यमुनातीरे ऋषीणाम् आश्रमे रात्रौ प्रवृत्तायां शत्रुघ्नः भृगुनन्दनं विप्रं च्यवनं लवणस्य यथाबलं पप्रच्छ — हे ब्रह्मन्, शूलस्य बलं कीदृशम्, अनेन शूलमुख्येन द्वन्द्वयुद्धम् उपागताः के पूर्वं विनाशिताः? युद्धात् पूर्वं शत्रोः बलस्य पूर्वेतिहासस्य च ज्ञानम् आवश्यकम् इति शत्रुघ्नः जानाति; रामस्य उपदेशः अपि तथा एव आसीत्। च्यवनः भृगुवंशजः, महातपाः; सः शिवस्य शूलस्य कथां जानाति। महात्मनः शत्रुघ्नस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः च्यवनः रघुनन्दनं प्रत्युवाच — हे रघुनन्दन, अस्य लवणस्य कर्माणि असंख्येयानि; किन्तु इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यत् वृत्तं, तत् मम मुखात् शृणुष्व। सः शत्रुघ्नस्य स्ववंशस्य एव पूर्वजस्य कथां चिनोति, येन श्रोतुः हृदये प्रतीकारस्य भावः अपि जायेत। पूर्वसर्गे वाल्मीकिः कल्माषपादस्य कथां कथितवान्, अत्र च्यवनः मान्धातुः — उभे इक्ष्वाकुवंशस्य दुःखदे घटने। एवं ऋषयः क्रमेण शत्रुघ्नं युद्धाय मानसिकरूपेण सज्जीकुर्वन्ति। ‘रात्र्यां प्रवृत्तायाम्’ इति कालनिर्देशः अपि ध्येयः — युद्धस्य पूर्वरात्रौ एव एषा चर्चा।

च्यवनः कथयति — पुरा अयोध्यायां युवनाश्वसुतः बली राजा मान्धाता इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः वीर्यवान् आसीत्। सः पृथिवीपतिः कृत्स्नां पृथिवीं शासने कृत्वा इतः सुरलोकं जेतुम् उद्योगम् अकरोत्। मान्धातरि देवलोकजिगीषया कृतोद्योगे इन्द्रस्य तीव्रं भयम् अभवत्, महात्मनां सुराणां च। सः पार्थिवः शक्रस्य अर्धासनेन राज्यार्धेन च सुरगणैः वन्द्यमानः भविष्यामि इति प्रतिज्ञाम् अध्यरोहत। मान्धाता इक्ष्वाकुवंशस्य प्रसिद्धः चक्रवर्ती; तस्य बलं त्रिलोकविख्यातम्। किन्तु पृथिवीविजयेन तृप्तः न सः स्वर्गम् अपि इच्छति — एषः अतिलोभः। मनुष्यस्य देवराज्यकामना मर्यादायाः अतिक्रमः इति कविः सूचयति। इन्द्रस्य भयं अपि उल्लेखनीयम् — मनुष्यराजस्य तपसा बलेन च देवाः अपि भीताः। अत्र अहङ्कारस्य पतनस्य पूर्वसूचना — अतिमहत्त्वाकाङ्क्षा विनाशस्य कारणं भवति। शत्रुघ्नस्य पूर्वजः सः, अतः तस्य कथा शत्रुघ्नाय स्ववंशस्य गौरवं दोषं च युगपत् स्मारयति। ‘प्रतिज्ञाम् अध्यरोहत’ इति वाक्प्रयोगः प्रतिज्ञायाः दृढतां सूचयति।

तस्य पापम् अभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः इन्द्रः युवनाश्वजं सान्त्वपूर्वम् इदं वाक्यम् उवाच — हे पुरुषर्षभ, त्वं न तावत् मानुषे लोके अपि राजा; पृथिवीं वश्याम् अकृत्वा इह देवराज्यम् इच्छसि। यदि, हे वीर, समग्रा मेदिनी निखिला ते वशे स्यात्, तदा सभृत्यबलवाहनः इह देवराज्यं कुरुष्व। इन्द्रः युद्धं न करोति, बुद्ध्या मान्धातारं निवर्तयति। मान्धाता तं प्रत्यवदत् — हे शक्र, पृथिवीतले मम शासनं क्व प्रतिहतम्? तं सहस्राक्षः उवाच — मधुवने मधुपुत्रः लवणः नाम राक्षसः ते आज्ञां न कुरुते, हे अनघ। सहस्राक्षेण भाषितं तत् घोरं विप्रियं श्रुत्वा राजा व्रीडितः अवाङ्मुखः व्याहर्तुं न शशाक। किञ्चित् अवाङ्मुखः सः सहस्राक्षम् आमन्त्र्य प्रायात्, श्रीमान् नरेश्वरः पुनः इमं लोकम् आगमत्। इन्द्रस्य युक्तिः सूक्ष्मा — मान्धातारं लवणेन सह योजयति, येन उभयथा देवानां लाभः। अत्र ‘पापम् अभिप्रायम्’ इति पदेन कविः मान्धातुः इच्छां निन्दति। इन्द्रस्य वचनं न्याय्यम् अपि — यः स्वराज्ये एव सर्वान् न शास्ति, सः परराज्यं कथं शासेत्? मान्धातुः व्रीडा तस्य सत्यनिष्ठां दर्शयति; सः इन्द्रस्य वचनं न खण्डयति, अपितु मौनेन स्वीकरोति। अवाङ्मुखः सः स्वर्गात् प्रत्यागच्छति — महत्त्वाकाङ्क्षायाः प्रथमः आघातः। लवणः इन्द्रस्य अपि दुर्जेयः इति अत्र परोक्षतया सूच्यते, येन शत्रुघ्नस्य कार्यस्य गौरवं वर्धते।

सः अरिंदमः हृदये अमर्षं कृत्वा सभृत्यबलवाहनः मधोः पुत्रं वशे कर्तुम् आजगाम। इन्द्रस्य उपालम्भेन अपमानितः सः स्वकलङ्कं मार्ष्टुम् इच्छति। सः पुरुषर्षभः युद्धाय लवणं काङ्क्षमाणः लवणस्य सकाशं दूतं सम्प्रेषयामास। राजनीत्यनुसारं युद्धात् पूर्वं दूतप्रेषणं धर्म्यम्। सः दूतः गत्वा मधुनः सुतं बहूनि विप्रियाणि आह; एवं वदन्तं तं दूतं राक्षसः भक्षयामास। दूतः अवध्यः इति सर्वत्र धर्मः, किन्तु राक्षसः तं धर्मं न मन्यते — एतत् तस्य क्रौर्यस्य प्रमाणम्। दूते चिरायमाणे राजा क्रोधसमन्वितः शरवृष्ट्या तत् रक्षः समन्ततः अर्दयामास। दूतस्य अप्रत्यागमनात् एव राजा घटनां जानाति, विलम्बं विना आक्रमति। अत्र मान्धातुः क्रोधः न्याय्यः, किन्तु तस्य प्रमादः — सः लवणं सशूलं युद्धाय आह्वयति, शूलस्य शक्तिम् अविचार्य। एषः एव प्रमादः रामेण शत्रुघ्नाय निवारितः आसीत्। मान्धाता सेनया सह आगतः, दूतं प्रेषितवान् — अतः लवणः पूर्वम् एव सज्जः आसीत्; शत्रुघ्नः तु सेनां दूरे स्थापयित्वा एकाकी गुप्तः गच्छति।

