च्यवनादिभिः मुनिभिः सह कथां कथयतां, शुभं जयं च आकाङ्क्षतां तेषां सा रजनी महात्मनः शत्रुघ्नस्य कृते शीघ्रं व्यतीता। ततः विमले प्रभाते तस्मिन् काले सः वीरः राक्षसः लवणः भक्ष्याहारप्रचोदितः पुरात् निर्गतः। च्यवनस्य वचनानुसारं एव घटना प्रवर्तते — लवणः शूलं भवने त्यक्त्वा आहारार्थं गतः। एतस्मिन् अन्तरे वीरः शत्रुघ्नः यमुनां नदीं तीर्त्वा धनुष्पाणिः मधुपुरस्य द्वारि अतिष्ठत्। रामस्य उपदेशः अक्षरशः पालितः — पुरप्रवेशात् पूर्वं द्वारे स्थितिः। ततः अर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा सः राक्षसः बहुसाहस्रं प्राणिनां भारम् उद्वहन् आगच्छत्। मध्याह्नपर्यन्तं सः सहस्रशः प्राणिनः हत्वा तान् स्कन्धे वहन् प्रत्यागच्छति — एतत् तस्य क्रूरतायाः भक्षणशक्तेः च चित्रम्। कविः दृश्यं नाटकीयं रचयति — एकतः शान्तः सज्जः धनुर्धरः द्वारे, अपरतः भारवाही निःशङ्कः राक्षसः। लवणस्य हस्ते शूलं नास्ति, अतः सः अद्य वध्यः। शत्रुघ्नस्य धैर्यं ध्येयम् — सः प्रभातात् मध्याह्नपर्यन्तं द्वारे प्रतीक्षते, न त्वरते।

ततः सः द्वारि स्थितं धृतायुधं शत्रुघ्नं ददर्श। तत् रक्षः तम् उवाच — अनेन आयुधेन किं करिष्यसि? हे नराधम, ईदृशानां सायुधानां सहस्राणि मया रोषात् भक्षितानि; त्वं कालेन अनुगतः असि — तव मृत्युकालः आगतः। अयं मम आहारः अपि असम्पूर्णः, हे पुरुषाधम; हे दुर्मते, कथम् अद्य स्वयं मम मुखम् आसाद्य प्रविष्टः? लवणस्य दर्पः स्पष्टः — सः शत्रुघ्नं मनुष्यम् एव मत्वा आहाररूपेण पश्यति। ‘नराधम’, ‘पुरुषाधम’, ‘दुर्मते’ इति अपशब्दैः सः शत्रुघ्नं निन्दति। तस्य अहङ्कारः एव तस्य नाशस्य कारणं भविष्यति, यतः सः शत्रुं तुच्छं मत्वा सावधानः न भवति। ‘आहारः असम्पूर्णः’ इति वचनं तस्य अतृप्तं भक्षणलोभं दर्शयति — सहस्रशः प्राणिनः वहन् अपि सः अतृप्तः। पूर्वं कल्माषपादकथायां राक्षसौ ‘पर्याप्तिं न जग्मतुः’, अत्र लवणः अपि तादृशः — राक्षसानां स्वभावः सर्वत्र समानः।

तस्य एवं भाषमाणस्य मुहुः मुहुः हसतः च, वीर्यसम्पन्नः शत्रुघ्नः रोषात् अश्रूणि अवासृजत्। रोषाश्रूणि वीरस्य तीव्रक्रोधस्य लक्षणम्। रोषाभिभूतस्य महात्मनः शत्रुघ्नस्य सर्वगात्रेभ्यः तेजोमयाः मरीचयः विनिष्पतन् — तस्य शरीरात् तेजः किरणवत् निर्गच्छति स्म। रामेण अभिपूरितं तेजः इदानीं प्रकटम्। ततः सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नः तं निशाचरम् उवाच — हे दुर्बुद्धे, त्वया सह द्वन्द्वयुद्धं कर्तुम् इच्छामि। अहं दशरथस्य पुत्रः, धीमतः रामस्य भ्राता, शत्रुघ्नः नाम — नाम्ना अपि कर्मणा अपि शत्रुघ्नः — तव वधाकाङ्क्षी आगतः। ‘शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नः’ इति पुनरुक्तिः नाम्नः सार्थकत्वं दर्शयति। तस्य युद्धकामस्य मे द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम्; त्वं सर्वभूतानां शत्रुः, मम सकाशात् जीवन् न गमिष्यसि। क्षत्रियधर्मानुसारं शत्रुघ्नः आत्मपरिचयं ददाति, युद्धम् आह्वयति — गुप्तवधं न करोति। एषा धर्मयुद्धस्य मर्यादा। रामस्य उपदेशः गोपनस्य आसीत्, किन्तु गोपनं केवलं आगमनपर्यन्तम्; सम्मुखीभूते शत्रौ सः स्पष्टम् आह्वयति। एवं नीतिः धर्मः च उभौ पालितौ।

तस्मिन् तथा ब्रुवाणे राक्षसः प्रहसन् इव नरश्रेष्ठं प्रत्युवाच — हे दुर्मते, दिष्ट्या प्राप्तः असि। सः वैरस्य कारणं कथयति — मम मातृष्वसुः शूर्पणखायाः भ्राता रावणः नाम राक्षसः, हे दुर्बुद्धे पुरुषाधम, स्त्रीहेतोः रामेण हतः। रावणस्य कुलक्षयः सर्वः मया क्षान्तः; युष्माकम् अवज्ञां पुरतः कृत्वा — युष्मान् तुच्छान् मत्वा — अहं विशेषतः सहितवान्। ये पूर्वं मया सह युद्धाय आगताः, ते सर्वे तृणवत् परिभूताः निहताः; भूताः भविष्याः च यूयं पुरुषाधमाः अपि तथा एव। लवणस्य मातुः कुम्भीनस्याः भगिनी शूर्पणखा; अतः रावणः तस्य मातुलः इव — ‘मातृष्वसुः भ्राता’ इति सः वदति। ततः सः अवकाशं याचते — युद्धकामस्य ते युद्धं दास्यामि, हे दुर्मते; मुहूर्तं तिष्ठ, यावत् आयुधम् आनये। अत्र लवणस्य कपटं स्पष्टम् — सः शूलम् आनेतुम् इच्छति, यतः शूलं विना सः दुर्बलः। वीरवचनस्य आवरणे सः स्वदौर्बल्यं गोपयति।

