தினரின் செயலைப் புகழ்வதும் விருந்தோம்பலின் ஓர் அங்கமே.

முனிவர் தம் வாஞ்சையை வெளிப்படுத்துகிறார் — ‘சத்ருக்னா, என் இதயத்திலும் பேரன்பு நிறைந்திருக்கிறது; உன் தலையை முகர்ந்து உச்சிமோந்து வாழ்த்துவேன்; இதுவே அன்பின் உச்சநிலை.’ தலையை முகர்ந்து உச்சிமோப்பது முதியோரின் அன்புக்கும் ஆசிக்கும் உயர்ந்த அடையாளம் என்பது பாரதிய மரபு. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பேரறிவாளரான வால்மீகி சத்ருக்னனின் தலையை முகர்ந்து, அவனுக்கும் அவனைப் பின்தொடர்ந்து வந்த அனைவருக்கும் விருந்தோம்பல் செய்தார். முனிவர் அரசனை மட்டுமன்றி அவனுடைய பணியாளர்களையும் உபசரிக்கிறார் — இது ஆசிரமத்தின் தாராள குணம். வால்மீகியின் அன்பு ரகுகுலத்தோடு அவருக்கு உள்ள ஆழ்ந்த உறவைக் காட்டுகிறது; அவர் சீதையைப் பேணுபவர், அவள் புதல்வர்களின் குரு, இப்போது சத்ருக்னனிடமும் தந்தையைப் போல் அன்பு காட்டுபவர்.

உணவருந்திய பின், மனிதருள் சிறந்த சத்ருக்னன் அப்போது இசையின் இனிமையோடு பாடப்பட்ட உயர்ந்த ராமசரிதத்தை வரிசைப்படி கேட்டான். பாடலின் தன்மையைக் கவிஞர் நுட்பமாக வர்ணிக்கிறார் — வீணையின் லயத்தோடு இசைந்தது (தந்த்ரீலயஸமாயுக்தம்); மூன்று இடங்களிலிருந்து எழுவது (த்ரிஸ்தானகரணான்விதம்), அதாவது மார்பு, கழுத்து, தலை என்ற மூன்று இடங்களில் மந்த்ர, மத்ய, தார ஸ்வரங்களில் ஒலிப்பது; ஸம்ஸ்கிருதம், அதாவது சம்ஸ்கிருத மொழியில் செம்மைப்படுத்தப்பட்டது; லக்ஷணோபேதம், அதாவது இலக்கணம், யாப்பு, காவிய இலக்கணங்களுக்கு இயைந்தது; ஸமதாலஸமன்விதம், அதாவது சீரான தாளத்தோடு பாடப்பட்டது. இது சங்கீத சாஸ்திரத்துக்கும் காவிய சாஸ்திரத்துக்கும் முன்மாதிரி. முன்பு இயற்றப்பட்ட ராமசரிதத்தை அவன் அப்போது கேட்டான்; அதன் எழுத்துகள் உண்மையானவை, முன்பு நடந்தபடியே அமைந்தவை — உண்மையில் நடந்ததே வரிசைப்படி பாடப்பட்டது. ‘உண்மையானவை’ என்ற சொல் ராமாயணத்தின் வரலாற்றுத்தன்மையையும் சத்தியப்பற்றையும் குறிக்கிறது. பாடியவர்கள் யார் என்று கவிஞர் இங்கே வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை; ஆனால் வாசகருக்குத் தெரியும் — இங்கே வால்மீகியிடம் பயின்ற குசனும் லவனுமே அவர்கள். ராமாயணத்துக்குள்ளேயே ராமாயண கானம் — காவியம் தன்னைத் தானே பிரதிபலிக்கும் காட்சி இங்கே முதன்முதலில் தென்படுகிறது.

