कविः संयोगं दर्शयति — यस्याम् एव रात्रौ शत्रुघ्नः वाल्मीकेः पर्णशालां समाविशत्, तस्याम् एव रात्रौ सीता अपि दारकद्वयं प्रसूता। रामस्य अनुजः आश्रमे अस्ति यदा रामस्य पुत्रौ जायेते — एषा दैवघटना। ततः अर्धरात्रसमये मुनिदारकाः बालकाः वाल्मीकेः समीपं गत्वा सीतायाः शुभं प्रसवं प्रियम् आचख्युः — भगवन्, रामपत्नी सा दारकद्वयं प्रसूता; ततः हे महातेजः, भूतविनाशिनीं रक्षां कुरु। नवजातानां शिशूनां भूतप्रेतादिभ्यः रक्षणाय मन्त्रैः रक्षाविधानं प्राचीनः आचारः। तेषां तत् वचनं श्रुत्वा महर्षिः समुपागमत्। सः ददर्श बालचन्द्रप्रतीकाशौ देवपुत्रौ इव महौजसौ कुमारौ। बालचन्द्रोपमा शिशूनां सौम्यं कान्तिं च सूचयति; देवपुत्रोपमा तेषां दिव्यं तेजः। सीता वनवासिनी, तथापि तस्याः पुत्रौ राजलक्षणैः युक्तौ। मुनिकुमाराणाम् उत्साहः अपि मधुरः — अर्धरात्रे एव ते गुरुं प्रबोधयन्ति, यतः आश्रमस्य सर्वे सीतां स्नेहेन पश्यन्ति।

हृष्टात्मा वाल्मीकिः तत्र जगाम, कुमारकौ ददर्श, ताभ्यां रक्षोविनाशिनीं भूतघ्नीं रक्षां चकार। सः द्विजः कुशमुष्टिं लवं च उपादाय ताभ्यां भूतविनाशिनीं रक्षां प्रददौ। कुशाः पवित्राः दर्भाः; लवः तेषाम् अग्रभागः अथवा छिन्नः खण्डः। ततः नामकरणस्य हेतुं वदति — यः तयोः पूर्वजः जातः, सः मन्त्रसत्कृतैः कुशैः निर्मार्जनीयः, अतः तस्य नाम कुशः इति। यः च अवरः, सः वृद्धाभिः सुसमाहिताभिः लवेन निर्मार्जनीयः, अतः सः नामतः लवः इति। एवं यमजातकौ तौ उभौ कुशलवौ नाम्ना मत्कृताभ्यां नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः। नामानि वस्तूनां सम्बन्धात् जायन्ते — कर्मणा नाम इति प्राचीना रीतिः। कुशलवौ इति युग्मनाम अग्रे रामायणगायकयोः प्रसिद्धं भविष्यति; अद्य वाल्मीकिः एव तयोः आदिगुरुः इति अत्र सूच्यते। वाल्मीकेः ‘मत्कृताभ्याम्’ इति वचनं तस्य आत्मीयतां दर्शयति — सः केवलं रक्षकः न, अपितु पितृवत् नामकर्ता।

तां रक्षां मुनिहस्तात् समाहिताः ताः वृद्धाः तापस्यः जगृहुः; विगतकल्मषाः ताः ततः तयोः शिश्वोः रक्षाम् अकुर्वन्। तथा क्रियमाणायां तस्यां रक्षायां वृद्धाभिः गोत्रस्य नाम्नः च, रामस्य संकीर्तनं, सीतायाः शुभौ प्रसवौ च उच्चारिताः। मुनिः मन्त्रं ददाति, स्त्रियः विधिं कुर्वन्ति — एवं आश्रमे कर्मविभागः। रक्षाविधौ शिशोः गोत्रं पितुः नाम च उच्चार्यते; अतः वृद्धाः ‘रामस्य पुत्रौ’ इति उच्चैः कीर्तयन्ति। अयम् एव शब्दः अर्धरात्रे शत्रुघ्नस्य कर्णं प्राप्नोति। कविः एवं कथायाः सूत्रं संयोजयति — रक्षाविधेः शब्दः शत्रुघ्नस्य ज्ञानस्य हेतुः। वनवासिन्यः वृद्धाः तापस्यः सीतायाः मातृस्थाने; ताः एव प्रसवकाले तस्याः सहायाः। निर्वासनस्य दुःखे अपि सीता आश्रमे स्नेहं सम्मानं च लभते इति कविः सूक्ष्मतया दर्शयति।

अर्धरात्रे शत्रुघ्नः तत् सुमहत् प्रियं शुश्राव — रामस्य सीतायाः च नाम, गोत्रस्य उच्चारणं, सुन्दरयोः पुत्रयोः जन्म च। ततः सः सीतायाः पर्णशालां गत्वा ‘मातः, दिष्ट्या’ इति अब्रवीत्। ‘मातः’ इति सम्बोधनं ज्येष्ठभ्रातुः पत्न्यां मातृभावं दर्शयति; ‘दिष्ट्या’ इति अभिनन्दनम्। निर्वासितायाः सीतायाः कृते देवराजस्य अभिनन्दनं सान्त्वनारूपम् अपि स्यात्। तदा प्रहृष्टस्य महात्मनः शत्रुघ्नस्य सा वार्षिकी श्रावणी रात्रिः लघुविक्रमा — शीघ्रं — व्यतीता। हर्षे कालः शीघ्रं गच्छति इति लोकानुभवः। ‘श्रावणी’ इति पदेन कालः निर्दिष्टः — श्रावणमासः, वर्षर्तुः — यः कालः रामेण लवणवधाय निर्दिष्टः आसीत्। एवं कुशलवयोः जन्म, शत्रुघ्नस्य विजयकालः च एकस्मिन् मासे।

