पूर्वसर्गान्ते लवणवधस्य उपायम् उपदिश्य रामः काकुत्स्थं शत्रुघ्नं पुनः पुनः प्रशशंस, ततः रघुनन्दनः अपरं वाक्यम् उवाच। राज्ये अभिषिक्तस्य राज्ञः कृते सेना कोशः च आवश्यकौ इति सः जानाति। हे पुरुषर्षभ, इमानि चत्वारि अश्वसहस्राणि, रथानां द्वे सहस्रे, गजानाम् उत्तमं शतं च त्वाम् अनुगच्छन्तु। न केवलं योधाः — नानापण्यैः उपशोभिताः अन्तरापणवीथ्यः, अर्थात् विपणिजनाः, नटनर्तकाः च काकुत्स्थम् अनुगच्छन्तु। नूतनं नगरं स्थापयितुं वाणिज्यं मनोरञ्जनं च अपेक्षितम् इति रामस्य दूरदृष्टिः। हिरण्यस्य सुवर्णस्य च नियुतं — दशलक्षमितं धनम् — आदाय, हे शत्रुघ्न, पर्याप्तधनवाहनः सन् गच्छ। एवं रामः अनुजं केवलं युद्धाय न, अपितु नवीनस्य राज्यस्य स्थापनाय अपि सज्जीकरोति। सः जानाति यत् लवणवधानन्तरं तत्र पुरनिवेशः कर्तव्यः भविष्यति, अतः सर्वविधं साधनं प्रेषयति। पितृवत् स्नेहः राजोचिता नीतिः च अत्र एकत्र दृश्येते।

रामः राजनीतेः मूलं सूत्रम् उपदिशति — हे वीर, सुभृतं हृष्टतुष्टम् अनुद्धतं बलं सम्भाषया सम्प्रदानेन च रञ्जयस्व, हे नरोत्तम। सैन्यं केवलं वेतनेन न, अपितु मधुरया वाण्या दानेन च प्रसादनीयम्। अनुद्धतम् इति विशेषणं विनीतं सैन्यं सूचयति — तत् अनुशासितं, न उच्छृङ्खलम्। ततः सामान्यं तत्त्वं वदति — यत्र न अर्थाः तिष्ठन्ति, न दाराः, न च बान्धवाः, तत्र अपि यदि भृत्यवर्गः सुप्रीतः तिष्ठति, हे राघव, तदा सर्वं सिध्यति। अर्थात् दूरदेशे धनं, पत्नी, बन्धवः च न सहायाः; तत्र सन्तुष्टाः अनुचराः एव राज्ञः बलम्। एषः उपदेशः अर्थशास्त्रस्य ‘प्रकृतिरञ्जनम्’ इति सिद्धान्तेन सङ्गच्छते। रामः स्वयम् वानरसेनायाः प्रीत्या एव लङ्कां जितवान्, अतः तस्य अनुभवः अत्र वदति।

ततः रामः युद्धस्य नीतिम् उपदिशति — हृष्टजनाकीर्णां महतीं चमूं पुरतः प्रस्थाप्य त्वम् एकः एव धनुष्पाणिः मधुनः वनं गच्छ। किमर्थम्? यथा मधोः पुत्रः लवणः त्वां युद्धकाङ्क्षिणं गच्छन्तं न प्रजानीयात्, तथा अशङ्कितं गच्छेः। महती सेना दृष्ट्वा सः शङ्कितः सन् शूलं सज्जीकुर्यात्, ततः सः अवध्यः स्यात्। तस्य अन्यः मृत्युः नास्ति, हे पुरुषर्षभ; यः कश्चित् तस्य दर्शनम् अभिगच्छेत्, सः लवणेन वध्यः एव। अतः गोपनम् एव विजयस्य उपायः। कालम् अपि रामः निर्दिशति — ग्रीष्मे अपयाते वर्षारात्रे उपागते, हे सौम्य, त्वं लवणं हन्याः; सः हि तस्य दुर्मतेः कालः। वर्षाकाले किमर्थम् इति कविः स्पष्टं न वदति; सम्भवतः तदा राक्षसः आहारार्थं दूरं गच्छति, अथवा तस्य बलं क्षीयते। दैवज्ञवत् रामः कालस्य अनुकूलतां जानाति। एवं स्थानं — द्वारम्, कालः — वर्षाः, विधिः — एकाकी गुप्तः च इति त्रयं निश्चितम्।

रामः सेनायाः मार्गं निर्दिशति — तव सैनिकाः महर्षीन् पुरस्कृत्य प्रयान्तु, यथा ग्रीष्मावशेषेण जाह्नवीजलं तरेयुः। ग्रीष्मस्य अन्ते गङ्गायाः जलं न्यूनं भवति, अतः तदा सुखेन तर्तुं शक्यते। महर्षीणाम् अग्रे गमनं मार्गदर्शनाय, यतः ते यमुनातीरवासिनः मार्गं जानन्ति। तत्र नदीतीरे सर्वं बलं स्थाप्य त्वं समाहितः लघुविक्रमः धनुषा सार्धम् अग्रतः गच्छ। एवं रामेण उक्तः शत्रुघ्नः तान् महाबलान् सेनामुख्यान् समानीय वाक्यम् उवाच — एते वः गणिताः वासाः, यत्र तत्र निवत्स्यथ। अविरोधेन स्थातव्यं, यथा कस्यचित् अपि बाधा न स्यात्। नवः राजा प्रथमम् एव प्रजापीडनं निवारयति — सेना मार्गे ग्रामवासिनां कष्टं न कुर्यात् इति। एतत् शत्रुघ्नस्य धर्मनिष्ठं शासनं सूचयति; रामस्य शिक्षा तस्य आचरणे तत्क्षणम् एव दृश्यते।

