पूर्वसर्गान्ते उक्तम् — सेनां पुरतः प्रेष्य शत्रुघ्नः मासं रामस्य पार्श्वे उवास। ततः मासमात्रम् उषित्वा सः एकः एव आशु त्वरितं जगाम; सेना पूर्वम् एव प्रस्थिता। मार्गे द्विरात्रम् अन्तरे उषित्वा राघवनन्दनः शूरः वाल्मीकेः पुण्यम् आश्रमम् उत्तमं वासस्थानम् अगच्छत्। तत्र सः महात्मानं मुनिसत्तमं वाल्मीकिम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः भूत्वा इदं वाक्यम् उवाच — भगवन्, गुरोः रामस्य कृत्यात् इह आगतः अहम् अद्य अत्र वस्तुम् इच्छामि; श्वः प्रभाते वारुणीं प्रतीचीं दिशं गमिष्यामि। वाल्मीकेः आश्रमे शत्रुघ्नस्य आगमनं कथायाः महत्त्वपूर्णं सूत्रम्; अत्र एव सीता निवसति, अत्र एव शीघ्रं तस्याः पुत्रौ जनिष्येते। कविः स्वयं कथायां पात्ररूपेण प्रविशति — एषः उत्तरकाण्डस्य विशेषः। शत्रुघ्नस्य विनयः अपि ध्येयः — राजा सन् अपि सः मुनेः अनुज्ञां याचते, न अधिकारेण वसति। ‘गुरोः कृत्यात्’ इति पदेन सः स्वयात्रायाः प्रयोजनं स्पष्टयति; रामः एव तस्य गुरुः।

शत्रुघ्नस्य वचनं श्रुत्वा मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः प्रहस्य महात्मानं प्रत्युवाच — हे महायशः, ते स्वागतम्। मुनेः हासः स्नेहस्य आत्मीयतायाः च सूचकः; ‘अनुज्ञां किमर्थं याचसे’ इति तस्य भावः। सः वदति — हे सौम्य, इदम् आश्रमपदं राघवाणां कुलस्य स्वम् एव; अतः निर्विशङ्कः सन् मम आसनं पाद्यम् अर्घ्यं च प्रतीच्छ। रघुवंशेन सह वाल्मीकेः सम्बन्धः गाढः; सः कुलस्य हितैषी। ‘स्वम् आश्रमम्’ इति वचनेन वाल्मीकिः शत्रुघ्नं गृहे इव वासयति। शत्रुघ्नः तदा पूजां प्रतिगृह्य फलमूलं भोजनं च भक्षयामास, परमां तृप्तिं च गतः। वनवासिनां मुनीनाम् आतिथ्यं सरलं — फलानि मूलानि च — किन्तु प्रेमपूर्णम्, अतः राजपुत्रः अपि तेन परमां तृप्तिं लभते। अतिथिसत्कारः गृहस्थस्य मुनेः च परमः धर्मः इति भारतीयसंस्कृतेः मूल्यम् अत्र प्रतिबिम्बितम्। आसनं पाद्यम् अर्घ्यं च — एते त्रयः अतिथिपूजायाः क्रमिकाः उपचाराः।

फलमूलं भुक्त्वा शत्रुघ्नः तं महर्षिम् उवाच — आश्रमस्य समीपे इयं पूर्वा यज्ञविभूतिः कस्य? आश्रमसमीपे प्राचीनस्य यज्ञस्य चिह्नानि — यूपाः, वेदयः — दृष्ट्वा तस्य जिज्ञासा उत्पन्ना। तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिः वाक्यम् अब्रवीत् — हे शत्रुघ्न, शृणु, यस्य इदं पुरा आयतनं बभूव। युष्माकं पूर्वकः राजा सुदासः; तस्य भूपतेः पुत्रः वीरसहः नाम वीर्यवान् अतिधार्मिकः आसीत्। मुद्रणे ‘वीरसहः’ इति; अग्रे स एव ‘मित्रसहः’, ‘सौदासः’, ‘कल्माषपादः’ इति नामभिः अपि निर्दिश्यते। इक्ष्वाकुवंशस्य पूर्वजस्य कथा इति शत्रुघ्नस्य कृते विशेषं रोचकं स्यात्, यतः सः अपि तस्य एव वंशस्य। वाल्मीकिः इतिहासं कथयन् वंशस्य गौरवं दोषान् च उभौ दर्शयति। सः कथायाः आरम्भे एव वदति — राजा अतिधार्मिकः आसीत्; अतः अग्रे यत् दुःखं तस्य अभवत्, तत् तस्य स्वभावदोषात् न, अपितु शत्रोः कपटात् इति श्रोता जानाति।

वाल्मीकिः कथां प्रवर्तयति — सः सौदासः बालः एव मृगयाम् उपचक्रमे। वने सः शूरः चञ्चूर्यमाणं विचरन्तं राक्षसद्वयं ददर्श। तौ घोरौ शार्दूलरूपिणौ बहुसहस्रशः मृगान् भक्षयन्तौ अपि असन्तुष्टौ, पर्याप्तिं न जग्मतुः। तौ राक्षसौ दृष्ट्वा, वनं च ताभ्यां निर्मृगं कृतं दृष्ट्वा, सः महता क्रोधेन आविष्टः महेषुणा एकं जघान। तम् एकं विनिपात्य पुरुषर्षभः सौदासः विज्वरः विगतामर्षः हतं रक्षः उदैक्षत। तं निरीक्षमाणं दृष्ट्वा तस्य रक्षसः सहायः घोरं सन्तापम् अकरोत्, सौदासं च इदम् अब्रवीत् — यस्मात् त्वं मम अनपराधं सहायं जघ्निवान्, तस्मात् हे पापिष्ठ, तव अपि प्रतिक्रियां दास्यामि। एवम् उक्त्वा तत् रक्षः तत्र एव अन्तरधीयत। कालपर्याययोगेन सः बालः मित्रसहः राजा अभवत्। अत्र कथायाः बीजम् — वैरस्य प्रतिज्ञा। राक्षसानां वैरं दीर्घकालं स्थिरं भवति; सः राक्षसः कालं प्रतीक्षते। बालस्य क्षत्रियस्य वनपालनं धर्म्यम् एव — मृगाणां रक्षणं वनस्य संरक्षणं च राज्ञः कर्तव्यम् — किन्तु तस्य फलं कालान्तरे दुःखदम्। ध्येयं यत् सौदासः हतं राक्षसं दृष्ट्वा विज्वरः विगतामर्षः अभवत्; तस्य क्रोधः शान्तः, सः द्वितीयं राक्षसं न अन्विष्टवान्। अयम् एव प्रमादः — शत्रोः शेषः न त्याज्यः इति नीतिः अत्र उल्लङ्घिता। अपरस्य राक्षसस्य ‘अनपराधं मम सहायम्’ इति वचनम् अपि विचित्रम् — सहस्रशः मृगान् भक्षयन् अपि सः आत्मानम् अनपराधं मन्यते।

राजा अपि अस्य आश्रमस्य समीपे यज्ञं यजते स्म — अश्वमेधं महायज्ञम्, तं च वसिष्ठः अपालयत्। तत्र बहुवर्षगणायुतः महान् यज्ञः आसीत्, परया लक्ष्म्या समृद्धः, देवयज्ञसमः अभवत्। शत्रुघ्नेन दृष्टा यज्ञविभूतिः अस्य एव यज्ञस्य अवशेषः। अथ यज्ञस्य अवसाने पूर्ववैरम् अनुस्मरन् सः राक्षसः वसिष्ठरूपी भूत्वा राजानम् इति उवाच — अद्य यज्ञावसानान्ते मम सामिषं भोजनं दीयताम्, अतिशीघ्रम्; अत्र विचारणा न कार्या। ‘विचारणा न कार्या’ इति वचनं कपटस्य लक्षणम् — प्रश्नं निवारयितुम्। ब्रह्मरूपिणा रक्षसा व्याहृतं तत् वाक्यं श्रुत्वा पृथिवीपतिः संस्कारकुशलान् सूदान् उवाच — हविष्यं सामिषं स्वादु भोजनं यथा भवति, तथा शीघ्रं कुरुत, यथा गुरुः परितुष्येत्। राजा गुरोः आज्ञां निःशङ्कं पालयति — एषः तस्य गुणः, किन्तु अत्र सः एव दोषाय जातः। कपटी शत्रुः गुरुरूपं धृत्वा शिष्यस्य भक्तिम् एव शस्त्रीकरोति। यज्ञस्य अवसानं च कालः सुचिन्तितः — दीर्घे यज्ञे समाप्ते सर्वे श्रान्ताः, प्रमत्ताः च भवन्ति। ‘सामिषं भोजनम्’ इति याचना अपि विचित्रा, यतः यज्ञान्ते ऋषिः प्रायः सात्त्विकम् अन्नम् एव इच्छति; तथापि राजा न शङ्कते। गुरुभक्तिः श्रद्धा च राज्ञः गुणौ, किन्तु विवेकः अपि आवश्यकः इति कविः सूचयति। एवं कथायां दोषः राज्ञः न, अपितु शत्रोः कपटस्य एव।

पार्थिवेन्द्रस्य शासनात् सूदः सम्भ्रान्तमानसः अभवत्; तत् रक्षः पुनः तत्र सूदवेषम् अकरोत्। द्विवारं रूपं परिवर्त्य — प्रथमं गुरुरूपेण याचना, ततः सूदरूपेण पाकः — सः कपटं पूर्णं करोति। सः मानुषं मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् — इदं स्वादु हविष्यं सामिषम् अन्नम् आहृतम् इति। हे नरश्रेष्ठ, सः राजा पत्न्या मदयन्त्या सह रक्षसा आहृतं तत् सामिषं भोजनं वसिष्ठाय उपाहरत्। विप्रः वसिष्ठः भाजनगतं तत् आमिषं मानुषं ज्ञात्वा महता क्रोधेन आविष्टः व्याहर्तुम् उपचक्रमे — हे राजन्, यस्मात् त्वं मम एतत् भोजनं दातुम् इच्छसि, तस्मात् एतत् एव ते भोजनं भविष्यति, न संशयः। अर्थात् त्वं नरमांसभक्षकः राक्षसः भविष्यसि। ऋषेः क्रोधः त्वरितः; सः राज्ञः निर्दोषत्वं न परीक्षते। एषा कथा दर्शयति — महात्मानः अपि क्रोधवशात् अविचार्य कर्म कुर्वन्ति, तस्य फलं च दीर्घं भवति। शापस्य रूपम् अपि कर्मानुरूपम् — यत् भोजनं त्वं दत्तवान्, तत् एव तव भोजनं भविष्यति। भारतीयकथासु शापः प्रायः अपराधस्य प्रतिबिम्बरूपः एव भवति। राज्ञः पत्न्याः मदयन्त्याः उल्लेखः अपि ध्येयः — सा अपि पत्या सह भोजनं परिवेषयति, अग्रे च सा एव राजानं प्रतिशापात् निवारयिष्यति।