प्रभाते सुमहावीर्यः शत्रुघ्नः पौर्वाह्निकीं क्रियां कृत्वा प्राञ्जलिः मुनिम् आमन्त्र्य पुनः पश्चान्मुखः ययौ। नित्यकर्म न त्यजति राजकुमारः अपि यात्रायाम्। सः सप्तरात्रं पथि उषित्वा यमुनातीरं गत्वा पुण्यकीर्तीनाम् ऋषीणाम् आश्रमे वासम् अभ्ययात्। तत्र सः नृपः भार्गवप्रमुखैः मुनिभिः सार्धम् अभिरूपाभिः कथाभिः वासं चक्रे। भार्गवः च्यवनः एव, यः अग्रिमे सर्गे लवणस्य शूलस्य पूर्ववृत्तं कथयिष्यति। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — सः रघुप्रवीरः महात्मा नरेन्द्रसूनुः काञ्चनाद्यैः मुनिभिः समेतैः बहुभिः कथाप्रकारैः तदानीं रजनीं विरामयामास। मुनीनां सङ्गे कथाभिः रात्रिः यापिता; युद्धात् पूर्वं शत्रुघ्नः शान्तचित्तः ज्ञानसम्पन्नः च भवति। एवं सर्गः द्वयोः घटनयोः सन्धिः — रामवंशस्य वृद्धिः, लवणवधस्य सज्जता च।

కవి ఒక సంయోగాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఏ రాత్రి శత్రుఘ్నుడు వాల్మీకి పర్ణశాలలో ప్రవేశించాడో, అదే రాత్రి సీత కూడా ఇద్దరు బిడ్డలను ప్రసవించింది. రాముని తమ్ముడు ఆశ్రమంలో ఉండగా రాముని పుత్రులు పుడుతున్నారు — ఇది దైవఘటన. అప్పుడు అర్ధరాత్రి సమయంలో మునిబాలకులు వాల్మీకి దగ్గరకు వెళ్ళి సీత శుభప్రసవమనే ప్రియవార్తను చెప్పారు — భగవాన్, రాముని భార్య ఆమె ఇద్దరు బిడ్డలను ప్రసవించింది; అందువల్ల ఓ మహాతేజస్వీ, భూతాలను నశింపజేసే రక్షను చెయ్యి. కొత్తగా పుట్టిన శిశువులను భూతప్రేతాదుల నుండి కాపాడటానికి మంత్రాలతో రక్షావిధానం చేయడం ప్రాచీనాచారం. వారి ఆ మాట విని మహర్షి దగ్గరకు వచ్చాడు. బాలచంద్రుల వంటి, దేవపుత్రుల వంటి మహాతేజస్వులైన ఇద్దరు కుమారులను అతడు చూశాడు. బాలచంద్రుని ఉపమ శిశువుల సౌమ్యతనూ కాంతినీ సూచిస్తుంది; దేవపుత్రుల ఉపమ వారి దివ్యతేజస్సును. సీత వనవాసిని, అయినా ఆమె పుత్రులు రాజలక్షణాలతో కూడినవారు. మునికుమారుల ఉత్సాహం కూడా మధురమైనది — అర్ధరాత్రే వారు గురువును లేపుతున్నారు, ఎందుకంటే ఆశ్రమంలోని అందరూ సీతను స్నేహంతో చూస్తారు.

సంతోషించిన మనస్సుతో వాల్మీకి అక్కడికి వెళ్ళి ఇద్దరు కుమారులను చూసి, వారికి రాక్షసులను నశింపజేసే, భూతాలను పోగొట్టే రక్షను చేశాడు. ఆ ద్విజుడు ఒక పిడికెడు కుశలనూ (దర్భలనూ) లవాన్నీ తీసుకొని వారికి భూతవినాశకమైన రక్షను ఇచ్చాడు. కుశలు పవిత్రమైన దర్భలు; లవం అంటే వాటి కొనభాగం లేదా కోసిన ముక్క. తరువాత నామకరణానికి కారణం చెపుతున్నాడు — వారిలో మొదట పుట్టినవానిని మంత్రాలతో సంస్కరించిన కుశలతో తుడవాలి, అందువల్ల అతని పేరు కుశుడు. రెండవవానిని వృద్ధస్త్రీలు శ్రద్ధగా లవంతో తుడవాలి, అందువల్ల అతడు పేరుకు లవుడు. ఇలా కవలలైన ఆ ఇద్దరూ నేను పెట్టిన కుశలవులనే పేర్లతో ప్రసిద్ధులవుతారు. వస్తువుల సంబంధం వల్ల పేర్లు పుడతాయి — కర్మను బట్టి పేరు అనేది ప్రాచీన పద్ధతి. కుశలవులు అనే జంటపేరు ముందు రామాయణ గాయకులుగా ప్రసిద్ధమవుతుంది; ఈ రోజు వాల్మీకే వారికి మొదటి గురువని ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. వాల్మీకి ‘మత్కృతాభ్యామ్’ (నేను పెట్టిన) అనే మాట అతని ఆత్మీయతను చూపిస్తుంది — అతడు కేవలం రక్షకుడు కాదు, తండ్రిలా పేరు పెట్టినవాడు.