लवणः पुनः वदति — तुभ्यं यादृशम् ईप्सितं, तादृशम् आयुधं सज्जये। तम् आशु शत्रुघ्नः उवाच — क्व मे जीवन् गमिष्यसि? सः नीतिवाक्यं वदति — स्वयम् एव आगतः शत्रुः कृतात्मना न मोक्तव्यः। यः विक्लवया बुद्ध्या शत्रवे प्रसरं — अवकाशं — दिशेत्, सः मन्दबुद्धिः यथा कापुरुषः तथा हतः स्यात्। रामस्य उपदेशः शत्रुघ्नस्य हृदये दृढः — शूलम् आनेतुं न देयम्। मान्धातुः दोषं सः न पुनरावर्तयति। अन्ते उपजातिवृत्तेन शत्रुघ्नः घोषयति — तस्मात् जीवलोकं सुदृष्टं कुरु, अन्तिमवारं पश्य; विविधैः शितैः शरैः त्वां पापं त्रिलोकस्य राघवस्य च रिपुं यमस्य गेहाभिमुखं नयामि। धर्मयुद्धे अपि शत्रोः कपटस्य अवसरः न देयः — एषः क्षात्रधर्मस्य विवेकः। सर्गः युद्धस्य आरम्भक्षणे समाप्यते, पाठकस्य उत्कण्ठां वर्धयन्।

చ్యవనాది మునులతో కలిసి కథలు చెప్పుకుంటూ, శుభమైన జయాన్ని కోరుకుంటూ ఉండగా, మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి ఆ రాత్రి త్వరగా గడిచిపోయింది. తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతంలో, ఆ సమయంలో, వీరుడైన ఆ రాక్షసుడు లవణుడు భక్ష్యాహారం కోసం ప్రేరేపితుడై నగరం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. చ్యవనుని మాట ప్రకారమే సంఘటన జరుగుతోంది — లవణుడు శూలాన్ని భవనంలోనే వదిలి ఆహారం కోసం వెళ్ళాడు. ఈ మధ్యలో వీరుడైన శత్రుఘ్నుడు యమునానదిని దాటి, ధనుస్సు చేతబట్టి మధుపుర ద్వారం దగ్గర నిలబడ్డాడు. రాముని ఉపదేశం అక్షరాలా పాలించబడింది — నగరంలో ప్రవేశించకముందే ద్వారం దగ్గర నిలవడం. తరువాత మధ్యాహ్నమయ్యేసరికి క్రూరకర్ముడైన ఆ రాక్షసుడు అనేక వేల ప్రాణుల బరువును మోసుకుంటూ వచ్చాడు. మధ్యాహ్నం వరకూ అతడు వేలకొలదీ ప్రాణులను చంపి, వాటిని భుజాలపై మోసుకుంటూ తిరిగి వస్తున్నాడు — ఇది అతని క్రూరత్వానికీ భక్షణశక్తికీ చిత్రం. కవి దృశ్యాన్ని నాటకీయంగా రచిస్తున్నాడు — ఒకవైపు శాంతంగా సిద్ధంగా ఉన్న ధనుర్ధారి ద్వారం దగ్గర, మరొకవైపు బరువు మోస్తున్న నిశ్చింతుడైన రాక్షసుడు. లవణుని చేతిలో శూలం లేదు, అందువల్ల ఈ రోజు అతడు వధ్యుడు. శత్రుఘ్నుని ధైర్యం గమనించదగినది — అతడు ప్రభాతం నుండి మధ్యాహ్నం వరకూ ద్వారం దగ్గర ఎదురుచూస్తున్నాడు, తొందరపడటం లేదు.

అప్పుడు అతడు ద్వారం దగ్గర ఆయుధం ధరించి నిలబడి ఉన్న శత్రుఘ్నుని చూశాడు. ఆ రాక్షసుడు అతనితో అన్నాడు — ఈ ఆయుధంతో ఏమి చేస్తావు? ఓ నరాధమా, ఇలా ఆయుధాలు ధరించినవారిని వేలకొలదీ నేను కోపంతో తినేశాను; నీవు కాలానికి లోనయ్యావు — నీ మృత్యుకాలం వచ్చింది. ఓ పురుషాధమా, ఈ నా ఆహారం కూడా ఇంకా పూర్తికాలేదు; ఓ దుర్బుద్ధీ, ఈ రోజు నీవే స్వయంగా నా నోట్లోకి ఎలా వచ్చి దూరావు? లవణుని దర్పం స్పష్టం — అతడు శత్రుఘ్నుని మనిషిగానే భావించి ఆహారంగా చూస్తున్నాడు. ‘నరాధమా’, ‘పురుషాధమా’, ‘దుర్బుద్ధీ’ అనే దూషణలతో అతడు శత్రుఘ్నుని నిందిస్తున్నాడు. అతని అహంకారమే అతని నాశనానికి కారణమవుతుంది, ఎందుకంటే శత్రువును తుచ్ఛంగా భావించి అతడు జాగ్రత్తపడడు. ‘ఆహారం పూర్తికాలేదు’ అనే మాట అతని తృప్తిలేని భక్షణలోభాన్ని చూపిస్తుంది — వేలకొలదీ ప్రాణులను మోస్తూ కూడా అతడు అతృప్తుడే. పూర్వం కల్మాషపాదుని కథలో రాక్షసులిద్దరూ ‘తృప్తి చెందలేదు’; ఇక్కడ లవణుడు కూడా అలాంటివాడే — రాక్షసుల స్వభావం అన్నిచోట్లా ఒకటే.

