महात्मनः शत्रुघ्नस्य तत् भाषितं श्रुत्वा लवणः तीव्रं क्रोधम् आहारयत्, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। पाणौ पाणिं निष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च सः रघुशार्दूलम् असकृत् आह्वयामास। हस्तमर्दनं दन्तघर्षणं च राक्षसस्य क्रोधस्य बाह्यचिह्नानि। तथा वाक्यं ब्रुवाणं घोरदर्शनं लवणं देवशत्रुघ्नः शत्रुघ्नः इदं वचनम् अब्रवीत् — यदा त्वया अन्ये निर्जिताः, तदा शत्रुघ्नः न जातः आसीत्; तत् अद्य बाणाभिहतः त्वं यमसादनं व्रज। ‘देवशत्रुघ्नः’ इति विशेषणं — देवानां शत्रून् हन्ति इति — शत्रुघ्नस्य भूमिकां सूचयति। हे पापात्मन्, अद्य विद्वांसः विप्राः ऋषयः अपि मया रणे निहतं त्वां पश्यन्तु, यथा त्रिदशाः रावणं निहतम् अपश्यन्। हे निशाचर, मद्बाणनिर्दग्धे त्वयि अद्य पतिते पुरे जनपदे च क्षेमम् एव भविष्यति। अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः वज्रनिभाननः शरः तव हृदयं प्रवेक्ष्यते, यथा अर्कजः अंशुः पद्मं प्रविशति। अत्र उपमा विशेषा — सूर्यकिरणः कमलं कोमलतया प्रविशति, शरः तु राक्षसस्य वक्षः भित्त्वा। रावणवधस्य स्मरणेन शत्रुघ्नः स्वकार्यं रामकार्येण सह संयोजयति। लवणेन पूर्वं ये वीराः जिताः — मान्धातृप्रभृतयः — तेषां पराजयः शत्रुघ्नस्य जन्मनः पूर्वम् इति वचनं काव्यात्मकं उत्तरम्: भूतकालस्य विजयाः भविष्यत्कालस्य फलं न निश्चिन्वन्ति। तस्य वाक्येषु आत्मविश्वासः धर्मरक्षणस्य भावः च स्पष्टौ।

एवम् उक्तः क्रोधमूर्च्छितः लवणः महावृक्षं शत्रुघ्नस्य उरसि चिक्षेप; सः च तं शतधा अच्छिनत्। शूलं विना लवणः वृक्षान् एव आयुधरूपेण प्रयुङ्क्ते — एतत् तस्य आयुधाभावस्य प्रमाणम्। तत् कर्म विफलं दृष्ट्वा बली राक्षसः पुनः सुबहून् पादपान् गृह्य शत्रुघ्नाय असृजत्। तेजस्वी शत्रुघ्नः अपि आपततः बहून् वृक्षान् नतपर्वभिः शरैः त्रिभिः चतुर्भिः एकैकं चिच्छेद। ततः वीर्यसम्पन्नः शत्रुघ्नः राक्षसस्य उपरि बाणमयं वर्षं व्यसृजत्; किन्तु सः राक्षसः न विव्यथे। लवणस्य शरीरं दृढम्, साधारणैः बाणैः सः न पीड्यते — अतः दिव्यस्य शरस्य आवश्यकता। युद्धस्य वर्णनं क्रमिकं — प्रथमं वृक्षप्रहारः, ततः शरच्छेदनं, ततः शरवर्षः। शत्रुघ्नस्य कौशलं प्रत्येकं वृक्षं त्रिभिः चतुर्भिः शरैः छेदने दृश्यते। तथापि लवणस्य अविकारता भयजनिका; पाठकः चिन्तयति — कथं सः हन्येत? कविः एवं कथायां तनावं वर्धयति। शत्रुघ्नः अपि तावत् दिव्यशरं न प्रयुङ्क्ते — सः प्रथमं स्वबलेन एव युद्धं करोति, रामदत्तं शरम् अन्तिमाय प्रहाराय रक्षति। एतत् तस्य संयमस्य धैर्यस्य च लक्षणम्। वृक्षयुद्धं राक्षसानां वानराणां च सामान्यं युद्धप्रकारः इति युद्धकाण्डे अपि दृष्टम्।

ततः वीर्यवान् लवणः प्रहस्य वृक्षम् उद्यम्य शूरस्य शत्रुघ्नस्य शिरसि अभ्यहनत्; स्रस्ताङ्गः सः मुमोह। तस्मिन् वीरे निपतिते ऋषीणां देवसंघानां गन्धर्वाप्सरसां च महान् हाहाकारः अभूत्। सर्वे अदृश्यरूपेण युद्धं पश्यन्ति स्म, शत्रुघ्नस्य पतनं दृष्ट्वा भीताः। किन्तु लवणस्य प्रमादः अत्र निर्णायकः — सः भुवि पातितं शत्रुघ्नं हतम् अवज्ञाय, लब्धान्तरः अपि स्वम् आलयं न विवेश। भुवि पातितं तं दृष्ट्वा सः शूलम् अपि न प्रजग्राह। ततः हतः इति ज्ञात्वा सः तान् भक्षान् समुदावहत् — आहारसङ्ग्रहे एव प्रवृत्तः। यदि सः तदा गृहं प्रविश्य शूलम् आनयेत्, ततः सः अवध्यः स्यात्। अहङ्कारः लोभः च तं नाशयतः — सः शत्रुं मृतं मन्यते, आहारं च अधिकं मन्यते। कविः सूक्ष्मं दर्शयति — दैवं धर्मस्य पक्षे; शत्रोः बुद्धिः अपि मोहं गच्छति। शत्रुघ्नस्य मूर्च्छा अपि दैवयोजना इव, यतः तया लवणः निःशङ्कः जातः। देवानां ऋषीणां च हाहाकारः दर्शयति — सर्वे लोकाः शत्रुघ्नस्य विजयम् इच्छन्ति, यतः लवणः सर्वभूतानां शत्रुः। पूर्वं रामः उक्तवान् — शत्रवे प्रसरः न देयः; अत्र लवणः स्वयम् एव तं प्रसरं त्यजति।

मुहूर्तात् लब्धसंज्ञः शत्रुघ्नः पुनः धृतायुधः पुरद्वारि तस्थौ, ऋषिभिः सम्प्रपूजितः। तस्य स्थानं पुनः द्वारम् — लवणः अद्यापि पुरं न प्रविष्टः। ततः सः तं दिव्यम् अमोघं शरम् उत्तमं जग्राह — यः रामेण दत्तः। सः शरः तेजसा ज्वलन्, घोरः, दश दिशः पूरयन् आसीत्। वज्राननः वज्रवेगः, मेरुमन्दरसंनिभः गुरुः, सर्वेषु पर्वसु नतः, संयुगेषु अपराजितः। असृक्चन्दनदिग्धाङ्गः — रक्तरूपेण चन्दनेन लिप्ताङ्गः, चारुपत्रः पतत्री, दानवेन्द्राणाम् अचलेन्द्राणाम् असुराणां च दारुणः। युगान्ते समुपस्थिते दीप्तं कालाग्निम् इव तं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासम् उपागमन्। शरस्य वर्णनं विस्तृतम् — कविः तस्य दिव्यत्वं भयङ्करत्वं च स्थापयति। ‘मेरुमन्दरसंनिभम्’ इति गौरवस्य उपमा; ‘कालाग्निम्’ इति प्रलयाग्नेः। एषः शरः साधारणः न, अपितु सृष्ट्यादौ विष्णुना प्रयुक्तः, अतः तस्य दर्शनम् अपि त्रासजनकम्। अत्र रामस्य दानस्य फलं प्रकटम् — शत्रुघ्नः इदानीं दिव्यास्त्रधरः। मूर्च्छानन्तरं सः न विचलितः; सः पुनः द्वारे एव तिष्ठति, यतः रामस्य उपदेशः — द्वारे स्थित्वा युद्धम् — तस्य स्मृतौ स्थिरः। ऋषीणां पूजा अपि तस्य उत्साहं वर्धयति। प्रथमं साधारणैः शरैः युद्धं कृत्वा, ततः दिव्यास्त्रम् — एषः क्षत्रियाणां क्रमः; दिव्यास्त्रं केवलम् आवश्यके एव प्रयोज्यम्।

सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणं सर्वं जगत् अस्वस्थं सत् पितामहम् उपस्थितम्। ते देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ऊचुः — देवानां भयसम्मोहः, लोकानां संक्षयं प्रति चिन्ता। हे देव, किं लोकक्षयः, उत वा युगक्षयः सम्प्राप्तः? हे प्रपितामह, ईदृशं न दृष्टपूर्वं न श्रुतं च। देवाः यदा रावणेन पीडिताः तदा अपि ब्रह्माणं शरणं गताः; अद्य तु ते धर्मपक्षस्य एव शरेण भीताः — एषः विरोधाभासः सुन्दरः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा लोकपितामहः अभयंकरः ब्रह्मा देवानां भयकारणम् आचष्ट, मधुरां वाणीम् उवाच — हे सर्वदेवताः, शृणुध्वम्; आजौ लवणस्य वधाय शत्रुघ्नेन शरः धारितः; तस्य तेजसा सर्वे सुरसत्तमाः सम्मूढाः स्म। हे वत्साः, एषः पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनस्य तेजोमयः शरः, येन वः भयम् आगतम्। एषः महाशरः मधुकैटभयोः वधार्थे तेन महात्मना सृष्टः। विष्णुः एव एकः इमं तेजोमयं शरं प्रजानाति; एषा तस्य महात्मनः विष्णोः पूर्वा तनुः एव। इतः गच्छत, महात्मना रामानुजेन वीरेण वध्यमानं राक्षसोत्तमं लवणं पश्यध्वम्। ब्रह्मा रामस्य उक्तिं समर्थयति — शरः विष्णोः एव रूपम्; अतः रामः विष्णुः इति परोक्षतया सूच्यते। देवानाम् अपि अज्ञानं दिव्यास्त्रस्य गौरवं दर्शयति। देवाः अपि प्रलयम् आशङ्कन्ते, यतः शरस्य तेजः प्रलयाग्निसदृशम्। ब्रह्मा ‘वत्साः’ इति सम्बोधयति — पितामहस्य वात्सल्यम्। तस्य आदेशः ‘इतः गच्छत, पश्यध्वम्’ इति देवान् युद्धस्य साक्षिणः करोति; अतः लवणवधः देवानां पुरतः सम्पद्यते, यथा रावणवधः अपि देवैः दृष्टः। शत्रुघ्नस्य पूर्ववचनं — ‘ऋषयः त्वां निहतं पश्यन्तु’ — अत्र सत्यं भवति।

देवदेवस्य तस्य वचनं निशम्य सुराः आजग्मुः, यत्र शत्रुघ्नलवणौ उभौ युध्येते। शत्रुघ्नकरधारितं दिव्यसंकाशं तं शरं सर्वभूतानि युगान्ताग्निम् इव उत्थितं ददृशुः। देवैः आवृतम् आकाशं दृष्ट्वा रघुनन्दनः भृशं सिंहनादं कृत्वा पुनः लवणं ददर्श। महात्मना शत्रुघ्नेन पुनः आहूतः लवणः क्रोधसंयुक्तः युद्धाय समुपस्थितः। धन्विनां वरः सः आकर्णात् तत् धनुः विकृष्य लवणस्य महोरसि महाबाणं मुमोच। सः शरः तस्य उरः आशु विदार्य रसातलं प्रविवेश; रसातलं गत्वा विबुधपूजितः दिव्यः शरः तूर्णं पुनः इक्ष्वाकुकुलनन्दनम् आगमत्। दिव्यास्त्रस्य लक्षणम् — कार्यं कृत्वा धारकस्य हस्तं प्रत्यागमनम्; लवणस्य शूलवत्, किन्तु धर्मपक्षे। शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नः सः निशाचरः लवणः वज्राहतः अचलः इव सहसा भूमौ पपात। एकेन एव शरेण युद्धं समाप्तम् — दीर्घं वृक्षयुद्धं निष्फलं, दिव्यशरस्य एकः प्रहारः निर्णायकः। सिंहनादः विजयस्य घोषणा, देवानां साक्षित्वं च धर्मयुद्धस्य प्रमाणम्। पर्वतोपमा लवणस्य विशालशरीरं सूचयति; वज्राहतः पर्वतः इव सः निश्चलः पतितः। ध्येयं यत् लवणः अन्तिमक्षणे अपि शूलं न आनयत् — पुनः आहूतः सः क्रोधेन एव युद्धाय उपस्थितः, विवेकं विना। रामस्य उपायः पूर्णतया सफलः — शूलरहितः, पुरात् बहिः, द्वारे आहूतः सः हतः। शरस्य रसातलप्रवेशः तस्य अपारशक्तिं दर्शयति — उरः भित्त्वा पृथिवीम् अपि भिनत्ति। ‘आकर्णात् विकृष्य’ इति धनुर्विद्यायाः पूर्णं बलं सूचयति।