ततः क्रुद्धः सौदासः पाणिना तोयं जग्राह, वसिष्ठं शप्तुम् आरेभे; किन्तु तस्य भार्या एनं न्यवारयत् — हे राजन्, यतः वसिष्ठः भगवान् ऋषिः अस्माकं प्रभुः, अतः देवतुल्यं पुरोधसं प्रतिशप्तुं त्वं न शक्तः। पत्न्याः विवेकः राजानं ब्रह्महत्यासमात् पापात् रक्षति। ततः धर्मात्मा राजा तेजोबलसमन्वितं क्रोधमयं तत् तोयं व्यसर्जयत् — स्वपादयोः एव सिषेच। तेन अस्य राज्ञः पादौ तदा कल्माषतां गतौ — चित्रवर्णौ अभवताम्। तदाप्रभृति सुमहायशाः सः सौदासः राजा कल्माषपादः संवृत्तः, तथा ख्यातः च। शापजलं भूमौ पतेत् चेत् सस्यानि दहेत्, अतः राजा स्वयम् एव तस्य फलं स्वीकरोति — एषः तस्य धर्मात्मत्वस्य प्रमाणम्। ततः सः राजा पत्न्या सह मुहुः मुहुः प्रणिपत्य, ब्रह्मरूपिणा रक्षसा यत् उक्तं तत् पुनः वसिष्ठं प्रोवाच। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — अपराधं विना शप्तः अपि सः गुरुं प्रणम्य सत्यं निवेदयति। क्रोधस्य क्षणः अतीतः, विवेकः पुनः प्राप्तः। ‘कल्माषपादः’ इति नाम इक्ष्वाकुवंशे प्रसिद्धम्; तस्य मूलं अत्र वाल्मीकिः स्पष्टयति। पत्न्याः वचनं धर्मस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — अन्यायेन शप्तः अपि गुरुं प्रति शापः न युक्तः।

पार्थिवेन्द्रस्य तत् वचनं श्रुत्वा, रक्षसा कृतं विकृतं च ज्ञात्वा, वसिष्ठः पुनः पुरुषर्षभं राजानं प्रोवाच — रोषपरीतेन मया यत् इदं वचः व्याहृतम्, तत् वृथा कर्तुं न शक्यम्; किन्तु ते वरं प्रदास्यामि। ऋषेः वाणी अमोघा, अतः शापः न निवर्तते, केवलं तस्य सीमा क्रियते। द्वादश वर्षाणि कालः; ततः शापस्य अन्तः भविष्यति, हे राजेन्द्र, मत्प्रसादात् च अतीतं न स्मरिष्यसि। विस्मरणम् अपि अनुग्रहः — राक्षसत्वेन कृतानां कर्मणां स्मृतिः राज्ञः दुःखाय स्यात्। एवं सः अरिसूदनः राजा तं शापम् उपभुज्य पुनः राज्यं प्रतिलेभे, प्रजाः च अन्वपालयत्। वाल्मीकिः उपसंहरति — तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्य इदं शुभम् आयतनम्, यत् त्वं माम् अस्य आश्रमस्य समीपे पृच्छसि, हे राघव। तस्य पार्थिवेन्द्रस्य तां सुदारुणां कथां श्रुत्वा शत्रुघ्नः महर्षिम् अभिवाद्य पर्णशालां विवेश। लवणवधाय गच्छतः शत्रुघ्नस्य कृते एषा कथा शिक्षाप्रदा — राक्षसस्य कपटात् सावधानः भव, शत्रोः शेषं मा त्यज। वसिष्ठस्य अनुग्रहः अपि ध्येयः — स्वदोषं ज्ञात्वा सः शापं न निवर्तयितुं शक्नोति, किन्तु तस्य कालं सीमयति, विस्मरणेन च राज्ञः मनःक्लेशं निवारयति। ऋषीणां शापानुग्रहयोः एषः सामान्यः क्रमः।

గత సర్గ చివరలో చెప్పబడింది — సేనను ముందుగా పంపి శత్రుఘ్నుడు ఒక నెల రాముని పక్కన ఉన్నాడు. తరువాత నెల మాత్రం ఉండి అతడు ఒక్కడే వేగంగా బయలుదేరాడు; సేన ముందుగానే బయలుదేరింది. దారిలో మధ్యలో రెండు రాత్రులు గడిపి, శూరుడైన రాఘవనందనుడు వాల్మీకి పుణ్యాశ్రమానికి, ఉత్తమమైన నివాసస్థానానికి చేరుకొన్నాడు. అక్కడ అతడు మహాత్ముడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన వాల్మీకికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — భగవాన్, గురువైన రాముని పని మీద ఇక్కడికి వచ్చిన నేను ఈ రోజు ఇక్కడ ఉండాలనుకుంటున్నాను; రేపు తెల్లవారగానే వారుణీ దిక్కైన పడమటి దిక్కుకు వెళ్తాను. వాల్మీకి ఆశ్రమానికి శత్రుఘ్నుడు రావడం కథలో ముఖ్యమైన సూత్రం; ఇక్కడే సీత నివసిస్తోంది, ఇక్కడే త్వరలో ఆమె పుత్రులు పుడతారు. కవి స్వయంగా కథలో పాత్రగా ప్రవేశిస్తున్నాడు — ఇది ఉత్తరకాండ విశేషం. శత్రుఘ్నుని వినయం కూడా గమనించదగినది — రాజైనా అతడు ముని అనుమతి అడుగుతున్నాడు, అధికారంతో ఉండటం లేదు. ‘గురోః కృత్యాత్’ (గురువు పని మీద) అనే పదంతో అతడు తన ప్రయాణపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; రాముడే అతని గురువు.

శత్రుఘ్నుని మాట విని మునిశ్రేష్ఠుడైన వాల్మీకి నవ్వి ఆ మహాత్మునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఓ మహాకీర్తిమంతుడా, నీకు స్వాగతం. ముని నవ్వు స్నేహానికీ ఆత్మీయతకూ సూచన; ‘అనుమతి ఎందుకు అడుగుతున్నావు’ అనేది అతని భావం. అతడు అంటాడు — ఓ సౌమ్యుడా, ఈ ఆశ్రమం రాఘవుల కులానికి సొంతమైనదే; అందువల్ల నిస్సంకోచంగా నా ఆసనాన్నీ పాద్యాన్నీ అర్ఘ్యాన్నీ స్వీకరించు. రఘువంశంతో వాల్మీకికి గాఢమైన సంబంధం ఉంది; అతడు కులానికి హితైషి. ‘స్వమ్ ఆశ్రమమ్’ (మీ సొంత ఆశ్రమం) అనే మాటతో వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని సొంత ఇంట్లోలాగా ఉంచుతున్నాడు. అప్పుడు శత్రుఘ్నుడు పూజను స్వీకరించి, ఫలమూలాలనూ భోజనాన్నీ ఆరగించి, ఎంతో తృప్తి పొందాడు. వనవాసులైన మునుల ఆతిథ్యం సరళమైనది — పండ్లూ దుంపలూ — కానీ ప్రేమపూర్ణమైనది; అందువల్ల రాజకుమారుడు కూడా దానితో పరమతృప్తి పొందుతున్నాడు. అతిథిసత్కారం గృహస్థునికీ మునికీ పరమధర్మం అనే భారతీయ సంస్కృతి విలువ ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యం — ఇవి అతిథిపూజలోని క్రమమైన మూడు ఉపచారాలు.

ఫలమూలాలు తిన్న తరువాత శత్రుఘ్నుడు ఆ మహర్షితో అన్నాడు — ఆశ్రమ సమీపంలోని ఈ పూర్వపు యజ్ఞవైభవం ఎవరిది? ఆశ్రమ సమీపంలో ప్రాచీన యజ్ఞపు గుర్తులు — యూపస్తంభాలూ వేదికలూ — చూసి అతనికి జిజ్ఞాస కలిగింది. అతని మాట విని వాల్మీకి ఇలా అన్నాడు — ఓ శత్రుఘ్నా, విను, పూర్వం ఇది ఎవరి యజ్ఞస్థానమో. మీ పూర్వీకుడు సుదాసుడు అనే రాజు; ఆ భూపతి కుమారుడు వీరసహుడు అనే పరాక్రమవంతుడు, అతి ధార్మికుడు. ముద్రణలో ‘వీరసహః’ అని ఉంది; ముందు అతడే ‘మిత్రసహుడు’, ‘సౌదాసుడు’, ‘కల్మాషపాదుడు’ అనే పేర్లతో కూడా పేర్కొనబడతాడు. ఇక్ష్వాకువంశపు పూర్వీకుని కథ కావడం వల్ల శత్రుఘ్నునికి ఇది ప్రత్యేకంగా రుచికరమవుతుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా అదే వంశానికి చెందినవాడు. వాల్మీకి ఇతిహాసం చెపుతూ వంశపు గౌరవాన్నీ దోషాలనూ రెండిటినీ చూపిస్తున్నాడు. కథ ఆరంభంలోనే అతడు అంటున్నాడు — రాజు అతి ధార్మికుడు; అందువల్ల ముందు అతనికి కలిగిన దుఃఖం అతని స్వభావదోషం వల్ల కాదు, శత్రువు కపటం వల్లనే అని శ్రోత గ్రహిస్తాడు.

వాల్మీకి కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — ఆ సౌదాసుడు బాలుడుగా ఉండగానే వేట ప్రారంభించాడు. అడవిలో ఆ శూరుడు తిరుగాడుతున్న ఇద్దరు రాక్షసులను చూశాడు. పెద్దపులుల రూపంలో ఉన్న ఆ ఘోరులిద్దరూ అనేక వేల మృగాలను తిన్నా తృప్తి చెందలేదు. ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను చూసి, వారు అడవిని మృగాలు లేనిదిగా చేయడం చూసి, అతడు గొప్ప కోపంతో నిండి, పెద్ద బాణంతో ఒకనిని చంపాడు. ఆ ఒక్కనిని పడగొట్టి, పురుషశ్రేష్ఠుడైన సౌదాసుడు తాపం తీరి, కోపం చల్లారి, చచ్చిన రాక్షసుని చూస్తూ నిలబడ్డాడు. అతడు అలా చూస్తుండటం చూసి ఆ రాక్షసుని సహచరుడు ఘోరమైన సంతాపం చెంది సౌదాసునితో ఇలా అన్నాడు — నిరపరాధి అయిన నా సహచరుని నీవు చంపావు కాబట్టి, ఓ పాపిష్ఠుడా, నీకు కూడా ప్రతీకారం చేస్తాను. ఇలా చెప్పి ఆ రాక్షసుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. కాలక్రమంలో ఆ బాలుడు మిత్రసహుడు రాజయ్యాడు. ఇక్కడ కథకు బీజం — వైరపు ప్రతిజ్ఞ. రాక్షసుల వైరం దీర్ఘకాలం నిలిచి ఉంటుంది; ఆ రాక్షసుడు సమయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. బాలుడైన క్షత్రియుడు అడవిని రక్షించడం ధర్మబద్ధమైనదే — మృగాల రక్షణా వనసంరక్షణా రాజు కర్తవ్యం — కానీ దాని ఫలం కాలాంతరంలో దుఃఖకరమైనది. గమనించవలసినది — సౌదాసుడు చచ్చిన రాక్షసుని చూసి తాపం తీరి కోపం చల్లారినవాడయ్యాడు; అతని కోపం శాంతించింది, రెండవ రాక్షసుని వెదకలేదు. ఇదే ప్రమాదం — శత్రుశేషాన్ని విడిచిపెట్టకూడదనే నీతి ఇక్కడ ఉల్లంఘించబడింది. రెండవ రాక్షసుని ‘నిరపరాధి అయిన నా సహచరుడు’ అనే మాట కూడా విచిత్రమైనది — వేలకొలదీ మృగాలను తింటూ కూడా అతడు తనను నిరపరాధిగా భావిస్తున్నాడు.