అతడు ఇలా మాట్లాడుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వుతుండగా, పరాక్రమసంపన్నుడైన శత్రుఘ్నుడు కోపంతో కన్నీళ్ళు విడిచాడు. కోపపు కన్నీళ్ళు వీరుని తీవ్రమైన కోపానికి లక్షణం. కోపంతో నిండిన మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని అన్ని అవయవాల నుండీ తేజోమయమైన కిరణాలు వెలువడ్డాయి — అతని శరీరం నుండి తేజస్సు కిరణాలలా బయటకు వస్తోంది. రాముడు నింపిన తేజస్సు ఇప్పుడు ప్రకటమైంది. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన శత్రుఘ్నుడు ఆ నిశాచరునితో అన్నాడు — ఓ దుర్బుద్ధీ, నీతో ద్వంద్వయుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాను. నేను దశరథుని కుమారుడను, బుద్ధిమంతుడైన రాముని తమ్ముడను, శత్రుఘ్నుడు అనే పేరు గలవాడను — పేరుతోనూ కర్మతోనూ శత్రుఘ్నుడనే (శత్రువులను చంపేవాడనే) — నిన్ను వధించాలని వచ్చాను. ‘శత్రుఘ్నో నామ శత్రుఘ్నః’ అనే పునరుక్తి పేరు సార్థకమైనదని చూపిస్తుంది. యుద్ధం కోరి వచ్చిన నాకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వు; నీవు సమస్త ప్రాణులకూ శత్రువువు, నా నుండి ప్రాణాలతో వెళ్ళలేవు. క్షత్రియధర్మం ప్రకారం శత్రుఘ్నుడు ఆత్మపరిచయం చేసుకొని యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు — రహస్యంగా చంపడం లేదు. ఇది ధర్మయుద్ధపు మర్యాద. రాముని ఉపదేశం రహస్యం గురించే, కానీ రహస్యం రాక వరకే; శత్రువు ఎదురుపడ్డాక అతడు స్పష్టంగా సవాలు చేస్తున్నాడు. ఇలా నీతీ ధర్మమూ రెండూ పాలించబడ్డాయి.

అతడు అలా అంటుండగా రాక్షసుడు నవ్వుతున్నట్లుగా ఆ నరశ్రేష్ఠునికి బదులిచ్చాడు — ఓ దుర్బుద్ధీ, అదృష్టవశాత్తూ దొరికావు. అతడు వైరానికి కారణం చెపుతున్నాడు — నా తల్లి చెల్లెలైన శూర్పణఖ సోదరుడు, రావణుడు అనే రాక్షసుడు, ఓ దుర్బుద్ధీ పురుషాధమా, ఒక స్త్రీ కోసం రామునిచేత చంపబడ్డాడు. రావణుని కులక్షయాన్నంతటినీ నేను సహించాను; మిమ్మల్ని అవమానంగా ముందుంచుకొని — మిమ్మల్ని తుచ్ఛులుగా భావించి — నేను ప్రత్యేకంగా సహించాను. ఇంతకుముందు నాతో యుద్ధానికి వచ్చినవారందరూ గడ్డిపోచల్లా అవమానించబడి చంపబడ్డారు; గతంలో ఉన్న, భవిష్యత్తులో రాబోయే పురుషాధములైన మీరు కూడా అలాగే. లవణుని తల్లి కుంభీనసికి శూర్పణఖ చెల్లెలు; అందువల్ల రావణుడు అతనికి మేనమామ వంటివాడు — ‘తల్లి చెల్లెలి సోదరుడు’ అని అతడు అంటున్నాడు. తరువాత అతడు వ్యవధి కోరుతున్నాడు — యుద్ధం కోరిన నీకు యుద్ధం ఇస్తాను, ఓ దుర్బుద్ధీ; ఒక్క ముహూర్తం ఆగు, నేను ఆయుధం తెచ్చేవరకూ. ఇక్కడ లవణుని కపటం స్పష్టం — అతడు శూలాన్ని తెచ్చుకోవాలనుకుంటున్నాడు, ఎందుకంటే శూలం లేకుండా అతడు బలహీనుడు. వీరవచనాల ముసుగులో అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని దాచుకుంటున్నాడు.

లవణుడు మళ్ళీ అంటాడు — నీకు ఎలాంటిది ఇష్టమో అలాంటి ఆయుధాన్ని సిద్ధం చేసుకుంటాను. శత్రుఘ్నుడు వెంటనే అతనితో అన్నాడు — నా దగ్గర నుండి ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్తావు? అతడు నీతివాక్యం చెపుతున్నాడు — స్వయంగా వచ్చిన శత్రువును ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు విడిచిపెట్టకూడదు. కలవరపడిన బుద్ధితో శత్రువుకు అవకాశం ఇచ్చేవాడు, మందబుద్ధి అయిన పిరికివానిలా చంపబడతాడు. రాముని ఉపదేశం శత్రుఘ్నుని హృదయంలో దృఢంగా ఉంది — శూలం తెచ్చుకోవడానికి అవకాశం ఇవ్వకూడదు. మాంధాత దోషాన్ని అతడు మళ్ళీ చేయడం లేదు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో శత్రుఘ్నుడు ఘోషిస్తున్నాడు — అందువల్ల జీవలోకాన్ని బాగా చూసుకో, చివరిసారిగా చూడు; రకరకాల పదునైన బాణాలతో, పాపివైన, ముల్లోకాలకూ రాఘవునికీ శత్రువువైన నిన్ను యముని ఇంటి వైపు నడిపిస్తాను. ధర్మయుద్ధంలో కూడా శత్రువు కపటానికి అవకాశం ఇవ్వకూడదు — ఇది క్షాత్రధర్మపు వివేకం. సర్గ యుద్ధారంభపు క్షణంలో ముగుస్తుంది, పాఠకుని ఉత్కంఠను పెంచుతూ.