அதைக் கேட்டு மனிதருள் புலியான சத்ருக்னன் உணர்விழந்து கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் ஆனான்; ஒரு கணம் உணர்வற்றவன் போல் மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டு, அந்தப் பாடலில் முன்பு நடந்தவற்றை இப்போது நடப்பவை போலவே கேட்டான். கடந்த நிகழ்ச்சிகள் — வனவாசம், சீதை கவரப்பட்டது, போர் — மீண்டும் கண்முன் நடப்பவை போல் ஆயின; ஆகவே அவன் உணர்ச்சியில் தத்தளித்தான். அரசனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களும் அந்த இசைச் செல்வத்தைக் கேட்டுத் தலைகுனிந்து துயருற்று ‘என்ன வியப்பு!’ என்றனர். அங்கிருந்த வீரர்கள் ஒருவரோடொருவர் பேசிக்கொண்டனர் — ‘இது என்ன? நாம் எங்கே இருக்கிறோம்? இது கனவில் காணும் காட்சியா? முன்பு நாம் கண்ட நிகழ்ச்சியை இந்த ஆசிரமத்தில் மீண்டும் கேட்கிறோமே — கனவில் வரும் உயர்ந்த பாடல் தொகுப்போ இது?’ வீரர்களும் ராமனின் போர்களில் இருந்தவர்கள்; ஆகவே தங்கள் சொந்த அனுபவத்தைப் பாடலில் கேட்டு வியந்தனர். அவர்கள் பெருவியப்படைந்து சத்ருக்னனிடம் இவ்வாறு சொன்னார்கள். காவியத்தின் ஆற்றல் — கேட்பவர் உள்ளத்தில் கடந்ததை மீண்டும் உயிர்ப்பிப்பது — இங்கே காட்டப்படுகிறது. கனவோ என்ற ஐயமும் இயல்பானதே; உண்மை நிகழ்ச்சியை இவ்வளவு உள்ளபடியே பாடிய பாடலை அவர்கள் இதற்கு முன் கேட்டதில்லை. சத்ருக்னனின் மயக்கம் சீதையின் நினைவாலும் இருக்கலாம் — பன்னிரண்டு ஆண்டுகளுக்கு முன் கானகத்துக்கு அனுப்பப்பட்ட அவள் இங்கேயே வாழ்கிறாள், அவளுடைய துயரமும் பாடலில் வர்ணிக்கப்பட்டது. உடன்வந்தோர் ‘தலைகுனிந்து துயருற்ற’ நிலையும் கருணைச் சுவையின் தாக்கத்தைக் காட்டுகிறது.

வீரர்கள் சொன்னார்கள் — ‘மனிதருள் சிறந்தவரே, முனிவர்களுள் சிறந்த வால்மீகியிடம் இது என்ன என்று நன்றாகக் கேளுங்கள்.’ ஆனால் சத்ருக்னன் ஆர்வம் மிகுந்த அவர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான் — ‘வீரர்களே, இங்கே இப்படிக் கேட்பது நமக்குத் தகாது; இந்த முனிவரின் ஆசிரமத்தில் பல அதிசயங்கள் நிகழ்கின்றன. ஆர்வத்தின் காரணமாக அந்த மாமுனிவரைத் துருவிக் கேட்பது முறையல்ல.’ முனிவரின் மறைபொருள்களைக் கேட்கக்கூடாது என்பது சத்ருக்னனின் பணிவு; அவன் தன் ஆர்வத்தை அடக்கிக்கொள்கிறான். இவ்வாறு வீரர்களிடம் அந்தச் சொற்களைச் சொல்லிவிட்டு, ரகுநந்தனன் அந்த மகரிஷியை வணங்கித் தன் இருப்பிடத்துக்குச் சென்றான். சத்ருக்னனின் தன்னடக்கம் கதையின் போக்கில் முக்கியமானது — அவன் இங்கே மறைபொருளை வெளிப்படுத்தவில்லை; ஆகவே குசன், லவன் இருவரின் அறிமுகம் ராமனின் அசுவமேதத்தின்போதுதான் நிகழும். இவ்வாறு கவிஞர் கதையின் உச்சத்தைக் காத்துவைக்கிறார். சீதையின் புதல்வர்கள் பிறந்தபோது சத்ருக்னன் அங்கே சாட்சியாக இருந்தவன்; இருப்பினும் முனிவரின் விருப்பத்தை மதித்து அவன் மௌனம் காக்கிறான்.

ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೆಲವೇ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸೈನಿಕರನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ರಾಮನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ನಗರರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ನೂರು ರಥಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಹೊರಟನು. ನಗರವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ರಾಜನು ರಾಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು — ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಲಕ್ಷಣ. ಆ ರಘುನಂದನನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ ಏಳೆಂಟು ತಂಗುದಾಣಗಳನ್ನು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಳಗಳನ್ನು — ದಾಟಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಹಿಂದೆ ಲವಣವಧೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗಲೂ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗಲೂ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮುನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆತಿಥ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ — ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಶ-ಲವರೂ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಅವರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವುದು. ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಮುನಿಯು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅತಿ ಮಧುರವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಮುನಿಯು ಲವಣವಧೆಯ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅನೇಕ ರಾಜರು ಲವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹತರಾದರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಪಾಪಿಯನ್ನು ನೀನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕೊಂದೆ; ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಭಯ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಾಂತವಾಯಿತು. ರಾವಣನ ಘೋರವಾದ ವಧೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಡೆಯಿತು; ಈ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೋ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣವಧೆಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಲವಣನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಾಯಿತು; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನೇ, ಇಂದ್ರನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ನಾನು ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಕಂಡೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ತಪೋಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಸಭೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು, ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಾಣಬಲ್ಲನು. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯ ಅಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಬಲದಿಂದಲೇ ಅವನು ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ‘ಲೀಲಯಾ’ (ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ), ‘ಅಯತ್ನತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೀರತೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಸಹ; ಋಷಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಉದಾರವಾದುದು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಋಷಿ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಫಲ — ಲೋಕಗಳ ಭಯನಿವೃತ್ತಿ — ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾದುದು. ಅತಿಥಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದೂ ಆತಿಥ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ.

ಮುನಿಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಘ್ನ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಪ್ರೀತಿ ತುಂಬಿದೆ; ನಿನ್ನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವೆನು; ಇದು ಸ್ನೇಹದ ಪರಮಾವಧಿ.’ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ಹಿರಿಯರ ಸ್ನೇಹದ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದದ ಪರಮ ಚಿಹ್ನೆ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಆಚಾರ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಮತಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವನಿಗೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಮುನಿಯು ರಾಜನನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆಶ್ರಮದ ಉದಾರತೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸ್ನೇಹವು ರಘುಕುಲದೊಡನೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಗಾಢ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪಾಲಕ, ಅವಳ ಪುತ್ರರ ಗುರು, ಈಗ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಸ್ನೇಹಿ.

ಊಟಮಾಡಿದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೀತಮಾಧುರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತಮವಾದ ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೇಳಿದನು. ಗಾನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ‘ತಂತ್ರೀಲಯಸಮಾಯುಕ್ತ’, ವೀಣೆಯ ಲಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದು; ‘ತ್ರಿಸ್ಥಾನಕರಣಾನ್ವಿತ’, ಎದೆ, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂದ್ರ-ಮಧ್ಯ-ತಾರ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿತವಾದುದು; ‘ಸಂಸ್ಕೃತ’, ಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾದುದು; ‘ಲಕ್ಷಣೋಪೇತ’, ವ್ಯಾಕರಣ, ಛಂದಸ್ಸು, ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ‘ಸಮತಾಲಸಮನ್ವಿತ’, ಸಮವಾದ ತಾಳದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದುದು. ಇದು ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆದರ್ಶ. ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ರಾಮಚರಿತವನ್ನು ಅವನು ಆಗ ಕೇಳಿದನು; ಆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸತ್ಯವಾದವು, ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಇದ್ದವು — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಸತ್ಯಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮಾಯಣದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಡುವವರು ಯಾರು ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿತರಾದ ಕುಶ-ಲವರೇ ಅವರು. ರಾಮಾಯಣದೊಳಗೇ ರಾಮಾಯಣಗಾನ — ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದವನಾದನು; ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಮೈಮರೆತವನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಆ ಗೀತದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ಈಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೇಳಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳು — ವನವಾಸ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ಯುದ್ಧ — ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಂತಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಾವವಿಹ್ವಲನಾದನು. ರಾಜನ ಅನುಚರರೂ ಆ ಗೀತಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ದೀನರಾಗಿ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸೈನಿಕರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು — ‘ಇದೇನು? ನಾವು ಎಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ? ಇದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದೇ? ಹಿಂದೆ ನಾವು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ — ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಉತ್ತಮ ಗೀತರಚನೆಯೇ ಇದು?’ ಸೈನಿಕರೂ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮದೇ ಅನುಭವವನ್ನು ಗೀತದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಅವರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಅವರು ಪರಮವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗತವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವ ಕಾವ್ಯದ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ. ಕನಸೇ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ; ಸತ್ಯಘಟನೆಯ ಇಷ್ಟು ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಗಾನವನ್ನು ಅವರು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆ ಸೀತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೂ ಇರಬಹುದು — ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ಅವಳು ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅವಳ ದುಃಖವೂ ಗೀತದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚರರ ‘ಅವಾಙ್ಮುಖರು, ದೀನರು’ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕರುಣರಸದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೈನಿಕರು ಹೇಳಿದರು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದೇನೆಂದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳು.’ ಶತ್ರುಘ್ನನಾದರೋ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೈನಿಕರೇ, ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹುದನ್ನು ಕೇಳುವುದು ನಮಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ಈ ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಕುತೂಹಲಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.’ ಋಷಿಯ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯ; ಅವನು ತನ್ನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹೇಳಿ ರಘುನಂದನನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಂಯಮ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಶ-ಲವರ ಪರಿಚಯ ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಆಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕಥೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸೀತೆಯ ಪುತ್ರರ ಜನನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಮುನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮೌನವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ.

അങ്ങനെ പന്ത്രണ്ടാം വർഷത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ കുറച്ചു ഭൃത്യന്മാരെയും സൈന്യത്തെയും മാത്രം കൂട്ടി രാമൻ പാലിക്കുന്ന അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. വലിയ സേനയെ നഗരരക്ഷയ്ക്കായി നിർത്തി; അദ്ദേഹം ചുരുക്കം അനുചരന്മാരോടൊപ്പം മാത്രം പുറപ്പെടുന്നു. മന്ത്രിമാർ മുതലായവരെയും സേനാനായകന്മാരെയും മടക്കിയയച്ച് അദ്ദേഹം ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ നൂറു രഥങ്ങളോടൊപ്പം യാത്രയായി. നഗരം മന്ത്രിമാരുടെയും സേനാപതികളുടെയും കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ചിട്ട് രാജാവ് രാമദർശനത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു — ഇതു നല്ല ഭരണാധികാരിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. മഹായശസ്വിയായ ആ രഘുനന്ദനൻ എണ്ണപ്പെട്ട ഏഴോ എട്ടോ താവളങ്ങൾ — വഴിയിലെ വിശ്രമസ്ഥാനങ്ങൾ — കടന്ന് വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി അവിടെ താമസിച്ചു. മുമ്പ് ലവണവധത്തിനു പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ഇവിടെത്തന്നെയാണ് താമസിച്ചത്; ഇന്നു മടങ്ങിവരുമ്പോഴും വീണ്ടും ഇവിടെ തങ്ങുന്നു. ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ വാല്മീകിയുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് മുനിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് പാദ്യവും അർഘ്യവും ആതിഥ്യവും സ്വീകരിച്ചു. പന്ത്രണ്ടു വർഷം കടന്നുപോയിരിക്കുന്നു — ഇക്കാലത്തിനിടയിൽ കുശലവന്മാരും വളർന്നിട്ടുണ്ടാകും, വാല്മീകി അവരെ രാമായണം പഠിപ്പിച്ചിട്ടുമുണ്ടാകും എന്ന് വായനക്കാരൻ ഊഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ ആശ്രമവാസത്തിനു വിശേഷമായ പ്രാധാന്യമുണ്ടാകും. കഥയുടെ ചരട് ഇവിടെ വീണ്ടും സീതയുടെ പുത്രന്മാരുടെ നേർക്കു തിരിയുന്നു.