लवणराक्षसे हते तत् महत् दिव्यं शूलं सर्वदेवानां पश्यतां रुद्रस्य वशम् अन्वगात्। शिवेन मधवे दत्तं शूलं धारकस्य नाशे स्वामिनं प्रति गच्छति; एवं शिववरस्य मर्यादा पालिता। ततः उपजातिवृत्तेन कविः विजयं गायति — लोकत्रयस्य अस्य भयम् एकेषुपातेन निपात्य उत्तमचापबाणः रघुप्रवीरः विनिर्बभौ, यथा सहस्ररश्मिः सूर्यः तमः प्रणुद्य। ततः देवाः ऋषयः पन्नगाः सर्वाः अप्सरसः च प्रपूजिरे — दिष्ट्या दाशरथेः जयः अवाप्तः; सः भयं त्यक्त्वा सर्पः इव प्रशान्तः इति। अन्तिमस्य पादस्य अर्थः सूक्ष्मः — लवणः सर्पवत् भयङ्करः आसीत्, इदानीं शान्तः; अथवा शत्रुघ्नः भयं त्यक्त्वा प्रशान्तः। सूर्योपमा शत्रुघ्नस्य तेजः, तमोनाशः लवणस्य अन्धकाररूपस्य नाशं च सूचयति। एवं रामस्य योजना, ऋषीणाम् उपदेशः, शत्रुघ्नस्य पराक्रमः, विष्णोः शरः, शिवस्य मर्यादा च — सर्वं मिलित्वा लवणवधः सम्पन्नः। उत्तरकाण्डस्य अयं भागः शत्रुघ्नस्य वीरकथायाः शिखरः। रामः रावणं हतवान्, लक्ष्मणः इन्द्रजितम्, अद्य शत्रुघ्नः लवणम् — एवं रघुकुलस्य भ्रातरः क्रमेण लोककण्टकान् उद्धरन्ति। पूर्वं भरतः लवणवधं प्रतिज्ञातवान्, शत्रुघ्नः तं भारम् आत्मनि गृहीतवान्; अद्य तस्य प्रतिज्ञा पूर्णा, रामस्य विश्वासः च सार्थकः। यमुनातीरवासिनाम् ऋषीणां भयम् अपि निवृत्तम् — ते एव युद्धमध्ये शत्रुघ्नं द्वारे पूजितवन्तः।

మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని ఆ మాట విని లవణుడు తీవ్రమైన కోపం తెచ్చుకొని ‘ఆగు ఆగు’ అన్నాడు. చేతితో చేతిని నలుపుతూ, పళ్ళు పటపట కొరుకుతూ అతడు రఘుశార్దూలుని మాటిమాటికీ సవాలు చేశాడు. చేతులు నలపడమూ పళ్ళు కొరకడమూ రాక్షసుని కోపానికి బాహ్యచిహ్నాలు. అలా మాట్లాడుతున్న భయంకరరూపుడైన లవణునితో, దేవశత్రువులను సంహరించే శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు — నీవు ఇతరులను జయించినప్పుడు శత్రుఘ్నుడు పుట్టలేదు; అందువల్ల ఈ రోజు బాణాల దెబ్బతిని యమలోకానికి వెళ్ళు. ‘దేవశత్రుఘ్నః’ అనే విశేషణం — దేవతల శత్రువులను చంపేవాడు — శత్రుఘ్నుని పాత్రను సూచిస్తుంది. ఓ పాపాత్మా, దేవతలు చచ్చిన రావణుని చూసినట్లు, ఈ రోజు విద్వాంసులైన విప్రులూ ఋషులూ కూడా యుద్ధంలో నాచేత చంపబడిన నిన్ను చూడాలి. ఓ నిశాచరా, ఈ రోజు నా బాణాలతో దహించబడి నీవు పడితే నగరంలోనూ జనపదంలోనూ క్షేమమే కలుగుతుంది. ఈ రోజు నా బాహువు నుండి వెలువడిన, వజ్రం వంటి ముఖం గల బాణం సూర్యకిరణం తామరపువ్వులో ప్రవేశించినట్లు నీ హృదయంలో ప్రవేశిస్తుంది. ఇక్కడ ఉపమ విశేషమైనది — సూర్యకిరణం కమలంలో కోమలంగా ప్రవేశిస్తుంది, బాణం మాత్రం రాక్షసుని వక్షస్సును చీల్చి ప్రవేశిస్తుంది. రావణవధను స్మరించడం ద్వారా శత్రుఘ్నుడు తన పనిని రాముని పనితో జోడిస్తున్నాడు. లవణుడు ఇంతకుముందు జయించిన వీరుల — మాంధాత మొదలైనవారి — పరాజయం శత్రుఘ్నుని జన్మకు ముందే అనే మాట కావ్యాత్మకమైన సమాధానం: గతకాలపు విజయాలు భవిష్యత్తు ఫలాన్ని నిర్ణయించవు. అతని మాటలలో ఆత్మవిశ్వాసమూ ధర్మరక్షణ భావమూ స్పష్టం.

ఇలా అనగా కోపంతో మూర్ఛితుడైన లవణుడు ఒక పెద్ద చెట్టును శత్రుఘ్నుని వక్షస్సుపైకి విసిరాడు; అతడు దానిని వంద ముక్కలుగా నరికాడు. శూలం లేకపోవడంతో లవణుడు చెట్లనే ఆయుధాలుగా ప్రయోగిస్తున్నాడు — ఇది అతనికి ఆయుధం లేదనడానికి ప్రమాణం. ఆ పని విఫలమవడం చూసి బలవంతుడైన రాక్షసుడు మళ్ళీ ఎన్నో చెట్లను తీసుకొని శత్రుఘ్నునిపై విసిరాడు. తేజస్వి అయిన శత్రుఘ్నుడు కూడా మీదికి వస్తున్న ఎన్నో చెట్లను వంగిన కణుపులు గల బాణాలతో — ఒక్కొక్కదానిని మూడు నాలుగు బాణాలతో — నరికాడు. తరువాత పరాక్రమసంపన్నుడైన శత్రుఘ్నుడు రాక్షసునిపై బాణవర్షం కురిపించాడు; కానీ ఆ రాక్షసుడు బాధపడలేదు. లవణుని శరీరం దృఢమైనది, సాధారణ బాణాలతో అతడు పీడించబడడు — అందుకే దివ్యబాణం అవసరం. యుద్ధవర్ణన క్రమబద్ధమైనది — మొదట చెట్లతో దెబ్బ, తరువాత బాణాలతో వాటిని నరకడం, తరువాత బాణవర్షం. ప్రతి చెట్టునూ మూడు నాలుగు బాణాలతో నరకడంలో శత్రుఘ్నుని కౌశలం కనిపిస్తుంది. అయినా లవణుడు చలించకపోవడం భయం కలిగిస్తుంది; పాఠకుడు ఆలోచిస్తాడు — అతడు ఎలా చంపబడతాడు? కవి ఇలా కథలో ఉత్కంఠను పెంచుతున్నాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అప్పటికి దివ్యబాణాన్ని ప్రయోగించడం లేదు — మొదట తన సొంత బలంతోనే యుద్ధం చేస్తున్నాడు, రాముడు ఇచ్చిన బాణాన్ని చివరి దెబ్బ కోసం దాచి ఉంచుతున్నాడు. ఇది అతని సంయమానికీ ధైర్యానికీ లక్షణం. వృక్షయుద్ధం రాక్షసులకూ వానరులకూ సామాన్యమైన యుద్ధవిధానమని యుద్ధకాండలో కూడా చూశాం.

అప్పుడు పరాక్రమవంతుడైన లవణుడు నవ్వి, చెట్టును ఎత్తి శూరుడైన శత్రుఘ్నుని తలపై కొట్టాడు; అవయవాలు సడలిపోయి అతడు మూర్ఛపోయాడు. ఆ వీరుడు పడిపోగా ఋషుల నుండీ దేవసమూహాల నుండీ గంధర్వాప్సరసల నుండీ గొప్ప హాహాకారం వెలువడింది. వారందరూ అదృశ్యరూపంలో యుద్ధాన్ని చూస్తున్నారు, శత్రుఘ్నుడు పడిపోవడం చూసి భయపడ్డారు. కానీ ఇక్కడ లవణుని ప్రమాదం నిర్ణాయకమైనది — నేలపై పడిన శత్రుఘ్నుని చచ్చినవానిగా భావించి తిరస్కరించి, అవకాశం దొరికినా అతడు తన ఇంట్లోకి ప్రవేశించలేదు. నేలపై పడిన అతనిని చూసి శూలాన్ని కూడా అందుకోలేదు. చచ్చాడని భావించి అతడు ఆ ఆహారపదార్థాలను పోగుచేసుకోవడంలోనే నిమగ్నమయ్యాడు. అప్పుడు అతడు ఇంట్లోకి వెళ్ళి శూలాన్ని తెచ్చుకొని ఉంటే అవధ్యుడయ్యేవాడు. అహంకారమూ లోభమూ అతనిని నాశనం చేస్తున్నాయి — శత్రువును చచ్చినవానిగా భావిస్తున్నాడు, ఆహారానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నాడు. కవి సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — దైవం ధర్మం పక్షాన ఉంది; శత్రువు బుద్ధి కూడా మోహానికి లోనవుతుంది. శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ కూడా దైవయోజనలాగే ఉంది, ఎందుకంటే దానివల్ల లవణుడు నిశ్చింతుడయ్యాడు. దేవతలూ ఋషుల హాహాకారం చూపించేది — లోకాలన్నీ శత్రుఘ్నుని విజయాన్నే కోరుతున్నాయి, ఎందుకంటే లవణుడు సమస్త ప్రాణులకూ శత్రువు. పూర్వం రాముడు చెప్పాడు — శత్రువుకు అవకాశం ఇవ్వకూడదు; ఇక్కడ లవణుడు తనంతట తానే ఆ అవకాశాన్ని వదులుకుంటున్నాడు.