ततः तत् रक्षः प्रहस्य पाणिना शूलं जग्राह, सानुबन्धस्य वधाय तत् उत्तमम् आयुधं मुमोच। लवणस्य हासः अवज्ञायाः सूचकः — शूलहस्ते सः निर्भयः। तत् शूलं दीप्यमानं सभृत्यबलवाहनं नृपं भस्मीकृत्य भूयः लवणस्य करम् आगमत्। शूलस्य द्विविधा शक्तिः अत्र दृश्यते — सर्वनाशकत्वं, पुनः धारकस्य हस्ते प्रत्यागमनं च। एवं सुमहान् सः राजा सबलवाहनः हतः। हे सौम्य, शूलस्य बलम् अप्रमेयम् अनुत्तमम्। त्रिलोकविख्यातः मान्धाता अपि एकेन प्रहारेण ससैन्यः नष्टः — एतेन शूलस्य भीषणता स्पष्टा। च्यवनः कथां न गोपयति, सत्यं वदति — शत्रुघ्नः सावधानः भवेत्। किन्तु अस्मिन् भये अपि आशा अस्ति — शूलं सर्वदा लवणस्य हस्ते न भवति। मान्धातुः पराजयः न पराक्रमस्य अभावात्, अपितु कालस्य उपायस्य च अज्ञानात्।

च्यवनः आश्वासयति — श्वः प्रभाते लवणं त्वं वधिष्यसि, न संशयः; अगृहीतायुधं तं क्षिप्रं हंसि चेत्, ध्रुवः तव विजयः। एवं कृते कर्मणि त्वया लोकानां स्वस्ति स्यात्। एतत् ते दुरात्मनः लवणस्य सर्वम् आख्यातम्, शूलस्य घोरम् अप्रमेयं बलं च, हे नरर्षभ, मान्धातुः विनाशः च, हे पार्थिव, यत्नेन अभूत्। ‘यत्नेन’ इति पदं सूचयति — इन्द्रस्य प्रयत्नेन अपि सः विनाशः प्रवृत्तः। अन्ते उपजातिवृत्तेन च्यवनः वदति — हे महात्मन्, त्वं श्वः प्रभाते लवणं वधिष्यसे, अत्र मे संशयः नास्ति; आमिषार्थं शूलं विना निर्गतं तं हत्वा, हे नरेन्द्र, ध्रुवः ते जयः भविता। ऋषेः आशीर्वादः शत्रुघ्नस्य आत्मविश्वासं वर्धयति। रामस्य उपायः, वाल्मीकेः कथा, च्यवनस्य आश्वासनं च — एतानि त्रीणि शत्रुघ्नस्य सज्जतायाः स्तम्भाः। मान्धातुः दोषात् शिक्षां गृहीत्वा शत्रुघ्नः विजयिष्यते इति पाठकः अपि विश्वसिति।

యమునాతీరంలోని ఋషుల ఆశ్రమంలో రాత్రి గడుస్తుండగా శత్రుఘ్నుడు భృగునందనుడైన విప్రుడు చ్యవనుని లవణుని బలం ఎంతటిదో అడిగాడు — ఓ బ్రహ్మన్, శూలపు బలం ఎలాంటిది, ఈ శ్రేష్ఠమైన శూలంతో ద్వంద్వయుద్ధానికి వచ్చినవారిలో పూర్వం ఎవరు నశించారు? యుద్ధానికి ముందు శత్రువు బలాన్నీ పూర్వచరిత్రనూ తెలుసుకోవడం అవసరమని శత్రుఘ్నునికి తెలుసు; రాముని ఉపదేశం కూడా అలాగే ఉంది. చ్యవనుడు భృగువంశజుడు, మహాతపస్వి; అతనికి శివుని శూలపు కథ తెలుసు. మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి అయిన చ్యవనుడు రఘునందనునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఓ రఘునందనా, ఈ లవణుని కర్మలు లెక్కలేనన్ని; కానీ ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవానికి జరిగినదానిని నా నోటి నుండి విను. అతడు శత్రుఘ్నుని సొంత వంశపు పూర్వీకుని కథనే ఎంచుకుంటున్నాడు, దానివల్ల శ్రోత హృదయంలో ప్రతీకారభావం కూడా కలుగుతుంది. గత సర్గలో వాల్మీకి కల్మాషపాదుని కథ చెప్పాడు, ఇక్కడ చ్యవనుడు మాంధాత కథ — రెండూ ఇక్ష్వాకువంశపు దుఃఖకరమైన సంఘటనలు. ఇలా ఋషులు క్రమంగా శత్రుఘ్నుని యుద్ధానికి మానసికంగా సిద్ధం చేస్తున్నారు. ‘రాత్ర్యాం ప్రవృత్తాయామ్’ (రాత్రి గడుస్తుండగా) అనే కాలనిర్దేశం కూడా గమనించదగినది — యుద్ధానికి ముందురాత్రే ఈ చర్చ.

చ్యవనుడు చెపుతున్నాడు — పూర్వం అయోధ్యలో యువనాశ్వుని కుమారుడు, బలవంతుడైన మాంధాత అనే రాజు ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన పరాక్రమవంతుడు ఉండేవాడు. ఆ భూపతి భూమినంతటినీ తన శాసనంలోకి తెచ్చుకొని, ఇక్కడి నుండి దేవలోకాన్ని జయించడానికి ప్రయత్నం ప్రారంభించాడు. మాంధాత దేవలోకాన్ని జయించాలనే కోరికతో ప్రయత్నం చేయగా ఇంద్రునికీ మహాత్ములైన దేవతలకూ తీవ్రమైన భయం కలిగింది. ఆ రాజు ‘ఇంద్రుని అర్ధాసనంతో, సగం రాజ్యంతో, దేవగణాలచే నమస్కరించబడతాను’ అని ప్రతిజ్ఞ పూనాడు. మాంధాత ఇక్ష్వాకువంశపు ప్రసిద్ధ చక్రవర్తి; అతని బలం ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధం. కానీ భూమిని జయించి తృప్తి చెందక అతడు స్వర్గాన్ని కూడా కోరుతున్నాడు — ఇది అతిలోభం. మనిషి దేవరాజ్యాన్ని కోరడం మర్యాదను అతిక్రమించడమే అని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని భయం కూడా ప్రస్తావించదగినది — మానవరాజు తపస్సుకూ బలానికీ దేవతలు కూడా భయపడ్డారు. ఇక్కడ అహంకార పతనానికి పూర్వసూచన — అతి మహత్త్వాకాంక్ష వినాశానికి కారణమవుతుంది. అతడు శత్రుఘ్నుని పూర్వీకుడు, అందువల్ల అతని కథ శత్రుఘ్నునికి సొంత వంశపు గౌరవాన్నీ దోషాన్నీ ఒకేసారి గుర్తుచేస్తుంది. ‘ప్రతిజ్ఞామ్ అధ్యరోహత’ (ప్రతిజ్ఞపై ఎక్కాడు) అనే వాక్ప్రయోగం ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