അവിടെ ആ മുനി മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന് പലതരത്തിലുള്ള, അതിമധുരമായ ആയിരക്കണക്കിനു കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊടുത്തു. പിന്നീട് മുനി ലവണവധത്തെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ലവണനെ വധിച്ചതിലൂടെ നീ അതീവ ദുഷ്കരമായ കർമമാണ് ചെയ്തത്. സൗമ്യനായ മഹാബാഹോ, മഹാബലന്മാരായ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ലവണനോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി വധിക്കപ്പെട്ടു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ആ പാപിയെ നീ ലീലയായി വധിച്ചു; അതിലൂടെ ലോകത്തിന്റെ ഭയം നിന്റെ തേജസ്സിനാൽ ശമിച്ചു. രാവണന്റെ ഘോരമായ വധം വലിയ യത്നത്താലാണു സാധിച്ചത്; ഈ മഹത്തായ കർമമാകട്ടെ നീ യത്നംകൂടാതെ ചെയ്തു.’ ഇവിടെ വാല്മീകി ശത്രുഘ്നനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു — രാവണവധത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർമത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കു പരമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി; സകലഭൂതങ്ങൾക്കും ലോകത്തിനും പ്രിയമായതു ചെയ്യപ്പെട്ടു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവാ, ഇന്ദ്രന്റെ സഭയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട് ഞാൻ ആ യുദ്ധം യഥാവിധി കണ്ടു.’ വാല്മീകിയുടെ തപോബലം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന് ഇന്ദ്രസഭയിൽ പോകാൻ കഴിയും, ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ യുദ്ധം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ കവിയുടെ അലൗകികജ്ഞാനം വെളിപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ബലത്താലാണ് അദ്ദേഹം രാമചരിതം രചിച്ചത്. ‘ലീലയാ’ (ലീലയായി), ‘അയത്നതഃ’ (യത്നംകൂടാതെ) എന്നീ പദങ്ങൾ ശത്രുഘ്നന്റെ വീരതയെ സ്തുതിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ ബോധരഹിതനായിരുന്നിട്ടുകൂടി; ഋഷിയുടെ പ്രശംസ ഉദാരമാണ്. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തിനുശേഷവും ഋഷി ആ യുദ്ധം ഓർക്കുന്നു, കാരണം അതിന്റെ ഫലം — ലോകങ്ങളുടെ ഭയനിവൃത്തി — ചിരസ്ഥായിയാണ്. അതിഥിയുടെ കർമത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നതും ആതിഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്.

മുനി വാത്സല്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘ശത്രുഘ്നാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിലും പരമമായ പ്രീതിയുണ്ട്; ഞാൻ നിന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകരും; ഇതാണ് സ്നേഹത്തിന്റെ പരമമായ പ്രകടനം.’ ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് മുതിർന്നവരുടെ സ്നേഹത്തിന്റെയും ആശീർവാദത്തിന്റെയും പരമമായ ചിഹ്നമാണെന്നത് ഭാരതീയാചാരമാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാമതിയായ വാല്മീകി ശത്രുഘ്നന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് അദ്ദേഹത്തിനും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചവർക്കെല്ലാവർക്കും ആതിഥ്യം നൽകി. മുനി രാജാവിനെ മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവകരെയും സത്കരിക്കുന്നു — ഇതാണ് ആശ്രമത്തിന്റെ ഔദാര്യം. വാല്മീകിയുടെ സ്നേഹം രഘുകുലത്തോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗാഢബന്ധം കാണിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം സീതയുടെ രക്ഷാകർത്താവും അവളുടെ പുത്രന്മാരുടെ ഗുരുവുമാണ്, ഇപ്പോൾ ശത്രുഘ്നനോടും പിതാവിനെപ്പോലെ സ്നേഹമുള്ളവനാണ്.