ச்யவனர் முதலிய முனிவர்களுடன் கதைகளைப் பேசிக்கொண்டும், நல்ல வெற்றியை விரும்பிக்கொண்டும் இருந்த அவர்களுக்கு, மகாத்மாவான சத்ருக்னனுக்கு அந்த இரவு விரைவில் கழிந்தது. பின்னர் தெளிந்த விடியலில், அந்த நேரத்தில், வீரனான ராக்ஷசன் லவணன் உண்ணும் உணவுக்கான ஆசையால் தூண்டப்பட்டு நகரிலிருந்து வெளியே சென்றான். ச்யவனரின் சொல்லின்படியே நிகழ்ச்சி நடக்கிறது — லவணன் சூலத்தை மாளிகையில் விட்டுவிட்டு உணவுக்காகச் சென்றான். இதற்கிடையில் வீரனான சத்ருக்னன் யமுனை நதியைக் கடந்து, வில்லைக் கையிலேந்தி மதுபுரத்தின் வாயிலில் நின்றான். ராமனின் அறிவுரை எழுத்துக்கு எழுத்துப் பின்பற்றப்பட்டது — நகருள் புகுவதற்கு முன் வாயிலில் நிற்றல். பின்னர் நண்பகல் வந்தபோது கொடுஞ்செயல் புரியும் அந்த ராக்ஷசன் பல்லாயிரக்கணக்கான உயிர்களின் சுமையைத் தூக்கிக்கொண்டு வந்தான். நண்பகல் வரை ஆயிரக்கணக்கான உயிர்களைக் கொன்று அவற்றைத் தோளில் சுமந்துகொண்டு திரும்புகிறான் — இது அவனுடைய கொடுமைக்கும் உண்ணும் ஆற்றலுக்கும் ஒரு சித்திரம். கவி காட்சியை நாடகத்தன்மையுடன் அமைக்கிறார் — ஒருபுறம் அமைதியாக ஆயத்தமாக வாயிலில் நிற்கும் வில்லாளன், மறுபுறம் சுமை தூக்கிவரும் அச்சமற்ற ராக்ஷசன். லவணனின் கையில் சூலம் இல்லை; ஆகவே இன்று அவன் கொல்லப்படக்கூடியவன். சத்ருக்னனின் பொறுமை கவனிக்கத்தக்கது — விடியல் முதல் நண்பகல் வரை அவன் வாயிலில் காத்திருக்கிறான்; அவசரப்படவில்லை.

பின்னர் அவன் வாயிலில் ஆயுதம் ஏந்தி நிற்கும் சத்ருக்னனைக் கண்டான். அந்த ராக்ஷசன் அவனிடம் சொன்னான் — ‘இந்த ஆயுதத்தால் என்ன செய்வாய்? மனிதருள் இழிந்தவனே, உன்னைப் போன்ற ஆயுதம் ஏந்தியவர்கள் ஆயிரக்கணக்கானோரை நான் சினத்தால் தின்றிருக்கிறேன்; நீ காலனால் பின்தொடரப்படுகிறாய் — உன் மரணகாலம் வந்துவிட்டது. மனிதருள் இழிந்தவனே, இந்த என் உணவும் நிறைவானதன்று; கெட்ட புத்தியுடையவனே, இன்று நீயே எப்படி என் வாயை அடைந்து புகுந்தாய்?’ லவணனின் செருக்கு தெளிவாகிறது — அவன் சத்ருக்னனை வெறும் மனிதனாகக் கருதி உணவாகவே பார்க்கிறான். ‘மனிதருள் இழிந்தவனே’, ‘ஆண்களுள் இழிந்தவனே’, ‘கெட்ட புத்தியுடையவனே’ என்ற இழிசொற்களால் அவன் சத்ருக்னனைப் பழிக்கிறான். அவனுடைய செருக்கே அவன் அழிவுக்குக் காரணமாகும்; ஏனெனில் அவன் பகைவனை அற்பமாகக் கருதிக் கவனமின்றி இருக்கிறான். ‘என் உணவும் நிறைவானதன்று’ என்ற சொல் அவனுடைய தணியாத உண்ணும் பேராசையைக் காட்டுகிறது — ஆயிரக்கணக்கான உயிர்களைச் சுமந்துகொண்டும் அவன் நிறைவடையவில்லை. முன்பு கல்மாஷபாதன் கதையில் இரு ராக்ஷசர்கள் ‘போதும் என்ற நிலையை அடையவில்லை’; இங்கே லவணனும் அத்தகையவனே — ராக்ஷசர்களின் இயல்பு எங்கும் ஒன்றே.

அவன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டும் மீண்டும் மீண்டும் சிரித்துக்கொண்டும் இருந்தபோது, வீரம் நிறைந்த சத்ருக்னன் சினத்தால் கண்ணீர் சொரிந்தான். சினக்கண்ணீர் வீரனின் கடுஞ்சினத்தின் அடையாளம். சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட மகாத்மாவான சத்ருக்னனின் உடலின் எல்லா உறுப்புகளிலிருந்தும் ஒளிமயமான கதிர்கள் வெளிப்பட்டன — அவன் உடலிலிருந்து ஒளி கதிர்களைப் போல வெளிப்பட்டது. ராமன் நிறைத்த ஒளி இப்போது வெளிப்படுகிறது. பின்னர் மிகவும் சினங்கொண்ட சத்ருக்னன் அந்த இரவுலாவியிடம் சொன்னான் — ‘கெட்ட புத்தியுடையவனே, உன்னோடு நேருக்கு நேர் போரிட விரும்புகிறேன். நான் தசரதனின் மகன், அறிவுடைய ராமனின் தம்பி, சத்ருக்னன் என்ற பெயருடையவன் — பெயராலும் செயலாலும் பகைவரைக் கொல்பவன் — உன்னைக் கொல்ல விரும்பி வந்திருக்கிறேன்.’ ‘சத்ருக்னன் என்ற பெயருடைய சத்ருக்னன்’ என்ற மறுகூற்று பெயரின் பொருள்பொருத்தத்தைக் காட்டுகிறது. ‘போரை விரும்பும் எனக்கு நேருக்கு நேர் போர் தரப்படட்டும்; நீ எல்லா உயிர்களுக்கும் பகைவன்; என்னிடமிருந்து உயிரோடு செல்லமாட்டாய்.’ க்ஷத்திரிய நெறிப்படி சத்ருக்னன் தன்னை அறிமுகப்படுத்திப் போருக்கு அழைக்கிறான் — மறைந்திருந்து கொல்லவில்லை. இதுவே அறப்போரின் மரியாதை. ராமனின் அறிவுரை மறைவு பற்றியது; ஆனால் மறைவு வந்துசேரும் வரை மட்டுமே; பகைவன் எதிரே வந்ததும் அவன் வெளிப்படையாக அழைக்கிறான். இவ்வாறு நீதிநெறியும் அறமும் இரண்டும் பேணப்பட்டன.