అతని పాపపు అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని పాకశాసనుడైన ఇంద్రుడు యువనాశ్వుని కుమారునితో ఓదార్పుగా ఇలా అన్నాడు — ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఇంకా మానవలోకంలోనే పూర్తి రాజువు కావు; భూమిని వశపరచుకోకుండానే ఇక్కడ దేవరాజ్యాన్ని కోరుతున్నావు. ఓ వీరా, సమస్త భూమి పూర్తిగా నీ వశమైతే, అప్పుడు సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా ఇక్కడ దేవరాజ్యం చెయ్యి. ఇంద్రుడు యుద్ధం చేయడు, బుద్ధితో మాంధాతను వెనక్కి మళ్ళిస్తాడు. మాంధాత అతనికి బదులిచ్చాడు — ఓ శక్రా, భూమిపై నా శాసనం ఎక్కడ అడ్డగించబడింది? సహస్రాక్షుడు అతనితో అన్నాడు — మధువనంలో మధువు కుమారుడు లవణుడు అనే రాక్షసుడు నీ ఆజ్ఞను పాటించడం లేదు, ఓ పాపరహితుడా. సహస్రాక్షుడు పలికిన ఆ ఘోరమైన అప్రియమైన మాట విని రాజు సిగ్గుపడి తలవంచుకొని ఏమీ మాట్లాడలేకపోయాడు. కొంత తలవంచుకొనే సహస్రాక్షునికి వీడ్కోలు చెప్పి బయలుదేరి, శ్రీమంతుడైన ఆ నరేశ్వరుడు మళ్ళీ ఈ లోకానికి వచ్చాడు. ఇంద్రుని యుక్తి సూక్ష్మమైనది — మాంధాతను లవణునితో పోరాటానికి జోడిస్తున్నాడు, దానివల్ల రెండు విధాలుగానూ దేవతలకు లాభం. ఇక్కడ ‘పాపమ్ అభిప్రాయమ్’ (పాపపు అభిప్రాయం) అనే పదంతో కవి మాంధాత కోరికను నిందిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని మాట న్యాయమైనది కూడా — తన రాజ్యంలోనే అందరినీ శాసించలేనివాడు పరరాజ్యాన్ని ఎలా శాసిస్తాడు? మాంధాత సిగ్గు అతని సత్యనిష్ఠను చూపిస్తుంది; అతడు ఇంద్రుని మాటను ఖండించడు, మౌనంతో అంగీకరిస్తాడు. తలవంచుకొని అతడు స్వర్గం నుండి తిరిగి వస్తున్నాడు — మహత్త్వాకాంక్షకు మొదటి దెబ్బ. లవణుడు ఇంద్రునికి కూడా దుర్జయుడని ఇక్కడ పరోక్షంగా సూచించబడుతోంది; దానివల్ల శత్రుఘ్నుని పని ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది.

శత్రువులను అణచే అతడు హృదయంలో అసహనాన్ని పెట్టుకొని, సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా మధువు కుమారుని వశపరచుకోవడానికి వచ్చాడు. ఇంద్రుని ఉపాలంభంతో అవమానించబడిన అతడు తన కళంకాన్ని తుడిచివేయాలనుకుంటున్నాడు. యుద్ధం కోరిన ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు లవణుని దగ్గరకు దూతను పంపాడు. రాజనీతి ప్రకారం యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపడం ధర్మబద్ధమైనదే. ఆ దూత వెళ్ళి మధువు కుమారునితో ఎన్నో అప్రియమైన మాటలు అన్నాడు; అలా మాట్లాడుతున్న ఆ దూతను రాక్షసుడు తినేశాడు. దూత అవధ్యుడనేది అన్నిచోట్లా ధర్మం, కానీ రాక్షసుడు ఆ ధర్మాన్ని లెక్కచేయడు — ఇది అతని క్రౌర్యానికి ప్రమాణం. దూత తిరిగి రావడం ఆలస్యం కాగా రాజు కోపంతో నిండి, బాణవర్షంతో ఆ రాక్షసుని అన్నివైపుల నుండీ పీడించాడు. దూత తిరిగి రాకపోవడంతోనే రాజు జరిగినది గ్రహించి, ఆలస్యం లేకుండా దాడిచేస్తున్నాడు. ఇక్కడ మాంధాత కోపం న్యాయమైనదే, కానీ అతని ప్రమాదం — శూలపు శక్తిని ఆలోచించకుండా శూలంతో ఉన్న లవణుని యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు. ఈ ప్రమాదాన్నే రాముడు శత్రుఘ్నుని విషయంలో నివారించాడు. మాంధాత సేనతో వచ్చాడు, దూతను పంపాడు — అందువల్ల లవణుడు ముందుగానే సిద్ధంగా ఉన్నాడు; శత్రుఘ్నుడు మాత్రం సేనను దూరంగా ఉంచి ఒంటరిగా రహస్యంగా వెళ్తున్నాడు.

అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు నవ్వి చేతితో శూలాన్ని అందుకొని, అనుచరులతో సహా అతనిని వధించడానికి ఆ ఉత్తమమైన ఆయుధాన్ని విసిరాడు. లవణుని నవ్వు అవమానానికి సూచన — శూలం చేతిలో ఉండగా అతడు నిర్భయుడు. మండుతున్న ఆ శూలం సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా రాజును భస్మం చేసి మళ్ళీ లవణుని చేతికి తిరిగి వచ్చింది. శూలపు రెండు విధాల శక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — సర్వనాశకత్వం, మళ్ళీ ధరించినవాని చేతికి తిరిగి రావడం. ఇలా ఎంతో గొప్పవాడైన ఆ రాజు సేనావాహనాలతో సహా చంపబడ్డాడు. ఓ సౌమ్యుడా, శూలపు బలం అప్రమేయమైనది, సాటిలేనిది. ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన మాంధాత కూడా ఒక్క దెబ్బతో సేనతో సహా నశించాడు — దీనివల్ల శూలపు భీషణత స్పష్టమవుతుంది. చ్యవనుడు కథను దాచడం లేదు, సత్యం చెపుతున్నాడు — శత్రుఘ్నుడు జాగ్రత్తగా ఉండాలి. కానీ ఈ భయంలో కూడా ఆశ ఉంది — శూలం ఎప్పుడూ లవణుని చేతిలో ఉండదు. మాంధాత ఓటమి పరాక్రమం లేకపోవడం వల్ల కాదు, కాలాన్నీ ఉపాయాన్నీ తెలుసుకోకపోవడం వల్ల.

చ్యవనుడు ఆశ్వాసన ఇస్తున్నాడు — రేపు తెల్లవారగానే నీవు లవణుని వధిస్తావు, సందేహం లేదు; ఆయుధం చేతబట్టని అతనిని వెంటనే చంపితే నీ విజయం నిశ్చయం. ఈ పని నీవు చేస్తే లోకాలకు శుభం కలుగుతుంది. దురాత్ముడైన లవణుని గురించి అంతా నీకు చెప్పాను, శూలపు ఘోరమైన అప్రమేయమైన బలాన్నీ, ఓ నరశ్రేష్ఠా, మాంధాత వినాశనం కూడా, ఓ రాజా, ప్రయత్నపూర్వకంగా జరిగింది. ‘యత్నేన’ (ప్రయత్నపూర్వకంగా) అనే పదం సూచించేది — ఇంద్రుని ప్రయత్నం వల్ల కూడా ఆ వినాశనం జరిగింది. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో చ్యవనుడు అంటాడు — ఓ మహాత్మా, నీవు రేపు తెల్లవారగానే లవణుని వధిస్తావు, ఇందులో నాకు సందేహం లేదు; మాంసం కోసం శూలం లేకుండా బయటకు వెళ్ళిన అతనిని చంపి, ఓ నరేంద్రా, నీకు జయం నిశ్చయంగా కలుగుతుంది. ఋషి ఆశీర్వాదం శత్రుఘ్నుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ఉపాయం, వాల్మీకి కథ, చ్యవనుని ఆశ్వాసన — ఈ మూడూ శత్రుఘ్నుని సన్నద్ధతకు స్తంభాలు. మాంధాత దోషం నుండి పాఠం నేర్చుకొని శత్రుఘ్నుడు విజయం సాధిస్తాడని పాఠకుడు కూడా నమ్ముతాడు.