ఆ రక్షను ముని చేతి నుండి ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ వృద్ధ తాపసస్త్రీలు స్వీకరించారు; పాపరహితులైన వారు అప్పుడు ఆ ఇద్దరు శిశువులకూ రక్షావిధానం చేశారు. అలా రక్ష జరుగుతుండగా వృద్ధస్త్రీలు గోత్రాన్నీ పేర్లనూ, రాముని నామసంకీర్తననూ, సీత శుభప్రసవాలనూ ఉచ్చరించారు. ముని మంత్రం ఇస్తాడు, స్త్రీలు విధిని నిర్వహిస్తారు — ఇలా ఆశ్రమంలో పనుల విభజన. రక్షావిధిలో శిశువు గోత్రమూ తండ్రి పేరూ ఉచ్చరించబడతాయి; అందువల్ల వృద్ధలు ‘రాముని పుత్రులు’ అని బిగ్గరగా కీర్తిస్తున్నారు. ఈ మాటే అర్ధరాత్రి శత్రుఘ్నుని చెవిని చేరుతుంది. ఇలా కవి కథాసూత్రాన్ని కలుపుతున్నాడు — రక్షావిధిలోని శబ్దమే శత్రుఘ్నునికి తెలియడానికి కారణం. వనవాసినులైన వృద్ధ తాపసస్త్రీలు సీతకు తల్లి స్థానంలో ఉన్నారు; ప్రసవకాలంలో వారే ఆమెకు సహాయకులు. నిర్వాసన దుఃఖంలో కూడా సీతకు ఆశ్రమంలో స్నేహమూ సమ్మానమూ లభిస్తున్నాయని కవి సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు.

అర్ధరాత్రి శత్రుఘ్నుడు ఆ ఎంతో గొప్ప ప్రియవార్తను విన్నాడు — రాముని, సీత పేర్లూ, గోత్రోచ్చారణా, అందమైన ఇద్దరు పుత్రుల జననమూ. అప్పుడు అతడు సీత పర్ణశాలకు వెళ్ళి ‘అమ్మా, అదృష్టం!’ అన్నాడు. ‘మాతః’ (అమ్మా) అనే సంబోధన అన్నగారి భార్యపై మాతృభావాన్ని చూపిస్తుంది; ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టం) అనేది అభినందన. నిర్వాసితురాలైన సీతకు మరిది అభినందన ఓదార్పు రూపం కూడా కావచ్చు. అప్పుడు ఎంతో సంతోషించిన మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి ఆ వర్షాకాలపు శ్రావణరాత్రి వేగంగా గడిచిపోయింది. ఆనందంలో కాలం వేగంగా గడుస్తుందనేది లోకానుభవం. ‘శ్రావణీ’ అనే పదంతో కాలం నిర్దేశించబడింది — శ్రావణమాసం, వర్షఋతువు — లవణవధ కోసం రాముడు నిర్దేశించిన కాలం. ఇలా కుశలవుల జననమూ శత్రుఘ్నుని విజయకాలమూ ఒకే మాసంలో.

తెల్లవారగానే మహావీర్యవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు పూర్వాహ్ణకృత్యాలు పూర్తిచేసి, చేతులు జోడించి మునికి వీడ్కోలు చెప్పి, మళ్ళీ పశ్చిమాభిముఖంగా వెళ్ళాడు. రాజకుమారుడైనా ప్రయాణంలో నిత్యకర్మను విడువడు. అతడు ఏడు రాత్రులు దారిలో గడిపి యమునాతీరానికి చేరుకొని, పుణ్యకీర్తులైన ఋషుల ఆశ్రమంలో విడిది చేశాడు. అక్కడ ఆ రాజు భార్గవుడు మొదలైన మునులతో కలిసి మనోహరమైన కథలతో గడిపాడు. భార్గవుడంటే చ్యవనుడే; తరువాతి సర్గలో అతడు లవణుని శూలపు పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెపుతాడు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో కవి ఇలా అంటాడు — రఘువీరుడూ మహాత్ముడూ రాజకుమారుడూ అయిన అతడు కాంచనుడు మొదలైన, కలిసి వచ్చిన ఎందరో మునులతో, అనేక రకాల కథలతో అప్పుడు రాత్రిని గడిపాడు. మునుల సాంగత్యంలో కథలతో రాత్రి గడిచింది; యుద్ధానికి ముందు శత్రుఘ్నుడు శాంతచిత్తుడూ జ్ఞానసంపన్నుడూ అవుతున్నాడు. ఇలా సర్గ రెండు సంఘటనల సంధి — రామవంశపు వృద్ధి, లవణవధకు సన్నాహం.