एवं सेनामुख्यान् समाज्ञाप्य महत् बलं प्रस्थाप्य च शत्रुघ्नः कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च अभ्यवादयत्। मातॄणां त्रयाणाम् अपि वन्दनं समानम् — रघुकुले सर्वाः मातरः समानं पूज्याः। ततः रामं प्रदक्षिणीकृत्य शिरसा अभिप्रणम्य च, लक्ष्मणं भरतं च कृताञ्जलिः प्रणिपत्य, पुरोहितं वसिष्ठं च प्रयतात्मवान् शत्रुघ्नः प्रणनाम। रामेण अभ्यनुज्ञातः शत्रुतापनः शत्रुघ्नः प्रदक्षिणं कृत्वा महाबलः निर्जगाम। यात्रारम्भे गुरुजनानाम् आशीर्वादः मङ्गलकरः इति भारतीयः आचारः अत्र पालितः। अन्ते वंशस्थवृत्तेन कविः उपसंहरति — गजेन्द्रवाजिप्रवरौघसंकुलां सेनां पुरतः प्रस्थाप्य रघुवंशवर्धनः सः मासं नरेन्द्रस्य रामस्य पार्श्वे उवास, ततः प्रयातः। सेना मार्गे स्थास्यति, सः तु मासानन्तरं शीघ्रं गत्वा ताम् अनुगमिष्यति। एवं रामस्य योजना — सेना पुरतः, नायकः पश्चात् एकाकी — यथावत् पालिता।

గత సర్గ చివరలో లవణవధ ఉపాయాన్ని ఉపదేశించి, రాముడు కాకుత్స్థుడైన శత్రుఘ్నుని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రశంసించాడు; తరువాత రఘునందనుడు మరొక మాట చెప్పాడు. రాజ్యాభిషిక్తుడైన రాజుకు సేనా కోశమూ అవసరమని అతనికి తెలుసు. ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, ఈ నాలుగువేల గుర్రాలూ, రెండువేల రథాలూ, వంద ఉత్తమమైన ఏనుగులూ నిన్ను అనుసరించాలి. యోధులు మాత్రమే కాదు — రకరకాల సరుకులతో శోభిస్తున్న అంగడివీధులు, అంటే వర్తకులు, నటులూ నర్తకులూ కాకుత్స్థుని అనుసరించాలి. కొత్త నగరాన్ని స్థాపించడానికి వాణిజ్యమూ వినోదమూ అవసరమనేది రాముని దూరదృష్టి. ఒక నియుతం — పదిలక్షల మేర — వెండి బంగారాలనే ధనాన్ని తీసుకొని, ఓ శత్రుఘ్నా, సరిపడినంత ధనంతో వాహనాలతో వెళ్ళు. ఇలా రాముడు తమ్ముని యుద్ధానికి మాత్రమే కాక, కొత్త రాజ్యస్థాపనకు కూడా సిద్ధం చేస్తున్నాడు. లవణవధ తరువాత అక్కడ నగరనిర్మాణం చేయవలసి ఉంటుందని అతనికి తెలుసు, అందుకే అన్నివిధాల సాధనాలనూ పంపుతున్నాడు. తండ్రి వంటి స్నేహమూ రాజోచితమైన నీతీ ఇక్కడ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి.

రాముడు రాజనీతి మూలసూత్రాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఓ వీరా, చక్కగా పోషించబడిన, సంతోషంగా తృప్తిగా ఉన్న, ఉద్ధతం కాని సేనను మాటలతోనూ దానాలతోనూ రంజింపజెయ్యి, ఓ నరోత్తమా. సైన్యాన్ని జీతంతో మాత్రమే కాదు, మధురమైన మాటతో దానంతో కూడా ప్రసన్నం చేసుకోవాలి. ‘అనుద్ధతమ్’ (ఉద్ధతం కానిది) అనే విశేషణం వినయం గల సైన్యాన్ని సూచిస్తుంది — అది క్రమశిక్షణ గలది, ఉచ్ఛృంఖలం కానిది. తరువాత సామాన్య తత్త్వాన్ని చెపుతున్నాడు — ధనమూ భార్యలూ బంధువులూ లేని చోట కూడా సేవకవర్గం సంతోషంగా ఉంటే, ఓ రాఘవా, అప్పుడు అంతా సిద్ధిస్తుంది. అంటే దూరదేశంలో ధనమూ భార్యా బంధువులూ సహాయపడరు; అక్కడ తృప్తిగా ఉన్న అనుచరులే రాజుకు బలం. ఈ ఉపదేశం అర్థశాస్త్రంలోని ‘ప్రకృతిరంజనం’ (ప్రజలను రంజింపజేయడం) అనే సిద్ధాంతంతో పొసగుతుంది. రాముడు స్వయంగా వానరసేన ప్రీతితోనే లంకను జయించాడు; అందువల్ల అతని అనుభవమే ఇక్కడ మాట్లాడుతోంది.