யமுனைக் கரையில் முனிவர்களின் ஆசிரமத்தில் இரவு தொடங்கியபோது, சத்ருக்னன் பிருகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் அந்தணரான ச்யவனரிடம் லவணனின் வலிமையைப் பற்றி உள்ளபடி கேட்டான் — ‘அந்தணரே, சூலத்தின் வலிமை எத்தகையது? இந்தச் சிறந்த சூலத்துடன் நேருக்கு நேர் போரிட வந்து முன்பு அழிக்கப்பட்டவர்கள் யார்?’ போருக்கு முன் பகைவனின் வலிமையையும் முந்தைய வரலாற்றையும் அறிவது இன்றியமையாதது என்று சத்ருக்னன் அறிவான்; ராமனின் அறிவுரையும் அவ்வாறே இருந்தது. ச்யவனர் பிருகு வம்சத்தவர், பெருந்தவமுடையவர்; சிவனின் சூலத்தின் கதையை அவர் அறிவார். மகாத்மாவான சத்ருக்னனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுப் பேரொளியுடைய ச்யவனர் ரகுநந்தனனுக்கு மறுமொழி சொன்னார் — ‘ரகுநந்தனா, இந்த லவணனின் செயல்கள் எண்ணற்றவை; ஆனால் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தில் தோன்றியவனுக்கு நேர்ந்ததை என் வாயால் கேள்.’ அவர் சத்ருக்னனின் சொந்த வம்சத்தின் முன்னோனுடைய கதையையே தேர்ந்தெடுக்கிறார்; அதனால் கேட்பவனின் இதயத்தில் பழிதீர்க்கும் உணர்வும் எழக்கூடும். முந்தைய சர்க்கத்தில் வால்மீகி கல்மாஷபாதனின் கதையைச் சொன்னார்; இங்கே ச்யவனர் மாந்தாதாவின் கதையை — இரண்டுமே இக்ஷ்வாகு வம்சத்தின் துயர நிகழ்ச்சிகள். இவ்வாறு முனிவர்கள் வரிசையாகச் சத்ருக்னனை மனத்தளவில் போருக்கு ஆயத்தப்படுத்துகின்றனர். ‘இரவு தொடங்கியபோது’ என்ற காலக் குறிப்பும் கவனிக்கத்தக்கது — போருக்கு முந்தைய இரவிலேயே இந்த உரையாடல்.

ச்யவனர் சொல்கிறார் — ‘முன்பு அயோத்தியில் யுவனாச்வனின் மகனான, வலிமையுடைய மாந்தாதா என்ற அரசன் மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற வீரனாக இருந்தான். அந்த மன்னன் பூமி முழுவதையும் தன் ஆட்சிக்குள் கொண்டுவந்த பின், இங்கிருந்து தேவலோகத்தை வெல்ல முயற்சி மேற்கொண்டான். தேவலோகத்தை வெல்லும் ஆசையால் மாந்தாதா முயற்சி மேற்கொண்டபோது இந்திரனுக்கும் மகாத்மாக்களான தேவர்களுக்கும் கடும் அச்சம் உண்டாயிற்று. “இந்திரனின் பாதி ஆசனத்தோடும் பாதி அரசோடும், தேவர் கூட்டங்களால் வணங்கப்படுபவனாவேன்” என்று அந்த மன்னன் உறுதிபூண்டான்.’ மாந்தாதா இக்ஷ்வாகு வம்சத்தின் புகழ்பெற்ற சக்கரவர்த்தி; அவன் வலிமை மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றது. ஆனால் பூமியை வென்றதில் நிறைவடையாத அவன் சுவர்க்கத்தையும் விரும்புகிறான் — இது மிகைப்பேராசை. மனிதன் தேவர் அரசை விரும்புவது எல்லை மீறல் என்று கவி சுட்டுகிறார். இந்திரனின் அச்சமும் குறிப்பிடத்தக்கது — மனித அரசனின் தவத்தாலும் வலிமையாலும் தேவர்களும் அஞ்சுகின்றனர். இங்கே செருக்கின் வீழ்ச்சிக்கான முன்னறிவிப்பு — அளவுமீறிய பேராசை அழிவுக்குக் காரணமாகிறது. அவன் சத்ருக்னனின் முன்னோன்; ஆகவே அவன் கதை சத்ருக்னனுக்குத் தன் வம்சத்தின் பெருமையையும் குறையையும் ஒருசேர நினைவூட்டுகிறது. ‘உறுதிபூண்டான்’ என்ற சொல்வழக்கு அவன் உறுதிமொழியின் வலிமையைச் சுட்டுகிறது.

‘அவனுடைய தீய நோக்கத்தை அறிந்து, பாகனை அடக்கிய இந்திரன் யுவனாச்வனின் மகனிடம் இனிமையாக இவ்வாறு சொன்னான் — “மனிதருள் காளையே, நீ இன்னும் மனித உலகிலேயே முழுமையான அரசன் அல்லன்; பூமியை வசப்படுத்தாமல் இங்கே தேவர் அரசை விரும்புகிறாய். வீரனே, பூமி முழுவதும் உன் வசத்தில் இருந்தால், பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் இங்கே தேவர் அரசை ஆள்வாயாக.” இந்திரன் போரிடவில்லை; அறிவால் மாந்தாதாவைத் திருப்புகிறான். மாந்தாதா அவனுக்கு மறுமொழி சொன்னான் — “சக்ரனே, பூமியில் என் ஆட்சி எங்கே தடுக்கப்பட்டுள்ளது?” ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரன் அவனிடம் சொன்னான் — “பாவமற்றவனே, மதுவனத்தில் மதுவின் மகனான லவணன் என்ற ராக்ஷசன் உன் ஆணையைப் பின்பற்றுவதில்லை.” ஆயிரம் கண்ணுடையவன் சொன்ன அந்தக் கொடிய, விரும்பத்தகாத சொல்லைக் கேட்டு அரசன் நாணித் தலைகுனிந்து பேச இயலாதவனானான். சற்றுத் தலைகுனிந்தவாறே ஆயிரம் கண்ணுடையவனிடம் விடைபெற்றுப் புறப்பட்டான்; செல்வமிக்க அந்த மன்னன் மீண்டும் இந்த உலகுக்கு வந்தான்.’ இந்திரனின் உத்தி நுட்பமானது — மாந்தாதாவை லவணனோடு மோதவிடுகிறான்; அதனால் எப்படியாயினும் தேவர்களுக்கு லாபம். இங்கே ‘தீய நோக்கம்’ என்ற சொல்லால் கவி மாந்தாதாவின் ஆசையைக் கண்டிக்கிறார். இந்திரனின் சொல் நியாயமானதும்கூட — தன் சொந்த அரசிலேயே அனைவரையும் ஆளாதவன் பிறர் அரசை எப்படி ஆள்வான்? மாந்தாதாவின் நாணம் அவனுடைய வாய்மையைக் காட்டுகிறது; அவன் இந்திரனின் சொல்லை மறுக்கவில்லை, மௌனத்தால் ஏற்கிறான். தலைகுனிந்தவாறு அவன் சுவர்க்கத்திலிருந்து திரும்புகிறான் — பேராசைக்கு விழுந்த முதல் அடி. லவணன் இந்திரனாலும் வெல்லுதற்கரியவன் என்பது இங்கே மறைமுகமாகச் சுட்டப்படுகிறது; அதனால் சத்ருக்னனின் பணியின் கனம் பெருகுகிறது.

‘பகைவரை அடக்கும் அவன் இதயத்தில் சினம் கொண்டு, பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் மதுவின் மகனை வசப்படுத்த வந்தான்.’ இந்திரனின் கண்டிப்பால் அவமதிக்கப்பட்ட அவன் தன் களங்கத்தைத் துடைக்க விரும்புகிறான். ‘மனிதருள் காளையான அவன் லவணனோடு போரிட விரும்பி லவணனிடம் ஒரு தூதனை அனுப்பினான்.’ அரசநெறிப்படி போருக்கு முன் தூது அனுப்புவது அறத்துக்குட்பட்டது. ‘அந்தத் தூதன் சென்று மதுவின் மகனிடம் பல விரும்பத்தகாதவற்றைச் சொன்னான்; அவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த அந்தத் தூதனை ராக்ஷசன் தின்றுவிட்டான்.’ தூதன் கொல்லப்படத் தகாதவன் என்பது எங்கும் உள்ள அறம்; ஆனால் ராக்ஷசன் அந்த அறத்தை மதிப்பதில்லை — இது அவன் கொடுமைக்குச் சான்று. ‘தூதன் திரும்பத் தாமதித்தபோது, சினங்கொண்ட அரசன் அம்பு மழையால் அந்த ராக்ஷசனை எல்லாப் பக்கங்களிலும் வதைத்தான்.’ தூதன் திரும்பாததிலிருந்தே அரசன் நிகழ்ந்ததை அறிந்து, தாமதமின்றித் தாக்குகிறான். இங்கே மாந்தாதாவின் சினம் நியாயமானது; ஆனால் அவனுடைய கவனக்குறைவு — சூலத்தின் ஆற்றலை ஆராயாமல், சூலம் ஏந்திய லவணனைப் போருக்கு அழைக்கிறான். இதே கவனக்குறைவைத்தான் ராமன் சத்ருக்னனுக்குத் தவிர்க்கச் சொன்னான். மாந்தாதா படையுடன் வந்தான், தூது அனுப்பினான் — ஆகவே லவணன் முன்னரே ஆயத்தமாக இருந்தான்; சத்ருக்னனோ படையைத் தொலைவில் நிறுத்திவிட்டுத் தனியாக மறைவாகச் செல்கிறான்.