రాజు కూడా ఈ ఆశ్రమ సమీపంలో యజ్ఞం చేశాడు — అశ్వమేధమనే మహాయజ్ఞం; దానిని వసిష్ఠుడు నిర్వహించాడు. అక్కడ అనేక వేల సంవత్సరాలపాటు సాగిన గొప్ప యజ్ఞం జరిగింది; అది గొప్ప వైభవంతో సమృద్ధమై దేవయజ్ఞంతో సమానమైంది. శత్రుఘ్నుడు చూసిన యజ్ఞవైభవం ఈ యజ్ఞపు అవశేషమే. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత పూర్వవైరాన్ని స్మరించుకొంటూ ఆ రాక్షసుడు వసిష్ఠుని రూపం ధరించి రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ఈ రోజు యజ్ఞం ముగిసిన సందర్భంగా నాకు మాంసంతో కూడిన భోజనం ఇవ్వండి, అతిశీఘ్రంగా; ఇందులో విచారణ చేయవద్దు. ‘విచారణ చేయవద్దు’ అనే మాట కపటానికి లక్షణం — ప్రశ్నను నివారించడానికి. బ్రాహ్మణరూపంలో ఉన్న రాక్షసుడు పలికిన ఆ మాట విని రాజు సంస్కారం తెలిసిన వంటవారితో అన్నాడు — హవిస్సుకు తగిన, మాంసంతో కూడిన రుచికరమైన భోజనాన్ని గురువు సంతోషించేలా త్వరగా సిద్ధం చేయండి. రాజు గురువు ఆజ్ఞను అనుమానం లేకుండా పాలిస్తున్నాడు — ఇది అతని గుణం, కానీ ఇక్కడ అదే దోషానికి దారితీసింది. కపటి అయిన శత్రువు గురువు రూపం ధరించి శిష్యుని భక్తినే ఆయుధంగా మార్చుకుంటున్నాడు. యజ్ఞం ముగిసే సమయం కూడా బాగా ఆలోచించి ఎంచుకొన్నది — దీర్ఘయజ్ఞం ముగిశాక అందరూ అలసిపోయి ఉంటారు, అజాగ్రత్తగా ఉంటారు. ‘మాంసంతో కూడిన భోజనం’ అనే కోరిక కూడా విచిత్రమైనది, ఎందుకంటే యజ్ఞాంతంలో ఋషి సాధారణంగా సాత్త్వికాహారాన్నే కోరతాడు; అయినా రాజు అనుమానించడు. గురుభక్తీ శ్రద్ధా రాజు గుణాలు, కానీ వివేకం కూడా అవసరమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇలా కథలో దోషం రాజుది కాదు, శత్రువు కపటానిదే.

రాజాజ్ఞతో వంటవాడు కంగారుపడ్డాడు; ఆ రాక్షసుడు మళ్ళీ అక్కడ వంటవాని వేషం ధరించాడు. రెండుసార్లు రూపం మార్చి — మొదట గురువు రూపంలో కోరిక, తరువాత వంటవాని రూపంలో వంట — అతడు కపటాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు. అతడు మానవమాంసాన్ని రాజుకు సమర్పించాడు — ఇది రుచికరమైన, హవిస్సుకు తగిన మాంసాహారం, తెచ్చాను అని. ఓ నరశ్రేష్ఠా, ఆ రాజు భార్య మదయంతితో కలిసి రాక్షసుడు తెచ్చిన ఆ మాంసభోజనాన్ని వసిష్ఠునికి వడ్డించాడు. విప్రుడైన వసిష్ఠుడు పాత్రలో ఉన్న ఆ మాంసం మానవమాంసమని తెలుసుకొని, గొప్ప కోపంతో నిండి ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — ఓ రాజా, నీవు నాకు ఈ భోజనం ఇవ్వాలనుకుంటున్నావు కాబట్టి, ఇదే నీ భోజనమవుతుంది, సందేహం లేదు. అంటే నీవు నరమాంసభక్షకుడైన రాక్షసుడవవుతావు. ఋషి కోపం వేగంగా వచ్చింది; అతడు రాజు నిర్దోషిత్వాన్ని పరీక్షించడం లేదు. ఈ కథ చూపించేది — మహాత్ములు కూడా కోపవశులై ఆలోచించకుండా కర్మ చేస్తారు, దాని ఫలం దీర్ఘకాలికమవుతుంది. శాపపు రూపం కూడా కర్మకు తగినది — నీవు ఏ భోజనం ఇచ్చావో, అదే నీ భోజనమవుతుంది. భారతీయ కథలలో శాపం సాధారణంగా అపరాధపు ప్రతిబింబరూపంలోనే ఉంటుంది. రాజు భార్య మదయంతి ప్రస్తావన కూడా గమనించదగినది — ఆమె కూడా భర్తతో కలిసి భోజనం వడ్డిస్తోంది; ముందు ఆమెయే రాజును ప్రతిశాపం నుండి వారిస్తుంది.

అప్పుడు కోపించిన సౌదాసుడు చేతిలోకి నీళ్ళు తీసుకొని వసిష్ఠుని శపించబోయాడు; కానీ అతని భార్య అతనిని వారించింది — ఓ రాజా, పూజ్యుడైన ఋషి వసిష్ఠుడు మనకు ప్రభువు కాబట్టి, దేవతుల్యుడైన పురోహితుని ప్రతిశపించడం నీకు తగదు. భార్య వివేకం రాజును బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన పాపం నుండి కాపాడుతుంది. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు తేజోబలంతో కూడిన, కోపమయమైన ఆ నీటిని విడిచిపెట్టాడు — తన పాదాలపైనే చల్లుకొన్నాడు. దానివల్ల ఆ రాజు పాదాలు అప్పుడు కల్మాషవర్ణం పొందాయి — మచ్చల రంగుగలవయ్యాయి. అప్పటి నుండి మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ రాజు సౌదాసుడు కల్మాషపాదుడయ్యాడు, ఆ పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. శాపజలం నేలపై పడితే పంటలను దహిస్తుంది, అందువల్ల రాజు దాని ఫలాన్ని తానే స్వీకరిస్తున్నాడు — ఇది అతని ధర్మాత్మత్వానికి ప్రమాణం. తరువాత ఆ రాజు భార్యతో కలిసి మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కరించి, బ్రాహ్మణరూపంలోని రాక్షసుడు చెప్పినదానిని వసిష్ఠునికి మళ్ళీ చెప్పాడు. ఇక్కడ రాజు వినయం చూడదగినది — అపరాధం లేకుండా శపించబడినా అతడు గురువుకు నమస్కరించి సత్యాన్ని నివేదిస్తున్నాడు. కోపపు క్షణం గడిచిపోయింది, వివేకం మళ్ళీ లభించింది. ‘కల్మాషపాదుడు’ అనే పేరు ఇక్ష్వాకువంశంలో ప్రసిద్ధం; దాని మూలాన్ని ఇక్కడ వాల్మీకి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. భార్య మాట ధర్మపు సూక్ష్మతను చూపిస్తుంది — అన్యాయంగా శపించబడినా గురువును ప్రతిశపించడం తగదు.

రాజు ఆ మాట విని, రాక్షసుడు చేసిన వికృతమైన పనిని తెలుసుకొని, వసిష్ఠుడు మళ్ళీ పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాజుతో ఇలా అన్నాడు — కోపంతో ఆవేశించిన నేను పలికిన ఈ మాటను వ్యర్థం చేయలేను; కానీ నీకు వరం ఇస్తాను. ఋషి వాక్కు అమోఘమైనది, అందువల్ల శాపం వెనక్కి తిరగదు, కేవలం దానికి హద్దు విధించబడుతుంది. పన్నెండు సంవత్సరాలు గడువు; తరువాత శాపం అంతమవుతుంది, ఓ రాజేంద్రా, నా అనుగ్రహం వల్ల గతించినదానిని నీవు స్మరించవు. మరపు కూడా అనుగ్రహమే — రాక్షసునిగా చేసిన కర్మల జ్ఞాపకం రాజుకు దుఃఖం కలిగిస్తుంది. ఇలా శత్రుసంహారకుడైన ఆ రాజు ఆ శాపాన్ని అనుభవించి మళ్ళీ రాజ్యాన్ని పొందాడు, ప్రజలను పాలించాడు. వాల్మీకి ముగిస్తున్నాడు — ఆ కల్మాషపాదుని యజ్ఞపు శుభస్థానమే ఇది; దీనిని గురించే నీవు ఈ ఆశ్రమ సమీపంలో నన్ను అడుగుతున్నావు, ఓ రాఘవా. ఆ రాజేంద్రుని అతిదారుణమైన కథను విని శత్రుఘ్నుడు మహర్షికి నమస్కరించి పర్ణశాలలో ప్రవేశించాడు. లవణవధకు వెళ్తున్న శత్రుఘ్నునికి ఈ కథ శిక్షణనిచ్చేది — రాక్షసుని కపటం పట్ల జాగ్రత్తగా ఉండు, శత్రుశేషాన్ని విడిచిపెట్టకు. వసిష్ఠుని అనుగ్రహం కూడా గమనించదగినది — తన దోషం తెలిసినా అతడు శాపాన్ని వెనక్కి తీసుకోలేడు, కానీ దాని కాలానికి హద్దు విధిస్తాడు, మరపు ద్వారా రాజు మనోక్లేశాన్ని నివారిస్తాడు. ఋషుల శాపానుగ్రహాలలో ఇది సామాన్యమైన క్రమం.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சொல்லப்பட்டது — படையை முன்னே அனுப்பிவிட்டுச் சத்ருக்னன் ஒரு மாதம் ராமனின் அருகே தங்கியிருந்தான். பின்னர் ஒரு மாதமே தங்கிய பின் அவன் தனியாக விரைந்து சென்றான்; படை முன்னரே புறப்பட்டுவிட்டது. வழியில் இடையே இரண்டு இரவுகள் தங்கிவிட்டு, ராகவ குலத்தை மகிழ்விக்கும் அந்தச் சூரன் வால்மீகியின் புனிதமான ஆசிரமத்தை — சிறந்த தங்குமிடத்தை — அடைந்தான். அங்கே அவன் மகாத்மாவும் முனிவர்களுள் சிறந்தவருமான வால்மீகியை வணங்கிக் கைகூப்பி இவ்வாறு சொன்னான் — ‘பகவானே, குருவான ராமனின் பணிக்காக இங்கே வந்திருக்கிறேன்; இன்று இங்கே தங்க விரும்புகிறேன்; நாளை விடியலில் வருணனுக்குரிய மேற்குத் திசைக்குச் செல்வேன்.’ வால்மீகியின் ஆசிரமத்துக்குச் சத்ருக்னன் வருவது கதையின் முக்கியமான இழை; இங்கேதான் சீதை வசிக்கிறாள்; இங்கேதான் விரைவில் அவளுடைய மகன்கள் இருவர் பிறக்கவிருக்கின்றனர். கவியே கதையில் ஒரு பாத்திரமாக நுழைகிறார் — இது உத்தர காண்டத்தின் தனிச்சிறப்பு. சத்ருக்னனின் பணிவும் கவனிக்கத்தக்கது — அரசனாக இருந்தும் அவன் முனிவரின் அனுமதியைக் கேட்கிறான்; அதிகாரத்தால் தங்கவில்லை. ‘குருவின் பணிக்காக’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் பயணத்தின் நோக்கத்தைத் தெளிவாக்குகிறான்; ராமனே அவனுக்குக் குரு.