తరువాత రాముడు యుద్ధనీతిని ఉపదేశిస్తున్నాడు — సంతోషంగా ఉన్న జనాలతో నిండిన గొప్ప సేనను ముందుగా పంపి, నీవు ఒక్కడివే ధనుస్సు చేతబట్టి మధువనానికి వెళ్ళు. ఎందుకు? మధువు కుమారుడైన లవణుడు యుద్ధం కోరి వస్తున్న నిన్ను గుర్తించకుండా ఉండేలా, అనుమానం కలిగించకుండా వెళ్ళాలి. గొప్ప సేనను చూస్తే అతడు అనుమానించి శూలాన్ని సిద్ధం చేసుకోవచ్చు, అప్పుడు అవధ్యుడవుతాడు. అతనికి మరొక మృత్యువు లేదు, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా; అతని ఎదుటికి వెళ్ళేవాడెవడైనా లవణుని చేతిలో చావవలసిందే. అందువల్ల రహస్యమే విజయానికి ఉపాయం. కాలాన్ని కూడా రాముడు నిర్దేశిస్తున్నాడు — వేసవి గడిచి వర్షాకాలపు రాత్రులు వచ్చినప్పుడు, ఓ సౌమ్యుడా, నీవు లవణుని చంపాలి; అదే ఆ దుర్బుద్ధి కాలం. వర్షాకాలంలోనే ఎందుకు అనేది కవి స్పష్టంగా చెప్పడం లేదు; బహుశా అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు ఆహారం కోసం దూరం వెళ్తాడు, లేదా అతని బలం తగ్గుతుంది. దైవజ్ఞునిలా రాముడు కాలపు అనుకూలతను గ్రహిస్తున్నాడు. ఇలా స్థలం — ద్వారం, కాలం — వర్షాకాలం, విధానం — ఒంటరిగా రహస్యంగా అనే మూడూ నిశ్చయమయ్యాయి.

రాముడు సేన మార్గాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — నీ సైనికులు మహర్షులను ముందుంచుకొని బయలుదేరాలి, వేసవి మిగిలి ఉండగానే గంగాజలాన్ని దాటేలా. వేసవి చివరలో గంగలో నీరు తక్కువగా ఉంటుంది, అందువల్ల అప్పుడు సులభంగా దాటవచ్చు. మహర్షులు ముందు నడవడం మార్గదర్శనం కోసం, ఎందుకంటే యమునాతీరవాసులైన వారికి దారి తెలుసు. అక్కడ నదీతీరంలో సేననంతటినీ నిలిపి, నీవు ఏకాగ్రచిత్తుడవై, వేగంగా నడిచేవాడవై, ధనుస్సుతో ముందుకు వెళ్ళు. రాముడు ఇలా అనగా శత్రుఘ్నుడు మహాబలవంతులైన ఆ సేనాముఖ్యులను పిలిపించి ఇలా అన్నాడు — ఇవి మీకు నిర్ణయించిన విడిది స్థలాలు, అక్కడక్కడ మీరు నివసిస్తారు. ఎవరితోనూ విరోధం లేకుండా ఉండాలి, ఎవరికీ బాధ కలగకుండా. కొత్త రాజు మొదటే ప్రజాపీడనను నివారిస్తున్నాడు — సేన దారిలో గ్రామవాసులకు కష్టం కలిగించకూడదని. ఇది శత్రుఘ్నుని ధర్మనిష్ఠమైన శాసనాన్ని సూచిస్తుంది; రాముని శిక్షణ అతని ఆచరణలో వెంటనే కనిపిస్తుంది.