அவன் அவ்வாறு சொன்னதும் ராக்ஷசன் சிரிப்பவன் போல மனிதருள் சிறந்தவனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — ‘கெட்ட புத்தியுடையவனே, நற்பேறாக நீ வந்து சேர்ந்தாய்.’ அவன் பகைமைக்கான காரணத்தைச் சொல்கிறான் — ‘கெட்ட புத்தியுடையவனே, மனிதருள் இழிந்தவனே, என் தாயின் சகோதரியான சூர்ப்பணகையின் சகோதரன் ராவணன் என்ற ராக்ஷசன் ஒரு பெண்ணுக்காக ராமனால் கொல்லப்பட்டான். ராவணனின் குலம் முழுவதும் அழிந்ததை நான் பொறுத்துக்கொண்டேன்; உங்களை அவமதித்து — உங்களை அற்பமாகக் கருதி — நான் சிறப்பாகப் பொறுத்துக்கொண்டேன். முன்பு என்னோடு போரிட வந்தவர்கள் அனைவரும் புல்லைப் போல இகழப்பட்டுக் கொல்லப்பட்டனர்; இருந்தவர்களும் இனி வருபவர்களுமான மனிதருள் இழிந்த நீங்களும் அவ்வாறே.’ லவணனின் தாய் கும்பீனசியின் சகோதரி சூர்ப்பணகை; ஆகவே ராவணன் அவனுக்குத் தாய்மாமன் போன்றவன் — ‘தாயின் சகோதரியின் சகோதரன்’ என்று அவன் சொல்கிறான். பின்னர் அவன் அவகாசம் கேட்கிறான் — ‘கெட்ட புத்தியுடையவனே, போரை விரும்பும் உனக்குப் போர் தருவேன்; நான் ஆயுதத்தைக் கொண்டுவரும் வரை ஒரு கணம் நில்.’ இங்கே லவணனின் வஞ்சகம் தெளிவாகிறது — அவன் சூலத்தைக் கொண்டுவர விரும்புகிறான்; ஏனெனில் சூலமின்றி அவன் பலவீனன். வீரச் சொல் என்ற போர்வையில் அவன் தன் பலவீனத்தை மறைக்கிறான்.

லவணன் மீண்டும் சொல்கிறான் — ‘நீ விரும்பும் எத்தகைய ஆயுதமாயினும் அதை ஆயத்தப்படுத்துகிறேன்.’ சத்ருக்னன் அவனிடம் உடனே சொன்னான் — ‘என்னிடமிருந்து உயிரோடு எங்கே செல்வாய்?’ அவன் ஒரு நீதிநெறிச் சொல்லைச் சொல்கிறான் — ‘தானாகவே வந்த பகைவனைத் தன்னடக்கமுடையவன் விட்டுவிடலாகாது. தளர்ந்த புத்தியால் பகைவனுக்கு வாய்ப்பை — அவகாசத்தை — தருபவன், மந்தபுத்தியுடையவனாக, கோழையைப் போலக் கொல்லப்படுவான்.’ ராமனின் அறிவுரை சத்ருக்னனின் இதயத்தில் உறுதியாக இருக்கிறது — சூலத்தைக் கொண்டுவர அவகாசம் தரக் கூடாது. மாந்தாதாவின் தவற்றை அவன் மீண்டும் செய்யவில்லை. இறுதியில் உபஜாதி யாப்பில் சத்ருக்னன் அறிவிக்கிறான் — ‘ஆகவே உயிருலகை நன்றாகப் பார்த்துக்கொள், கடைசி முறையாகப் பார்; பலவகைக் கூரிய அம்புகளால், மூவுலகுக்கும் ராகவனுக்கும் பகைவனான பாவியான உன்னை யமனின் இல்லத்தை நோக்கி அனுப்புகிறேன்.’ அறப்போரிலும் பகைவனின் வஞ்சகத்துக்கு வாய்ப்புத் தரக் கூடாது — இதுவே க்ஷத்திரிய அறத்தின் விவேகம். போர் தொடங்கும் கணத்தில் சர்க்கம் முடிகிறது; வாசகனின் ஆவலைப் பெருக்குகிறது.

ಚ್ಯವನನೇ ಮೊದಲಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ, ಶುಭವನ್ನೂ ಜಯವನ್ನೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೊಡನೆ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಲವಣನು ಭಕ್ಷ್ಯಾಹಾರದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಚ್ಯವನನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಘಟನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಲವಣನು ಶೂಲವನ್ನು ಭವನದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದನು. ಈ ನಡುವೆ ವೀರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಯಮುನಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಧುಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು — ನಗರಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನವಾಗಲು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದನು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ್ನು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೂರತೆಯ, ಭಕ್ಷಣಶಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ರ. ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ಶಾಂತನೂ ಸಜ್ಜನೂ ಆದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಹೊರೆ ಹೊತ್ತ ನಿಶ್ಶಂಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸ. ಲವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಅವನು ವಧ್ಯ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ಧೈರ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ಬೆಳಗಿನಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ, ಆತುರಪಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಆಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಈ ಆಯುಧದಿಂದ ಏನು ಮಾಡುವೆ? ನರಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಆಯುಧಧಾರಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೋಪದಿಂದ ತಿಂದಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಕಾಲನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ — ನಿನ್ನ ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಪುರುಷಾಧಮನೇ, ನನ್ನ ಈ ಆಹಾರವೂ ಇನ್ನೂ ಸಾಲದು; ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಇಂದು ನೀನೇ ಹೇಗೆ ನನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದು ಬಿದ್ದೆ? ಲವಣನ ದರ್ಪ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ನರಾಧಮ’, ‘ಪುರುಷಾಧಮ’, ‘ದುರ್ಮತೇ’ ಎಂಬ ಅಪಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅಹಂಕಾರವೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆಹಾರ ಸಾಲದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಅತೃಪ್ತ ಭಕ್ಷಣಲೋಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅತೃಪ್ತ. ಹಿಂದೆ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ‘ತೃಪ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ’; ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನೂ ಅಂತಹವನೇ — ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ.

ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಿರಲು ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ರೋಷದ ಕಣ್ಣೀರು ವೀರನ ತೀವ್ರ ಕೋಪದ ಲಕ್ಷಣ. ರೋಷಾವಿಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ತೇಜೋಮಯ ಕಿರಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು — ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಮನು ತುಂಬಿದ್ದ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕುಪಿತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ದಶರಥನ ಮಗ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ತಮ್ಮ, ಶತ್ರುಘ್ನನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು — ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುಘ್ನ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು) — ನಿನ್ನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನೋ ನಾಮ ಶತ್ರುಘ್ನಃ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಹೆಸರಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ನನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು; ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶತ್ರು, ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಂತೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಗುಪ್ತವಧೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಗೋಪ್ಯತೆಯದಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಗೋಪ್ಯತೆ ಬರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಶತ್ರು ಎದುರಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನೀತಿಯೂ ಧರ್ಮವೂ ಎರಡೂ ಪಾಲಿತವಾದವು.

ಅವನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅವನು ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಪುರುಷಾಧಮನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ತಂಗಿಯಾದ ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನು. ರಾವಣನ ಕುಲಕ್ಷಯವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆ; ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿಯೇ — ನಿಮ್ಮನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ — ನಾನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಹಿಂದೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದವರೆಲ್ಲರೂ ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತಿರಸ್ಕೃತರಾಗಿ ಹತರಾದರು; ಹಿಂದಿನ, ಮುಂದಿನ ಪುರುಷಾಧಮರಾದ ನೀವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಲವಣನ ತಾಯಿ ಕುಂಭೀನಸಿಯ ಸೋದರಿ ಶೂರ್ಪಣಖೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನು ಅವನಿಗೆ ಮಾವನಂತೆ — ‘ತಾಯಿಯ ತಂಗಿಯ ಅಣ್ಣ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಆಯುಧವನ್ನು ತರುವವರೆಗೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ನಿಲ್ಲು. ಇಲ್ಲಿ ಲವಣನ ಕಪಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಶೂಲವನ್ನು ತರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ದುರ್ಬಲ. ವೀರವಚನದ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಲವಣನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಅಂತಹ ಆಯುಧವನ್ನು ಸಜ್ಜುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ತಕ್ಷಣ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನನ್ನಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿವೇಕಿಯು ಬಿಡಬಾರದು. ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವವನು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾದ ಹೇಡಿಯಂತೆ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ — ಶೂಲವನ್ನು ತರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಮಾಂಧಾತನ ದೋಷವನ್ನು ಅವನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಲೋಕವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ, ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ನೋಡು; ಬಗೆಬಗೆಯ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ರಾಘವನಿಗೂ ಶತ್ರುವಾದ ಪಾಪಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮನ ಮನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬಾರದು — ಇದು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ವಿವೇಕ. ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿ ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ച്യവനൻ മുതലായ മുനിമാരോടൊപ്പം കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടും മംഗളകരമായ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടും ഇരുന്ന മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന് ആ രാത്രി വേഗം കടന്നുപോയി. തുടർന്ന് നിർമലമായ പ്രഭാതത്തിൽ, ആ സമയത്ത്, വീരനായ ലവണരാക്ഷസൻ ഭക്ഷണം തേടാനുള്ള പ്രേരണയാൽ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ച്യവനന്റെ വാക്കുപോലെതന്നെ സംഭവം നടക്കുന്നു — ലവണൻ ശൂലം ഭവനത്തിൽ വിട്ട് ആഹാരത്തിനായി പോയി. ഇതിനിടെ വീരനായ ശത്രുഘ്നൻ യമുനാനദി കടന്ന് വില്ലുമേന്തി മധുപുരത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. രാമന്റെ ഉപദേശം അക്ഷരംപ്രതി പാലിക്കപ്പെട്ടു — നഗരപ്രവേശത്തിനു മുമ്പുതന്നെ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുക. പിന്നീട് ഉച്ചയായപ്പോൾ ക്രൂരകർമിയായ ആ രാക്ഷസൻ അനേകായിരം ജീവികളുടെ ഭാരം ചുമന്നുകൊണ്ടു വന്നു. ഉച്ചവരെ ആയിരക്കണക്കിനു ജീവികളെ കൊന്ന് അവയെ ചുമലിലേറ്റി അവൻ മടങ്ങിവരുന്നു — ഇത് അവന്റെ ക്രൂരതയുടെയും ഭക്ഷണശേഷിയുടെയും ചിത്രമാണ്. കവി രംഗം നാടകീയമായി സൃഷ്ടിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ശാന്തനും സജ്ജനുമായ വില്ലാളി വാതിൽക്കൽ; മറുവശത്ത് ഭാരം ചുമക്കുന്ന, സംശയമേതുമില്ലാത്ത രാക്ഷസൻ. ലവണന്റെ കൈയിൽ ശൂലമില്ല; അതിനാൽ ഇന്ന് അവൻ വധ്യനാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ ക്ഷമ ശ്രദ്ധേയമാണ് — പ്രഭാതംമുതൽ ഉച്ചവരെ അവൻ വാതിൽക്കൽ കാത്തുനിൽക്കുന്നു, തിടുക്കം കാണിക്കുന്നില്ല.