கவி ஓர் இணைவைக் காட்டுகிறார் — சத்ருக்னன் வால்மீகியின் இலைக்குடிலுள் புகுந்த அதே இரவில் சீதையும் இரு குழந்தைகளைப் பெற்றெடுத்தாள். ராமனின் தம்பி ஆசிரமத்தில் இருக்கும்போது ராமனின் மகன்கள் பிறக்கின்றனர் — இது தெய்வ நிகழ்வு. பின்னர் நள்ளிரவு நேரத்தில் முனிவர்களின் சிறுவர்கள் வால்மீகியிடம் சென்று சீதையின் மங்கலமான பேறு என்ற இனிய செய்தியைச் சொன்னார்கள் — ‘பகவானே, ராமனின் மனைவியான அவள் இரு குழந்தைகளைப் பெற்றெடுத்திருக்கிறாள்; ஆகவே பேரொளியுடையவரே, பூதங்களை அழிக்கும் காப்பைச் செய்யும்.’ புதிதாகப் பிறந்த குழந்தைகளைப் பூதம், பேய் முதலியவற்றிலிருந்து காப்பதற்கு மந்திரங்களால் காப்புச் சடங்கு செய்வது பழைய வழக்கம். அவர்களுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மகரிஷி அருகே சென்றார். இளம்பிறை போன்ற, தேவகுமாரர்களைப் போன்ற பேரொளியுடைய இரு குழந்தைகளைக் கண்டார். இளம்பிறை என்ற உவமை குழந்தைகளின் மென்மையையும் ஒளியையும் சுட்டுகிறது; தேவகுமாரர் என்ற உவமை அவர்களுடைய தெய்வீக ஒளியை. சீதை காட்டில் வாழ்பவள்; எனினும் அவள் மகன்கள் அரசலக்ஷணங்கள் உடையவர்கள். முனிகுமாரர்களின் ஆர்வமும் இனிமையானது — நள்ளிரவிலேயே அவர்கள் குருவை எழுப்புகிறார்கள்; ஏனெனில் ஆசிரமத்தில் அனைவரும் சீதையை அன்புடன் நோக்குகின்றனர்.

மனம் மகிழ்ந்த வால்மீகி அங்கே சென்று இரு குழந்தைகளையும் கண்டு, அவர்களுக்கு ராக்ஷசர்களை அழிக்கும், பூதங்களை ஒழிக்கும் காப்பைச் செய்தார். அந்த அந்தணர் ஒரு பிடி குசப் புல்லையும் லவத்தையும் எடுத்து அவர்களுக்குப் பூதங்களை அழிக்கும் காப்பை அளித்தார். குசம் என்பது புனிதமான தர்ப்பைப் புல்; லவம் என்பது அவற்றின் நுனிப்பகுதி அல்லது வெட்டப்பட்ட துண்டு. பின்னர் அவர் பெயரிடுவதற்கான காரணத்தைச் சொல்கிறார் — ‘அவர்களுள் முதலில் பிறந்தவன் மந்திரங்களால் சிறப்பிக்கப்பட்ட குசங்களால் துடைக்கப்படவேண்டியவன்; ஆகவே அவன் பெயர் குசன். பின்னே பிறந்தவன், கவனமுள்ள மூதாட்டிகளால் லவத்தால் துடைக்கப்படவேண்டியவன்; ஆகவே அவன் பெயர் லவன். இவ்வாறு இரட்டையராகப் பிறந்த இவ்விருவரும் நான் இட்ட பெயர்களால் குசன், லவன் என்று புகழ்பெறுவார்கள்.’ பெயர்கள் பொருள்களோடு உள்ள தொடர்பால் பிறக்கின்றன — செயலால் பெயர் என்பது பழைய வழக்கம். குசலவர் என்ற இணைப்பெயர் பின்னர் ராமாயணத்தைப் பாடுபவர்களின் பெயராகப் புகழ்பெறும்; இன்று வால்மீகியே அவர்களுடைய முதல் குரு என்பது இங்கே சுட்டப்படுகிறது. ‘நான் இட்ட’ என்ற வால்மீகியின் சொல் அவருடைய நெருக்கத்தைக் காட்டுகிறது — அவர் காப்பவர் மட்டுமல்லர்; தந்தையைப் போலப் பெயரிடுபவரும் ஆவார்.

முனிவரின் கையிலிருந்து அந்தக் காப்பை, மனம் ஒருமுகப்பட்ட அந்த முதிய தவப்பெண்கள் பெற்றுக்கொண்டனர்; களங்கமற்ற அவர்கள் பின்னர் அந்த இரு குழந்தைகளுக்கும் காப்புச் சடங்கைச் செய்தனர். அவ்வாறு காப்புச் சடங்கு செய்யப்பட்டுக்கொண்டிருக்கையில், மூதாட்டிகளால் கோத்திரமும் பெயர்களும், ராமனின் புகழும், சீதையின் மங்கலமான இரு பேறுகளும் உரக்கச் சொல்லப்பட்டன. முனிவர் மந்திரத்தைத் தருகிறார், பெண்கள் சடங்கைச் செய்கிறார்கள் — ஆசிரமத்தில் இவ்வாறு பணிப்பகிர்வு. காப்புச் சடங்கில் குழந்தையின் கோத்திரமும் தந்தையின் பெயரும் சொல்லப்படுகின்றன; ஆகவே மூதாட்டிகள் ‘ராமனின் மகன்கள்’ என்று உரக்கப் போற்றுகின்றனர். இதே ஒலிதான் நள்ளிரவில் சத்ருக்னனின் காதை எட்டுகிறது. இவ்வாறு கவி கதையின் இழையை இணைக்கிறார் — காப்புச் சடங்கின் ஒலியே சத்ருக்னன் அறிவதற்குக் காரணமாகிறது. காட்டில் வாழும் முதிய தவப்பெண்கள் சீதைக்குத் தாயின் இடத்தில் இருக்கின்றனர்; பேறுகாலத்தில் அவர்களே அவளுக்குத் துணை. நாடுகடத்தப்பட்ட துயரத்திலும் சீதை ஆசிரமத்தில் அன்பையும் மதிப்பையும் பெறுகிறாள் என்று கவி நுட்பமாகக் காட்டுகிறார்.