ఒక ముహూర్తంలో స్పృహ పొందిన శత్రుఘ్నుడు మళ్ళీ ఆయుధం ధరించి నగరద్వారం దగ్గర నిలబడ్డాడు, ఋషులు అతనిని పూజించారు. అతని స్థానం మళ్ళీ ద్వారమే — లవణుడు ఇంకా నగరంలో ప్రవేశించలేదు. అప్పుడు అతడు రాముడు ఇచ్చిన ఆ దివ్యమైన, అమోఘమైన, ఉత్తమమైన బాణాన్ని అందుకున్నాడు. ఆ బాణం తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ, ఘోరంగా, పది దిక్కులనూ నింపుతూ ఉంది. వజ్రం వంటి ముఖం, వజ్రం వంటి వేగం గలది, మేరు మందర పర్వతాల వంటి బరువు గలది, అన్ని కణుపుల వద్దా వంగినది, యుద్ధాలలో ఓటమి ఎరుగనిది. రక్తమనే చందనం పూసిన దేహం గలది, అందమైన రెక్కలు గలది, ఎగిరేది, దానవేంద్రులకూ పర్వతరాజులకూ అసురులకూ దారుణమైనది. యుగాంతం సమీపించినప్పుడు మండే కాలాగ్నిలా ఉన్న దానిని చూసి సమస్త ప్రాణులూ భయకంపితులయ్యాయి. బాణపు వర్ణన విస్తృతమైనది — కవి దాని దివ్యత్వాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ స్థాపిస్తున్నాడు. ‘మేరుమందరసంనిభమ్’ (మేరు మందరాల వంటిది) అనేది బరువుకు ఉపమ; ‘కాలాగ్నిమ్’ అనేది ప్రళయాగ్నికి. ఈ బాణం సాధారణమైనది కాదు, సృష్ట్యాదిలో విష్ణువు ప్రయోగించినది; అందువల్ల దానిని చూడటమే భయం కలిగిస్తుంది. ఇక్కడ రాముడు ఇచ్చిన దానపు ఫలం ప్రకటమైంది — శత్రుఘ్నుడు ఇప్పుడు దివ్యాస్త్రధారి. మూర్ఛ తరువాత అతడు చలించలేదు; మళ్ళీ ద్వారం దగ్గరే నిలబడ్డాడు, ఎందుకంటే రాముని ఉపదేశం — ద్వారం దగ్గర నిలిచి యుద్ధం — అతని స్మృతిలో స్థిరంగా ఉంది. ఋషుల పూజ కూడా అతని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. మొదట సాధారణ బాణాలతో యుద్ధం చేసి, తరువాత దివ్యాస్త్రం — ఇది క్షత్రియుల క్రమం; దివ్యాస్త్రాన్ని అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రయోగించాలి.

దేవతలూ అసురులూ గంధర్వులూ మునులూ అప్సరసల గణాలతో సహా సమస్త జగత్తూ కలవరపడి పితామహుని దగ్గరకు వెళ్ళింది. వారు దేవదేవేశుడూ వరదుడూ ప్రపితామహుడూ అయిన బ్రహ్మతో అన్నారు — దేవతలకు భయంతో కూడిన మోహం కలిగింది, లోకాలు నశిస్తాయేమో అనే చింత. ఓ దేవా, లోకక్షయమా, లేక యుగక్షయమా వచ్చింది? ఓ ప్రపితామహా, ఇలాంటిది ఇంతకుముందు చూడలేదు, వినలేదు. రావణుడు పీడించినప్పుడు కూడా దేవతలు బ్రహ్మను శరణు వేడారు; ఈ రోజు మాత్రం వారు ధర్మపక్షానికి చెందిన బాణానికే భయపడుతున్నారు — ఇది అందమైన విరోధాభాసం. వారి ఆ మాట విని లోకపితామహుడూ అభయమిచ్చేవాడూ అయిన బ్రహ్మ దేవతల భయకారణాన్ని వివరించి, మధురమైన మాటలు పలికాడు — ఓ దేవతలారా, వినండి; యుద్ధంలో లవణుని వధించడానికి శత్రుఘ్నుడు బాణాన్ని ధరించాడు; దాని తేజస్సుతో సురశ్రేష్ఠులందరూ మోహానికి లోనయ్యారు. నాయనలారా, ఇది లోకకర్తా సనాతనుడూ అయిన పూర్వదేవుని తేజోమయమైన బాణం; దాని వల్లనే మీకు భయం కలిగింది. ఈ మహాబాణాన్ని ఆ మహాత్ముడు మధుకైటభుల వధ కోసం సృష్టించాడు. ఈ తేజోమయమైన బాణాన్ని విష్ణువు ఒక్కడే ఎరుగును; ఇది ఆ మహాత్ముడైన విష్ణువు పూర్వశరీరమే. ఇక్కడి నుండి వెళ్ళండి, మహాత్ముడూ వీరుడూ అయిన రామానుజునిచేత వధించబడుతున్న రాక్షసశ్రేష్ఠుడు లవణుని చూడండి. బ్రహ్మ రాముని మాటను సమర్థిస్తున్నాడు — బాణం విష్ణువు రూపమే; అందువల్ల రాముడు విష్ణువని పరోక్షంగా సూచించబడుతోంది. దేవతలకు కూడా తెలియకపోవడం దివ్యాస్త్రపు గొప్పతనాన్ని చూపిస్తుంది. బాణపు తేజస్సు ప్రళయాగ్నిలా ఉండటం వల్ల దేవతలు కూడా ప్రళయాన్ని శంకిస్తున్నారు. బ్రహ్మ ‘వత్సాః’ (నాయనలారా) అని సంబోధిస్తున్నాడు — పితామహుని వాత్సల్యం. ‘ఇక్కడి నుండి వెళ్ళండి, చూడండి’ అనే అతని ఆదేశం దేవతలను యుద్ధానికి సాక్షులుగా చేస్తుంది; అందువల్ల రావణవధను కూడా దేవతలు చూసినట్లే లవణవధ దేవతల ఎదుట జరుగుతుంది. శత్రుఘ్నుని పూర్వవచనం — ‘ఋషులు చచ్చిన నిన్ను చూడాలి’ — ఇక్కడ సత్యమవుతుంది.

దేవదేవుని ఆ మాట విని దేవతలు శత్రుఘ్న లవణులిద్దరూ యుద్ధం చేస్తున్న చోటికి వచ్చారు. శత్రుఘ్నుని చేతిలో ఉన్న, దివ్యకాంతి గల ఆ బాణాన్ని సమస్త ప్రాణులూ పైకి లేచిన యుగాంతాగ్నిలా చూశాయి. దేవతలతో నిండిన ఆకాశాన్ని చూసి రఘునందనుడు బిగ్గరగా సింహనాదం చేసి మళ్ళీ లవణుని చూశాడు. మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుడు మళ్ళీ సవాలు చేయగా లవణుడు కోపంతో యుద్ధానికి వచ్చాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆ ధనుస్సును చెవి వరకూ లాగి లవణుని విశాలమైన వక్షస్సుపై ఆ మహాబాణాన్ని విడిచాడు. ఆ బాణం అతని వక్షస్సును వేగంగా చీల్చి రసాతలంలో ప్రవేశించింది; రసాతలానికి వెళ్ళి దేవతలచే పూజించబడిన ఆ దివ్యబాణం వెంటనే మళ్ళీ ఇక్ష్వాకుకులనందనుని దగ్గరకు తిరిగి వచ్చింది. దివ్యాస్త్రపు లక్షణం — పని పూర్తిచేసి ధరించినవాని చేతికి తిరిగి రావడం; లవణుని శూలం లాంటిదే, కానీ ధర్మపక్షంలో. శత్రుఘ్నుని బాణంతో చీల్చబడిన ఆ నిశాచరుడు లవణుడు వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా వెంటనే నేలపై పడ్డాడు. ఒక్క బాణంతోనే యుద్ధం ముగిసింది — దీర్ఘమైన వృక్షయుద్ధం నిష్ఫలమైంది, దివ్యబాణపు ఒక్క దెబ్బ నిర్ణాయకమైంది. సింహనాదం విజయ ఘోషణ; దేవతల సాక్ష్యం ధర్మయుద్ధానికి ప్రమాణం. పర్వతపు ఉపమ లవణుని విశాలమైన శరీరాన్ని సూచిస్తుంది; వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా అతడు నిశ్చలంగా పడ్డాడు. గమనించవలసినది — చివరి క్షణంలో కూడా లవణుడు శూలాన్ని తేలేదు — మళ్ళీ సవాలు చేయగా వివేకం లేకుండా కోపంతోనే యుద్ధానికి వచ్చాడు. రాముని ఉపాయం పూర్తిగా సఫలమైంది — శూలం లేకుండా, నగరం బయట, ద్వారం దగ్గర సవాలు చేయబడిన అతడు చంపబడ్డాడు. బాణం రసాతలంలో ప్రవేశించడం దాని అపారశక్తిని చూపిస్తుంది — వక్షస్సును చీల్చి భూమిని కూడా భేదిస్తుంది. ‘ఆకర్ణాత్ వికృష్య’ (చెవి వరకూ లాగి) అనే మాట ధనుర్విద్యలోని పూర్తి బలాన్ని సూచిస్తుంది.

రాక్షసుడు లవణుడు చంపబడగానే ఆ గొప్ప దివ్యశూలం దేవతలందరూ చూస్తుండగా రుద్రుని అధీనంలోకి వెళ్ళిపోయింది. శివుడు మధువుకు ఇచ్చిన శూలం ధరించినవాడు నశించగానే తన స్వామి దగ్గరకు వెళ్తుంది; ఇలా శివుని వరపు మర్యాద పాలించబడింది. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో కవి విజయాన్ని గానం చేస్తున్నాడు — ఈ ముల్లోకాల భయాన్ని ఒక్క బాణపు దెబ్బతో పడగొట్టి, ఉత్తమమైన ధనుర్బాణాలు గల ఆ రఘువీరుడు, వేయి కిరణాల సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్లు ప్రకాశించాడు. అప్పుడు దేవతలూ ఋషులూ నాగులూ అప్సరసలందరూ ఇలా ప్రశంసించారు — అదృష్టవశాత్తూ దాశరథికి జయం లభించింది; భయాన్ని విడిచి అతడు పాములా ప్రశాంతుడయ్యాడు. చివరి పాదపు అర్థం సూక్ష్మమైనది — లవణుడు పాములా భయంకరుడు, ఇప్పుడు శాంతించాడు; లేదా శత్రుఘ్నుడు భయాన్ని విడిచి ప్రశాంతుడయ్యాడు. సూర్యుని ఉపమ శత్రుఘ్నుని తేజస్సునూ, చీకటి నాశనం చీకటిరూపుడైన లవణుని నాశనాన్నీ సూచిస్తాయి. ఇలా రాముని ప్రణాళిక, ఋషుల ఉపదేశం, శత్రుఘ్నుని పరాక్రమం, విష్ణువు బాణం, శివుని మర్యాద — అన్నీ కలిసి లవణవధ సంపన్నమైంది. ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగం శత్రుఘ్నుని వీరగాథకు శిఖరం. రాముడు రావణుని, లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తును, ఈ రోజు శత్రుఘ్నుడు లవణుని చంపారు — ఇలా రఘుకుల సోదరులు క్రమంగా లోకకంటకాలను పెకలిస్తున్నారు. పూర్వం భరతుడు లవణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, శత్రుఘ్నుడు ఆ భారాన్ని తనపై వేసుకొన్నాడు; ఈ రోజు అతని ప్రతిజ్ఞ పూర్తయింది, రాముని విశ్వాసం సార్థకమైంది. యమునాతీరవాసులైన ఋషుల భయం కూడా తొలగిపోయింది — వారే యుద్ధం మధ్యలో ద్వారం దగ్గర శత్రుఘ్నుని పూజించారు.