ఇలా సేనాముఖ్యులను ఆజ్ఞాపించి, గొప్ప సేనను పంపి, శత్రుఘ్నుడు కౌసల్యకూ సుమిత్రకూ కైకేయికీ నమస్కరించాడు. ముగ్గురు తల్లులకూ సమానంగా నమస్కారం — రఘుకులంలో తల్లులందరూ సమానంగా పూజనీయులు. తరువాత రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి తలవంచి నమస్కరించి, లక్ష్మణునికీ భరతునికీ చేతులు జోడించి నమస్కరించి, నియమవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు పురోహితుడు వసిష్ఠునికి కూడా నమస్కరించాడు. రాముడు అనుమతించగా శత్రువులను తపింపజేసే మహాబలుడు శత్రుఘ్నుడు ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరాడు. ప్రయాణారంభంలో పెద్దల ఆశీర్వాదం మంగళకరమనే భారతీయ ఆచారం ఇక్కడ పాటించబడింది. చివరలో కవి వంశస్థ వృత్తంతో ముగిస్తున్నాడు — గజేంద్రాలతో, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాల గుంపులతో నిండిన సేనను ముందుగా పంపి, రఘువంశాన్ని వృద్ధిచేసే అతడు ఒక నెల రాజు రాముని పక్కనే ఉండి, తరువాత బయలుదేరాడు. సేన దారిలో వేచి ఉంటుంది; అతడు మాత్రం నెల తరువాత వేగంగా వెళ్ళి దానిని అనుసరిస్తాడు. ఇలా రాముని ప్రణాళిక — సేన ముందు, నాయకుడు వెనుక ఒంటరిగా — యథావిధిగా పాలించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் லவணனைக் கொல்லும் வழியைக் கற்பித்த பின், ராமன் காகுத்ஸ்தனான சத்ருக்னனை மீண்டும் மீண்டும் புகழ்ந்தான்; பின்னர் ரகுநந்தனன் மேலும் ஒரு சொல் சொன்னான். அரசில் முடிசூட்டப்பட்ட அரசனுக்குப் படையும் கருவூலமும் இன்றியமையாதவை என்பதை அவன் அறிவான். ‘மனிதருள் காளையே, இந்த நான்காயிரம் குதிரைகளும், இரண்டாயிரம் தேர்களும், சிறந்த நூறு யானைகளும் உன்னைப் பின்தொடரட்டும்.’ போர்வீரர்கள் மட்டுமன்று — ‘பலவகைப் பண்டங்களால் அழகுபெற்ற கடைவீதிகளும்’, அதாவது வணிகர்களும், நடிகர்களும் நடனக்காரர்களும் காகுத்ஸ்தனைப் பின்தொடரட்டும். புதிய நகரை நிறுவ வணிகமும் கேளிக்கையும் தேவை என்பது ராமனின் தொலைநோக்கு. ‘பொன்னும் தங்கமுமாக ஒரு நியுதம் — பத்து லட்சம் அளவுள்ள செல்வத்தை — எடுத்துக்கொண்டு, சத்ருக்னா, போதுமான செல்வமும் வாகனங்களும் உடையவனாகச் செல்.’ இவ்வாறு ராமன் தம்பியைப் போருக்கு மட்டுமன்றி, புதிய அரசை நிறுவுவதற்கும் ஆயத்தப்படுத்துகிறான். லவண வதத்துக்குப் பின் அங்கே நகரை நிறுவவேண்டியிருக்கும் என்பதை அவன் அறிவான்; ஆகவே எல்லா வகைக் கருவிகளையும் அனுப்புகிறான். தந்தையைப் போன்ற பாசமும் அரசனுக்குரிய நீதிநெறியும் இங்கே ஒன்றாகக் காணப்படுகின்றன.

ராமன் அரசியலின் அடிப்படை நெறியைக் கற்பிக்கிறான் — ‘வீரனே, நன்கு பேணப்பட்ட, மகிழ்ச்சியும் மனநிறைவும் உடைய, அடங்கிய படையை இனிய பேச்சாலும் கொடையாலும் மகிழ்வித்து வை, மனிதருள் சிறந்தவனே.’ படை ஊதியத்தால் மட்டுமன்று, இனிய சொல்லாலும் கொடையாலும் மகிழ்விக்கப்படவேண்டும். ‘அடங்கிய’ என்ற அடைமொழி ஒழுங்குள்ள படையைச் சுட்டுகிறது — அது கட்டுப்பாடுடையது, கட்டுக்கடங்காததன்று. பின்னர் அவன் ஒரு பொதுவான உண்மையைச் சொல்கிறான் — ‘செல்வமோ மனைவியோ உறவினரோ இல்லாத இடத்திலும், பணியாளர் கூட்டம் மிக்க மனநிறைவுடன் இருந்தால், ராகவா, எல்லாம் கைகூடும்.’ அதாவது தொலைதூர நாட்டில் செல்வமும் மனைவியும் உறவினரும் துணையாவதில்லை; அங்கே மனநிறைவுள்ள பணியாளர்களே அரசனின் வலிமை. இந்த அறிவுரை அர்த்தசாஸ்திரத்தின் ‘குடிமக்களை மகிழ்வித்தல்’ என்ற கொள்கையோடு பொருந்துகிறது. ராமனே வானரப் படையின் அன்பாலேயே இலங்கையை வென்றான்; ஆகவே அவனுடைய அனுபவம் இங்கே பேசுகிறது.

பின்னர் ராமன் போர் உத்தியைக் கற்பிக்கிறான் — ‘மகிழ்ச்சியுற்ற மக்கள் நிறைந்த பெரும் படையை முன்னே அனுப்பிவிட்டு, நீ தனியாக, வில்லைக் கையிலேந்தி, மதுவின் வனத்துக்குச் செல்.’ ஏன்? ‘மதுவின் மகன் லவணன், போரை விரும்பி நீ வருவதை அறியாதிருக்கும்படி, ஐயம் எழாதவாறு செல்.’ பெரும் படையைக் கண்டால் அவன் ஐயமுற்றுச் சூலத்தை ஆயத்தப்படுத்துவான்; பின்னர் அவனைக் கொல்ல இயலாது. ‘மனிதருள் காளையே, அவனுக்கு வேறு மரணம் இல்லை; அவன் முன்னே செல்பவன் எவனும் லவணனால் கொல்லப்படுவான்.’ ஆகவே மறைவே வெற்றிக்கான வழி. ராமன் காலத்தையும் குறிப்பிடுகிறான் — ‘கோடை கழிந்து மழைக்கால இரவுகள் வந்தபோது, அன்பனே, நீ லவணனைக் கொல்வாய்; அதுவே அந்தத் தீய புத்தியுடையவனுக்கான காலம்.’ மழைக்காலம் ஏன் என்பதைக் கவி தெளிவாகச் சொல்லவில்லை; ஒருவேளை அப்போது அந்த ராக்ஷசன் உணவுக்காகத் தொலைவு செல்வான், அல்லது அவன் வலிமை குறையும். சோதிடனைப் போல ராமன் காலத்தின் சாதகத்தை அறிந்திருக்கிறான். இவ்வாறு இடம் — வாயில், காலம் — மழைக்காலம், முறை — தனியாக, மறைவாக என்ற மூன்றும் தீர்மானிக்கப்பட்டன.