நள்ளிரவில் சத்ருக்னன் அந்த மிகப் பெரிய இனிய செய்தியைக் கேட்டான் — ராமன், சீதை ஆகியோரின் பெயரையும், கோத்திரத்தின் உச்சரிப்பையும், அழகிய இரு மகன்களின் பிறப்பையும். பின்னர் அவன் சீதையின் இலைக்குடிலுக்குச் சென்று ‘அன்னையே, நற்பேறு!’ என்று சொன்னான். ‘அன்னையே’ என்ற விளி, மூத்த சகோதரனின் மனைவியிடம் அவன் கொண்ட தாய்மை உணர்வைக் காட்டுகிறது; ‘நற்பேறு’ என்பது வாழ்த்து. நாடுகடத்தப்பட்ட சீதைக்குக் கணவனின் தம்பியின் வாழ்த்து ஆறுதலாகவும் இருந்திருக்கும். அப்போது பெருமகிழ்ச்சியடைந்த மகாத்மாவான சத்ருக்னனுக்கு அந்த மழைக்கால ஆவணி இரவு விரைந்து — வேகமாக — கழிந்தது. மகிழ்ச்சியில் காலம் விரைந்து செல்லும் என்பது உலக அனுபவம். ‘ஸ்ராவணீ’ என்ற சொல்லால் காலம் குறிக்கப்படுகிறது — ஆவணி (ஸ்ராவண) மாதம், மழைக்காலம் — லவண வதத்துக்காக ராமன் குறித்த காலம் இதுவே. இவ்வாறு குசலவரின் பிறப்பும் சத்ருக்னனின் வெற்றிக் காலமும் ஒரே மாதத்தில்.

விடியலில் பெருவீரமுடைய சத்ருக்னன் காலைக் கடமைகளைச் செய்து, கைகூப்பி முனிவரிடம் விடைபெற்று, மீண்டும் மேற்கு நோக்கிச் சென்றான். பயணத்திலும் அரச குமாரன் நாள்தோறும் செய்யும் கடமைகளைக் கைவிடுவதில்லை. வழியில் ஏழு இரவுகள் தங்கி, யமுனைக் கரையை அடைந்து, புண்ணியப் புகழுடைய முனிவர்களின் ஆசிரமத்தில் தங்கச் சென்றான். அங்கே அந்த அரசன் பார்க்கவர் தலைமையிலான முனிவர்களுடன் இனிய கதைகளோடு தங்கியிருந்தான். பார்க்கவர் என்பது ச்யவனரே; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர் லவணனின் சூலத்தின் முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்வார். இறுதியில் உபஜாதி யாப்பில் கவி சொல்கிறார் — ரகுகுல வீரர்களுள் சிறந்தவனும், மகாத்மாவும், அரசனின் மகனுமான அவன், காஞ்சனர் முதலிய முனிவர்கள் உடனிருக்கப் பலவகைக் கதைகளோடு அப்போது அந்த இரவைக் கழித்தான். முனிவர்களின் கூட்டுறவில் கதைகளோடு இரவு கழிந்தது; போருக்கு முன் சத்ருக்னன் அமைதியான உள்ளமும் அறிவும் பெறுகிறான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் இரு நிகழ்ச்சிகளின் சந்திப்பு — ராமனின் வம்ச வளர்ச்சி, லவண வதத்துக்கான ஆயத்தம்.

ಕವಿ ಒಂದು ಸಂಯೋಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನೋ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೈವಘಟನೆ. ಅನಂತರ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಬಾಲಕರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯ ಶುಭ ಪ್ರಸವದ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು — ಭಗವನ್, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅವಳು ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೇ, ಭೂತಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡು. ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಾದಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ. ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ದೇವಪುತ್ರರಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಬಾಲಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಶಿಶುಗಳ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವಪುತ್ರರ ಉಪಮೆ ಅವರ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು. ಸೀತೆ ವನವಾಸಿನಿ, ಆದರೂ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮುನಿಕುಮಾರರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಮಧುರ — ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಅವರು ಗುರುವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಮಾರರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಭೂತಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆ ದ್ವಿಜನು ಒಂದು ಹಿಡಿ ಕುಶವನ್ನೂ ಲವವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಭೂತವಿನಾಶಿನಿಯಾದ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಕುಶಗಳೆಂದರೆ ಪವಿತ್ರವಾದ ದರ್ಭೆಗಳು; ಲವ ಎಂದರೆ ಅವುಗಳ ತುದಿಭಾಗ ಅಥವಾ ಕತ್ತರಿಸಿದ ತುಂಡು. ಅನಂತರ ಅವನು ನಾಮಕರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನನ್ನು ಮಂತ್ರಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಕುಶಗಳಿಂದ ಒರೆಸಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ಕುಶ. ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ವೃದ್ಧೆಯರು ಲವದಿಂದ ಒರೆಸಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಲವ. ಹೀಗೆ ಅವಳಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನಾನು ಇಟ್ಟ ಕುಶ-ಲವ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಖ್ಯಾತರಾಗುವರು. ಹೆಸರುಗಳು ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ಕರ್ಮದಿಂದ ಹೆಸರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ. ಕುಶ-ಲವ ಎಂಬ ಜೋಡಿಹೆಸರು ಮುಂದೆ ರಾಮಾಯಣದ ಗಾಯಕರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು; ಇಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯೇ ಅವರ ಆದಿಗುರು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ‘ಮತ್ಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್’ (ನಾನು ಇಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ, ತಂದೆಯಂತೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವವನು.

ಆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಆ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಅವರು ಅನಂತರ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೃದ್ಧೆಯರು ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ, ರಾಮನ ಸಂಕೀರ್ತನೆಯನ್ನೂ, ಸೀತೆಯ ಶುಭ ಪ್ರಸವಗಳನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರು. ಮುನಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ. ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಶುವಿನ ಗೋತ್ರವನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನೂ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧೆಯರು ‘ರಾಮನ ಮಕ್ಕಳು’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಶಬ್ದವು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಕಿವಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯ ಶಬ್ದವೇ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯಲು ಕಾರಣ. ವನವಾಸಿನಿಯರಾದ ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿನಿಯರು ಸೀತೆಗೆ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಪ್ರಸವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಅವಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕರು. ನಿರ್ವಾಸನದ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಸೀತೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹಾಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ರಾಮನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಹೆಸರು, ಗೋತ್ರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಸುಂದರರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ಜನನ. ಆಗ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ‘ತಾಯೇ, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್!’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ‘ಮಾತಃ’ (ತಾಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬುದು ಅಭಿನಂದನೆ. ನಿರ್ವಾಸಿತಳಾದ ಸೀತೆಗೆ ಮೈದುನನ ಅಭಿನಂದನೆ ಸಾಂತ್ವನರೂಪವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆ ಶ್ರಾವಣ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಬೇಗನೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವ. ‘ಶ್ರಾವಣೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶ್ರಾವಣಮಾಸ, ವರ್ಷಋತು — ಇದೇ ಕಾಲವನ್ನು ರಾಮನು ಲವಣವಧೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಕುಶ-ಲವರ ಜನನವೂ ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿಜಯಕಾಲವೂ ಒಂದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲೂ ರಾಜಕುಮಾರನು ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ಯಮುನಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ನೃಪನು ಭಾರ್ಗವನೇ ಮೊದಲಾದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಸುಂದರವಾದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಳೆದನು. ಭಾರ್ಗವನೆಂದರೆ ಚ್ಯವನನೇ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಲವಣನ ಶೂಲದ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಘುವೀರನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಕಾಂಚನನೇ ಮೊದಲಾದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮುನಿಗಳೊಡನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಆಗ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಮುನಿಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನೂ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಎರಡು ಘಟನೆಗಳ ಸಂಧಿ — ರಾಮವಂಶದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಲವಣವಧೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ.

കവി ഒരു യാദൃച്ഛികസംയോഗം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുഘ്നൻ വാല്മീകിയുടെ പർണശാലയിൽ പ്രവേശിച്ച അതേ രാത്രിയിൽത്തന്നെ സീത രണ്ടു കുഞ്ഞുങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു. രാമന്റെ പുത്രന്മാർ ജനിക്കുമ്പോൾ രാമന്റെ അനുജൻ ആശ്രമത്തിലുണ്ട് — ഇതൊരു ദൈവഘടനയാണ്. തുടർന്ന് അർധരാത്രിയിൽ മുനികുമാരന്മാരായ ബാലന്മാർ വാല്മീകിയുടെ അടുക്കൽച്ചെന്ന് സീതയുടെ മംഗളകരമായ പ്രസവമെന്ന പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചു: ‘ഭഗവാനേ, രാമന്റെ പത്നി രണ്ടു കുഞ്ഞുങ്ങളെ പ്രസവിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ മഹാതേജസ്വീ, ഭൂതങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന രക്ഷ ചെയ്താലും.’ നവജാതശിശുക്കളെ ഭൂതപ്രേതാദികളിൽനിന്നു സംരക്ഷിക്കാൻ മന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടു രക്ഷാവിധാനം നടത്തുന്നതു പ്രാചീനമായ ആചാരമാണ്. അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹർഷി അങ്ങോട്ടു ചെന്നു. ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, ദേവപുത്രന്മാരെപ്പോലെ മഹാതേജസ്സുള്ള രണ്ടു കുമാരന്മാരെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ബാലചന്ദ്രനോടുള്ള ഉപമ ശിശുക്കളുടെ സൗമ്യമായ കാന്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ദേവപുത്രന്മാരോടുള്ള ഉപമ അവരുടെ ദിവ്യതേജസ്സിനെയും. സീത വനവാസിനിയാണ്; എങ്കിലും അവളുടെ പുത്രന്മാർ രാജലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയവരാണ്. മുനികുമാരന്മാരുടെ ഉത്സാഹവും മധുരമാണ് — അർധരാത്രിയിൽത്തന്നെ അവർ ഗുരുവിനെ ഉണർത്തുന്നു; ആശ്രമത്തിലെല്ലാവരും സീതയെ സ്നേഹത്തോടെയാണു കാണുന്നത്.