ഭക്ഷണം കഴിഞ്ഞ് നരശ്രേഷ്ഠനായ ശത്രുഘ്നൻ ആ സമയത്ത് ഗീതമാധുര്യത്തോടെ ആലപിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമമായ രാമചരിതം ക്രമമനുസരിച്ചു കേട്ടു. ഗാനത്തിന്റെ സ്വരൂപം കവി സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു: ‘തന്ത്രീലയസമായുക്തം’ — വീണയുടെ ലയത്തോടു ചേർന്നത്; ‘ത്രിസ്ഥാനകരണാന്വിതം’ — മാറിടം, കണ്ഠം, ശിരസ്സ് എന്നീ മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽ മന്ദ്രം, മധ്യം, താരം എന്നീ സ്വരങ്ങളിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടത്; ‘സംസ്കൃതം’ — സംസ്കൃതഭാഷയിൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെട്ടത്; ‘ലക്ഷണോപേതം’ — വ്യാകരണം, ഛന്ദസ്സ്, കാവ്യം എന്നിവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയത്; ‘സമതാലസമന്വിതം’ — സമമായ താളത്തിൽ ആലപിക്കപ്പെട്ടത്. ഇതു സംഗീതശാസ്ത്രത്തിന്റെയും കാവ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ആദർശമാണ്. മുമ്പു രചിക്കപ്പെട്ട രാമചരിതമാണ് അദ്ദേഹം അപ്പോൾ കേട്ടത്; അതിലെ അക്ഷരങ്ങൾ സത്യമായിരുന്നു, സംഭവിച്ചതുപോലെ ആദ്യംമുതൽ ക്രമത്തിൽ — യഥാർഥത്തിൽ നടന്നതുതന്നെയാണ് ക്രമമായി പാടപ്പെട്ടത്. ‘സത്യാനി’ (സത്യമായവ) എന്ന പദം രാമായണത്തിന്റെ ചരിത്രപരതയും സത്യനിഷ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പാടുന്നവർ ആരെന്നു കവി ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ വായനക്കാരന് അറിയാം — വാല്മീകി ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ച കുശലവന്മാർതന്നെ. രാമായണത്തിനുള്ളിൽ രാമായണഗാനം — കാവ്യത്തിന്റെ ആത്മപ്രതിബിംബം ഇവിടെ ആദ്യമായി കാണപ്പെടുന്നു.