மகாத்மாவான சத்ருக்னனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு லவணன் கடுஞ்சினம் கொண்டு ‘நில், நில்’ என்று சொன்னான். கையோடு கையைப் பிசைந்து, பற்களை நறநறவென்று கடித்து, அவன் ரகுகுலப் புலியை மீண்டும் மீண்டும் போருக்கு அழைத்தான். கைபிசைதலும் பல்கடித்தலும் ராக்ஷசனின் சினத்தின் வெளிப்புற அடையாளங்கள். அவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த, காண்பதற்கே அச்சமூட்டும் லவணனிடம், தேவர்களின் பகைவரைக் கொல்லும் சத்ருக்னன் இவ்வாறு சொன்னான் — ‘நீ மற்றவர்களை வென்றபோது சத்ருக்னன் பிறந்திருக்கவில்லை; ஆகவே இன்று அம்புகளால் அடிபட்டு நீ யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் செல்.’ ‘தேவர்களின் பகைவரைக் கொல்பவன்’ என்ற அடைமொழி சத்ருக்னனின் பங்கைச் சுட்டுகிறது. ‘பாவ உள்ளம் கொண்டவனே, தேவர்கள் ராவணன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டதுபோல, இன்று அறிவுடைய அந்தணர்களும் முனிவர்களும் போரில் என்னால் கொல்லப்பட்ட உன்னைக் காணட்டும். இரவுலாவியே, என் அம்புகளால் எரிக்கப்பட்டு இன்று நீ விழுந்ததும் நகரிலும் நாட்டிலும் நலமே உண்டாகும். இன்று என் கையிலிருந்து புறப்பட்ட, வஜ்ராயுதம் போன்ற முனையுடைய அம்பு, சூரியனிடமிருந்து தோன்றிய கதிர் தாமரையுள் புகுவதுபோல உன் இதயத்துள் புகும்.’ இங்கே உவமை தனிச்சிறப்புடையது — சூரியக் கதிர் தாமரையுள் மென்மையாகப் புகுகிறது; அம்போ ராக்ஷசனின் மார்பைப் பிளந்து புகும். ராவண வதத்தை நினைவுகூர்வதன் மூலம் சத்ருக்னன் தன் பணியை ராமனின் பணியோடு இணைக்கிறான். லவணனால் முன்பு வெல்லப்பட்ட வீரர்கள் — மாந்தாதா முதலியோர் — சத்ருக்னன் பிறப்பதற்கு முன் தோற்றனர் என்ற சொல் கவிதைமிக்க மறுமொழி: கடந்தகால வெற்றிகள் எதிர்காலத்தின் விளைவைத் தீர்மானிப்பதில்லை. அவன் சொற்களில் தன்னம்பிக்கையும் அறத்தைக் காக்கும் உணர்வும் தெளிவாக உள்ளன.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் சினத்தால் தன்னிலை இழந்த லவணன் ஒரு பெரிய மரத்தைச் சத்ருக்னனின் மார்பை நோக்கி எறிந்தான்; அவனோ அதை நூறு துண்டுகளாக வெட்டினான். சூலமின்றி லவணன் மரங்களையே ஆயுதமாகப் பயன்படுத்துகிறான் — இது அவனிடம் ஆயுதம் இல்லை என்பதற்குச் சான்று. அந்தச் செயல் பயனற்றுப் போனதைக் கண்டு வலிமையுடைய அந்த ராக்ஷசன் மீண்டும் மிகப் பல மரங்களை எடுத்துச் சத்ருக்னனை நோக்கி எறிந்தான். ஒளியுடைய சத்ருக்னனும் பாய்ந்துவந்த பல மரங்களையும் வளைந்த கணுக்களுடைய அம்புகளால், மூன்று நான்காக, ஒவ்வொன்றாக வெட்டினான். பின்னர் வீரம் நிறைந்த சத்ருக்னன் ராக்ஷசன் மீது அம்பு மழையைப் பொழிந்தான்; ஆனால் அந்த ராக்ஷசன் வருந்தவில்லை. லவணனின் உடல் உறுதியானது; சாதாரண அம்புகளால் அவன் வருந்துவதில்லை — ஆகவே தெய்வீக அம்பு தேவைப்படுகிறது. போரின் வருணனை படிப்படியானது — முதலில் மரத்தால் தாக்குதல், பின்னர் அம்புகளால் வெட்டுதல், பின்னர் அம்பு மழை. ஒவ்வொரு மரத்தையும் மூன்று நான்கு அம்புகளால் வெட்டுவதில் சத்ருக்னனின் திறமை தெரிகிறது. எனினும் லவணன் சிறிதும் அசையாதிருப்பது அச்சமூட்டுகிறது; அவன் எப்படிக் கொல்லப்படுவான் என்று வாசகன் கவலைப்படுகிறான். இவ்வாறு கவி கதையில் பதற்றத்தைப் பெருக்குகிறார். சத்ருக்னனும் இதுவரை தெய்வீக அம்பைப் பயன்படுத்தவில்லை — முதலில் தன் சொந்த வலிமையால் போரிடுகிறான்; ராமன் தந்த அம்பை இறுதி அடிக்காகக் காத்துவைக்கிறான். இது அவன் அடக்கத்துக்கும் பொறுமைக்கும் அடையாளம். மரங்களைக் கொண்டு போரிடுதல் ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் பொதுவான போர்முறை என்பது யுத்த காண்டத்திலும் காணப்பட்டது.

பின்னர் வீரமுடைய லவணன் சிரித்துக்கொண்டே ஒரு மரத்தைத் தூக்கிச் சூரனான சத்ருக்னனின் தலையில் அடித்தான்; உறுப்புகள் தளர்ந்து அவன் மயங்கினான். அந்த வீரன் விழுந்ததும் முனிவர்களிடமும் தேவர் கூட்டங்களிடமும் கந்தர்வர்களிடமும் அப்சரஸ்களிடமும் பெரும் ‘ஹா ஹா’ என்ற அலறல் எழுந்தது. அனைவரும் கண்ணுக்குத் தெரியாமல் போரைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தனர்; சத்ருக்னன் விழுந்ததைக் கண்டு அஞ்சினர். ஆனால் லவணனின் கவனக்குறைவு இங்கே தீர்மானகரமானது — நிலத்தில் வீழ்த்தப்பட்ட சத்ருக்னன் இறந்துவிட்டான் என்று அலட்சியம் செய்து, வாய்ப்புக் கிடைத்தும் அவன் தன் இருப்பிடத்துள் புகவில்லை. நிலத்தில் வீழ்த்தப்பட்ட அவனைக் கண்டு சூலத்தையும் எடுக்கவில்லை. பின்னர் இறந்துவிட்டான் என்று எண்ணி அந்த உணவுப் பொருள்களைச் சேர்த்துத் தூக்கினான் — உணவைச் சேகரிப்பதிலேயே ஈடுபட்டான். அப்போது அவன் வீட்டுள் புகுந்து சூலத்தைக் கொண்டுவந்திருந்தால் கொல்லப்பட இயலாதவனாக இருந்திருப்பான். செருக்கும் பேராசையும் அவனை அழிக்கின்றன — பகைவனை இறந்தவனாகக் கருதுகிறான்; உணவையே பெரிதாக மதிக்கிறான். கவி நுட்பமாகக் காட்டுகிறார் — தெய்வம் அறத்தின் பக்கம்; பகைவனின் புத்தியும் மயக்கத்தை அடைகிறது. சத்ருக்னனின் மயக்கமும் ஒரு தெய்வத் திட்டம் போன்றது; ஏனெனில் அதனால் லவணன் ஐயமற்றவனானான். தேவர்களும் முனிவர்களும் எழுப்பிய அலறல் காட்டுவது — எல்லா உலகங்களும் சத்ருக்னனின் வெற்றியை விரும்புகின்றன; ஏனெனில் லவணன் எல்லா உயிர்களுக்கும் பகைவன். முன்பு ராமன் ‘பகைவனுக்கு வாய்ப்புத் தரக் கூடாது’ என்று சொன்னான்; இங்கே லவணனே அந்த வாய்ப்பைத் தானாகக் கைவிடுகிறான்.

சிறிது நேரத்தில் நினைவு திரும்பிய சத்ருக்னன், முனிவர்களால் போற்றப்பட்டு, மீண்டும் ஆயுதம் ஏந்தி நகர வாயிலில் நின்றான். அவன் இடம் மீண்டும் வாயிலே — லவணன் இன்னும் நகருள் புகவில்லை. பின்னர் அவன் ராமன் தந்த அந்தத் தெய்வீகமான, தவறாத, சிறந்த அம்பை எடுத்தான். அந்த அம்பு ஒளியால் சுடர்விட்டு, கொடியதாக, பத்துத் திசைகளையும் நிறைத்தது. வஜ்ராயுதம் போன்ற முனையும் வஜ்ரத்தின் வேகமும் உடையது; மேரு, மந்தரம் ஆகிய மலைகளைப் போலக் கனமானது; எல்லாக் கணுக்களிலும் வளைந்தது; போர்களில் தோற்காதது. இரத்தமாகிய சந்தனம் பூசப்பட்ட உடலுடையது, அழகிய இறகுகள் கொண்டு பறப்பது; தானவர் தலைவர்களுக்கும் மலைகளின் தலைவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும் கொடியது. யுகமுடிவு வந்தபோது சுடர்விடும் ஊழித்தீயைப் போன்ற அதைக் கண்டு எல்லா உயிர்களும் பெரும் நடுக்கத்தை அடைந்தன. அம்பின் வருணனை விரிவானது — கவி அதன் தெய்வத்தன்மையையும் அச்சமூட்டும் தன்மையையும் நிலைநாட்டுகிறார். ‘மேரு மந்தரம் போன்றது’ என்பது கனத்துக்கான உவமை; ‘ஊழித்தீ’ என்பது பிரளய நெருப்புக்கான உவமை. இந்த அம்பு சாதாரணமானதன்று; படைப்பின் தொடக்கத்தில் விஷ்ணுவால் பயன்படுத்தப்பட்டது; ஆகவே அதைக் காண்பதே நடுக்கம் தருகிறது. இங்கே ராமனின் கொடையின் பயன் வெளிப்படுகிறது — சத்ருக்னன் இப்போது தெய்வீக ஆயுதம் ஏந்தியவன். மயக்கத்துக்குப் பின்னும் அவன் தடுமாறவில்லை; மீண்டும் வாயிலிலேயே நிற்கிறான்; ஏனெனில் ‘வாயிலில் நின்று போரிடு’ என்ற ராமனின் அறிவுரை அவன் நினைவில் உறுதியாக உள்ளது. முனிவர்களின் போற்றுதலும் அவன் ஊக்கத்தைப் பெருக்குகிறது. முதலில் சாதாரண அம்புகளால் போரிட்டு, பின்னரே தெய்வீக அஸ்திரம் — இதுவே க்ஷத்திரியர்களின் முறை; தெய்வீக அஸ்திரம் தேவைப்படும்போது மட்டுமே பயன்படுத்தப்படவேண்டும்.