‘பின்னர் அந்த ராக்ஷசன் சிரித்துக்கொண்டே கையால் சூலத்தை எடுத்து, தொடர்புடைய அனைவரோடும் அவனைக் கொல்வதற்காக அந்தச் சிறந்த ஆயுதத்தை ஏவினான்.’ லவணனின் சிரிப்பு அலட்சியத்தின் அடையாளம் — சூலம் கையில் இருக்கையில் அவன் அச்சமற்றவன். ‘சுடர்விடும் அந்தச் சூலம் பணியாளர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் அரசனைச் சாம்பலாக்கிவிட்டு மீண்டும் லவணனின் கைக்கு வந்தது.’ சூலத்தின் இருவகை ஆற்றல் இங்கே தெரிகிறது — எல்லாவற்றையும் அழிப்பது, மீண்டும் ஏந்தியவனின் கைக்குத் திரும்புவது. ‘இவ்வாறு மிகப் பெரிய அந்த அரசன் படையோடும் வாகனங்களோடும் கொல்லப்பட்டான். அன்பனே, சூலத்தின் வலிமை அளவிட இயலாதது, ஒப்பற்றது.’ மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற மாந்தாதாவும் ஒரே அடியில் படையுடன் அழிந்தான் — இதனால் சூலத்தின் அச்சமூட்டும் தன்மை தெளிவாகிறது. ச்யவனர் கதையை மறைக்கவில்லை; உண்மையைச் சொல்கிறார் — சத்ருக்னன் விழிப்பாக இருக்கவேண்டும். ஆனால் இந்த அச்சத்திலும் நம்பிக்கை உண்டு — சூலம் எப்போதும் லவணனின் கையில் இருப்பதில்லை. மாந்தாதாவின் தோல்வி வீரமின்மையால் அன்று; காலத்தையும் உபாயத்தையும் அறியாததால்.

ச்யவனர் ஆறுதல் சொல்கிறார் — ‘நாளை விடியலில் நீ லவணனைக் கொல்வாய்; ஐயமில்லை; ஆயுதம் ஏந்தாத அவனை விரைவில் கொன்றால் உன் வெற்றி உறுதி. இவ்வாறு செயல் நிறைவேறினால் உன்னால் உலகங்களுக்கு நலம் உண்டாகும். தீய உள்ளம் கொண்ட லவணனைப் பற்றிய அனைத்தும், சூலத்தின் கொடிய, அளவிட இயலாத வலிமையும், மனிதருள் காளையே, உனக்குச் சொல்லப்பட்டன; அரசே, மாந்தாதாவின் அழிவும் ஒரு முயற்சியால் நேர்ந்தது.’ ‘முயற்சியால்’ என்ற சொல் — இந்திரனின் முயற்சியாலும் அந்த அழிவு நிகழ்ந்தது என்பதைச் சுட்டுகிறது. இறுதியில் உபஜாதி யாப்பில் ச்யவனர் சொல்கிறார் — ‘மகாத்மாவே, நாளை விடியலில் நீ லவணனைக் கொல்வாய்; இதில் எனக்கு ஐயமில்லை; இறைச்சிக்காகச் சூலமின்றி வெளியே வந்த அவனைக் கொன்று, அரசே, உன் வெற்றி உறுதியாகும்.’ முனிவரின் ஆசி சத்ருக்னனின் தன்னம்பிக்கையைப் பெருக்குகிறது. ராமனின் உபாயம், வால்மீகியின் கதை, ச்யவனரின் ஆறுதல் — இவை மூன்றும் சத்ருக்னனின் ஆயத்தத்தின் தூண்கள். மாந்தாதாவின் தவற்றிலிருந்து பாடம் கற்றுச் சத்ருக்னன் வெல்வான் என்று வாசகனும் நம்புகிறான்.

ಯಮುನಾತೀರದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭೃಗುನಂದನನಾದ ವಿಪ್ರ ಚ್ಯವನನನ್ನು ಲವಣನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು — ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಶೂಲದ ಬಲ ಎಂತಹುದು, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೂಲದೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಯಾರು ಯಾರು ನಾಶವಾದರು? ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಹಿಂದಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬಲ್ಲನು; ರಾಮನ ಉಪದೇಶವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ಚ್ಯವನನು ಭೃಗುವಂಶದವನು, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಶಿವನ ಶೂಲದ ಕಥೆ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಚ್ಯವನನು ರಘುನಂದನನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ರಘುನಂದನನೇ, ಈ ಲವಣನ ಕೃತ್ಯಗಳು ಅಸಂಖ್ಯ; ಆದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ ಏನಾಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳು. ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸ್ವವಂಶದ ಪೂರ್ವಜನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಭಾವವೂ ಹುಟ್ಟಲಿ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನು ಮಾಂಧಾತನದನ್ನು — ಎರಡೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ದುಃಖಕರ ಘಟನೆಗಳು. ಹೀಗೆ ಋಷಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಮ್’ (ರಾತ್ರಿಯಾಗಲು) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಯುದ್ಧದ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿಯೇ ಈ ಚರ್ಚೆ.