അതു കേട്ട് പുരുഷശാർദൂലനായ ശത്രുഘ്നൻ ബോധം മറഞ്ഞ്, കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞവനായി; ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ആ ഗീതത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം ഇപ്പോൾ നടക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം കേട്ടു. കഴിഞ്ഞുപോയ സംഭവങ്ങൾ — വനവാസം, സീതാപഹരണം, യുദ്ധം — വീണ്ടും കണ്മുന്നിലെന്നപോലെയായി; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഭാവവിഹ്വലനായി. രാജാവിന്റെ അനുചരന്മാരും ആ ഗീതസമ്പത്തു കേട്ട് മുഖം താഴ്ത്തി ദീനരായി ‘ആശ്ചര്യം!’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന സൈനികർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘ഇതെന്താണ്? നാം എവിടെയാണ്? ഇതു സ്വപ്നദർശനമാണോ? മുമ്പ് നാം കണ്ട കാര്യങ്ങൾ ഈ ആശ്രമത്തിൽ വീണ്ടും കേൾക്കുന്നു — ഈ ഉത്തമമായ ഗീതരചന സ്വപ്നത്തിലാണോ?’ സൈനികരും രാമന്റെ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നവരാണ്; അതിനാൽ സ്വന്തം അനുഭവം ഗീതത്തിൽ കേട്ട് അവർ വിസ്മയിച്ചു. അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച അവർ ശത്രുഘ്നനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. കാവ്യത്തിന്റെ ശക്തി — കേൾക്കുന്നവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭൂതകാലത്തെ വീണ്ടും സജീവമാക്കുന്നത് — ഇവിടെ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വപ്നമാണോ എന്ന ശങ്കയും സ്വാഭാവികം; യഥാർഥസംഭവത്തിന്റെ ഇത്ര യഥാതഥമായ ഗാനം അവർ മുമ്പു കേട്ടിട്ടില്ല. ശത്രുഘ്നന്റെ മോഹാലസ്യം സീതയെ ഓർത്തുമാകാം — പന്ത്രണ്ടു വർഷം മുമ്പ് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അവൾ ഇവിടെത്തന്നെയാണു വസിക്കുന്നത്, അവളുടെ ദുഃഖവും ഗീതത്തിൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അനുചരന്മാരുടെ ‘അവാങ്മുഖാഃ ദീനാഃ’ (മുഖം താഴ്ത്തിയവരും ദീനരും) എന്ന അവസ്ഥയും കരുണരസത്തിന്റെ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു.

സൈനികർ പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇതെന്താണെന്ന് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകിയോടു നന്നായി ചോദിച്ചറിയുക.’ എന്നാൽ കൗതുകം നിറഞ്ഞ അവരോടെല്ലാം ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: ‘സൈനികരേ, ഇവിടെ ഇത്തരം കാര്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നതു നമുക്ക് ഉചിതമല്ല; ഈ മുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അനേകം ആശ്ചര്യങ്ങൾ സംഭവിക്കാറുണ്ട്. കൗതുകംകൊണ്ട് ആ മഹാമുനിയോടു ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതു യുക്തമല്ല.’ ഋഷിയുടെ രഹസ്യങ്ങൾ ചോദിക്കരുതെന്നത് ശത്രുഘ്നന്റെ വിനയമാണ്; അദ്ദേഹം സ്വന്തം കൗതുകം അടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സൈനികരോടു പറഞ്ഞിട്ട് രഘുനന്ദനൻ ആ മഹർഷിയെ നമസ്കരിച്ച് തന്റെ താവളത്തിലേക്കു പോയി. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശത്രുഘ്നന്റെ സംയമം പ്രധാനമാണ് — അദ്ദേഹം ഇവിടെ രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിനാൽ കുശലവന്മാരുടെ പരിചയം രാമന്റെ അശ്വമേധകാലത്തു മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ. ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ ഉത്കർഷം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. സീതയുടെ പുത്രന്മാരുടെ ജനനത്തിനു ശത്രുഘ്നൻ സാക്ഷിയായിരുന്നുതാനും; എന്നിട്ടും മുനിയുടെ ഇച്ഛയെ മാനിച്ച് അദ്ദേഹം മൗനം പാലിക്കുന്നു.

In the twelfth year Śatrughna wished to go to Ayodhyā, the city Rāma protected, with only a small following of servants and troops, leaving the great army behind to guard the city. He sent back his ministers and chief commanders, entrusting the city to them as a good ruler should, and set out with the finest of his horses and a hundred chariots. Stopping at the seven or eight halts reckoned for the road, the illustrious delight of the Raghus came to Vālmīki's hermitage and stayed there, just as he had on his way to kill Lavaṇa. That bull among men saluted Vālmīki's feet and received from the sage's hand water for his feet, the guest-offering and hospitality. Twelve years had passed, and the reader surmises that in that time Kuśa and Lava had grown up and been taught the Rāmāyaṇa by Vālmīki; so this stay in the hermitage would prove especially significant, and the thread of the story turns once more towards Sītā's sons.