അപ്പോൾ അവൻ വാതിൽക്കൽ ആയുധമേന്തി നിൽക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനെ കണ്ടു. ആ രാക്ഷസൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ ആയുധംകൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും? നരാധമാ, ഇത്തരം ആയുധധാരികളായ ആയിരക്കണക്കിനു പേരെ രോഷംകൊണ്ടു ഞാൻ ഭക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്; നിന്നെ കാലം പിന്തുടർന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — നിന്റെ മരണസമയം വന്നിരിക്കുന്നു. പുരുഷാധമാ, എന്റെ ഈ ആഹാരംതന്നെ തികഞ്ഞിട്ടില്ല; ദുർമതീ, നീ ഇന്ന് എങ്ങനെ സ്വയം എന്റെ വായിൽ വന്നുകയറി?’ ലവണന്റെ ദർപ്പം വ്യക്തമാണ് — ശത്രുഘ്നനെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായിക്കണ്ട് ആഹാരമായി മാത്രം അവൻ കാണുന്നു. ‘നരാധമൻ’, ‘പുരുഷാധമൻ’, ‘ദുർമതി’ എന്നീ അപശബ്ദങ്ങളാൽ അവൻ ശത്രുഘ്നനെ നിന്ദിക്കുന്നു. അവന്റെ അഹങ്കാരംതന്നെയായിരിക്കും അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണം; ശത്രുവിനെ നിസ്സാരനായിക്കണ്ട് അവൻ ജാഗ്രത പാലിക്കുന്നില്ല. ‘ആഹാരം തികഞ്ഞിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ തൃപ്തിയറിയാത്ത ഭക്ഷണലോഭം കാണിക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു ജീവികളെ ചുമന്നിട്ടും അവൻ അതൃപ്തനാണ്. മുമ്പു കല്മാഷപാദകഥയിൽ രാക്ഷസന്മാർ ‘തൃപ്തരായില്ല’; ഇവിടെ ലവണനും അങ്ങനെതന്നെ — രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വഭാവം എല്ലായിടത്തും ഒന്നുതന്നെ.

അവൻ ഇങ്ങനെ പറയുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും ചിരിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ വീര്യസമ്പന്നനായ ശത്രുഘ്നന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്നു രോഷംകൊണ്ടു കണ്ണീരൊഴുകി. രോഷാശ്രു വീരന്റെ തീവ്രക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രോഷാവിഷ്ടനായ മഹാത്മാവ് ശത്രുഘ്നന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിൽനിന്നും തേജോമയമായ രശ്മികൾ പുറപ്പെട്ടു — അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു തേജസ്സു കിരണങ്ങൾപോലെ പ്രസരിച്ചു. രാമൻ നിറച്ചുകൊടുത്ത തേജസ്സ് ഇപ്പോൾ പ്രകടമാകുന്നു. തുടർന്ന് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ശത്രുഘ്നൻ ആ നിശാചരനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധീ, നിന്നോടു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഞാൻ ദശരഥന്റെ പുത്രനും ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ സഹോദരനുമായ ശത്രുഘ്നനാണ് — പേരുകൊണ്ടും കർമംകൊണ്ടും ശത്രുഘ്നൻ (ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവൻ) — നിന്റെ വധം ആഗ്രഹിച്ചാണു ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നത്.’ ‘ശത്രുഘ്നോ നാമ ശത്രുഘ്നഃ’ എന്ന ആവർത്തനം പേരിന്റെ അർഥവത്ത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എനിക്കു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം തരിക; നീ സകലജീവികളുടെയും ശത്രുവാണ്; എന്റെ അടുക്കൽനിന്നു ജീവനോടെ നീ പോവുകയില്ല.’ ക്ഷത്രിയധർമമനുസരിച്ചു ശത്രുഘ്നൻ ആത്മപരിചയം നൽകുന്നു, യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു — ഒളിഞ്ഞിരുന്നു കൊല്ലുന്നില്ല. ഇതാണു ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ മര്യാദ. രാമന്റെ ഉപദേശം രഹസ്യാത്മകതയുടേതായിരുന്നു; എന്നാൽ ആ രഹസ്യം വന്നെത്തുന്നതുവരെ മാത്രം; ശത്രു മുന്നിൽ വന്നപ്പോൾ അവൻ വ്യക്തമായി വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നീതിയും ധർമവും ഒരുപോലെ പാലിക്കപ്പെട്ടു.

അവൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാക്ഷസൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ആ നരശ്രേഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദുർമതീ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ വന്നുചേർന്നു.’ അവൻ പകയുടെ കാരണം പറയുന്നു — ‘ദുർബുദ്ധീ, പുരുഷാധമാ, എന്റെ അമ്മയുടെ സഹോദരിയായ ശൂർപ്പണഖയുടെ സഹോദരൻ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാവണന്റെ കുലനാശം മുഴുവൻ ഞാൻ ക്ഷമിച്ചു; നിങ്ങളെ നിസ്സാരരായി കണക്കാക്കിയതുകൊണ്ടാണു ഞാൻ വിശേഷിച്ചും സഹിച്ചത്. മുമ്പ് എന്നോടു യുദ്ധത്തിനു വന്നവരെല്ലാം പുല്ലുപോലെ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടു; കഴിഞ്ഞവരും വരാനിരിക്കുന്നവരുമായ പുരുഷാധമന്മാരായ നിങ്ങളും അങ്ങനെതന്നെ.’ ലവണന്റെ അമ്മയായ കുംഭീനസിയുടെ സഹോദരിയാണ് ശൂർപ്പണഖ; അതിനാൽ രാവണൻ അവന് അമ്മാവനെപ്പോലെയാണ് — ‘അമ്മയുടെ സഹോദരിയുടെ സഹോദരൻ’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ സമയം ചോദിക്കുന്നു — ‘ദുർമതീ, യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിനക്കു ഞാൻ യുദ്ധം തരാം; ആയുധം കൊണ്ടുവരുന്നതുവരെ ഒരു മുഹൂർത്തം നിൽക്കുക.’ ഇവിടെ ലവണന്റെ കപടം വ്യക്തമാണ് — അവൻ ശൂലം കൊണ്ടുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം ശൂലമില്ലാതെ അവൻ ദുർബലനാണ്. വീരവചനത്തിന്റെ മറവിൽ അവൻ തന്റെ ദൗർബല്യം ഒളിപ്പിക്കുന്നു.