ಚ್ಯವನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯುವನಾಶ್ವನ ಮಗನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ವೀರ್ಯವಂತ ರಾಜ ಮಾಂಧಾತನಿದ್ದನು. ಆ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಶಾಸನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದನು. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮಾಂಧಾತನು ಸಿದ್ಧನಾಗಲು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತೀವ್ರ ಭಯವಾಯಿತು. ಆ ಪಾರ್ಥಿವನು ‘ಶಕ್ರನ ಅರ್ಧಾಸನವನ್ನೂ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆದು ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ವಂದಿತನಾಗುವೆನು’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಮಾಂಧಾತನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಕ್ರವರ್ತಿ; ಅವನ ಬಲ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತ. ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ವಿಜಯದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಲೋಭ. ಮನುಷ್ಯನ ದೇವರಾಜ್ಯಕಾಮನೆ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಭಯವೂ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಮನುಷ್ಯರಾಜನ ತಪಸ್ಸಿಗೂ ಬಲಕ್ಕೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಪತನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯಿದೆ — ಅತಿಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಪೂರ್ವಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಥೆ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಸ್ವವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನೂ ದೋಷವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಮ್ ಅಧ್ಯರೋಹತ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಏರಿದನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನ ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಇಂದ್ರನು ಯುವನಾಶ್ವನ ಮಗನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಇನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣ ರಾಜನಾಗಿಲ್ಲ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ. ವೀರನೇ, ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು. ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಂಧಾತನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಂಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಶಕ್ರನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶಾಸನ ಎಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ? ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಅನಘನೇ, ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನಾದ ಲವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಹೇಳಿದ ಆ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ನಾಚಿಕೊಂಡು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಯೇ ಅವನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಹೊರಟನು; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಆ ನರೇಶ್ವರನು ಮತ್ತೆ ಈ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇಂದ್ರನ ಯುಕ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮಾಂಧಾತನನ್ನು ಲವಣನೊಡನೆ ಎದುರಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಲಾಭ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಮ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಮ್’ (ಪಾಪದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮಾಂಧಾತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಮಾತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವೂ ಹೌದು — ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶಾಸಿಸದವನು ಪರರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಾಸಿಸಿಯಾನು? ಮಾಂಧಾತನ ನಾಚಿಕೆ ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಾತನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೌನದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗೆ ಮೊದಲ ಪೆಟ್ಟು. ಲವಣನು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ದುರ್ಜೇಯ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವ ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಸಹನೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾಗಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದನು. ಇಂದ್ರನ ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಳಂಕವನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಲವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಲವಣನ ಬಳಿಗೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಧರ್ಮ್ಯ. ಆ ದೂತನು ಹೋಗಿ ಮಧುವಿನ ಮಗನಿಗೆ ಅನೇಕ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೂತನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ದೂತನು ಅವಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲೆಡೆಯ ಧರ್ಮ; ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ದೂತನು ತಡಮಾಡಲು ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಪೀಡಿಸಿದನು. ದೂತನು ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಜನು ಘಟನೆಯನ್ನು ಅರಿತು ತಡಮಾಡದೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಂಧಾತನ ಕೋಪ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಮಾದವಿದೆ — ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಲೋಚಿಸದೆ ಅವನು ಶೂಲಸಹಿತನಾದ ಲವಣನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ರಾಮನು ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ತಡೆದಿದ್ದನು. ಮಾಂಧಾತನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂದು ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಲವಣನು ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದನು; ಶತ್ರುಘ್ನನಾದರೋ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಒಬ್ಬನೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಕ್ಕು ಕೈಯಿಂದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಸಹಿತ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಲವಣನ ನಗು ಅವಜ್ಞೆಯ ಸೂಚಕ — ಶೂಲ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವು ಸೇವಕ-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಸಹಿತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲವಣನ ಕೈಗೆ ಬಂದಿತು. ಶೂಲದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಸರ್ವನಾಶಕತ್ವ ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಧಾರಕನ ಕೈಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಮಹಾನ್ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸೈನ್ಯವಾಹನಗಳ ಸಹಿತ ಹತನಾದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಶೂಲದ ಬಲ ಅಪ್ರಮೇಯ, ಅನುತ್ತಮ. ತ್ರಿಲೋಕವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಮಾಂಧಾತನೂ ಒಂದೇ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾದನು — ಇದರಿಂದ ಶೂಲದ ಭೀಕರತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಚ್ಯವನನು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶತ್ರುಘ್ನನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲಿ. ಆದರೆ ಈ ಭಯದಲ್ಲೂ ಆಶೆಯಿದೆ — ಶೂಲ ಯಾವಾಗಲೂ ಲವಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಂಧಾತನ ಸೋಲು ಪರಾಕ್ರಮದ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ.

ಚ್ಯವನನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನೀನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕೊಂದರೆ ನಿನ್ನ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗುವುದು. ದುರಾತ್ಮನಾದ ಲವಣನ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಶೂಲದ ಘೋರವಾದ ಅಪ್ರಮೇಯ ಬಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ಮಾಂಧಾತನ ವಿನಾಶವೂ, ಪಾರ್ಥಿವನೇ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಯಿತು. ‘ಯತ್ನೇನ’ (ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಆ ವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾತ್ಮನೇ, ನೀನು ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಶೂಲವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು, ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಜಯವಾಗುವುದು. ಋಷಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉಪಾಯ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಥೆ, ಚ್ಯವನನ ಆಶ್ವಾಸನೆ — ಇವು ಮೂರೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸ್ತಂಭಗಳು. ಮಾಂಧಾತನ ದೋಷದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಗೆಲ್ಲುವನು ಎಂದು ಓದುಗನೂ ವಿಶ್ವಾಸಪಡುತ್ತಾನೆ.

യമുനാതീരത്തുള്ള ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമത്തിൽ രാത്രിയായപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ ഭൃഗുനന്ദനനായ വിപ്രൻ ച്യവനനോട് ലവണന്റെ ബലം എത്രയുണ്ടെന്നു ചോദിച്ചു: ‘ബ്രഹ്മൻ, ശൂലത്തിന്റെ ബലം എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? ഈ ശൂലശ്രേഷ്ഠവുമായി ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനു ചെന്ന ആരെല്ലാമാണു മുമ്പു നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്?’ യുദ്ധത്തിനു മുമ്പ് ശത്രുവിന്റെ ബലത്തെക്കുറിച്ചും പൂർവചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള അറിവ് ആവശ്യമാണെന്നു ശത്രുഘ്നനറിയാം; രാമന്റെ ഉപദേശവും അങ്ങനെതന്നെയായിരുന്നു. ച്യവനൻ ഭൃഗുവംശജനും മഹാതപസ്വിയുമാണ്; ശിവന്റെ ശൂലത്തിന്റെ കഥ അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ച്യവനൻ രഘുനന്ദനനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, ഈ ലവണന്റെ കർമങ്ങൾ എണ്ണമറ്റവയാണ്; എന്നാൽ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ പിറന്ന ഒരാൾക്കു സംഭവിച്ചതെന്താണെന്ന് എന്റെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കുക.’ ശത്രുഘ്നന്റെ സ്വന്തം വംശത്തിലെ ഒരു പൂർവികന്റെ കഥതന്നെ അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു; അതുവഴി ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രതികാരഭാവവും ഉണരും. മുൻസർഗത്തിൽ വാല്മീകി കല്മാഷപാദന്റെ കഥ പറഞ്ഞു; ഇവിടെ ച്യവനൻ മാന്ധാതാവിന്റേതും — രണ്ടും ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ ദുഃഖകരമായ സംഭവങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ഋഷിമാർ ക്രമമായി ശത്രുഘ്നനെ യുദ്ധത്തിനു മാനസികമായി സജ്ജനാക്കുന്നു. ‘രാത്ര്യാം പ്രവൃത്തായാം’ (രാത്രിയായപ്പോൾ) എന്ന കാലനിർദേശവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ തലേരാത്രിയിലാണ് ഈ ചർച്ച.