There the sage told the great-souled Śatrughna thousands of stories of many kinds, very sweet to hear, and he spoke of the slaying of Lavaṇa. "You did a very hard thing in killing Lavaṇa," he said. "Many mighty kings, gentle and mighty-armed one, fought Lavaṇa and were slain with their armies and mounts. That wicked one you killed as if in play, bull among men, and by your might the world's fear has been stilled. Rāvaṇa's dreadful death was brought about with great effort; this great deed you have done without effort. The gods rejoiced greatly when Lavaṇa was slain; you have done what is dear to all beings and to the whole world. I saw that battle just as it happened, bull among men, sitting in Indra's hall, Rāghava." Vālmīki encouraged Śatrughna, raising the glory of his deed by comparing it with Rāvaṇa's slaying; and his praise was generous, calling it done "as if in play" though Śatrughna had fallen in a swoon during the fight. His words also reveal his ascetic power, able to go to Indra's hall and watch the battle with divine sight; that more than human knowledge was what enabled him to compose the story of Rāma. Even twelve years later the sage remembered the battle, because its fruit, the world's freedom from fear, had lasted; and praising a guest's deeds is itself part of hospitality.

The sage showed his tenderness. "In my heart too there is the greatest joy, Śatrughna. I will kiss you on the head; that is the utmost affection can do." To kiss the head is, by Indian custom, the highest sign of an elder's love and blessing. With these words the wise Vālmīki kissed Śatrughna on the head, and gave hospitality to him and to all who followed him, honouring not only the king but his servants too, such was the hermitage's generosity. Vālmīki's affection shows his deep bond with Raghu's line: he was Sītā's guardian and her sons' teacher, and now he loved Śatrughna too like a father.

When he had eaten, that best of men heard, in due order, the story of Rāma, sung with the sweetest music. The poet describes the singing with care: it kept time with the strings of the vīṇā; it was voiced from the three places of chest, throat and head, in low, middle and high registers; it was in polished Sanskrit, with all the marks of grammar, metre and poetic art; and it was sung to an even beat, an ideal of both music and poetry. At that time he heard the story of Rāma that had been composed long before, words that were true, telling what had actually happened, in order from the beginning. "True" points to the Rāmāyaṇa's faithfulness to what really occurred. The poet does not say here who the singers were, but the reader knows: Kuśa and Lava, whom Vālmīki had trained there. The Rāmāyaṇa being sung within the Rāmāyaṇa: here for the first time the poem reflects itself.

As he listened, Śatrughna, tiger among men, lost his senses and his eyes filled with tears; for a moment he was as if unconscious, sighing again and again, and in that song he heard what had happened as though it were happening before him. The exile, Sītā's abduction, the war, all became present again, and he was overwhelmed. His swoon may also have come from remembering Sītā, banished twelve years before, who lived in this very place and whose sorrow the song told. The king's followers too, hearing that wealth of song, hung their heads, sad at heart, and said, "A marvel!" The soldiers said to one another, "What is this? Where are we? Is this some vision in a dream? What we saw long ago we are hearing again in this hermitage. Are we hearing this wonderful song in a dream?" Those soldiers had been present in Rāma's battles, so to hear their own experience sung astonished them; and their thought that it was a dream was natural, for they had never heard real events sung so faithfully. Their bowed heads and sorrow show the power of the poem's pathos, and here the power of poetry to bring the past alive in the listener's heart is on display. Filled with the greatest wonder, they spoke to Śatrughna.

"Best of men," the soldiers said, "ask Vālmīki, bull among sages, what this is." But Śatrughna said to them all, curious as they were, "Soldiers, it is not fitting for us to question him about such things here. Many marvels happen in this sage's hermitage, and it is not right to probe the great sage out of curiosity." He held back his own curiosity out of respect, for a seer's secrets are not to be pried into. Having said this to the soldiers, the delight of the Raghus saluted the great seer and went to his own lodging. Śatrughna's restraint matters to the story: he did not reveal the secret here, so that Kuśa and Lava would be made known only at the time of Rāma's horse-sacrifice, and so the poet preserves the story's climax. Though Śatrughna had witnessed the birth of Sītā's sons, he kept silent, honouring the sage's wishes.