சத்ருக்னனின் சொல்லைக் கேட்டு முனிவர்களுள் சிறந்த வால்மீகி புன்னகைத்து அந்த மகாத்மாவுக்கு மறுமொழி சொன்னார் — ‘பெரும்புகழுடையவனே, உனக்கு நல்வரவு.’ முனிவரின் புன்னகை பாசத்தையும் நெருக்கத்தையும் சுட்டுகிறது; ‘அனுமதி ஏன் கேட்கிறாய்?’ என்பதே அவர் கருத்து. அவர் சொல்கிறார் — ‘அன்பனே, இந்த ஆசிரமம் ராகவ குலத்துக்குச் சொந்தமானதே; ஆகவே தயக்கமின்றி என் ஆசனத்தையும் கால் கழுவும் நீரையும் அர்க்கியத்தையும் ஏற்றுக்கொள்.’ ரகுவம்சத்தோடு வால்மீகிக்கு உள்ள உறவு ஆழமானது; அவர் அந்தக் குலத்தின் நலம் விரும்புபவர். ‘உன் சொந்த ஆசிரமம்’ என்ற சொல்லால் வால்மீகி சத்ருக்னனைத் தன் வீட்டில் இருப்பதுபோலத் தங்கவைக்கிறார். சத்ருக்னன் அப்போது உபசரிப்பை ஏற்று, கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உணவாக உண்டு, பெரும் மனநிறைவை அடைந்தான். காட்டில் வாழும் முனிவர்களின் விருந்தோம்பல் எளிமையானது — கனிகளும் கிழங்குகளும் — ஆனால் அன்பு நிறைந்தது; ஆகவே அரச குமாரனும் அதனால் பெரும் மனநிறைவைப் பெறுகிறான். விருந்தினரை உபசரிப்பது இல்லறத்தானுக்கும் முனிவருக்கும் உயர்ந்த அறம் என்ற பாரதப் பண்பாட்டின் மதிப்பு இங்கே பிரதிபலிக்கிறது. ஆசனம், கால் கழுவும் நீர், அர்க்கியம் — இவை விருந்தினரை உபசரிப்பதில் வரிசையாக வரும் மூன்று உபசாரங்கள்.

கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டபின் சத்ருக்னன் அந்த மகரிஷியிடம் சொன்னான் — ‘ஆசிரமத்தின் அருகே உள்ள இந்தப் பழைய வேள்விச் சிறப்பு யாருடையது?’ ஆசிரமத்தின் அருகே பழைய வேள்வியின் அடையாளங்களை — வேள்வித் தூண்களையும் வேதிகைகளையும் — கண்டு அவனுக்கு ஆர்வம் எழுந்தது. அவன் சொல்லைக் கேட்டு வால்மீகி சொன்னார் — ‘சத்ருக்னா, முன்பு இது யாருடைய வேள்விச்சாலையாக இருந்தது என்பதைக் கேள். உங்கள் முன்னோனான அரசன் சுதாசன்; அந்த மன்னனின் மகன் வீரசஹன் என்ற பெயருடைய வீரமும் மிகுந்த அறப்பற்றும் உடையவன்.’ அச்சுப் பதிப்பில் ‘வீரசஹன்’ என்று உள்ளது; பின்னர் அவனே ‘மித்ரசஹன்’, ‘சௌதாசன்’, ‘கல்மாஷபாதன்’ என்ற பெயர்களாலும் குறிப்பிடப்படுகிறான். இக்ஷ்வாகு வம்சத்தின் முன்னோனின் கதை சத்ருக்னனுக்குச் சிறப்பான சுவையுடையதாக இருக்கும்; ஏனெனில் அவனும் அதே வம்சத்தவன். வால்மீகி வரலாற்றைச் சொல்லும்போது வம்சத்தின் பெருமையையும் குறைகளையும் இரண்டையும் காட்டுகிறார். கதையின் தொடக்கத்திலேயே அவர் சொல்கிறார் — அரசன் மிகுந்த அறப்பற்றுடையவன்; ஆகவே பின்னர் அவனுக்கு நேர்ந்த துயரம் அவன் இயல்பின் குறையால் அன்று, பகைவனின் வஞ்சகத்தால் என்று கேட்பவர் அறிகிறார்.

வால்மீகி கதையைத் தொடர்கிறார் — ‘அந்தச் சௌதாசன் சிறுவனாக இருந்தபோதே வேட்டைக்குச் சென்றான். காட்டில் அந்தச் சூரன் சுற்றித் திரிந்துகொண்டிருந்த இரண்டு ராக்ஷசர்களைக் கண்டான். புலியுருவம் கொண்ட கொடிய அந்த இருவரும் பல்லாயிரக்கணக்கான மான்களைத் தின்றும் நிறைவடையவில்லை, போதும் என்ற நிலையை அடையவில்லை. அந்த ராக்ஷசர்களைக் கண்டு, அவர்களால் காடு மான்களற்றதாக்கப்பட்டதைக் கண்டு, பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அவன் பெரிய அம்பால் ஒருவனைக் கொன்றான். அந்த ஒருவனை வீழ்த்திவிட்டு, மனிதருள் காளையான சௌதாசன் மனக்கொதிப்பு நீங்கிச் சினம் தணிந்தவனாகக் கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசனைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தான். அவன் பார்த்துக்கொண்டிருப்பதைக் கண்டு அந்த ராக்ஷசனின் துணைவன் கொடிய வேதனையுற்று, சௌதாசனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — “குற்றமற்ற என் துணைவனை நீ கொன்றதால், பாவிகளுள் பாவியே, உனக்கும் பழிக்குப்பழி செய்வேன்.” இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அந்த ராக்ஷசன் அங்கேயே மறைந்தான். காலச் சுழற்சியில் அந்தச் சிறுவன் மித்ரசஹன் அரசனானான்.’ இங்கே கதையின் வித்து — பகைமையின் சபதம். ராக்ஷசர்களின் பகைமை நீண்டகாலம் நிலைத்திருக்கும்; அந்த ராக்ஷசன் காலத்துக்காகக் காத்திருக்கிறான். இளம் க்ஷத்திரியன் காட்டைக் காத்தது அறத்துக்கு உட்பட்டதே — மான்களைக் காப்பதும் காட்டைப் பாதுகாப்பதும் அரசனின் கடமை — ஆனால் அதன் விளைவு காலப்போக்கில் துயரமானதாகிறது. கவனிக்கவேண்டியது — கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசனைக் கண்டு சௌதாசன் மனக்கொதிப்பு நீங்கிச் சினம் தணிந்தான்; இரண்டாவது ராக்ஷசனைத் தேடவில்லை. இதுவே கவனக்குறைவு — பகைவனின் எச்சத்தை விட்டுவைக்கக் கூடாது என்ற நீதிநெறி இங்கே மீறப்பட்டது. மற்ற ராக்ஷசனின் ‘குற்றமற்ற என் துணைவன்’ என்ற சொல்லும் விசித்திரமானது — ஆயிரக்கணக்கான மான்களைத் தின்றும் அவன் தன்னைக் குற்றமற்றவனாகக் கருதுகிறான்.

‘அந்த அரசனும் இந்த ஆசிரமத்தின் அருகே வேள்வி செய்தான் — அசுவமேதம் என்ற பெருவேள்வியை; வசிஷ்டர் அதை நடத்திக் காத்தார். பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் நீடித்த பெரும் வேள்வி அங்கே நடந்தது; பெருஞ்செல்வத்தால் செழித்து, தேவர்களின் வேள்விக்கு நிகராக அது விளங்கியது.’ சத்ருக்னன் கண்ட வேள்விச் சிறப்பு இந்த வேள்வியின் எச்சமே. ‘பின்னர் வேள்வியின் முடிவில், பழைய பகைமையை நினைவுகூர்ந்த அந்த ராக்ஷசன் வசிஷ்டரின் உருவம் கொண்டு அரசனிடம் இவ்வாறு சொன்னான் — “இன்று வேள்வியின் முடிவில் எனக்கு இறைச்சியுடன் கூடிய உணவு தரப்படட்டும், மிக விரைவாக; இதில் ஆராய்ச்சி செய்யவேண்டாம்.”’ ‘ஆராய்ச்சி செய்யவேண்டாம்’ என்ற சொல் வஞ்சகத்தின் அடையாளம் — கேள்வியைத் தடுப்பதற்காக. ‘அந்தணர் உருவம் கொண்ட ராக்ஷசன் சொன்ன அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அரசன் சமையலில் வல்ல சமையல்காரர்களிடம் சொன்னான் — “ஹவிஸுக்கு ஏற்ற, இறைச்சியுடன் கூடிய சுவையான உணவை, குரு மனநிறைவடையும்படி விரைவாகச் செய்யுங்கள்.”’ அரசன் குருவின் ஆணையை ஐயமின்றிப் பேணுகிறான் — இது அவன் நற்பண்பு; ஆனால் இங்கே அதுவே குற்றத்துக்குக் காரணமாயிற்று. வஞ்சகப் பகைவன் குருவின் உருவம் கொண்டு சீடனின் பக்தியையே ஆயுதமாக்குகிறான். வேள்வியின் முடிவு என்ற காலமும் நன்கு திட்டமிடப்பட்டது — நீண்ட வேள்வி முடிந்ததும் அனைவரும் களைத்திருப்பர், கவனம் தளர்ந்திருப்பர். ‘இறைச்சியுடன் கூடிய உணவு’ என்ற வேண்டுகோளும் விசித்திரமானது; ஏனெனில் வேள்வியின் முடிவில் முனிவர் பெரும்பாலும் சாத்துவிக உணவையே விரும்புவார்; இருந்தும் அரசன் ஐயுறவில்லை. குருபக்தியும் நம்பிக்கையும் அரசனின் நற்பண்புகள்; ஆனால் விவேகமும் இன்றியமையாதது என்று கவி சுட்டுகிறார். இவ்வாறு கதையில் குற்றம் அரசனுடையதன்று, பகைவனின் வஞ்சகத்தினுடையதே.