ച്യവനൻ പറയുന്നു — പണ്ട് അയോധ്യയിൽ യുവനാശ്വന്റെ പുത്രനും ബലവാനും വീര്യവാനുമായ മാന്ധാതാവ് എന്ന രാജാവ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു. ആ ഭൂപതി ഭൂമി മുഴുവൻ തന്റെ ഭരണത്തിൻകീഴിലാക്കിയശേഷം ഇവിടെനിന്നു ദേവലോകം ജയിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ദേവലോകം ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ മാന്ധാതാവ് ഒരുങ്ങിയപ്പോൾ ഇന്ദ്രനും മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർക്കും തീവ്രമായ ഭയമുണ്ടായി. ‘ശക്രന്റെ അർധാസനവും അർധരാജ്യവും നേടി ദേവഗണങ്ങളാൽ വന്ദിക്കപ്പെടുന്നവനായിത്തീരും’ എന്ന് ആ രാജാവ് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. മാന്ധാതാവ് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ പ്രസിദ്ധനായ ചക്രവർത്തിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലം ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. എന്നാൽ ഭൂമിയെ ജയിച്ചിട്ടും തൃപ്തനാകാതെ അദ്ദേഹം സ്വർഗവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇത് അതിലോഭമാണ്. മനുഷ്യൻ ദേവരാജ്യം കാംക്ഷിക്കുന്നതു മര്യാദയുടെ ലംഘനമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ഭയവും പരാമർശയോഗ്യമാണ് — മനുഷ്യരാജാവിന്റെ തപസ്സിലും ബലത്തിലും ദേവന്മാർപോലും ഭയക്കുന്നു. ഇവിടെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ പതനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുണ്ട് — അതിരുകടന്ന മഹത്ത്വാകാംക്ഷ നാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു. അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നന്റെ പൂർവികനാണ്; അതിനാൽ ആ കഥ ശത്രുഘ്നനു സ്വവംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ദോഷവും ഒരേസമയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രതിജ്ഞാം അധ്യരോഹത്’ (പ്രതിജ്ഞയിൽ ആരോഹണം ചെയ്തു) എന്ന വാക്പ്രയോഗം പ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാപകരമായ ഉദ്ദേശ്യം അറിഞ്ഞ് പാകശാസനനായ ഇന്ദ്രൻ യുവനാശ്വപുത്രനോടു സാന്ത്വനത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നീ ഇപ്പോഴും മനുഷ്യലോകത്തുപോലും പൂർണരാജാവല്ല; ഭൂമിയെ വശത്താക്കാതെയാണ് ഇവിടെ ദേവരാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വീരാ, ഭൂമി മുഴുവനും നിന്റെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞാൽ, ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി ഇവിടെ ദേവരാജ്യം ഭരിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല; ബുദ്ധികൊണ്ടു മാന്ധാതാവിനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. മാന്ധാതാവ് അദ്ദേഹത്തോടു തിരിച്ചു ചോദിച്ചു: ‘ശക്രാ, ഭൂതലത്തിൽ എവിടെയാണ് എന്റെ ഭരണം തടയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്?’ സഹസ്രാക്ഷൻ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘അനഘാ, മധുവനത്തിൽ മധുപുത്രനായ ലവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ നിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നില്ല.’ സഹസ്രാക്ഷൻ പറഞ്ഞ ആ ഘോരമായ അപ്രിയവാക്കു കേട്ട് രാജാവ് ലജ്ജിതനായി തല കുനിച്ചു; ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അൽപം തല താഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് സഹസ്രാക്ഷനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് ശ്രീമാനായ ആ നരേശ്വരൻ വീണ്ടും ഈ ലോകത്തേക്കു മടങ്ങിവന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ് — മാന്ധാതാവിനെ ലവണനുമായി ഏറ്റുമുട്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ രണ്ടുവിധത്തിലും ദേവന്മാർക്കു ലാഭം. ഇവിടെ ‘പാപം അഭിപ്രായം’ (പാപകരമായ ഉദ്ദേശ്യം) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി മാന്ധാതാവിന്റെ ആഗ്രഹത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കു ന്യായവുമാണ് — സ്വന്തം രാജ്യത്തിൽത്തന്നെ എല്ലാവരെയും ഭരിക്കാത്തവൻ മറ്റൊരു രാജ്യം എങ്ങനെ ഭരിക്കും? മാന്ധാതാവിന്റെ ലജ്ജ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്യനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രന്റെ വാക്ക് അദ്ദേഹം ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല, മൗനത്തിലൂടെ സ്വീകരിക്കുന്നു. തല താഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വർഗത്തിൽനിന്നു മടങ്ങുന്നു — മഹത്ത്വാകാംക്ഷയ്ക്കേറ്റ ആദ്യത്തെ ആഘാതം. ലവണൻ ഇന്ദ്രനുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനാണെന്ന് ഇവിടെ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി ശത്രുഘ്നന്റെ കർമത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു.

ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന ആ രാജാവ് ഹൃദയത്തിൽ അമർഷം പേറിക്കൊണ്ട്, ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി മധുപുത്രനെ വശത്താക്കാനായി വന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ കുറ്റപ്പെടുത്തലിൽ അപമാനിതനായ അദ്ദേഹം തന്റെ കളങ്കം തുടച്ചുനീക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലവണനുമായി യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ലവണന്റെ അടുക്കലേക്ക് ഒരു ദൂതനെ അയച്ചു. രാജനീതിയനുസരിച്ച് യുദ്ധത്തിനു മുമ്പു ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നതു ധർമ്യമാണ്. ആ ദൂതൻ ചെന്ന് മധുപുത്രനോട് അനേകം അപ്രിയവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; അങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ദൂതനെ രാക്ഷസൻ ഭക്ഷിച്ചു. ദൂതൻ അവധ്യനാണ് എന്നത് എല്ലായിടത്തും ധർമമാണ്; എന്നാൽ രാക്ഷസൻ ആ ധർമം മാനിക്കുന്നില്ല — ഇത് അവന്റെ ക്രൗര്യത്തിനു തെളിവാണ്. ദൂതൻ മടങ്ങിവരാൻ വൈകിയപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ രാജാവ് ശരവർഷംകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും പീഡിപ്പിച്ചു. ദൂതൻ മടങ്ങിവരാത്തതിൽനിന്നുതന്നെ രാജാവ് സംഭവിച്ചത് അറിയുന്നു; താമസിയാതെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ മാന്ധാതാവിന്റെ ക്രോധം ന്യായമാണ്; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അശ്രദ്ധ — ശൂലത്തിന്റെ ശക്തിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കാതെ, ശൂലമേന്തിയ ലവണനെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഈ അശ്രദ്ധതന്നെയാണു രാമൻ ശത്രുഘ്നനു വിലക്കിയിരുന്നത്. മാന്ധാതാവ് സൈന്യത്തോടൊപ്പം വന്നു, ദൂതനെ അയച്ചു — അതിനാൽ ലവണൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സജ്ജനായിരുന്നു; ശത്രുഘ്നനാകട്ടെ സൈന്യത്തെ ദൂരെ നിർത്തി ഒറ്റയ്ക്കു രഹസ്യമായി പോകുന്നു.

അപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് കൈകൊണ്ടു ശൂലമെടുത്തു; അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ രാജാവിനെ കൊല്ലാനായി ആ ഉത്തമായുധം പ്രയോഗിച്ചു. ലവണന്റെ ചിരി അവജ്ഞയുടെ സൂചനയാണ് — ശൂലം കൈയിലുള്ളപ്പോൾ അവൻ നിർഭയനാണ്. ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശൂലം ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ രാജാവിനെ ഭസ്മമാക്കിയശേഷം വീണ്ടും ലവണന്റെ കൈയിൽ തിരിച്ചെത്തി. ശൂലത്തിന്റെ ഇരട്ടശക്തി ഇവിടെ കാണാം — സർവനാശകത്വവും വീണ്ടും ധാരകന്റെ കൈയിലേക്കുള്ള മടക്കവും. ഇങ്ങനെ അതിമഹാനായ ആ രാജാവ് സൈന്യവാഹനങ്ങളോടൊപ്പം കൊല്ലപ്പെട്ടു. സൗമ്യാ, ശൂലത്തിന്റെ ബലം അളവറ്റതും അനുത്തമവുമാണ്. ത്രിലോകപ്രസിദ്ധനായ മാന്ധാതാവുപോലും ഒരൊറ്റ പ്രഹരംകൊണ്ടു സൈന്യത്തോടൊപ്പം നശിച്ചു — ഇതിൽനിന്നു ശൂലത്തിന്റെ ഭീഷണത വ്യക്തമാണ്. ച്യവനൻ കഥ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, സത്യം പറയുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ ജാഗ്രതയുള്ളവനാകണം. എന്നാൽ ഈ ഭയത്തിലും ഒരു പ്രതീക്ഷയുണ്ട് — ശൂലം എപ്പോഴും ലവണന്റെ കൈയിലുണ്ടാകില്ല. മാന്ധാതാവിന്റെ പരാജയം പരാക്രമത്തിന്റെ കുറവുകൊണ്ടല്ല, കാലത്തെയും ഉപായത്തെയുംകുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതകൊണ്ടാണ്.