ராமன் படையின் வழியைக் குறிப்பிடுகிறான் — ‘உன் படைவீரர்கள் மகரிஷிகளை முன்னிட்டுச் செல்லட்டும்; கோடையின் இறுதியிலேயே கங்கை நீரைக் கடக்கும்படி.’ கோடையின் இறுதியில் கங்கையின் நீர் குறைந்திருக்கும்; ஆகவே அப்போது எளிதாகக் கடக்க இயலும். மகரிஷிகள் முன்னே செல்வது வழிகாட்டுவதற்காக; ஏனெனில் யமுனைக் கரையில் வாழும் அவர்கள் வழியை அறிவார்கள். ‘அங்கே நதிக்கரையில் படை முழுவதையும் நிறுத்திவிட்டு, நீ கவனத்துடன், விரைந்த நடையுடன், வில்லோடு முன்னே செல்.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் சத்ருக்னன் பெருவலிமையுடைய அந்தப் படைத்தலைவர்களை அழைத்துச் சொன்னான் — ‘உங்களுக்குக் குறிக்கப்பட்ட தங்குமிடங்கள் இவை; இவற்றில் ஆங்காங்கே தங்குவீர்கள். யாருக்கும் இடையூறு நேராதபடி பிணக்கின்றித் தங்கவேண்டும்.’ புதிய அரசன் முதலிலேயே மக்களுக்குத் துன்பம் நேர்வதைத் தடுக்கிறான் — படை வழியில் ஊர்மக்களுக்குத் தொல்லை தரக் கூடாது என்று. இது சத்ருக்னனின் அறவழி ஆட்சியைச் சுட்டுகிறது; ராமனின் கல்வி அவன் நடத்தையில் உடனே தெரிகிறது.

இவ்வாறு படைத்தலைவர்களுக்கு ஆணையிட்டு, பெரும் படையை அனுப்பிவிட்டு, சத்ருக்னன் கௌசல்யை, சுமித்திரை, கைகேயி ஆகியோரை வணங்கினான். மூன்று அன்னையரையும் சமமாக வணங்குகிறான் — ரகுகுலத்தில் எல்லா அன்னையரும் சமமாகப் போற்றத்தக்கவர்கள். பின்னர் ராமனை வலம்வந்து தலைதாழ்த்தி வணங்கி, லக்ஷ்மணனையும் பரதனையும் கைகூப்பி வணங்கி, அடக்கமுடைய சத்ருக்னன் புரோகிதர் வசிஷ்டரையும் வணங்கினான். ராமனின் அனுமதி பெற்று, பகைவரை வருத்தும் பெருவலிமையுடைய சத்ருக்னன் வலம்வந்து புறப்பட்டான். பயணத் தொடக்கத்தில் பெரியோரின் ஆசி மங்கலமானது என்ற பாரத மரபு இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. இறுதியில் கவி வம்சஸ்த யாப்பில் நிறைவுசெய்கிறார் — சிறந்த யானைகளும் குதிரைகளும் கூட்டம் கூட்டமாக நிறைந்த படையை முன்னே அனுப்பிவிட்டு, ரகுவம்சத்தைப் பெருக்கும் அவன் ஒரு மாதம் அரசனான ராமனின் அருகே தங்கியிருந்து, பின்னர் புறப்பட்டான். படை வழியில் தங்கியிருக்கும்; அவனோ ஒரு மாதத்துக்குப் பின் விரைந்து சென்று அதைப் பின்தொடர்வான். இவ்வாறு ராமனின் திட்டம் — படை முன்னே, தலைவன் பின்னே தனியாக — உள்ளபடியே பின்பற்றப்பட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲವಣವಧೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಸೈನ್ಯವೂ ಕೋಶವೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳೂ, ಎರಡು ಸಾವಿರ ರಥಗಳೂ, ನೂರು ಉತ್ತಮ ಆನೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಯೋಧರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಅಂಗಡಿಬೀದಿಗಳು, ಅಂದರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ನಟರೂ ನರ್ತಕರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಹೊಸ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಾಣಿಜ್ಯವೂ ಮನರಂಜನೆಯೂ ಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೂರದೃಷ್ಟಿ. ಹಿರಣ್ಯದ, ಸುವರ್ಣದ ನಿಯುತ — ಹತ್ತು ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಧನವನ್ನು — ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಸಾಕಷ್ಟು ಧನವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲವಣವಧೆಯ ನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ನಗರನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯಂತಹ ಸ್ನೇಹವೂ ರಾಜೋಚಿತ ನೀತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ರಾಮನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಸೂತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೋಷಿತವಾದ, ಹರ್ಷತುಷ್ಟವಾದ, ಉದ್ಧಟವಲ್ಲದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸವಿಮಾತಿನಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸು, ನರೋತ್ತಮನೇ. ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ವೇತನದಿಂದಲ್ಲ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ‘ಅನುದ್ಧತಮ್’ (ಉದ್ಧಟವಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿನೀತವಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಶಿಸ್ತಿನದು, ಉಚ್ಛೃಂಖಲವಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಧನವಿಲ್ಲವೋ, ಹೆಂಡತಿಯರಿಲ್ಲವೋ, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸೇವಕವರ್ಗ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಾಘವನೇ, ಆಗ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿ ಧನ, ಪತ್ನಿ, ಬಂಧುಗಳು ಸಹಾಯಕರಾಗರು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಅನುಚರರೇ ರಾಜನ ಬಲ. ಈ ಉಪದೇಶವು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ‘ಪ್ರಕೃತಿರಂಜನ’ (ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ವಾನರಸೇನೆಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ಧನುಷ್ಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಏಕೆ? ಮಧುವಿನ ಮಗ ಲವಣನು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ, ಅವನಿಗೆ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟದಂತೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅವನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಶೂಲವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಬಹುದು; ಆಗ ಅವನು ಅವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುವ ಯಾರಾದರೂ ಲವಣನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೋಪ್ಯತೆಯೇ ವಿಜಯದ ಉಪಾಯ. ರಾಮನು ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೇಸಗೆ ಕಳೆದು ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳು ಬಂದಾಗ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಅದೇ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾಲ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೇ ಏಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬಹುಶಃ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸನು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ದೈವಜ್ಞನಂತೆ ರಾಮನು ಕಾಲದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳ — ಬಾಗಿಲು, ಕಾಲ — ಮಳೆಗಾಲ, ವಿಧಾನ — ಒಬ್ಬನೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ, ಎಂಬ ಮೂರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾದವು.