‘மன்னர்மன்னனின் ஆணையால் சமையல்காரன் மனம் கலங்கினான்; அந்த ராக்ஷசன் மீண்டும் அங்கே சமையல்காரனின் உருவம் கொண்டான்.’ இருமுறை உருமாறி — முதலில் குருவின் உருவில் வேண்டுகோள், பின்னர் சமையல்காரன் உருவில் சமையல் — அவன் வஞ்சகத்தை முழுமையாக்குகிறான். ‘அவன் மனித இறைச்சியை அரசனிடம் அளித்தான் — இது சுவையான, ஹவிஸுக்கு ஏற்ற, இறைச்சியுடன் கூடிய உணவு கொண்டுவரப்பட்டது என்று. மனிதருள் சிறந்தவனே, அந்த அரசன் தன் மனைவி மதயந்தியுடன் சேர்ந்து, ராக்ஷசன் கொண்டுவந்த அந்த இறைச்சி உணவை வசிஷ்டருக்குப் படைத்தான். அந்தணரான வசிஷ்டர் பாத்திரத்தில் இருந்த இறைச்சி மனித இறைச்சி என்று அறிந்து, பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டுப் பேசத் தொடங்கினார் — “அரசே, இந்த உணவை நீ எனக்குக் கொடுக்க விரும்பியதால், இதுவே உனக்கு உணவாகும்; ஐயமில்லை.”’ அதாவது, நீ மனித இறைச்சி உண்ணும் ராக்ஷசனாவாய். முனிவரின் சினம் விரைவானது; அரசனின் குற்றமின்மையை அவர் ஆராயவில்லை. இந்தக் கதை காட்டுவது — மகாத்மாக்களும் சினத்தின் வசப்பட்டு ஆராயாமல் செயல்படுகின்றனர்; அதன் விளைவும் நீண்டதாகிறது. சாபத்தின் வடிவமும் செயலுக்கு ஏற்றது — நீ கொடுத்த உணவே உன் உணவாகும். பாரதக் கதைகளில் சாபம் பெரும்பாலும் குற்றத்தின் பிரதிபலிப்பாகவே இருக்கிறது. அரசனின் மனைவி மதயந்தியைக் குறிப்பிடுவதும் கவனிக்கத்தக்கது — அவளும் கணவனுடன் சேர்ந்து உணவு பரிமாறுகிறாள்; பின்னர் அவளே அரசனை எதிர்ச்சாபம் இடாமல் தடுப்பாள்.

‘பின்னர் சினங்கொண்ட சௌதாசன் கையில் நீரை எடுத்து வசிஷ்டரைச் சபிக்கத் தொடங்கினான்; ஆனால் அவன் மனைவி அவனைத் தடுத்தாள் — “அரசே, பூஜ்யரான முனிவர் வசிஷ்டர் நம் தலைவர்; ஆகவே தெய்வத்துக்கு நிகரான புரோகிதரை எதிர்த்துச் சபிக்க உமக்குத் தகாது.”’ மனைவியின் விவேகம் அரசனை அந்தணக் கொலைக்கு நிகரான பாவத்திலிருந்து காக்கிறது. ‘பின்னர் அறவழியினனான அரசன் ஒளியும் வலிமையும் நிறைந்த, சினமயமான அந்த நீரை விடுத்தான் — தன் கால்களின் மீதே தெளித்தான். அதனால் அந்த அரசனின் கால்கள் அப்போது கல்மாஷமாயின — புள்ளிகளுடைய பல்வண்ணமாயின. அதுமுதல் பெரும்புகழுடைய அந்த அரசன் சௌதாசன் கல்மாஷபாதன் ஆனான்; அவ்வாறே புகழ்பெற்றான்.’ சாப நீர் நிலத்தில் விழுந்தால் பயிர்களை எரித்துவிடும்; ஆகவே அரசன் அதன் விளைவைத் தானே ஏற்கிறான் — இது அவன் அறவழித் தன்மைக்குச் சான்று. ‘பின்னர் அந்த அரசன் மனைவியுடன் மீண்டும் மீண்டும் வணங்கி, அந்தணர் உருவம் கொண்ட ராக்ஷசன் சொன்னதை வசிஷ்டரிடம் மீண்டும் சொன்னான்.’ இங்கே அரசனின் பணிவு காணத்தக்கது — குற்றமின்றிச் சபிக்கப்பட்டும் அவன் குருவை வணங்கி உண்மையைத் தெரிவிக்கிறான். சினத்தின் கணம் கடந்தது; விவேகம் மீண்டும் வந்தது. ‘கல்மாஷபாதன்’ என்ற பெயர் இக்ஷ்வாகு வம்சத்தில் புகழ்பெற்றது; அதன் வேரை வால்மீகி இங்கே தெளிவாக்குகிறார். மனைவியின் சொல் அறத்தின் நுட்பத்தைக் காட்டுகிறது — அநியாயமாகச் சபிக்கப்பட்டாலும் குருவை எதிர்த்துச் சபிப்பது தகாது.

‘மன்னர்மன்னனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ராக்ஷசன் செய்த சூழ்ச்சியை அறிந்து, வசிஷ்டர் மீண்டும் மனிதருள் காளையான அரசனிடம் சொன்னார் — “சினத்தால் சூழப்பட்ட நான் சொன்ன இந்தச் சொல்லை வீணாக்க இயலாது; ஆனால் உனக்கு ஒரு வரம் தருவேன்.”’ முனிவரின் சொல் தவறாதது; ஆகவே சாபம் திரும்பப் பெறப்படுவதில்லை; அதற்கு ஒரு எல்லை மட்டுமே வகுக்கப்படுகிறது. ‘“பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் காலம்; பின்னர் சாபம் முடிவுறும்; மன்னர்மன்னனே, என் அருளால் கடந்ததை நீ நினைவுகூரமாட்டாய்.”’ மறதியும் ஓர் அருளே — ராக்ஷசனாகச் செய்த செயல்களின் நினைவு அரசனுக்குத் துயரம் தரும். ‘இவ்வாறு பகைவரை அழிக்கும் அந்த அரசன் அந்தச் சாபத்தை அனுபவித்து மீண்டும் அரசைப் பெற்று மக்களைக் காத்தான்.’ வால்மீகி நிறைவுசெய்கிறார் — ‘ராகவா, இந்த ஆசிரமத்தின் அருகே நீ என்னிடம் கேட்கும் இந்த அழகிய வேள்விச்சாலை அந்தக் கல்மாஷபாதனின் வேள்வியுடையது.’ அந்த மன்னர்மன்னனின் மிகக் கொடிய அந்தக் கதையைக் கேட்டு, சத்ருக்னன் மகரிஷியை வணங்கி இலைக்குடிலுள் புகுந்தான். லவணனைக் கொல்லச் செல்லும் சத்ருக்னனுக்கு இந்தக் கதை பாடம் புகட்டுவது — ராக்ஷசனின் வஞ்சகத்தைக் குறித்து விழிப்பாக இரு; பகைவனின் எச்சத்தை விட்டுவைக்காதே. வசிஷ்டரின் அருளும் கவனிக்கத்தக்கது — தம் தவற்றை அறிந்தும் அவரால் சாபத்தைத் திரும்பப் பெற இயலவில்லை; ஆனால் அதன் காலத்துக்கு எல்லை வகுக்கிறார்; மறதியால் அரசனின் மனத்துயரத்தையும் நீக்குகிறார். முனிவர்களின் சாபத்துக்கும் அருளுக்கும் உள்ள பொதுவான வரிசை இதுவே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ — ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ರಾಮನ ಬಳಿ ತಂಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ತಂಗಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಬೇಗನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು; ಸೈನ್ಯವು ಮೊದಲೇ ಹೊರಟಿತ್ತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಎರಡು ರಾತ್ರಿ ತಂಗಿ ಶೂರನಾದ ರಾಘವನಂದನನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪುಣ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ, ಉತ್ತಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಭಗವನ್, ಗುರುವಾದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಾನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ವರುಣನ ದಿಕ್ಕಾದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಗಮನ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸೂತ್ರ; ಇಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಇಲ್ಲೇ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟುವರು. ಕವಿ ಸ್ವತಃ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ವಿಶೇಷ. ಶತ್ರುಘ್ನನ ವಿನಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಗುರೋಃ ಕೃತ್ಯಾತ್’ (ಗುರುವಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನೇ ಅವನ ಗುರು.

ಶತ್ರುಘ್ನನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ನಕ್ಕು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಮುನಿಯ ನಗು ಸ್ನೇಹದ, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸೂಚಕ; ‘ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಬೇಡುತ್ತೀಯೆ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ ರಾಘವರ ಕುಲದ್ದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಆಸನವನ್ನೂ ಪಾದ್ಯವನ್ನೂ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಘುವಂಶದೊಡನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಂಬಂಧ ಗಾಢವಾದುದು; ಅವನು ಕುಲದ ಹಿತೈಷಿ. ‘ನಿಮ್ಮದೇ ಆಶ್ರಮ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಫಲಮೂಲಗಳ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳ ಆತಿಥ್ಯ ಸರಳ — ಹಣ್ಣುಗಳು, ಗೆಡ್ಡೆಗಳು — ಆದರೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಪುತ್ರನೂ ಅದರಿಂದ ಪರಮ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವು ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೂ ಮುನಿಗೂ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ — ಇವು ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವಾದ ಮೂರು ಉಪಚಾರಗಳು.

ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹಿಂದಿನ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವ ಯಾರದು? ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಯಜ್ಞದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು — ಯೂಪಗಳನ್ನು, ವೇದಿಗಳನ್ನು — ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೇಳಿದನು — ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಹಿಂದೆ ಇದು ಯಾರ ಯಜ್ಞಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ನಿಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನಾದ ರಾಜ ಸುದಾಸ; ಆ ಭೂಪತಿಯ ಮಗ ವೀರಸಹ ಎಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವೀರಸಹಃ’ ಎಂದಿದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನನ್ನೇ ‘ಮಿತ್ರಸಹ’, ‘ಸೌದಾಸ’, ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಪೂರ್ವಜನ ಕಥೆ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಅದೇ ವಂಶದವನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ವಂಶದ ಗೌರವವನ್ನೂ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಅತಿಧಾರ್ಮಿಕನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ಬಂದ ದುಃಖ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದಿಂದ ಎಂದು ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಸೌದಾಸನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರನು ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡನು. ಹುಲಿಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿದ್ದ ಆ ಘೋರರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಿಗೆ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರು ಕಾಡನ್ನು ಮೃಗರಹಿತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಾಣದಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ, ಕೋಪವಿಳಿದವನಾಗಿ ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಂಗಡಿಗನು ಘೋರವಾದ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸೌದಾಸನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗನನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದರಿಂದ, ಪಾಪಿಷ್ಠನೇ, ನಿನಗೂ ಪ್ರತೀಕಾರ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲಕ ಮಿತ್ರಸಹನು ರಾಜನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಬೀಜವಿದೆ — ವೈರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವೈರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವನಪಾಲನೆ ಧರ್ಮ್ಯವೇ — ಮೃಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ವನದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯ — ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಹತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌದಾಸನು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಕೋಪವಿಳಿದವನೂ ಆದನು; ಅವನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ಅವನು ಎರಡನೆಯ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹುಡುಕಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಮಾದ — ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ‘ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಂಗಡಿಗ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಸಾವಿರಾರು ಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನೂ ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು — ಅಶ್ವಮೇಧವೆಂಬ ಮಹಾಯಜ್ಞ; ವಸಿಷ್ಠನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮಹಾಯಜ್ಞ ನಡೆಯಿತು; ಅದು ಪರಮ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ದೇವಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕಂಡ ಯಜ್ಞವೈಭವ ಇದೇ ಯಜ್ಞದ ಅವಶೇಷ. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಸಿಷ್ಠನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಇಂದು ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡು, ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ. ‘ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಪಟದ ಲಕ್ಷಣ — ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪೃಥಿವೀಪತಿಯು ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ಬಾಣಸಿಗರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಭೋಜನವನ್ನು ಗುರುವು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ರಾಜನು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಗುಣ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಪಟಿಯಾದ ಶತ್ರುವು ಗುರುವಿನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಶಿಷ್ಯನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದ ಮುಕ್ತಾಯವೆಂಬ ಕಾಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘಯಜ್ಞ ಮುಗಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಅಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನ’ ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ವಿಚಿತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅನ್ನವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ರಾಜನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ರಾಜನ ಗುಣಗಳು, ಆದರೆ ವಿವೇಕವೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಪಟದ್ದೇ.

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಾಣಸಿಗನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡನು; ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಾಣಸಿಗನ ವೇಷ ಧರಿಸಿದನು. ಎರಡು ಬಾರಿ ರೂಪ ಬದಲಿಸಿ — ಮೊದಲು ಗುರುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ, ಅನಂತರ ಬಾಣಸಿಗನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆ — ಅವನು ಕಪಟವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯಮಾಂಸವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು — ಇದು ರುಚಿಯಾದ, ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕ, ಮಾಂಸಸಹಿತವಾದ ಅನ್ನ, ತಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಂದ ಆ ಮಾಂಸಸಹಿತ ಭೋಜನವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಬಡಿಸಿದನು. ವಿಪ್ರನಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಾಂಸ ಮನುಷ್ಯನದೆಂದು ಅರಿತು ಮಹಾಕೋಪದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ರಾಜನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಈ ಭೋಜನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದುದರಿಂದ ಇದೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ನೀನು ನರಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾಗುವೆ. ಋಷಿಯ ಕೋಪ ಆತುರದ್ದು; ಅವನು ರಾಜನ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆ ತೋರಿಸುವುದು — ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೋಪವಶದಿಂದ ಆಲೋಚಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಫಲವೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶಾಪದ ರೂಪವೂ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಿದೆ — ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಭೋಜನವೇ ನಿನ್ನ ಭೋಜನವಾಗುವುದು. ಭಾರತೀಯ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಪವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಪತ್ನಿ ಮದಯಂತಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವಳೂ ಪತಿಯೊಡನೆ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುಂದೆ ಅವಳೇ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಶಾಪದಿಂದ ತಡೆಯುವಳು.

ಆಗ ಕುಪಿತನಾದ ಸೌದಾಸನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಶಪಿಸತೊಡಗಿದನು; ಆದರೆ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದಳು — ರಾಜನೇ, ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ನಮ್ಮ ಪ್ರಭು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತುಲ್ಯನಾದ ಪುರೋಹಿತನಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ಕೊಡಲು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಪತ್ನಿಯ ವಿವೇಕವು ರಾಜನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ತೇಜೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೋಪಮಯವಾದ ಆ ನೀರನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ತನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಸುರಿದುಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ಆಗ ಈ ರಾಜನ ಪಾದಗಳು ಕಲ್ಮಾಷ — ಚಿತ್ರವರ್ಣ — ಆದವು. ಅಂದಿನಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಾಜ ಸೌದಾಸನು ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನಾದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಶಾಪಜಲವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಅನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು — ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪದ ಕ್ಷಣ ಕಳೆಯಿತು, ವಿವೇಕ ಮರಳಿ ಬಂತು. ‘ಕಲ್ಮಾಷಪಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತ್ನಿಯ ಮಾತು ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗುರುವಿಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಕ್ಷಸನು ಮಾಡಿದ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನು ನುಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ಆದರೆ ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಋಷಿಯ ವಾಣಿ ಅಮೋಘ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಮಾತ್ರ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ; ಅನಂತರ ಶಾಪ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದು, ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಕಳೆದುದನ್ನು ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮರೆವೂ ಅನುಗ್ರಹವೇ — ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಜನಿಗೆ ದುಃಖಕರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ಆ ರಾಜನು ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಘವನೇ, ಈ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಆ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನ ಯಜ್ಞದ ಶುಭ ಸ್ಥಾನ. ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಮಹರ್ಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಲವಣವಧೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಈ ಕಥೆ ಶಿಕ್ಷಣಪ್ರದ — ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪಟದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು, ಶತ್ರುವಿನ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ. ವಸಿಷ್ಠನ ಅನುಗ್ರಹವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತರೂ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆಯಲಾರ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಮರೆವಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮನಃಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳ ಶಾಪಾನುಗ್ರಹಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಮ ಇದು.

സൈന്യത്തെ മുന്നിലയച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ ഒരു മാസം രാമന്റെ അരികിൽ താമസിച്ചുവെന്നു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ പറഞ്ഞു. ഒരു മാസം അങ്ങനെ കഴിഞ്ഞശേഷം അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അതിവേഗം യാത്രയായി; സൈന്യം മുമ്പേതന്നെ പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. വഴിയിൽ രണ്ടു രാത്രി ഇടയ്ക്കു തങ്ങിയശേഷം ശൂരനായ ആ രാഘവനന്ദനൻ ഉത്തമമായ വാസസ്ഥാനമായ വാല്മീകിയുടെ പുണ്യാശ്രമത്തിലെത്തി. അവിടെ മഹാത്മാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വാല്മീകിയെ വന്ദിച്ച് കൈകൂപ്പി അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഗുരുവായ രാമന്റെ കാര്യത്തിനായി ഇവിടെ വന്ന ഞാൻ ഇന്ന് ഇവിടെ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ വരുണന്റെ ദിക്കായ പടിഞ്ഞാറോട്ടു പോകും.’ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള ശത്രുഘ്നന്റെ വരവ് കഥയിലെ ഒരു പ്രധാനകണ്ണിയാണ്; ഇവിടെയാണു സീത വസിക്കുന്നത്, ഇവിടെത്തന്നെയാണ് അവളുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഉടൻ ജനിക്കാനിരിക്കുന്നത്. കവി സ്വയം ഒരു കഥാപാത്രമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സവിശേഷതയാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിട്ടും അവൻ മുനിയുടെ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു, അധികാരത്തോടെ താമസിക്കുന്നില്ല. ‘ഗുരോഃ കൃത്യാത്’ (ഗുരുവിന്റെ കാര്യത്തിനായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ യാത്രയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു; രാമൻതന്നെയാണ് അവന്റെ ഗുരു.

ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാത്മാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മഹായശസ്വീ, നിനക്കു സ്വാഗതം.’ മുനിയുടെ ചിരി സ്നേഹത്തിന്റെയും ആത്മബന്ധത്തിന്റെയും സൂചനയാണ്; ‘എന്തിന് അനുമതി ചോദിക്കുന്നു?’ എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘സൗമ്യാ, ഈ ആശ്രമം രാഘവന്മാരുടെ കുലത്തിന്റെ സ്വന്തംതന്നെയാണ്; അതിനാൽ ഒരു സംശയവും കൂടാതെ എന്റെ ആസനവും പാദ്യവും അർഘ്യവും സ്വീകരിക്കുക.’ രഘുവംശവുമായി വാല്മീകിക്കുള്ള ബന്ധം ഗാഢമാണ്; അദ്ദേഹം കുലത്തിന്റെ ഹിതൈഷിയാണ്. ‘സ്വം ആശ്രമം’ (സ്വന്തം ആശ്രമം) എന്ന വാക്കിലൂടെ വാല്മീകി ശത്രുഘ്നനെ സ്വഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ താമസിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ അപ്പോൾ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് ഫലമൂലങ്ങളും ഭക്ഷണവും കഴിച്ചു; അത്യന്തം തൃപ്തനായി. വനവാസികളായ മുനിമാരുടെ ആതിഥ്യം ലളിതമാണ് — പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും — എന്നാൽ സ്നേഹപൂർണമാണ്; അതിനാൽ രാജകുമാരനുപോലും അതിൽ പരമമായ തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു. അതിഥിസത്കാരം ഗൃഹസ്ഥന്റെയും മുനിയുടെയും പരമധർമമാണ് എന്ന ഭാരതീയസംസ്കാരത്തിന്റെ മൂല്യം ഇവിടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ആസനം, പാദ്യം, അർഘ്യം — ഇവ അതിഥിപൂജയുടെ ക്രമമനുസരിച്ചുള്ള മൂന്ന് ഉപചാരങ്ങളാണ്.

ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ ആ മഹർഷിയോടു ചോദിച്ചു: ‘ആശ്രമത്തിനടുത്തുള്ള ഈ പഴയ യജ്ഞസമൃദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ ആരുടേതാണ്?’ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് പ്രാചീനമായ ഒരു യജ്ഞത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ — യൂപങ്ങളും വേദികളും — കണ്ടപ്പോൾ അവനു ജിജ്ഞാസ ഉണ്ടായി. അവന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് വാല്മീകി പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുഘ്നാ, പണ്ട് ഈ യജ്ഞസ്ഥാനം ആരുടേതായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുക. നിങ്ങളുടെ പൂർവികനായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു സുദാസൻ; ആ ഭൂപതിയുടെ പുത്രൻ വീരസഹൻ എന്ന പേരിൽ വീര്യവാനും അതിധാർമികനുമായിരുന്നു.’ മുദ്രണത്തിൽ ‘വീരസഹൻ’ എന്നാണ്; പിന്നീട് അവൻതന്നെ ‘മിത്രസഹൻ’, ‘സൗദാസൻ’, ‘കല്മാഷപാദൻ’ എന്നീ പേരുകളിലും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ ഒരു പൂർവികന്റെ കഥയായതിനാൽ ശത്രുഘ്നനു വിശേഷിച്ചും രസകരമായിരിക്കും; അവനും അതേ വംശത്തിൽപ്പെട്ടവനാണല്ലോ. ചരിത്രം പറയുമ്പോൾ വാല്മീകി വംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ദോഷങ്ങളും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. കഥയുടെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു — രാജാവ് അതിധാർമികനായിരുന്നു എന്ന്; അതിനാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിനു വന്നുചേർന്ന ദുഃഖം സ്വഭാവദോഷംകൊണ്ടല്ല, ശത്രുവിന്റെ കപടംകൊണ്ടാണെന്നു ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു.

വാല്മീകി കഥ തുടരുന്നു — ആ സൗദാസൻ ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ നായാട്ടിനു പോയി. വനത്തിൽ ആ ശൂരൻ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ടു. പുലിയുടെ രൂപം ധരിച്ച ഘോരരായ അവർ അനേകായിരം മൃഗങ്ങളെ ഭക്ഷിച്ചിട്ടും തൃപ്തരായില്ല. ആ രാക്ഷസന്മാരെയും അവർ മൃഗങ്ങളില്ലാതാക്കിയ വനത്തെയും കണ്ട് അവൻ കടുത്ത ക്രോധത്തോടെ ഒരു മഹാബാണംകൊണ്ട് ഒരുവനെ കൊന്നു. അവനെ വീഴ്ത്തിയശേഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ സൗദാസൻ ക്ലേശവും ക്രോധവും നീങ്ങിയവനായി കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസനെ നോക്കിനിന്നു. അവൻ നോക്കിനിൽക്കുന്നതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്റെ കൂട്ടാളി ഘോരമായി സന്താപപ്പെട്ട് സൗദാസനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിരപരാധിയായ എന്റെ കൂട്ടാളിയെ നീ കൊന്നതിനാൽ, പാപിഷ്ഠാ, നിനക്കും ഞാൻ പ്രതികാരം നൽകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസൻ അവിടെത്തന്നെ അപ്രത്യക്ഷനായി. കാലക്രമേണ ആ ബാലനായ മിത്രസഹൻ രാജാവായി. ഇതാണു കഥയുടെ വിത്ത് — പകയുടെ പ്രതിജ്ഞ. രാക്ഷസന്മാരുടെ പക ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു; ആ രാക്ഷസൻ സമയത്തിനായി കാത്തിരിക്കുന്നു. ബാലനായ ക്ഷത്രിയന്റെ വനപാലനം ധർമ്യംതന്നെയാണ് — മൃഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും വനത്തെ രക്ഷിക്കുന്നതും രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം കാലാന്തരത്തിൽ ദുഃഖകരമായി. കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസനെ കണ്ടശേഷം സൗദാസൻ ക്ലേശവും ക്രോധവും ഒഴിഞ്ഞവനായി എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ്; അവന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചു, രണ്ടാമത്തെ രാക്ഷസനെ അവൻ തിരഞ്ഞില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അശ്രദ്ധ — ശത്രുവിന്റെ ശേഷിപ്പ് അവശേഷിപ്പിക്കരുത് എന്ന നീതി ഇവിടെ ലംഘിക്കപ്പെട്ടു. ‘നിരപരാധിയായ എന്റെ കൂട്ടാളി’ എന്ന മറ്റേ രാക്ഷസന്റെ വാക്കും വിചിത്രമാണ് — ആയിരക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ തിന്നിട്ടും അവൻ തന്നെത്തന്നെ നിരപരാധിയായി കരുതുന്നു.

രാജാവും ഈ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഒരു യജ്ഞം — അശ്വമേധം എന്ന മഹായജ്ഞം — നടത്തി; വസിഷ്ഠനാണ് അതു നിർവഹിച്ചത്. അനേകായിരം വർഷം നീണ്ടുനിന്ന ആ മഹായജ്ഞം പരമമായ ഐശ്വര്യത്താൽ സമൃദ്ധവും ദേവയജ്ഞത്തിനു തുല്യവുമായിരുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ കണ്ട യജ്ഞസമൃദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ ഈ യജ്ഞത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പാണ്. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ പഴയ പക ഓർത്തുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ വസിഷ്ഠന്റെ രൂപം ധരിച്ച് രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു യജ്ഞം സമാപിച്ചുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ എനിക്കു മാംസത്തോടുകൂടിയ ഭോജനം നൽകണം, അതിവേഗം; ഇതിൽ ആലോചനയൊന്നും വേണ്ട.’ ‘ആലോചന വേണ്ട’ എന്ന വാക്കു കപടത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ചോദ്യങ്ങൾ തടയാനായി. ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് പാചകത്തിൽ സമർഥരായ പാചകക്കാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗുരു സംതൃപ്തനാകത്തക്കവണ്ണം മാംസത്തോടുകൂടിയ, സ്വാദുള്ള, ഹവിസ്സിനു യോജിച്ച ഭോജനം വേഗം തയ്യാറാക്കുവിൻ.’ രാജാവ് ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ സംശയമില്ലാതെ പാലിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അതുതന്നെ ദോഷകാരണമായി. കപടിയായ ശത്രു ഗുരുവിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് ശിഷ്യന്റെ ഭക്തിയെത്തന്നെ ആയുധമാക്കുന്നു. യജ്ഞസമാപ്തി എന്ന കാലവും നന്നായി ആലോചിച്ചു തിരഞ്ഞെടുത്തതാണ് — ദീർഘമായ യജ്ഞം സമാപിക്കുമ്പോൾ എല്ലാവരും ക്ഷീണിതരും അശ്രദ്ധരുമായിരിക്കും. ‘മാംസത്തോടുകൂടിയ ഭോജനം’ എന്ന ആവശ്യവും വിചിത്രമാണ്; കാരണം യജ്ഞാന്ത്യത്തിൽ ഋഷി സാധാരണ സാത്ത്വികാന്നം മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കൂ; എന്നിട്ടും രാജാവു സംശയിക്കുന്നില്ല. ഗുരുഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങളാണ്; എന്നാൽ വിവേകവും ആവശ്യമാണ് എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കഥയിൽ കുറ്റം രാജാവിന്റേതല്ല, ശത്രുവിന്റെ കപടത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്.

രാജേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് പാചകക്കാരൻ പരിഭ്രാന്തനായി; ആ രാക്ഷസൻ വീണ്ടും അവിടെ പാചകക്കാരന്റെ വേഷം ധരിച്ചു. രണ്ടുവട്ടം രൂപം മാറ്റി — ആദ്യം ഗുരുരൂപത്തിൽ ആവശ്യപ്പെടൽ, പിന്നെ പാചകക്കാരന്റെ രൂപത്തിൽ പാചകം — അവൻ തന്റെ കപടം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവൻ മനുഷ്യമാംസം രാജാവിനു സമർപ്പിച്ചു — ‘ഇതാ സ്വാദുള്ള, ഹവിസ്സിനു യോജിച്ച, മാംസത്തോടുകൂടിയ അന്നം കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ്. നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ രാജാവ് പത്നിയായ മദയന്തിയോടൊപ്പം, രാക്ഷസൻ കൊണ്ടുവന്ന ആ മാംസഭോജനം വസിഷ്ഠനു സമർപ്പിച്ചു. പാത്രത്തിലുള്ള ആ മാംസം മനുഷ്യമാംസമാണെന്നറിഞ്ഞ് വിപ്രനായ വസിഷ്ഠൻ കടുത്ത ക്രോധത്തോടെ പറഞ്ഞുതുടങ്ങി: ‘രാജാവേ, ഈ ഭോജനം എനിക്കു നൽകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ ഇതുതന്നെ നിന്റെ ഭോജനമായിത്തീരും, സംശയമില്ല.’ അതായത്, നീ നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രാക്ഷസനായിത്തീരും. ഋഷിയുടെ ക്രോധം ക്ഷിപ്രമാണ്; രാജാവിന്റെ നിർദോഷത്വം അദ്ദേഹം പരിശോധിക്കുന്നില്ല. മഹാത്മാക്കൾപോലും ക്രോധവശരായി ആലോചിക്കാതെ കർമം ചെയ്യുന്നു, അതിന്റെ ഫലം ദീർഘകാലം നീളുന്നു — എന്ന് ഈ കഥ കാണിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ രൂപവും കർമത്തിന് അനുരൂപമാണ് — നീ നൽകിയ ഭോജനംതന്നെ നിന്റെ ഭോജനമാകും. ഭാരതീയകഥകളിൽ ശാപം മിക്കപ്പോഴും അപരാധത്തിന്റെ പ്രതിബിംബരൂപമാണ്. രാജാവിന്റെ പത്നി മദയന്തിയുടെ പരാമർശവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവളും ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്നു; പിന്നീട് പ്രതിശാപത്തിൽനിന്നു രാജാവിനെ തടയുന്നതും അവൾതന്നെ.