ലവണൻ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘നിനക്കിഷ്ടമുള്ള തരത്തിലുള്ള ആയുധം ഞാൻ ഒരുക്കിവരാം.’ ഉടനെ ശത്രുഘ്നൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജീവനോടെ നീ എന്റെ അടുക്കൽനിന്ന് എവിടെ പോകും?’ അവൻ ഒരു നീതിവാക്യം പറയുന്നു — ‘സ്വയം വന്നുചേർന്ന ശത്രുവിനെ ആത്മസംയമമുള്ളവൻ വിട്ടയയ്ക്കരുത്. പതറിയ ബുദ്ധിയോടെ ശത്രുവിനു സമയം അനുവദിക്കുന്ന മന്ദബുദ്ധി ഒരു ഭീരുവിനെപ്പോലെ കൊല്ലപ്പെടും.’ രാമന്റെ ഉപദേശം ശത്രുഘ്നന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു — ശൂലം കൊണ്ടുവരാൻ അനുവദിക്കരുത്. മാന്ധാതാവിന്റെ പിഴവ് അവൻ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ‘അതിനാൽ ഈ ജീവലോകം നന്നായി കണ്ടുകൊള്ളുക — അവസാനമായി നോക്കിക്കൊള്ളുക; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാഘവന്റെയും ശത്രുവായ പാപിയായ നിന്നെ മൂർച്ചയേറിയ പലതരം ശരങ്ങൾകൊണ്ട് യമന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു ഞാൻ നയിക്കും.’ ധർമയുദ്ധത്തിലും ശത്രുവിന്റെ കപടത്തിന് അവസരം നൽകരുത് — ഇതാണു ക്ഷാത്രധർമത്തിന്റെ വിവേകം. വായനക്കാരന്റെ ഉത്കണ്ഠ വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭനിമിഷത്തിൽ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

As Cyavana and the other sages told their stories and wished him a happy victory, the night passed quickly for the great-souled Śatrughna. Then, in the clear light of dawn, just as Cyavana had said, the rākṣasa Lavaṇa, bold and driven by hunger, went out of his city to find food, leaving his spear behind in his house. Meanwhile the hero Śatrughna crossed the river Yamunā and took his stand, bow in hand, at the gate of Madhu's city, keeping Rāma's counsel to the letter: to stand at the gate before the demon went back in. Then, when half the day had gone, the rākṣasa of cruel deeds came back carrying a load of many thousands of living creatures; he had spent the whole morning killing them, and now bore them home on his shoulders, a picture of his cruelty and his appetite. The poet makes it a dramatic scene: on one side the calm archer waiting ready at the gate, on the other the demon with his burden, suspecting nothing. Lavaṇa had no spear in his hand, so today he could be killed. And note Śatrughna's steadiness: he waited at the gate from dawn to midday without growing impatient.

Then Lavaṇa saw Śatrughna standing at the gate with his weapon ready, and the rākṣasa said to him, "What do you think you will do with that? I have eaten thousands of armed men like you in my rage, you lowest of men. Death has caught up with you. My meal isn't finished yet, you basest of men. How is it, fool, that you have walked into my mouth of your own accord today?" His arrogance is plain: taking Śatrughna for a mere man, he saw him only as food, and heaped insults on him, "lowest of men", "basest of men", "fool". That arrogance would be his undoing, for despising his enemy he took no care. That his meal was "not yet complete" though he carried thousands of creatures shows his insatiable greed; like the two rākṣasas in Kalmāṣapāda's story who "never had enough", the nature of rākṣasas is everywhere the same.

As Lavaṇa spoke, laughing again and again, the valiant Śatrughna shed tears of rage, the sign of a hero's fierce anger. From every limb of the great-souled prince, overcome with fury, rays of fiery energy streamed out: the energy Rāma had filled him with was now shining forth. In towering anger Śatrughna said to the night-rover, "Evil-minded one, I want to fight you in single combat. I am the son of Daśaratha, the brother of wise Rāma, Śatrughna by name, a slayer of foes by deed, and I have come to kill you. I want to fight; grant me single combat. You are the enemy of all beings, and you will not get away from me alive." The play on his name shows how well it fitted him. As a warrior's dharma requires, Śatrughna announced who he was and challenged the demon to fight; he did not kill him by stealth, and that is the decorum of a righteous battle. Rāma's counsel had been secrecy, but only until he arrived; once face to face with his enemy he challenged him openly, and so both policy and dharma were kept.

When Śatrughna had spoken, the rākṣasa answered the best of men as if with a laugh, "How lucky that you have come, fool! Rāvaṇa, the rākṣasa, my mother's sister's brother, was killed by Rāma for the sake of a woman, you evil-minded one, basest of men. I have put up with the destruction of Rāvaṇa's whole family, holding all of you in contempt, and you most of all. All those who came against me before were trampled like grass and killed, and so it will be with you and your kind, now and to come, basest of men." Śūrpaṇakhā was the sister of Lavaṇa's mother Kumbhīnasī, so Rāvaṇa was like an uncle to him; hence he called him his mother's sister's brother. Then he asked for a respite. "You want a fight, fool, and I will give you a fight. Just wait a moment while I fetch my weapon." His trick is plain: he wanted to fetch the spear, knowing he was weak without it, and he hid that weakness behind bold words.

"I will get ready whatever weapon you like," Lavaṇa said. Śatrughna answered at once, "Where do you think you can go from me alive? A man in command of himself must never let go an enemy who has come to him of his own accord. The dull-witted man who, out of a timid mind, gives his enemy room to move is killed like a coward." Rāma's counsel was fixed in Śatrughna's heart: the demon must not be allowed to fetch his spear, and he would not repeat Māndhātā's mistake. And in a closing verse he declared, "So take a good look at the world of the living, for the last time. With sharp arrows of many kinds I will send you, wicked one, enemy of the three worlds and of Rāghava, on your way to the house of Yama." Even in a righteous battle an enemy must not be given a chance to use a trick; that is the discernment of a warrior's dharma. The sarga ends at the very moment the fight begins, heightening the reader's suspense.