ರಾಮನು ಸೈನ್ಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲಿ, ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ. ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಬಹುದು. ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಮುನಾತೀರವಾಸಿಗಳಾದ ಅವರು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಲ್ಲರು. ಅಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಚುರುಕಾದ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ, ಧನುಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು. ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು — ಇವು ನಿಮಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ತಂಗುದಾಣಗಳು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೀವು ವಾಸಿಸುವಿರಿ. ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯಾಗದಂತೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ಹೊಸ ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಸೈನ್ಯವು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂದು. ಇದು ಶತ್ರುಘ್ನನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಶಾಸನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಶಿಕ್ಷಣ ಅವನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿಯರಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಸಮಾನ ವಂದನೆ — ರಘುಕುಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯರು. ಅನಂತರ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ಮಹಾಬಲ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಂಗಳಕರ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಆಚಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ಅವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನರೇಂದ್ರನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿ ತಂಗಿದ್ದು ಅನಂತರ ಹೊರಟನು. ಸೈನ್ಯವು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತದೆ; ಅವನಾದರೋ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಯೋಜನೆ — ಸೈನ್ಯ ಮುಂದೆ, ನಾಯಕ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬನೇ — ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ലവണവധത്തിനുള്ള ഉപായം ഉപദേശിച്ചശേഷം രാമൻ കാകുത്സ്ഥനായ ശത്രുഘ്നനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു; തുടർന്ന് ആ രഘുനന്ദനൻ മറ്റൊരു കാര്യം പറഞ്ഞു. രാജ്യത്തിൽ അഭിഷിക്തനായ രാജാവിനു സൈന്യവും ഭണ്ഡാരവും ആവശ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഈ നാലായിരം കുതിരകളും രണ്ടായിരം രഥങ്ങളും ഉത്തമമായ നൂറ് ആനകളും നിന്നെ അനുഗമിക്കട്ടെ.’ യോദ്ധാക്കൾ മാത്രമല്ല — പലതരം ചരക്കുകളാൽ അലംകൃതമായ കമ്പോളത്തെരുവുകൾ, അതായത് വ്യാപാരികൾ, നടന്മാരും നർത്തകരും കാകുത്സ്ഥനെ അനുഗമിക്കട്ടെ. പുതിയൊരു നഗരം സ്ഥാപിക്കാൻ വാണിജ്യവും വിനോദവും ആവശ്യമാണ് എന്നതാണു രാമന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി. ‘വെള്ളിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും ഒരു നിയുതം — പത്തുലക്ഷം — ധനം എടുത്തുകൊണ്ട്, ശത്രുഘ്നാ, വേണ്ടത്ര ധനവും വാഹനങ്ങളുമായി പോവുക.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ അനുജനെ യുദ്ധത്തിനു മാത്രമല്ല, പുതിയ രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുംകൂടി സജ്ജനാക്കുന്നു. ലവണവധത്തിനുശേഷം അവിടെ നഗരം സ്ഥാപിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതിനാൽ എല്ലാവിധ സാധനങ്ങളും അയയ്ക്കുന്നു. പിതൃതുല്യമായ സ്നേഹവും രാജോചിതമായ നീതിയും ഇവിടെ ഒരുമിച്ചു കാണാം.