தேவர்கள், அசுரர்கள், கந்தர்வர்கள், முனிவர்கள், அப்சரஸ் கூட்டங்கள் ஆகியோருடன் கூடிய உலகனைத்தும் நிலைகுலைந்து பாட்டனாரிடம் சென்றது. அவர்கள் தேவதேவர்களின் தலைவரும் வரம் தருபவருமான முப்பாட்டனாரிடம் சொன்னார்கள் — தேவர்களின் அச்சமும் மயக்கமும், உலகங்களின் அழிவு குறித்த கவலையும். ‘தேவரே, உலகங்களின் அழிவு வந்துவிட்டதா, அல்லது யுகத்தின் முடிவு வந்துவிட்டதா? முப்பாட்டனாரே, இத்தகையது முன்பு காணப்பட்டதுமில்லை, கேட்கப்பட்டதுமில்லை.’ ராவணனால் துன்புறுத்தப்பட்டபோதும் தேவர்கள் பிரம்மனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தனர்; இன்றோ அறத்தின் பக்கம் உள்ள அம்பாலேயே அஞ்சுகின்றனர் — இது ஓர் அழகிய முரண். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, உலகங்களின் பாட்டனாரும் அபயம் அளிப்பவருமான பிரம்மன் தேவர்களின் அச்சத்துக்கான காரணத்தைச் சொன்னார்; இனிய சொல்லால் சொன்னார் — ‘தேவர்களே, அனைவரும் கேளுங்கள்; போரில் லவணனைக் கொல்வதற்காகச் சத்ருக்னன் அம்பை ஏந்தியிருக்கிறான்; அதன் ஒளியால் தேவர்களுள் சிறந்த நீங்கள் அனைவரும் மயங்கியுள்ளீர்கள். குழந்தைகளே, உங்களுக்கு அச்சம் தந்த இந்த அம்பு, உலகங்களைப் படைத்த, என்றுமுள்ள முதல் தேவனுடைய ஒளிமயமான அம்பு. இந்தப் பேரம்பு மது, கைடபர் ஆகியோரைக் கொல்வதற்காக அந்த மகாத்மாவால் படைக்கப்பட்டது. விஷ்ணு ஒருவரே ஒளிமயமான இந்த அம்பை அறிவார்; இது அந்த மகாத்மாவான விஷ்ணுவின் முந்தைய உடலே. இங்கிருந்து செல்லுங்கள்; மகாத்மாவும் வீரனுமான ராமனின் தம்பியால் கொல்லப்படும் ராக்ஷசர்களுள் சிறந்த லவணனைப் பாருங்கள்.’ பிரம்மன் ராமனின் கூற்றை உறுதிப்படுத்துகிறார் — அம்பு விஷ்ணுவின் உருவமே; ஆகவே ராமன் விஷ்ணு என்பது மறைமுகமாகச் சுட்டப்படுகிறது. தேவர்களுக்கும் தெரியாதிருப்பது தெய்வீக அஸ்திரத்தின் பெருமையைக் காட்டுகிறது. அம்பின் ஒளி ஊழித்தீயைப் போன்றதால் தேவர்களும் பிரளயத்தை ஐயுறுகின்றனர். பிரம்மன் ‘குழந்தைகளே’ என்று விளிக்கிறார் — பாட்டனாரின் பாசம். ‘இங்கிருந்து செல்லுங்கள், பாருங்கள்’ என்ற அவருடைய ஆணை தேவர்களைப் போரின் சாட்சிகளாக்குகிறது; ஆகவே ராவண வதம் தேவர்களால் காணப்பட்டதுபோல, லவண வதமும் தேவர்களின் முன்னிலையில் நிகழ்கிறது. ‘முனிவர்கள் கொல்லப்பட்ட உன்னைக் காணட்டும்’ என்ற சத்ருக்னனின் முந்தைய சொல் இங்கே உண்மையாகிறது.

தேவதேவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சத்ருக்னனும் லவணனும் போரிடும் இடத்துக்குத் தேவர்கள் வந்தனர். சத்ருக்னனின் கையில் ஏந்தப்பட்ட, தெய்வீக ஒளியுடைய அந்த அம்பை, எழுந்த ஊழித்தீயைப் போல, எல்லா உயிர்களும் கண்டன. தேவர்களால் சூழப்பட்ட வானத்தைக் கண்டு ரகுநந்தனன் உரக்கச் சிங்கநாதம் செய்து மீண்டும் லவணனை நோக்கினான். மகாத்மாவான சத்ருக்னனால் மீண்டும் அழைக்கப்பட்ட லவணன் சினத்துடன் போருக்கு வந்தான். வில்லாளிகளுள் சிறந்த அவன் அந்த வில்லைக் காதுவரை இழுத்து லவணனின் அகன்ற மார்பில் அந்தப் பேரம்பை ஏவினான். அந்த அம்பு அவன் மார்பை விரைவில் பிளந்து ரசாதலத்துள் புகுந்தது; ரசாதலத்துக்குச் சென்று, தேவர்களால் போற்றப்பட்ட அந்தத் தெய்வீக அம்பு விரைவில் மீண்டும் இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனிடம் வந்தது. தெய்வீக அஸ்திரத்தின் இலக்கணம் — பணியை முடித்துவிட்டு ஏந்தியவனின் கைக்குத் திரும்புதல்; லவணனின் சூலத்தைப் போலவே, ஆனால் அறத்தின் பக்கம். சத்ருக்னனின் அம்பால் பிளக்கப்பட்ட அந்த இரவுலாவி லவணன், வஜ்ராயுதத்தால் அடிபட்ட மலையைப் போல உடனே நிலத்தில் விழுந்தான். ஒரே அம்பால் போர் முடிந்தது — நீண்ட மரப்போர் பயனற்றது; தெய்வீக அம்பின் ஓர் அடியே தீர்மானகரமானது. சிங்கநாதம் வெற்றியின் அறிவிப்பு; தேவர்களின் சாட்சியம் அறப்போருக்குச் சான்று. மலை உவமை லவணனின் பெரிய உடலைச் சுட்டுகிறது; வஜ்ராயுதத்தால் அடிபட்ட மலையைப் போல அவன் அசைவின்றி விழுந்தான். கவனிக்கவேண்டியது — இறுதிக் கணத்திலும் லவணன் சூலத்தைக் கொண்டுவரவில்லை; மீண்டும் அழைக்கப்பட்டதும் விவேகமின்றிச் சினத்தோடேயே போருக்கு வந்தான். ராமனின் உபாயம் முழுமையாக வெற்றிபெற்றது — சூலமின்றி, நகருக்கு வெளியே, வாயிலில் அழைக்கப்பட்டு அவன் கொல்லப்பட்டான். அம்பு ரசாதலத்துள் புகுந்தது அதன் அளவற்ற ஆற்றலைக் காட்டுகிறது — மார்பைப் பிளந்து பூமியையும் பிளக்கிறது. ‘காதுவரை இழுத்து’ என்பது வில்வித்தையின் முழு வலிமையைச் சுட்டுகிறது.

ராக்ஷசனான லவணன் கொல்லப்பட்டதும், அந்தப் பெரிய தெய்வீகச் சூலம் எல்லாத் தேவர்களும் பார்த்துக்கொண்டிருக்க ருத்ரனிடம் திரும்பிச் சென்றது. சிவன் மதுவுக்குக் கொடுத்த சூலம், அதை ஏந்தியவன் அழிந்ததும் தன் உரிமையாளனிடம் செல்கிறது; இவ்வாறு சிவனின் வரத்தின் வரம்பு பேணப்பட்டது. பின்னர் உபஜாதி யாப்பில் கவி வெற்றியைப் பாடுகிறார் — மூவுலகின் இந்த அச்சத்தை ஒரே அம்பின் வீச்சால் வீழ்த்திவிட்டு, சிறந்த வில்லும் அம்பும் ஏந்திய ரகுகுல வீரன், ஆயிரம் கதிர்களையுடைய சூரியன் இருளை விரட்டியதுபோல ஒளிர்ந்தான். பின்னர் தேவர்களும் முனிவர்களும் நாகர்களும் அப்சரஸ்கள் அனைவரும் போற்றினர் — ‘நற்பேறாகத் தசரதனின் மகனுக்கு வெற்றி கிடைத்தது; அவன் அச்சத்தைக் கைவிட்டுப் பாம்பைப் போல அமைதியடைந்தான்.’ இறுதி அடியின் பொருள் நுட்பமானது — லவணன் பாம்பைப் போல அச்சமூட்டுபவனாக இருந்தான், இப்போது அடங்கிவிட்டான்; அல்லது சத்ருக்னன் அச்சத்தைக் கைவிட்டு அமைதியடைந்தான். சூரிய உவமை சத்ருக்னனின் ஒளியையும், இருளின் அழிவு இருளின் வடிவான லவணனின் அழிவையும் சுட்டுகின்றன. இவ்வாறு ராமனின் திட்டம், முனிவர்களின் அறிவுரை, சத்ருக்னனின் வீரம், விஷ்ணுவின் அம்பு, சிவனின் வரம்பு — எல்லாம் சேர்ந்து லவண வதம் நிறைவேறியது. உத்தர காண்டத்தின் இந்தப் பகுதி சத்ருக்னனின் வீரக் கதையின் உச்சம். ராமன் ராவணனைக் கொன்றான், லக்ஷ்மணன் இந்திரஜித்தை, இன்று சத்ருக்னன் லவணனை — இவ்வாறு ரகுகுல உடன்பிறந்தோர் வரிசையாக உலகின் முள்களைக் களைகின்றனர். முன்பு பரதன் லவண வதத்துக்கு உறுதியளித்தான்; சத்ருக்னன் அந்தச் சுமையைத் தானே ஏற்றான்; இன்று அவன் உறுதிமொழி நிறைவேறியது; ராமனின் நம்பிக்கையும் பொருளுடையதாயிற்று. யமுனைக் கரையில் வாழும் முனிவர்களின் அச்சமும் நீங்கியது — அவர்களே போரின் நடுவில் வாயிலில் சத்ருக்னனைப் போற்றியவர்கள்.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲವಣನು ತೀವ್ರ ಕೋಪಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ‘ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದನು. ಕೈಯಿಂದ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಸುಕಿ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟಿಸಿ ಅವನು ರಘುಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆದನು. ಕೈಹಿಸುಕುವುದು, ಹಲ್ಲುಕಡಿಯುವುದು ರಾಕ್ಷಸನ ಕೋಪದ ಹೊರಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಘೋರದರ್ಶನನಾದ ಲವಣನಿಗೆ ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ನೀನು ಇತರರನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ‘ದೇವಶತ್ರುಘ್ನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು — ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಪಾತ್ಮನೇ, ದೇವತೆಗಳು ಹತನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಂತೆ, ಇಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿಪ್ರರೂ ಋಷಿಗಳೂ ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ. ನಿಶಾಚರನೇ, ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಟ್ಟು ನೀನು ಇಂದು ಬಿದ್ದರೆ ನಗರಕ್ಕೂ ಜನಪದಕ್ಕೂ ಕ್ಷೇಮವೇ ಆಗುವುದು. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಹುವಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ವಜ್ರದಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣವು, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣವು ಕಮಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಸೂರ್ಯಕಿರಣವು ಕಮಲವನ್ನು ಕೋಮಲವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ, ಬಾಣವಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ. ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ರಾಮಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲವಣನು ಹಿಂದೆ ಗೆದ್ದ ವೀರರ — ಮಾಂಧಾತನೇ ಮೊದಲಾದವರ — ಸೋಲು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಉತ್ತರ: ಭೂತಕಾಲದ ವಿಜಯಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾವವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎದೆಗೆ ಎಸೆದನು; ಅವನು ಅದನ್ನು ನೂರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಲವಣನು ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನಲ್ಲಿ ಆಯುಧದ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆ ಕೃತ್ಯ ವಿಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ನತಪರ್ವಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು; ಆದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಲವಣನ ದೇಹ ದೃಢ, ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಪೀಡಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದಿವ್ಯಬಾಣದ ಅಗತ್ಯ. ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಮರಗಳ ಹೊಡೆತ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲವಣನ ಅವಿಕಾರತೆ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಓದುಗನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಕವಿ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಇನ್ನೂ ದಿವ್ಯಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ವಬಲದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣವನ್ನು ಕೊನೆಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಸಂಯಮದ, ಧೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುದ್ಧಪ್ರಕಾರ ಎಂದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ.

ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲವಣನು ನಕ್ಕು ಮರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶೂರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲಗೊಂಡು ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಆ ವೀರನು ಬೀಳಲು ಋಷಿಗಳ, ದೇವಸಮೂಹಗಳ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮಹಾ ಹಾಹಾಕಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಎಲ್ಲರೂ ಅದೃಶ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪತನವನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿದರು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಪ್ರಮಾದವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶೂಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಹತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಆ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸತೊಡಗಿದನು — ಆಹಾರಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಶೂಲವನ್ನು ತಂದಿದ್ದರೆ ಅವಧ್ಯನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಹಂಕಾರವೂ ಲೋಭವೂ ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ — ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಹಾರವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೈವ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮೂರ್ಛೆಯೂ ದೈವಯೋಜನೆಯಂತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಲವಣನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಹಾಹಾಕಾರವು ತೋರಿಸುವುದು — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲವಣನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶತ್ರು. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬಾರದು; ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನು ತಾನೇ ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮತ್ತೆ ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ, ಋಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ನಗರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೆ ಬಾಗಿಲೇ — ಲವಣನು ಇನ್ನೂ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ದಿವ್ಯವಾದ, ಅಮೋಘವಾದ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ಬಾಣವು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತ, ಘೋರವಾಗಿ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತಿತ್ತು. ವಜ್ರದಂತಹ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ, ವಜ್ರದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತೆ ಭಾರವಾದ, ಎಲ್ಲ ಗಿಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೂ ನಯವಾದ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತವಾದುದು. ರಕ್ತವೆಂಬ ಚಂದನವನ್ನು ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಂತಿದ್ದ, ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಹಾರುವ ಆ ಬಾಣ ದಾನವೇಂದ್ರರಿಗೂ ಪರ್ವತರಾಜರಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ದಾರುಣವಾದುದು. ಯುಗಾಂತ್ಯ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಉರಿಯುವ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಕವಿ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೇರುಮಂದರಸಂನಿಭಮ್’ ಎಂಬುದು ಗುರುತ್ವದ ಉಪಮೆ; ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಮ್’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯದು. ಈ ಬಾಣ ಸಾಧಾರಣವಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ದರ್ಶನವೂ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಾನದ ಫಲ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಈಗ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಧಾರಿ. ಮೂರ್ಛೆಯ ನಂತರವೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಉಪದೇಶ — ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧ — ಅವನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳ ಪೂಜೆಯೂ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ, ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ — ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕ್ರಮ; ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ದೇವ-ಅಸುರ-ಗಂಧರ್ವರ ಸಹಿತ, ಮುನಿಗಳ ಸಹಿತ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಅಸ್ವಸ್ಥಗೊಂಡು ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅವರು ದೇವದೇವೇಶನಾದ, ವರದನಾದ ಪ್ರಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ದೇವತೆಗಳ ಭಯ-ಸಂಮೋಹ, ಲೋಕಗಳ ನಾಶದ ಚಿಂತೆ. ದೇವನೇ, ಲೋಕಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಯುಗಕ್ಷಯ ಬಂದಿದೆಯೋ? ಪ್ರಪಿತಾಮಹನೇ, ಇಂತಹುದನ್ನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇಳಿಲ್ಲ. ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದಾಗಲೂ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರು; ಇಂದಾದರೋ ಅವರು ಧರ್ಮಪಕ್ಷದ ಬಾಣದಿಂದಲೇ ಹೆದರಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ಸುಂದರವಾದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಭಯಂಕರನಾದ ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೇ, ಕೇಳಿರಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಮಕ್ಕಳೇ, ಇದು ಆದಿದೇವನಾದ, ಲೋಕಕರ್ತನಾದ, ಸನಾತನನ ತೇಜೋಮಯ ಬಾಣ; ಇದರಿಂದಲೇ ನಿಮಗೆ ಭಯ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಮಧು-ಕೈಟಭರ ವಧೆಗಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಈ ತೇಜೋಮಯ ಬಾಣವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೊಬ್ಬನೇ ಬಲ್ಲನು; ಇದು ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹಿಂದಿನ ತನುವೇ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿರಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವೀರ ರಾಮಾನುಜನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಲವಣನನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣ ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ರೂಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಅಜ್ಞಾನವೂ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣದ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿರುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ವತ್ಸಾಃ’ (ಮಕ್ಕಳೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಿತಾಮಹನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ. ಅವನ ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಿರಿ, ನೋಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣವಧೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಕಂಡಂತೆಯೇ ಲವಣವಧೆಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಎದುರೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು — ‘ಋಷಿಗಳು ಹತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವದೇವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ಶತ್ರುಘ್ನ-ಲವಣರಿಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ದಿವ್ಯಕಾಂತಿಯ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮೇಲೆದ್ದ ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಂಡವು. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ರಘುನಂದನನು ಜೋರಾಗಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲವಣನನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಲವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಧನ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಲವಣನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಗೆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣವು ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸೀಳಿ ರಸಾತಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು; ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೇವಪೂಜಿತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯಬಾಣವು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಧಾರಕನ ಕೈಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು; ಲವಣನ ಶೂಲದಂತೆಯೇ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನಿಶಾಚರ ಲವಣನು ವಜ್ರಾಹತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಒಡನೆಯೇ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯಿತು — ದೀರ್ಘವಾದ ಮರಗಳ ಯುದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲ, ದಿವ್ಯಬಾಣದ ಒಂದು ಹೊಡೆತ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಸಿಂಹನಾದ ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ದೇವತೆಗಳ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಪ್ರಮಾಣ. ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಲವಣನ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ವಜ್ರಾಹತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಲವಣನು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಶೂಲವನ್ನು ತರಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ರಾಮನ ಉಪಾಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು — ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ, ನಗರದ ಹೊರಗೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಹತನಾದನು. ಬಾಣದ ರಸಾತಳಪ್ರವೇಶ ಅದರ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಎದೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಾತ್ ವಿಕೃಷ್ಯ’ (ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು) ಎಂಬುದು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಪೂರ್ಣಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಲವಣರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾಗಲು ಆ ಮಹಾ ದಿವ್ಯಶೂಲವು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲು ರುದ್ರನ ವಶಕ್ಕೆ ಮರಳಿತು. ಶಿವನು ಮಧುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶೂಲವು ಧಾರಕನು ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಶಿವನ ವರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಈ ಭಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಉರುಳಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಘುವೀರನು ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಯಾದ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿದಂತೆ ಬೆಳಗಿದನು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ನಾಗರೂ ಎಲ್ಲ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ದಾಶರಥಿಗೆ ಜಯ ದೊರೆಯಿತು; ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ಸರ್ಪದಂತೆ ಪ್ರಶಾಂತನಾದನು ಎಂದು. ಕೊನೆಯ ಪಾದದ ಅರ್ಥ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಲವಣನು ಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನು, ಈಗ ಶಾಂತನಾದನು; ಅಥವಾ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರಶಾಂತನಾದನು. ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ, ಕತ್ತಲೆಯ ನಾಶ ಅಂಧಕಾರರೂಪಿಯಾದ ಲವಣನ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಯೋಜನೆ, ಋಷಿಗಳ ಉಪದೇಶ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಾಣ, ಶಿವನ ಮರ್ಯಾದೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಲವಣವಧೆ ನೆರವೇರಿತು. ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಈ ಭಾಗ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವೀರಕಥೆಯ ಶಿಖರ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು, ಇಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಲವಣನನ್ನು — ಹೀಗೆ ರಘುಕುಲದ ಸೋದರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೋಕಕಂಟಕರನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಭರತನು ಲವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಭಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು; ಇಂದು ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು. ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿ ಋಷಿಗಳ ಭಯವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವರು ಅವರೇ.

മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ലവണൻ തീവ്രമായ ക്രോധം പൂണ്ടു; ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. കൈകൾ തമ്മിൽ ഞെരിച്ചും പല്ലുകൾ കറുമുറെ കടിച്ചും അവൻ രഘുശാർദൂലനെ വീണ്ടും വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ചു. കൈ ഞെരിക്കലും പല്ലുകടിക്കലും രാക്ഷസന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങളാണ്. അങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന, ഘോരരൂപിയായ ലവണനോട് ദേവശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്ന ശത്രുഘ്നൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നീ മറ്റുള്ളവരെ ജയിച്ചപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ ജനിച്ചിട്ടില്ലായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇന്ന് ബാണമേറ്റ് നീ യമസദനത്തിലേക്കു പോവുക.’ ‘ദേവശത്രുഘ്നഃ’ (ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ശത്രുഘ്നന്റെ പങ്കിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാപാത്മാവേ, ദേവന്മാർ രാവണനെ കൊല്ലപ്പെട്ടവനായി കണ്ടതുപോലെ, വിദ്വാന്മാരായ വിപ്രന്മാരും ഋഷിമാരും ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊന്ന നിന്നെ കാണട്ടെ. നിശാചരാ, എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ദഹിച്ച് നീ ഇന്നു വീഴുമ്പോൾ നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലും ക്ഷേമംതന്നെയുണ്ടാകും. എന്റെ കൈയിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന വജ്രമുഖമുള്ള ശരം, സൂര്യകിരണം താമരയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്നു നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഇവിടത്തെ ഉപമ സവിശേഷമാണ് — സൂര്യകിരണം താമരയിൽ മൃദുവായി പ്രവേശിക്കുന്നു; ശരമാകട്ടെ രാക്ഷസന്റെ മാറു പിളർന്ന്. രാവണവധത്തെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ തന്റെ കർമത്തെ രാമകാര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മാന്ധാതാവ് തുടങ്ങി ലവണൻ മുമ്പു ജയിച്ച വീരന്മാരുടെ പരാജയം ശത്രുഘ്നന്റെ ജനനത്തിനു മുമ്പായിരുന്നു എന്ന വാക്ക് കാവ്യാത്മകമായ ഒരു മറുപടിയാണ്: ഭൂതകാലത്തിലെ വിജയങ്ങൾ ഭാവിയുടെ ഫലം നിശ്ചയിക്കുന്നില്ല. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ആത്മവിശ്വാസവും ധർമരക്ഷണഭാവവും വ്യക്തമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ലവണൻ ഒരു മഹാവൃക്ഷം ശത്രുഘ്നന്റെ മാറിലേക്കു വലിച്ചെറിഞ്ഞു; അവൻ അതിനെ നൂറു കഷണമായി മുറിച്ചു. ശൂലമില്ലാത്തതിനാൽ ലവണൻ വൃക്ഷങ്ങളെത്തന്നെ ആയുധമാക്കുന്നു — ഇത് അവന് ആയുധമില്ലാത്തതിനു തെളിവാണ്. ആ കർമം വിഫലമായതു കണ്ട് ബലവാനായ രാക്ഷസൻ വീണ്ടും അനേകം മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്ത് ശത്രുഘ്നന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. തേജസ്വിയായ ശത്രുഘ്നനും പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ അനേകം വൃക്ഷങ്ങളെ ഓരോന്നിനെയും മൂന്നോ നാലോ നതപർവങ്ങളുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിച്ചു. തുടർന്ന് വീര്യസമ്പന്നനായ ശത്രുഘ്നൻ രാക്ഷസന്റെമേൽ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; എന്നാൽ ആ രാക്ഷസൻ വേദനിച്ചില്ല. ലവണന്റെ ശരീരം ദൃഢമാണ്; സാധാരണ ബാണങ്ങളാൽ അവൻ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല — അതിനാൽ ദിവ്യശരം ആവശ്യമായി. യുദ്ധവർണന ക്രമാനുഗതമാണ് — ആദ്യം വൃക്ഷപ്രഹരം, പിന്നെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിക്കൽ, പിന്നെ ശരവർഷം. ഓരോ വൃക്ഷത്തെയും മൂന്നോ നാലോ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിക്കുന്നതിൽ ശത്രുഘ്നന്റെ കൗശലം കാണാം. എന്നിട്ടും ലവണന്റെ കുലുക്കമില്ലായ്മ ഭയജനകമാണ്; അവൻ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെടും എന്നു വായനക്കാരൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി കഥയിലെ പിരിമുറുക്കം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നനും അതുവരെ ദിവ്യശരം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല — ആദ്യം സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; രാമൻ നൽകിയ ശരം അവസാനപ്രഹരത്തിനായി സൂക്ഷിക്കുന്നു. ഇത് അവന്റെ സംയമത്തിന്റെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ലക്ഷണമാണ്. വൃക്ഷയുദ്ധം രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും സാധാരണ യുദ്ധരീതിയാണെന്നു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും കണ്ടതാണ്.