സന്തുഷ്ടചിത്തനായ വാല്മീകി അവിടെച്ചെന്ന് ആ കുമാരന്മാരെ കണ്ടു; അവർക്കായി രാക്ഷസന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്ന, ഭൂതങ്ങളെ ഹനിക്കുന്ന രക്ഷ ചെയ്തു. ആ ദ്വിജൻ ഒരുപിടി കുശവും (ദർഭ) ലവവും എടുത്ത് അവർക്കു ഭൂതവിനാശിനിയായ രക്ഷ നൽകി. കുശം പവിത്രമായ ദർഭയാണ്; ലവം അതിന്റെ അഗ്രഭാഗമോ മുറിച്ചെടുത്ത കഷണമോ ആണ്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം നാമകരണത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നു: ‘ഇവരിൽ ആദ്യം ജനിച്ചവനെ മന്ത്രംകൊണ്ടു സംസ്കരിച്ച കുശംകൊണ്ടു തുടച്ചുശുദ്ധമാക്കണം; അതിനാൽ അവന്റെ പേരു കുശൻ. ഇളയവനെ ശ്രദ്ധയോടെ വൃദ്ധസ്ത്രീകൾ ലവംകൊണ്ടു തുടച്ചുശുദ്ധമാക്കണം; അതിനാൽ അവൻ ലവൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ഇരട്ടകളായി ജനിച്ച ഇവർ ഇരുവരും ഞാൻ നൽകിയ കുശൻ, ലവൻ എന്നീ പേരുകളാൽ പ്രസിദ്ധരാകും.’ വസ്തുക്കളുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽനിന്നു പേരുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു — കർമംകൊണ്ടു പേര് എന്നതു പ്രാചീനരീതിയാണ്. ‘കുശലവന്മാർ’ എന്ന ഇരട്ടപ്പേര് പിൽക്കാലത്ത് രാമായണഗായകരുടെ പേരായി പ്രസിദ്ധമാകും; ഇന്നു വാല്മീകിതന്നെയാണ് അവരുടെ ആദിഗുരു എന്ന് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മത്കൃതാഭ്യാം’ (ഞാൻ നൽകിയ) എന്ന വാല്മീകിയുടെ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മബന്ധം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രക്ഷകൻ മാത്രമല്ല, അച്ഛനെപ്പോലെ നാമകരണം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.

ആ രക്ഷ മുനിയുടെ കൈയിൽനിന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ ആ വൃദ്ധരായ താപസിമാർ സ്വീകരിച്ചു; കളങ്കമറ്റ അവർ പിന്നീട് ആ രണ്ടു ശിശുക്കൾക്കും രക്ഷ ചെയ്തു. അങ്ങനെ രക്ഷ ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വൃദ്ധമാർ ഗോത്രവും പേരും ഉച്ചരിച്ചു; രാമന്റെ നാമസങ്കീർത്തനവും സീതയുടെ മംഗളകരമായ രണ്ടു പ്രസവങ്ങളും ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടു. മുനി മന്ത്രം നൽകുന്നു, സ്ത്രീകൾ വിധി അനുഷ്ഠിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെയാണ് ആശ്രമത്തിലെ കർമവിഭജനം. രക്ഷാവിധിയിൽ ശിശുവിന്റെ ഗോത്രവും അച്ഛന്റെ പേരും ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ വൃദ്ധമാർ ‘രാമന്റെ പുത്രന്മാർ’ എന്ന് ഉറക്കെ കീർത്തിക്കുന്നു. ഈ ശബ്ദംതന്നെയാണ് അർധരാത്രിയിൽ ശത്രുഘ്നന്റെ ചെവിയിലെത്തുന്നത്. ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ ചരടു കൂട്ടിയിണക്കുന്നു — രക്ഷാവിധിയുടെ ശബ്ദമാണു ശത്രുഘ്നന്റെ അറിവിനു കാരണം. വനവാസിനികളായ വൃദ്ധതാപസിമാർ സീതയ്ക്ക് അമ്മമാരുടെ സ്ഥാനത്താണ്; അവരാണു പ്രസവകാലത്ത് അവൾക്കു സഹായികൾ. നിർവാസനത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിലും സീതയ്ക്ക് ആശ്രമത്തിൽ സ്നേഹവും ബഹുമാനവും ലഭിക്കുന്നുവെന്നു കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.

അർധരാത്രിയിൽ ശത്രുഘ്നൻ ആ അതിമഹത്തായ പ്രിയവാർത്ത കേട്ടു — രാമന്റെയും സീതയുടെയും പേരും ഗോത്രോച്ചാരണവും സുന്ദരരായ രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെ ജനനവും. ഉടനെ അവൻ സീതയുടെ പർണശാലയിൽച്ചെന്ന് ‘അമ്മേ, ഭാഗ്യം!’ എന്നു പറഞ്ഞു. ‘മാതഃ’ (അമ്മേ) എന്ന സംബോധന ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ പത്നിയോടുള്ള മാതൃഭാവം കാണിക്കുന്നു; ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യം) എന്നത് അഭിനന്ദനമാണ്. നിർവാസിതയായ സീതയ്ക്ക് ഭർത്തൃസഹോദരന്റെ അഭിനന്ദനം ഒരു സാന്ത്വനവുമായിരിക്കാം. അപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ മഹാത്മാവ് ശത്രുഘ്നന് ആ വർഷകാലത്തെ ശ്രാവണരാത്രി വേഗം കടന്നുപോയി. സന്തോഷത്തിൽ സമയം വേഗം കടന്നുപോകുമെന്നതു ലോകാനുഭവമാണ്. ‘ശ്രാവണീ’ എന്ന പദംകൊണ്ടു കാലം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ശ്രാവണമാസം, വർഷർതു — ലവണവധത്തിനായി രാമൻ നിർദേശിച്ച കാലംതന്നെ. ഇങ്ങനെ കുശലവന്മാരുടെ ജനനവും ശത്രുഘ്നന്റെ വിജയകാലവും ഒരേ മാസത്തിൽ.