രാമൻ രാജനീതിയുടെ ഒരു മൗലികസൂത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘വീരാ, നരോത്തമാ, നന്നായി പോറ്റപ്പെട്ടതും സന്തുഷ്ടവും സംതൃപ്തവും ഉദ്ധതമല്ലാത്തതുമായ സൈന്യത്തെ മധുരഭാഷണംകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ സൈന്യത്തെ ശമ്പളംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മധുരമായ വാക്കുകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും പ്രീതിപ്പെടുത്തണം. ‘അനുദ്ധതം’ എന്ന വിശേഷണം വിനീതമായ സൈന്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു ചിട്ടയുള്ളതാണ്, ഉച്ഛൃംഖലമല്ല. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഒരു സാമാന്യതത്ത്വം പറയുന്നു — ‘രാഘവാ, ധനമോ ഭാര്യമാരോ ബന്ധുക്കളോ ഇല്ലാത്തിടത്തും ഭൃത്യവർഗം സുപ്രീതരായി നിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ എല്ലാം സാധിക്കും.’ അതായത്, ദൂരദേശത്ത് ധനമോ പത്നിയോ ബന്ധുക്കളോ സഹായത്തിനുണ്ടാവില്ല; അവിടെ സംതൃപ്തരായ അനുചരന്മാർ മാത്രമാണു രാജാവിന്റെ ബലം. ഈ ഉപദേശം അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ ‘പ്രകൃതിരഞ്ജനം’ (പ്രജകളെയും അനുചരന്മാരെയും സന്തോഷിപ്പിക്കൽ) എന്ന സിദ്ധാന്തവുമായി യോജിക്കുന്നു. രാമൻ സ്വയം വാനരസേനയുടെ പ്രീതികൊണ്ടുതന്നെയാണു ലങ്ക ജയിച്ചത്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഭവമാണ് ഇവിടെ സംസാരിക്കുന്നത്.

തുടർന്ന് രാമൻ യുദ്ധതന്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹാസൈന്യത്തെ മുന്നിൽ അയച്ചശേഷം നീ ഒറ്റയ്ക്ക്, വില്ലുമേന്തി, മധുവിന്റെ വനത്തിലേക്കു പോവുക.’ എന്തിന്? യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചു പോകുന്ന നിന്നെ മധുപുത്രനായ ലവണൻ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കാൻ — അങ്ങനെ സംശയമുണർത്താതെ പോകണം. വലിയ സൈന്യം കണ്ടാൽ അവൻ സംശയിച്ച് ശൂലം തയ്യാറാക്കും; അപ്പോൾ അവൻ അവധ്യനാകും. ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അവനു മറ്റൊരു മരണമില്ല; അവനെ കാണാൻ ചെല്ലുന്നവനെല്ലാം ലവണനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു.’ അതിനാൽ രഹസ്യാത്മകതയാണു വിജയത്തിന്റെ ഉപായം. കാലവും രാമൻ നിർദേശിക്കുന്നു — ‘സൗമ്യാ, വേനൽ കഴിഞ്ഞ് വർഷകാലരാത്രികൾ വന്നെത്തുമ്പോൾ നീ ലവണനെ കൊല്ലണം; ആ ദുർമതിയുടെ കാലം അതാണ്.’ വർഷകാലംതന്നെ എന്തിന് എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; ഒരുപക്ഷേ അപ്പോൾ രാക്ഷസൻ ആഹാരത്തിനായി ദൂരേക്കു പോകുന്നുണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നുണ്ടാകാം. ഒരു ദൈവജ്ഞനെപ്പോലെ രാമൻ കാലത്തിന്റെ അനുകൂലത അറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥലം — വാതിൽ, കാലം — വർഷകാലം, രീതി — ഒറ്റയ്ക്കും രഹസ്യമായും എന്നീ മൂന്നും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു.

രാമൻ സൈന്യത്തിന്റെ വഴി നിർദേശിക്കുന്നു — ‘വേനലിന്റെ ശേഷിപ്പിൽത്തന്നെ ഗംഗാജലം കടക്കത്തക്കവണ്ണം നിന്റെ സൈനികർ മഹർഷിമാരെ മുൻനിർത്തി യാത്രചെയ്യട്ടെ.’ വേനലിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഗംഗയിലെ ജലം കുറവായിരിക്കും; അതിനാൽ അപ്പോൾ എളുപ്പം കടക്കാൻ കഴിയും. മഹർഷിമാർ മുന്നിൽ പോകുന്നതു വഴികാട്ടാനാണ്; യമുനാതീരവാസികളായ അവർക്കു വഴി അറിയാമല്ലോ. ‘അവിടെ നദീതീരത്ത് സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ നിർത്തിയശേഷം നീ ഏകാഗ്രചിത്തനായി, ലഘുവിക്രമനായി, വില്ലുമായി മുന്നോട്ടു പോവുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ മഹാബലവാന്മാരായ ആ സേനാമുഖ്യന്മാരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി പറഞ്ഞു: ‘ഇതാ നിങ്ങൾക്കായി നിശ്ചയിച്ച താവളങ്ങൾ; അവിടെയെല്ലാം നിങ്ങൾ താമസിക്കണം. ആർക്കും ഒരു ഉപദ്രവവും ഉണ്ടാകാത്തവിധം വിരോധമില്ലാതെ കഴിയണം.’ പുതിയ രാജാവ് ആദ്യംതന്നെ പ്രജാപീഡനം തടയുന്നു — സൈന്യം വഴിയിൽ ഗ്രാമവാസികൾക്കു കഷ്ടപ്പാടുണ്ടാക്കരുത് എന്ന്. ഇതു ശത്രുഘ്നന്റെ ധർമനിഷ്ഠമായ ഭരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ ശിക്ഷണം അവന്റെ ആചരണത്തിൽ ഉടനടിതന്നെ കാണാം.