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സൗദാസൻ കൈയിൽ ജലമെടുത്ത് വസിഷ്ഠനെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങി; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി നമ്മുടെ പ്രഭുവാണ്; അതിനാൽ ദേവതുല്യനായ പുരോഹിതനെ തിരിച്ചു ശപിക്കാൻ അങ്ങേക്കു പാടില്ല.’ പത്നിയുടെ വിവേകം ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യമായ പാപത്തിൽനിന്നു രാജാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധർമാത്മാവായ രാജാവ് തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ, ക്രോധമയമായ ആ ജലം ഉപേക്ഷിച്ചു — സ്വന്തം കാലുകളിൽത്തന്നെ ഒഴിച്ചു. അതോടെ ആ രാജാവിന്റെ കാലുകൾ കല്മാഷമായി — പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ നിറമുള്ളവയായി. അന്നുമുതൽ അതിമഹായശസ്വിയായ ആ സൗദാസരാജാവ് കല്മാഷപാദനായിത്തീർന്നു; അങ്ങനെ പ്രസിദ്ധനുമായി. ശാപജലം നിലത്തു വീണാൽ വിളകൾ കരിഞ്ഞുപോകും; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയംതന്നെ അതിന്റെ ഫലം ഏറ്റെടുക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമാത്മത്വത്തിനുള്ള തെളിവാണ്. തുടർന്ന് ആ രാജാവ് പത്നിയോടൊപ്പം വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വിനയം കാണേണ്ടതാണ് — അപരാധമില്ലാതെ ശപിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ഗുരുവിനെ വണങ്ങി സത്യം അറിയിക്കുന്നു. ക്രോധത്തിന്റെ നിമിഷം കടന്നുപോയി, വിവേകം വീണ്ടും കൈവന്നു. ‘കല്മാഷപാദൻ’ എന്ന പേര് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിന്റെ മൂലം ഇവിടെ വാല്മീകി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പത്നിയുടെ വാക്കുകൾ ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കുന്നു — അന്യായമായി ശപിക്കപ്പെട്ടാലും ഗുരുവിനെ ശപിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

രാജേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാക്ഷസൻ ചെയ്ത ചതി മനസ്സിലാക്കി, വസിഷ്ഠൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവിനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രോഷാവിഷ്ടനായി ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ ഞാൻ നിനക്കൊരു വരം നൽകാം.’ ഋഷിയുടെ വാക്ക് അമോഘമാണ്; അതിനാൽ ശാപം പിൻവലിക്കപ്പെടുന്നില്ല, അതിനൊരു പരിധി നിശ്ചയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പന്ത്രണ്ടു വർഷമാണ് അതിന്റെ കാലം; അതിനുശേഷം ശാപം അവസാനിക്കും; രാജേന്ദ്രാ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ കഴിഞ്ഞതൊന്നും നീ ഓർക്കുകയുമില്ല.’ മറവിയും ഒരു അനുഗ്രഹമാണ് — രാക്ഷസനായിരിക്കെ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ ഓർമ രാജാവിനു ദുഃഖകാരണമാകുമല്ലോ. അങ്ങനെ ശത്രുനാശകനായ ആ രാജാവ് ആ ശാപം അനുഭവിച്ചുതീർത്ത് വീണ്ടും രാജ്യം നേടുകയും പ്രജകളെ പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്തു. വാല്മീകി ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘രാഘവാ, ഈ ആശ്രമത്തിനടുത്തു കണ്ട് നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്ന ഈ മംഗളകരമായ യജ്ഞസ്ഥാനം ആ കല്മാഷപാദന്റെ യജ്ഞത്തിന്റേതാണ്.’ ആ രാജേന്ദ്രന്റെ അതിദാരുണമായ കഥ കേട്ടശേഷം ശത്രുഘ്നൻ മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച് പർണശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലവണവധത്തിനായി പോകുന്ന ശത്രുഘ്നന് ഈ കഥ ഒരു പാഠമാണ് — രാക്ഷസന്റെ കപടത്തിൽനിന്നു ജാഗ്രത പാലിക്കുക, ശത്രുവിന്റെ ശേഷിപ്പ് അവശേഷിപ്പിക്കരുത്. വസിഷ്ഠന്റെ അനുഗ്രഹവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വന്തം തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും അദ്ദേഹത്തിനു ശാപം പിൻവലിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ കാലം പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും മറവിയിലൂടെ രാജാവിന്റെ മനഃക്ലേശം തടയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഋഷിമാരുടെ ശാപത്തിന്റെയും അനുഗ്രഹത്തിന്റെയും സാധാരണക്രമം ഇതാണ്.

Having sent the army ahead and stayed a month at Rāma's side, Śatrughna then went on alone, quickly and in haste. After halting two nights on the way, the heroic delight of the Rāghavas came to Vālmīki's holy hermitage, the finest of dwelling-places. He saluted the great-souled Vālmīki, best of sages, and said to him with joined palms, "Lord, I have come here on my elder brother's business, and I would like to stay here tonight; tomorrow at daybreak I shall go on towards the western quarter, Varuṇa's." Śatrughna's arrival at Vālmīki's hermitage is an important thread in the story, for this is where Sītā lives, and where her sons will soon be born; and the poet entering his own story as a character is a special feature of the Uttara Kāṇḍa. Śatrughna's humility is worth noting: though a king, he asked the sage's leave rather than staying by right, and he explained that he travelled on the business of Rāma, his elder and teacher.

Hearing him, Vālmīki, bull among sages, laughed and said to the great-souled prince, "Welcome, illustrious one." His laugh was affectionate and familiar, as if to say, why ask permission? "This hermitage, gentle one, belongs to the Rāghavas' own family. Accept from me without hesitation a seat, water for your feet and the guest-offering," the three honours due to a guest in their proper order. Vālmīki's bond with Raghu's line was close, for he wished the family well, and by calling the hermitage theirs he made Śatrughna feel at home. Śatrughna accepted the honours, ate a meal of fruits and roots, and was fully satisfied. The hospitality of forest sages is simple, fruits and roots, but full of love, so even a prince found it deeply satisfying; to honour a guest is the highest duty of a householder and of a sage alike, a value close to the heart of Indian culture.

When he had eaten, Śatrughna asked the great seer, "Whose were these remains of a splendid sacrifice near the hermitage?" He had seen the marks of an ancient sacrifice nearby, sacrificial posts and altars, and was curious. Vālmīki answered, "Hear, Śatrughna, whose sacrificial ground this was long ago. Among your forebears was a king named Sudāsa, and that king had a son named Vīrasaha, valiant and supremely righteous." This same king is later called Mitrasaha, Saudāsa and Kalmāṣapāda. A story about an ancestor of the Ikṣvākus would have held special interest for Śatrughna, who belonged to the same line, and in telling it Vālmīki showed both the glory and the failings of the family. He said at the outset that the king was supremely righteous, so the listener knows that the suffering to come did not arise from any flaw in his nature, but from an enemy's deceit.

"While he was still a boy," Vālmīki went on, "Saudāsa went out hunting, and in the forest the young hero saw a pair of rākṣasas prowling about. In the form of tigers, those two dreadful creatures were devouring deer by the thousand and still were not satisfied; they never had enough. Seeing the two rākṣasas and the forest emptied of deer, he was filled with great anger and killed one of them with a great arrow. When he had struck that one down, Saudāsa, bull among men, his fever gone and his anger spent, stood looking at the slain rākṣasa. Seeing him look on, the dead rākṣasa's companion was seized with terrible grief and said to Saudāsa, 'Since you have killed my companion, who had done you no wrong, I will pay you back, most wicked one.' With that the rākṣasa vanished on the spot. In the course of time the boy became King Mitrasaha." Here is the seed of the story: a vow of revenge, for a rākṣasa's enmity lasts long, and this one bided his time. The young prince's protection of the forest was right, for guarding the animals and the forest is a king's duty, yet its fruit in later years was painful. Note that once his anger was spent Saudāsa did not pursue the second rākṣasa; that was his mistake, breaking the rule of policy that no remnant of an enemy should be left. And the other rākṣasa's claim that his companion had done no wrong is strange, since the pair were devouring deer by the thousand.

"That king too performed a sacrifice near this hermitage," said Vālmīki, "the great Horse Sacrifice, and Vasiṣṭha watched over it. It was a great sacrifice that lasted many years, rich in the highest splendour, equal to a sacrifice of the gods," and the remains Śatrughna had seen were what was left of it. "At the close of the sacrifice, the rākṣasa, remembering the old enmity, took Vasiṣṭha's form and said to the king, 'Today, now the sacrifice is over, let me be given a meal with meat, at once; there is nothing here to consider.'" That "nothing to consider" was the mark of deceit, meant to forestall questions. "Hearing these words from the rākṣasa in the form of a brahmin, the lord of the earth told his cooks, who were skilled in preparing food, 'Quickly make ready a meal fit for an offering, with meat and well flavoured, so that my teacher may be pleased.'" The king obeyed his teacher's order without suspicion; that was his virtue, but here it became his undoing, for the deceitful enemy put on the teacher's form and made the disciple's devotion his weapon. The time was well chosen too: at the end of a long sacrifice everyone is tired and off guard. A demand for meat was odd, since a seer at the end of a sacrifice usually wants only pure food, yet the king suspected nothing. Devotion to one's teacher and faith are a king's virtues, the poet suggests, but discernment is needed too; and in this tale the fault lay not with the king but with the enemy's deceit.

"At the king's command the cook was bewildered, and the rākṣasa then took the guise of a cook as well." Changing his form twice, first as the teacher to make the request, then as the cook to prepare the food, he completed his deception. "He brought the king human flesh, saying, 'Here is tasty food fit for an offering, a meal with meat, brought for you.' And the king, best of men, together with his wife Madayantī, served to Vasiṣṭha that meal of meat the rākṣasa had brought. The brahmin, knowing that the meat in the dish was human, was filled with great anger and said, 'Since you wish to give me such food, O king, this very food shall be yours; there is no doubt of it.'" He meant that the king would become a rākṣasa who ate human flesh. The seer's anger was swift; he did not stop to find out whether the king was innocent. The story shows that even great souls act without thinking when anger takes hold, and the consequences last long. The curse matched the deed, the food given becoming the giver's food, as curses in Indian stories so often mirror the offence. Note too the mention of Madayantī, the queen, who served the meal with her husband and who will soon hold him back from cursing in return.

"Then Saudāsa in his anger took water in his hand and began to curse Vasiṣṭha in return, but his wife held him back. 'O king,' she said, 'the blessed seer Vasiṣṭha is our master; you cannot curse your family priest, who is like a god.'" Her good sense saved the king from a sin as grave as killing a brahmin. "So the righteous king poured out that water, charged with anger and fierce power, and sprinkled it on his own feet. At once the king's feet became spotted, and from then on the glorious King Saudāsa was known as Kalmāṣapāda, Spotted-foot." Had the water of the curse fallen on the ground it would have burned the crops, so the king took its effect upon himself, proof that he was truly righteous. "Then the king and his wife bowed down again and again and told Vasiṣṭha what had been said by the one in a brahmin's form." Wrongly cursed, the king still bowed to his teacher and told him the truth; the moment of anger had passed and discernment had returned. Vālmīki here explains the origin of the famous Ikṣvāku name Kalmāṣapāda, and the queen's words show how subtle dharma is: even when unjustly cursed, one should not curse one's teacher in return.

"Hearing this from the lord of kings, and learning of the wrong the rākṣasa had done, Vasiṣṭha spoke again to that bull among kings. 'What I said in the grip of rage cannot be made void, but I will grant you a boon. The term shall be twelve years, and then the curse will end; and by my grace, lord of kings, you will not remember what has passed.'" A seer's word never fails, so the curse could not be withdrawn, only limited; and the forgetting was itself a mercy, since memory of what he had done as a rākṣasa would have tormented the king. "So that king, destroyer of foes, lived out the curse, won back his kingdom and protected his people once more. And this fine sacrificial ground you ask me about, Rāghava, near this hermitage, was Kalmāṣapāda's." When he had heard that dreadful tale of the lord of kings, Śatrughna saluted the great seer and went into his leaf hut. For Śatrughna, on his way to kill Lavaṇa, the story carried a lesson: beware a rākṣasa's deceit, and leave no remnant of an enemy. Vasiṣṭha's grace is also worth noting: knowing his mistake, he could not revoke the curse, but he limited its term and spared the king's mind by forgetting. That is the usual pattern of a seer's curse and his grace.