പ്രഭാതത്തിൽ അതിമഹാവീര്യനായ ശത്രുഘ്നൻ പൂർവാഹ്ണകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം കൈകൂപ്പി മുനിയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് വീണ്ടും പടിഞ്ഞാറോട്ടു യാത്രയായി. യാത്രയിലും രാജകുമാരൻ നിത്യകർമങ്ങൾ മുടക്കുന്നില്ല. ഏഴു രാത്രി വഴിയിൽ തങ്ങിയശേഷം അവൻ യമുനാതീരത്തെത്തി പുണ്യകീർത്തികളായ ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമത്തിൽ താമസമാക്കി. അവിടെ ആ രാജാവ് ഭാർഗവൻ മുതലായ മുനിമാരോടൊപ്പം മനോഹരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞും കേട്ടും താമസിച്ചു. ഭാർഗവൻ ച്യവനൻതന്നെയാണ്; ലവണന്റെ ശൂലത്തിന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം അടുത്ത സർഗത്തിൽ പറയുന്നത് അദ്ദേഹമാണ്. ഒടുവിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി പറയുന്നു — രഘുവീരനും മഹാത്മാവും രാജകുമാരനുമായ അവൻ കാഞ്ചനൻ മുതലായ അനേകം മുനിമാരോടൊപ്പം പലതരം കഥകളിലൂടെ അന്നത്തെ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി. മുനിമാരുടെ സംഗത്തിൽ കഥകളിലൂടെ രാത്രി കഴിഞ്ഞു; യുദ്ധത്തിനു മുമ്പ് ശത്രുഘ്നൻ ശാന്തചിത്തനും ജ്ഞാനസമ്പന്നനുമായിത്തീരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം രണ്ടു സംഭവങ്ങളുടെ സന്ധിയാണ് — രാമവംശത്തിന്റെ വളർച്ചയും ലവണവധത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പും.

On the very night that Śatrughna entered the leaf hut, Sītā gave birth to two boys. The poet marks the coincidence: Rāma's brother was in the hermitage when Rāma's sons were born, as fate would have it. At midnight the young sons of the sages went to Vālmīki with the welcome news of Sītā's safe delivery. "Lord," they said, "Rāma's wife has given birth to two boys. You of great power, perform the rite of protection that drives away evil spirits." Protecting newborn children from spirits and ghosts with mantras was an ancient custom. The boys' eagerness is touching: they woke their teacher at midnight, for everyone in the hermitage regarded Sītā with affection. Hearing them, the great seer came and saw the two little princes, radiant as the young moon and mighty as the sons of gods. The young moon suggests their gentle beauty, the sons of gods their divine splendour; though Sītā lived in the forest, her sons bore the marks of kings.

Glad at heart, Vālmīki went to them, saw the two little princes, and made for them a protection that destroys rākṣasas and evil spirits. Taking a handful of kuśa grass and its cut tips, the brahmin gave them this protection. Kuśa is the sacred grass, and lava its tip or a piece cut from it. Then he named them. "The elder of the two is to be wiped clean with kuśa grass consecrated by mantras, so his name shall be Kuśa. The younger is to be wiped clean with care by the old women with the cut tips, the lava, so his name shall be Lava. These twins shall be known as Kuśa and Lava, famous by the names I have given them." To name a thing from what it is connected with, or from what is done to it, is an ancient way of naming. The pair of names Kuśa and Lava would later become famous as the singers of the Rāmāyaṇa, and it is hinted here that Vālmīki was their first teacher from this very night. His words "the names I have given" show his closeness to them: he was not only their protector but, like a father, the one who named them.

The old women ascetics took that protection from the sage's hand with care, and, free of all taint, performed the protective rite for the two infants. The sage gave the mantra and the women carried out the rite, so the work of the hermitage was shared. As the old women performed it, they spoke aloud the lineage and the names, praised Rāma, and celebrated Sītā's happy delivery of twins; in such a rite the child's lineage and father's name are spoken, so the women proclaimed them as Rāma's sons. It was that very sound that reached Śatrughna's ears at midnight, and so the poet ties the threads of the story together. These aged ascetics took the place of Sītā's mother and helped her through the birth; the poet shows gently that even in the sorrow of exile Sītā found love and respect in the hermitage.

At midnight Śatrughna heard that great and welcome news: Rāma's name and Sītā's, the lineage spoken, and the birth of two fine sons. He went to Sītā's leaf hut and said, "Mother, what good fortune!" Calling her "mother" showed the reverence he felt for his elder brother's wife, and his congratulations may also have been a comfort to the banished Sītā. For the great-souled Śatrughna, so full of joy, that rainy night of the month of Śrāvaṇa passed swiftly, as time does when one is happy. The month named is Śrāvaṇa, in the rains, the very season Rāma had set for Lavaṇa's death; so the birth of Kuśa and Lava and the time of Śatrughna's victory fell in the same month.

At daybreak the mighty prince performed his morning rites, for a prince does not neglect his daily observances even on a journey, took leave of the sage with joined palms, and went on again towards the west. After seven nights on the road he reached the bank of the Yamunā and took up his stay in the hermitage of the seers of holy fame. There the king passed his time in pleasant conversation with the sages led by the Bhārgava, Cyavana, who in the next sarga will tell the earlier history of Lavaṇa's spear. The poet closes in a longer metre: so the hero of the Raghus, the great-souled prince, spent that night with Kāñcana and the other sages, and many kinds of stories. Passing the night in the sages' company and their stories, Śatrughna went into battle calm in mind and rich in knowledge. The sarga thus joins two events, the growth of Rāma's line and the preparation for Lavaṇa's death.