ച്യവനൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ‘നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ നീ ലവണനെ കൊല്ലും, സംശയമില്ല; ആയുധമെടുക്കാത്ത അവനെ വേഗം കൊന്നാൽ നിന്റെ വിജയം സുനിശ്ചിതമാണ്. ഈ കർമം നീ ചെയ്താൽ ലോകങ്ങൾക്കു ക്ഷേമമുണ്ടാകും. നരശ്രേഷ്ഠാ, ദുരാത്മാവായ ലവണനെക്കുറിച്ചുള്ളതെല്ലാം — ശൂലത്തിന്റെ ഘോരവും അളവറ്റതുമായ ബലവും — നിന്നോടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; രാജാവേ, മാന്ധാതാവിന്റെ വിനാശവും പ്രയത്നപൂർവം സംഭവിച്ചതാണ്.’ ‘യത്നേന’ (പ്രയത്നത്താൽ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ദ്രന്റെ പ്രയത്നത്താലും ആ വിനാശം സംഭവിച്ചു എന്നാണ്. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ച്യവനൻ പറയുന്നു: ‘മഹാത്മാവേ, നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ നീ ലവണനെ കൊല്ലും; ഇതിൽ എനിക്കു സംശയമില്ല; മാംസം തേടി ശൂലമില്ലാതെ പുറത്തിറങ്ങിയ അവനെ കൊന്നാൽ, നരേന്ദ്രാ, നിനക്കു വിജയം ഉറപ്പാണ്.’ ഋഷിയുടെ ആശീർവാദം ശത്രുഘ്നന്റെ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഉപായം, വാല്മീകിയുടെ കഥ, ച്യവനന്റെ ആശ്വാസവചനം — ഇവ മൂന്നുമാണു ശത്രുഘ്നന്റെ തയ്യാറെടുപ്പിന്റെ തൂണുകൾ. മാന്ധാതാവിന്റെ പിഴവിൽനിന്നു പാഠം പഠിച്ച് ശത്രുഘ്നൻ ജയിക്കുമെന്നു വായനക്കാരനും വിശ്വസിക്കുന്നു.

When night had fallen in the seers' hermitage on the Yamunā, Śatrughna asked the brahmin Cyavana, delight of the Bhṛgus, how strong Lavaṇa was. "Brahmin," he said, "how powerful is the spear, and who has been destroyed by it before, after meeting it in single combat?" He knew, as Rāma had taught him, that before a battle one must know the enemy's strength and his past. Cyavana, of Bhṛgu's line and great in austerity, knew the story of Śiva's spear, and he answered the delight of the Raghus. "The deeds of this Lavaṇa are beyond counting, Raghunandana. But hear from me what befell a king born in Ikṣvāku's line." He chose a story about one of Śatrughna's own ancestors, which would stir in the listener a wish to set things right. In the last sarga Vālmīki had told the story of Kalmāṣapāda, and here Cyavana told that of Māndhātā, both sad episodes in the history of the Ikṣvākus; so the seers, one after another, were preparing Śatrughna in mind for the fight, on the very night before the battle.

"Long ago in Ayodhyā," Cyavana said, "there was a mighty and valiant king, son of Yuvanāśva, famous in the three worlds as Māndhātā. That lord of the earth brought the whole earth under his rule and then set out from here to conquer the world of the gods. When Māndhātā made ready to conquer heaven, sharp fear came upon Indra and the great-souled gods. For the king had vowed that the hosts of gods would honour him with half of Śakra's throne and half his kingdom." Māndhātā was a celebrated emperor of the Ikṣvāku line whose strength was renowned in all three worlds; yet not content with conquering the earth he wanted heaven too, and that was excessive greed. A man's desire for the kingdom of the gods oversteps all bounds, the poet suggests, though Indra's fear shows that even the gods dreaded the strength of a human king. Here is a first hint of pride heading for a fall: overreaching ambition leads to ruin. As Śatrughna's ancestor, Māndhātā reminded him of both the glory and the failings of his own line, and "he took a vow" shows how firmly he was set on it.

"Knowing his wicked intent, Indra, chastiser of Pāka, spoke to Yuvanāśva's son soothingly. 'You are not yet king even of the world of men, bull among men. You have not brought the whole earth under your sway, and yet you want the kingdom of the gods. If the whole earth is truly in your power, hero, then come and rule the kingdom of the gods here with your servants, your army and your mounts.' Māndhātā replied, 'Śakra, where on the face of the earth is my command resisted?' The thousand-eyed god said, 'In the Madhu forest there is a rākṣasa named Lavaṇa, Madhu's son, who does not obey your command, sinless one.' Hearing that harsh and unwelcome answer from the thousand-eyed god, the king was ashamed; he cast down his face and could not say a word. Somewhat downcast, the glorious lord of men took leave of Indra and returned to this world." Indra did not fight; he turned Māndhātā back by cleverness, setting him against Lavaṇa, so that the gods would gain either way. The poet condemns Māndhātā's desire as wicked, and Indra's words were fair besides: how can one who does not rule everyone in his own realm rule another's? Māndhātā's shame shows his honesty, for he did not dispute Indra's words but accepted them in silence, and he came back from heaven with his head bowed, the first blow to his ambition. It is also hinted that Lavaṇa was hard for even Indra to overcome, which makes Śatrughna's task all the greater.

"With anger in his heart, that tamer of foes came with his servants, his army and his mounts to bring Madhu's son under his power; humiliated by Indra's rebuke, he wanted to wipe away the stain. Eager to fight Lavaṇa, that bull among men sent a messenger to him first, as the rules of kingship require before war. The messenger went and said many harsh things to Madhu's son, and as he spoke, the rākṣasa ate him." Everywhere it is dharma that an envoy must not be killed, but the rākṣasa cared nothing for that, which proves his cruelty. "When the messenger was long in coming back, the king, filled with anger, harried the rākṣasa from every side with a rain of arrows." From the messenger's failure to return the king knew what had happened and attacked at once. His anger was just, but his mistake was to challenge Lavaṇa while he had the spear, without weighing its power, the very mistake Rāma had warned Śatrughna against. Māndhātā came with an army and sent an envoy, so Lavaṇa was ready; Śatrughna, by contrast, left his army far behind and went alone and in secret.

"Then the rākṣasa laughed," Cyavana went on, contemptuous and fearless with the spear in his hand, "took the spear in his hand, and hurled that supreme weapon to destroy the king and all his following. The blazing spear burned the king to ashes with his servants, army and mounts, and came back to Lavaṇa's hand. So that great king was slain with his army and mounts. The power of the spear, gentle one, is beyond measure and beyond compare." Here both powers of the spear appear: it destroyed everything, and then returned to its holder. Māndhātā, famous in three worlds, perished with his whole army at a single stroke, which shows how terrible the spear was. Cyavana hid nothing and told the truth, so that Śatrughna would be on his guard. Yet even in this danger there was hope, for the spear was not always in Lavaṇa's hand; Māndhātā was defeated not for want of valour but because he did not know the right time and the right means.

Then Cyavana reassured him. "Tomorrow at daybreak you will kill Lavaṇa, there is no doubt of it. Strike him quickly, before he has taken up his weapon, and your victory is certain. When you have done this deed, the worlds will be at peace. I have told you all about the evil Lavaṇa, bull among men, about the dreadful and immeasurable power of the spear, and how Māndhātā's destruction came about through deliberate effort, O prince"; the phrase suggests that Indra's contrivance, too, lay behind that ruin. And in a closing verse the seer said, "Tomorrow at daybreak, great-souled one, you will slay Lavaṇa; I have no doubt of it. When he has gone out for meat without the spear, lord of men, your victory is sure." The seer's blessing strengthened Śatrughna's confidence. Rāma's stratagem, Vālmīki's story and Cyavana's assurance were the three pillars of his readiness, and the reader too trusts that, having learned from Māndhātā's mistake, Śatrughna will win.