അപ്പോൾ വീര്യവാനായ ലവണൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു വൃക്ഷം ഉയർത്തി ശൂരനായ ശത്രുഘ്നന്റെ തലയിൽ അടിച്ചു; അവയവങ്ങൾ തളർന്ന് അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. ആ വീരൻ വീണപ്പോൾ ഋഷിമാരുടെയും ദേവസംഘങ്ങളുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും വലിയ ഹാഹാകാരമുയർന്നു. എല്ലാവരും അദൃശ്യരായി യുദ്ധം കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു; ശത്രുഘ്നന്റെ വീഴ്ച കണ്ട് അവർ ഭയന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ലവണന്റെ അശ്രദ്ധയാണു നിർണായകം — നിലത്തുവീണ ശത്രുഘ്നൻ മരിച്ചുവെന്നു കരുതി അവജ്ഞയോടെ, അവസരം കിട്ടിയിട്ടും, അവൻ തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചില്ല. നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ശൂലം എടുക്കുകപോലും ചെയ്തില്ല. പിന്നീട് അവൻ മരിച്ചുവെന്നു കരുതി ആ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ ശേഖരിക്കാൻ തുടങ്ങി — ആഹാരശേഖരണത്തിൽത്തന്നെ മുഴുകി. അപ്പോൾ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ശൂലം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നെങ്കിൽ അവൻ അവധ്യനാകുമായിരുന്നു. അഹങ്കാരവും ലോഭവുമാണ് അവനെ നശിപ്പിക്കുന്നത് — ശത്രു മരിച്ചുവെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു; ആഹാരത്തെ കൂടുതൽ വിലമതിക്കുന്നു. കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — ദൈവം ധർമത്തിന്റെ പക്ഷത്താണ്; ശത്രുവിന്റെ ബുദ്ധിപോലും മോഹത്തിലാകുന്നു. ശത്രുഘ്നന്റെ മോഹാലസ്യവും ഒരു ദൈവനിശ്ചയംപോലെയാണ്; അതുമൂലമാണു ലവണൻ നിശ്ശങ്കനായത്. ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഹാഹാകാരം കാണിക്കുന്നത് എല്ലാ ലോകങ്ങളും ശത്രുഘ്നന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നാണ്; കാരണം ലവണൻ സകലജീവികളുടെയും ശത്രുവാണ്. ശത്രുവിനു സമയം അനുവദിക്കരുത് എന്നു മുമ്പു രാമൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ ലവണൻ സ്വയംതന്നെ ആ സമയം പാഴാക്കിക്കളയുന്നു.

ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ശത്രുഘ്നൻ വീണ്ടും ആയുധമേന്തി, ഋഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് നഗരദ്വാരത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. അവന്റെ സ്ഥാനം വീണ്ടും വാതിൽതന്നെ — ലവണൻ ഇനിയും നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടില്ല. തുടർന്ന് അവൻ രാമൻ നൽകിയ ആ ദിവ്യവും അമോഘവുമായ ഉത്തമശരം കൈയിലെടുത്തു. ആ ശരം തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതും ഘോരവും പത്തു ദിക്കുകളിലും നിറയുന്നതുമായിരുന്നു. വജ്രമുഖമുള്ളതും വജ്രവേഗമുള്ളതും മേരുവിനോടും മന്ദരത്തോടും തുല്യം ഭാരമുള്ളതും എല്ലാ പർവങ്ങളിലും വളഞ്ഞതും യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാജയമറിയാത്തതും; രക്തമാകുന്ന ചന്ദനം പൂശിയ അംഗങ്ങളുള്ളതും മനോഹരമായ തൂവലുകളുള്ളതും ദാനവേന്ദ്രന്മാർക്കും പർവതശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും ദാരുണവുമായിരുന്നു. യുഗാന്തം വന്നെത്തുമ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന കാലാഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള അതിനെ കണ്ട് സകലജീവികളും പരിഭ്രാന്തരായി. ശരത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — അതിന്റെ ദിവ്യത്വവും ഭയങ്കരത്വവും കവി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മേരുമന്ദരസംനിഭം’ (മേരുവിനും മന്ദരത്തിനും തുല്യം) എന്നതു ഗൗരവത്തിന്റെ ഉപമയാണ്; ‘കാലാഗ്നി’ പ്രളയാഗ്നിയുടേതും. ഈ ശരം സാധാരണമല്ല; സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ വിഷ്ണു പ്രയോഗിച്ചതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ദർശനംപോലും ഭയജനകമാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ ദാനത്തിന്റെ ഫലം പ്രകടമാകുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ ഇപ്പോൾ ദിവ്യാസ്ത്രധാരിയാണ്. മോഹാലസ്യത്തിനുശേഷവും അവൻ പതറുന്നില്ല; വീണ്ടും വാതിൽക്കൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; കാരണം വാതിൽക്കൽ നിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യണമെന്ന രാമന്റെ ഉപദേശം അവന്റെ ഓർമയിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ഋഷിമാരുടെ പൂജയും അവന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം സാധാരണ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്ത്, പിന്നെ ദിവ്യാസ്ത്രം — ഇതാണു ക്ഷത്രിയരുടെ ക്രമം; ദിവ്യാസ്ത്രം ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ പ്രയോഗിക്കാവൂ.

ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മുനിമാരും അപ്സരോഗണങ്ങളും അടങ്ങിയ ജഗത്തു മുഴുവൻ അസ്വസ്ഥമായി പിതാമഹന്റെ അടുക്കലെത്തി. ദേവദേവേശനും വരദനുമായ പ്രപിതാമഹനോട് അവർ പറഞ്ഞു — ദേവന്മാരുടെ ഭയവും മോഹവും, ലോകങ്ങളുടെ നാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും. ‘ദേവാ, ലോകക്ഷയമാണോ, അതോ യുഗക്ഷയമാണോ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നത്? പ്രപിതാമഹാ, ഇങ്ങനെയൊന്ന് മുമ്പു കണ്ടിട്ടുമില്ല, കേട്ടിട്ടുമില്ല.’ രാവണനാൽ പീഡിതരായപ്പോഴും ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരുന്നു; ഇന്നാകട്ടെ അവർ ധർമപക്ഷത്തിന്റെതന്നെ ശരത്തെ ഭയക്കുന്നു — ഇതൊരു മനോഹരമായ വിരോധാഭാസമാണ്. അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് അഭയം നൽകുന്ന ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരുടെ ഭയകാരണം വിശദീകരിച്ചു; മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘എല്ലാ ദേവന്മാരും കേൾക്കുവിൻ; യുദ്ധത്തിൽ ലവണനെ കൊല്ലാനായി ശത്രുഘ്നൻ ശരം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ടാണു സുരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം മോഹിതരായത്. മക്കളേ, പുരാതനനും ലോകകർത്താവും സനാതനനുമായ ദേവന്റെ തേജോമയമായ ശരമാണിത്; അതിൽനിന്നാണു നിങ്ങൾക്കു ഭയം വന്നത്. മധുകൈടഭന്മാരെ കൊല്ലാനായി ആ മഹാത്മാവു സൃഷ്ടിച്ചതാണ് ഈ മഹാശരം. തേജോമയമായ ഈ ശരത്തെ വിഷ്ണു മാത്രമേ അറിയൂ; ഇതു മഹാത്മാവായ വിഷ്ണുവിന്റെ പഴയ ശരീരംതന്നെയാണ്. ഇവിടെനിന്നു ചെല്ലുവിൻ; രാമാനുജനും മഹാത്മാവും വീരനുമായ ശത്രുഘ്നനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ലവണനെ കാണുവിൻ.’ ബ്രഹ്മാവ് രാമന്റെ വാക്കിനെ സമർഥിക്കുന്നു — ശരം വിഷ്ണുവിന്റെതന്നെ രൂപമാണ്; അതിനാൽ രാമൻ വിഷ്ണുവാണെന്നു പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാരുടെപോലും അജ്ഞത ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കുന്നു. ശരത്തിന്റെ തേജസ്സ് പ്രളയാഗ്നിക്കു സദൃശമായതിനാൽ ദേവന്മാർപോലും പ്രളയം ആശങ്കിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ‘വത്സന്മാരേ’ (മക്കളേ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — പിതാമഹന്റെ വാത്സല്യം. ‘ഇവിടെനിന്നു ചെല്ലുവിൻ, കാണുവിൻ’ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദേശം ദേവന്മാരെ യുദ്ധത്തിന്റെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു; അതിനാൽ രാവണവധം ദേവന്മാർ കണ്ടതുപോലെ ലവണവധവും ദേവന്മാരുടെ മുന്നിൽ നടക്കുന്നു. ‘ഋഷിമാർ കൊല്ലപ്പെട്ട നിന്നെ കാണട്ടെ’ എന്ന ശത്രുഘ്നന്റെ മുൻവാക്ക് ഇവിടെ സത്യമാകുന്നു.

ദേവദേവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ദേവന്മാർ ശത്രുഘ്നനും ലവണനും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നിടത്തു വന്നെത്തി. ശത്രുഘ്നന്റെ കൈയിലേന്തിയ, ദിവ്യമായി ശോഭിക്കുന്ന ആ ശരം യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നതായി സകലജീവികളും കണ്ടു. ദേവന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ആകാശം കണ്ട് രഘുനന്ദനൻ ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി വീണ്ടും ലവണനെ നോക്കി. മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നൻ വീണ്ടും വെല്ലുവിളിച്ചപ്പോൾ ലവണൻ ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധത്തിനു വന്നുനിന്നു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ആ വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച് ലവണന്റെ വിശാലമായ മാറിലേക്ക് ആ മഹാബാണം പ്രയോഗിച്ചു. ആ ശരം അവന്റെ മാറു വേഗം പിളർന്ന് രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; രസാതലത്തിൽ ചെന്നശേഷം ദേവന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ആ ദിവ്യശരം വേഗം വീണ്ടും ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനന്റെ അടുക്കൽ തിരിച്ചെത്തി. കാര്യം നിർവഹിച്ചശേഷം ധാരകന്റെ കൈയിലേക്കു മടങ്ങുക എന്നതു ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; ലവണന്റെ ശൂലംപോലെതന്നെ, എന്നാൽ ധർമപക്ഷത്തിൽ. ശത്രുഘ്നന്റെ ശരമേറ്റു പിളർന്ന ആ നിശാചരനായ ലവണൻ വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ പെട്ടെന്നു നിലംപതിച്ചു. ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം അവസാനിച്ചു — ദീർഘമായ വൃക്ഷയുദ്ധം നിഷ്ഫലമായി; ദിവ്യശരത്തിന്റെ ഒരൊറ്റ പ്രഹരം നിർണായകമായി. സിംഹനാദം വിജയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്; ദേവന്മാരുടെ സാക്ഷിത്വം ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ തെളിവും. പർവതത്തോടുള്ള ഉപമ ലവണന്റെ വിശാലശരീരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ അവൻ നിശ്ചലനായി വീണു. ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം — അവസാനനിമിഷത്തിലും ലവണൻ ശൂലം കൊണ്ടുവന്നില്ല; വീണ്ടും വെല്ലുവിളിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിവേകമില്ലാതെ ക്രോധത്തോടെ മാത്രം അവൻ യുദ്ധത്തിനു വന്നു. രാമന്റെ ഉപായം പൂർണമായി വിജയിച്ചു — ശൂലമില്ലാതെ, നഗരത്തിനു പുറത്ത്, വാതിൽക്കൽവച്ചു വെല്ലുവിളിക്കപ്പെട്ട് അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ശരം രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത് അതിന്റെ അപാരശക്തി കാണിക്കുന്നു — മാറു പിളർന്ന് അതു ഭൂമിയെയും പിളർക്കുന്നു. ‘ആകർണാത് വികൃഷ്യ’ (ചെവിവരെ വലിച്ച്) എന്നതു ധനുർവിദ്യയുടെ പൂർണബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ലവണരാക്ഷസൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹത്തും ദിവ്യവുമായ ആ ശൂലം എല്ലാ ദേവന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ രുദ്രന്റെ അടുക്കലേക്കു മടങ്ങിപ്പോയി. ശിവൻ മധുവിനു നൽകിയ ശൂലം ധാരകൻ നശിച്ചപ്പോൾ ഉടമയുടെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു; അങ്ങനെ ശിവവരത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി വിജയം പാടുന്നു — മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഭയത്തെ ഒരൊറ്റ ശരപാതംകൊണ്ടു വീഴ്ത്തി, ഉത്തമമായ വില്ലും ബാണവുമേന്തിയ രഘുവീരൻ, ഇരുട്ടിനെ അകറ്റിയ സഹസ്രരശ്മിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും നാഗങ്ങളും എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളും പ്രശംസിച്ചു — ‘ഭാഗ്യവശാൽ ദശരഥപുത്രനു വിജയം ലഭിച്ചു; ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ശാന്തനായി’ എന്ന്. അവസാനപാദത്തിന്റെ അർഥം സൂക്ഷ്മമാണ് — ലവണൻ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരനായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ശാന്തനായി; അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുഘ്നൻ ഭയം വെടിഞ്ഞു ശാന്തനായി. സൂര്യനോടുള്ള ഉപമ ശത്രുഘ്നന്റെ തേജസ്സിനെയും ഇരുട്ടിന്റെ നാശം അന്ധകാരരൂപനായ ലവണന്റെ നാശത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ പദ്ധതി, ഋഷിമാരുടെ ഉപദേശം, ശത്രുഘ്നന്റെ പരാക്രമം, വിഷ്ണുവിന്റെ ശരം, ശിവന്റെ മര്യാദ — എല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് ലവണവധം സംപൂർണമായി. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ ഈ ഭാഗം ശത്രുഘ്നന്റെ വീരകഥയുടെ ഉച്ചസ്ഥാനമാണ്. രാമൻ രാവണനെയും ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെയും കൊന്നു; ഇന്നു ശത്രുഘ്നൻ ലവണനെയും — ഇങ്ങനെ രഘുകുലത്തിലെ സഹോദരന്മാർ ക്രമമായി ലോകകണ്ടകങ്ങളെ പിഴുതെറിയുന്നു. മുമ്പു ഭരതൻ ലവണവധത്തിനു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; ശത്രുഘ്നൻ ആ ഭാരം സ്വയം ഏറ്റെടുത്തു; ഇന്ന് അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പൂർണമായി, രാമന്റെ വിശ്വാസം സാർഥകമായി. യമുനാതീരവാസികളായ ഋഷിമാരുടെ ഭയവും നീങ്ങി — യുദ്ധത്തിനിടയിൽ വാതിൽക്കൽ ശത്രുഘ്നനെ പൂജിച്ചത് അവർതന്നെയാണ്.

When he heard the great-souled Śatrughna's words, Lavaṇa flew into a fierce rage and cried, "Stand! Stand!" Grinding his hands together and gnashing his teeth, the outward signs of a rākṣasa's fury, he challenged the tiger of the Raghus again and again. To Lavaṇa, dreadful to look at, Śatrughna, slayer of the gods' enemies as his epithet declares, answered, "Śatrughna had not yet been born when you conquered those others. So today go to Yama's house, struck down by my arrows. Let the learned brahmin seers see you today, wicked one, lying slain by me in battle, as the gods saw Rāvaṇa. When you have fallen today, night-rover, burned by my arrows, there will be nothing but safety in city and countryside. Today an arrow loosed from my arm, its head like the thunderbolt, will enter your heart as a sunbeam enters a lotus." The simile is striking: a sunbeam enters the lotus gently, but this arrow would split the demon's chest. By recalling Rāvaṇa's death, Śatrughna joined his own task to Rāma's. His retort that Lavaṇa's victories over earlier heroes such as Māndhātā came before he was born is a poet's answer: past victories do not decide the future. His words are full of confidence and of the sense that he was protecting dharma.

At these words Lavaṇa, beside himself with rage, hurled a great tree at Śatrughna's chest, and Śatrughna cut it into a hundred pieces. Without his spear, Lavaṇa had only trees for weapons, which shows he was unarmed. Seeing his effort wasted, the mighty rākṣasa seized a great many more trees and hurled them at Śatrughna, and the fiery prince cut down each of the oncoming trees with three or four arrows, which shows his skill. Then Śatrughna, rich in valour, loosed a rain of arrows on the rākṣasa, but the demon was not shaken. His body was tough, and ordinary arrows could not hurt him, so the divine arrow would be needed. The fight unfolds step by step, the hurling of trees, the cutting of them, the rain of arrows, and the demon's imperviousness is frightening; the reader wonders how he can ever be killed, and the poet heightens the tension. Nor did Śatrughna use the divine arrow yet: he first fought with his own strength and kept the arrow Rāma gave him for the final blow, a mark of his restraint and composure. Fighting with trees was common to rākṣasas and monkeys, as the Yuddha Kāṇḍa also shows.

Then the mighty Lavaṇa laughed, raised a tree and struck the hero on the head, and Śatrughna's limbs went slack and he fainted. As he fell, a great cry of woe went up from the seers, the hosts of gods, the gandharvas and the apsarases, who were all watching the fight unseen and were alarmed at his fall. But here Lavaṇa's carelessness proved decisive. Thinking little of Śatrughna and taking him for dead as he lay on the ground, the rākṣasa, though he had his chance, did not go into his house or take up his spear; believing him dead, he set about gathering up his food. Had he gone in then and fetched the spear, he could not have been killed. Pride and greed destroyed him: he thought his enemy dead and his meal more important. The poet shows subtly that fate was on the side of dharma, and that even the enemy's wits were clouded; Śatrughna's swoon itself seems part of that design, for it made Lavaṇa careless. The cry of the gods and seers shows that all the worlds wanted Śatrughna to win, since Lavaṇa was the enemy of every creature. Śatrughna had said that one must never give an enemy room to move; here Lavaṇa threw away his own chance.

In a moment Śatrughna came to his senses and stood again, weapon in hand, at the city gate, honoured by the seers; Lavaṇa had still not gone back into the city. The swoon had not shaken him: he stayed at the gate, for Rāma's counsel to fight there was fixed in his memory, and the seers' honour spurred him on. Then he took up that divine, unfailing, supreme arrow Rāma had given him, blazing with energy, dreadful, filling the ten directions, its head a thunderbolt and its speed a thunderbolt's, heavy as Meru and Mandara, bent at every joint, never beaten in battle; its whole body was smeared with blood as if with sandal-paste, it was beautifully feathered, and it was terrible to the lords of the dānavas, to the great mountains and to the asuras. Seeing it, like the fire of Time blazing at the end of an age, all beings were seized with terror. The poet describes the arrow at length to establish its divinity and its terror: heavy as Meru and Mandara, like the fire of the world's dissolution. This was no ordinary arrow but the one Viṣṇu used at the beginning of creation, so even the sight of it struck fear. Here the fruit of Rāma's gift appears: Śatrughna now bore a divine weapon. He had fought first with ordinary arrows and only then taken up the divine one, as warriors should, for a divine weapon is to be used only when truly needed.

The whole world, gods, asuras and gandharvas, sages and hosts of apsarases, was thrown into distress and came before the Grandsire. They said to the boon-giving Great-grandsire, lord of the gods of gods, "The gods are bewildered with fear that the worlds are being destroyed. Has the destruction of the worlds come, lord, or the end of an age? Nothing like this has ever been seen or heard of before." When Rāvaṇa oppressed them the gods had gone to Brahmā for refuge; now they were frightened by an arrow on the side of dharma itself, a lovely paradox. Hearing them, Brahmā, Grandsire of the worlds, who takes away fear, told them in a gentle voice the cause of their fear. "Listen, all you gods. It is an arrow Śatrughna holds to slay Lavaṇa in battle, and its energy has bewildered all of you, best of gods. This is the eternal fiery arrow of the ancient god, the maker of the worlds, my children, and it is this that has frightened you. That great-souled god made this great arrow to slay the two daityas Madhu and Kaiṭabha. Viṣṇu alone knows this fiery arrow; it is the ancient body of the great-souled Viṣṇu himself. Go now, and watch the heroic, great-souled younger brother of Rāma slay Lavaṇa, the chief of rākṣasas." Brahmā confirmed what Rāma had said: the arrow was Viṣṇu's own form, and so it is suggested that Rāma himself is Viṣṇu. That even the gods did not recognise it shows how great the divine weapon was. Brahmā called them "my children" with a grandfather's tenderness, and by sending them to watch he made them witnesses, so that Lavaṇa's death, like Rāvaṇa's, took place before the gods; and Śatrughna's words, "let the seers see you slain", came true.

Hearing the words of the god of gods, the gods came to where Śatrughna and Lavaṇa were fighting. All beings saw that arrow of divine splendour in Śatrughna's hand, like the fire at the end of an age risen up. Seeing the sky filled with gods, the delight of the Raghus let out a mighty lion's roar, proclaiming his victory, and looked at Lavaṇa again. Challenged once more by the great-souled Śatrughna, Lavaṇa came forward full of anger to fight; even at the last he did not fetch his spear, but came on in blind rage. Then that finest of bowmen drew his bow to the ear, with the full strength of his archery, and loosed the great arrow at Lavaṇa's broad chest. It tore open his chest in an instant and went down into the underworld, and from there the divine arrow, worshipped by the gods, swiftly came back to the delight of the Ikṣvāku line. Returning to its holder's hand after its work is done is the mark of a divine weapon, like Lavaṇa's spear, but here on the side of dharma; and piercing the chest and then the earth itself shows its boundless power. Pierced by Śatrughna's arrow, the night-rover Lavaṇa fell suddenly to the ground like a mountain struck by a thunderbolt, his huge body lying still. The long fight with trees had achieved nothing; a single stroke of the divine arrow decided everything. Rāma's plan had succeeded completely: without his spear, outside his city, challenged at the gate, Lavaṇa was slain.

When the rākṣasa Lavaṇa was dead, that great divine spear, while all the gods looked on, went back into Rudra's keeping: the spear Śiva had given Madhu returned to its master when its holder perished, and so the terms of Śiva's boon were kept. Then the poet sings the victory in a longer metre: having struck down with a single arrow the terror of the three worlds, the hero of the Raghus, with his fine bow and arrow, shone out like the thousand-rayed sun dispelling darkness, the sun's image for his splendour and the darkness for the dark Lavaṇa he destroyed. Then the gods, the seers, the serpents and all the apsarases honoured him: "What good fortune that the son of Daśaratha has won the victory! He has cast off fear and is at peace, like a serpent grown calm." The last phrase is subtle: it may mean that Lavaṇa, once as dangerous as a snake, was stilled, or that Śatrughna, his fear gone, was at peace. So Rāma's plan, the seers' counsel, Śatrughna's valour, Viṣṇu's arrow and Śiva's limit all came together in Lavaṇa's death. This is the summit of Śatrughna's heroic story in the Uttara Kāṇḍa. Rāma slew Rāvaṇa, Lakṣmaṇa Indrajit, and now Śatrughna Lavaṇa: one after another the brothers of Raghu's line pulled out the thorns that plagued the world. Bharata had first pledged to kill Lavaṇa, and Śatrughna had taken the burden on himself; now his pledge was fulfilled and Rāma's trust vindicated, and the fear of the seers of the Yamunā, who had honoured Śatrughna at the gate, was over.