ഇങ്ങനെ സേനാമുഖ്യന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി മഹാസൈന്യത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം ശത്രുഘ്നൻ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും കൈകേയിയെയും വന്ദിച്ചു. മൂന്ന് അമ്മമാർക്കും ഒരുപോലെയുള്ള വന്ദനം — രഘുകുലത്തിൽ എല്ലാ അമ്മമാരും ഒരുപോലെ പൂജനീയരാണ്. തുടർന്ന് രാമനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് തല കുനിച്ചു നമസ്കരിച്ചു; ലക്ഷ്മണനെയും ഭരതനെയും കൈകൂപ്പി വണങ്ങി; പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെയും സംയതചിത്തനായ ശത്രുഘ്നൻ നമസ്കരിച്ചു. രാമന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പുറപ്പെട്ടു. യാത്രയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഗുരുജനങ്ങളുടെ ആശീർവാദം മംഗളകരമാണ് എന്ന ഭാരതീയാചാരം ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ കവി ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തെ മുന്നിൽ അയച്ചശേഷം രഘുവംശവർധനനായ അവൻ ഒരു മാസം നരേന്ദ്രനായ രാമന്റെ അരികിൽ താമസിച്ചു; പിന്നീടു യാത്രയായി. സൈന്യം വഴിയിൽ തങ്ങും; അവനാകട്ടെ ഒരു മാസത്തിനുശേഷം വേഗം ചെന്ന് അതിനോടു ചേരും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ പദ്ധതി — സൈന്യം മുന്നിൽ, നായകൻ പിന്നാലെ ഒറ്റയ്ക്ക് — യഥാവിധി പാലിക്കപ്പെട്ടു.

Having taught Śatrughna how Lavaṇa could be killed, Rāma praised him again and again, and then the delight of the Raghus spoke once more; he knew that a newly consecrated king needs an army and a treasury. "Let four thousand horses go with you, bull among men, two thousand chariots and a hundred of the finest elephants. And let the market-streets go too, rich with every kind of merchandise," that is, the traders, "and the actors and dancers. Take a million in gold and bullion, Śatrughna, and go well furnished with wealth and carriages." Rāma looked ahead: a new city needs trade and entertainment as well as soldiers. So he equipped his brother not only for battle but for founding a new kingdom, knowing that once Lavaṇa was dead a city would have to be built there, and he sent every kind of resource. A father's affection and a king's policy are seen together here.

Then Rāma taught him a root principle of kingship. "Keep your army content, hero, well paid, glad and cheerful and well disciplined, winning it over with kind words and gifts, best of men." An army must be won not by wages alone but by gentle speech and generosity, and "disciplined" means an orderly force, not an unruly one. Then he stated the general truth: "Far from home, Rāghava, it is not wealth that stands by a man, nor wives nor kinsmen; it is a well-pleased band of followers." In a distant land money, a wife or relatives are no help; contented followers are a king's real strength. The counsel agrees with the teaching of statecraft that a ruler must keep his people content, and it came from Rāma's own experience, for he had conquered Laṅkā through the devotion of the monkey army.

Next he taught him the tactics of the campaign. "Send this great host full of glad men on ahead, and go alone, bow in hand, to Madhu's forest, so that Lavaṇa, Madhu's son, does not know that you are coming to fight. Go in such a way that he suspects nothing." If Lavaṇa saw a great army he would grow suspicious and have his spear ready, and then he could not be killed. "There is no other way for him to die, bull among men; whoever comes into his sight is killed by Lavaṇa." Secrecy, then, was the way to victory. Rāma named the time as well. "When the hot season is past and the nights of the rains have come, then you should kill Lavaṇa, gentle one, for that is the wicked one's appointed time." The poet does not say plainly why the rains should be the time; perhaps the demon went further afield for food then, or his strength waned. Like one who reads the times, Rāma knew when the moment would be favourable. So all three were settled: the place, the gate; the time, the rains; the method, alone and in secret.

Rāma also laid out the army's route. "Let your soldiers march with the great seers in front, so that they cross the waters of the Jāhnavī while the last of the hot season lasts," when the Gaṅgā runs low and is easy to cross; the seers went ahead to guide them, since they lived on the Yamunā and knew the way. "Station the whole army on the river bank, and you go on ahead, alert, with your bow, you who move so swiftly." When Rāma had said this, Śatrughna summoned the mighty commanders of the army and told them, "These are the camps assigned to you, wherever you are to halt. Stay there without friction, so that no one is troubled." The new king's first concern was to prevent any hardship to the people: the army was not to burden the villagers along the way. That shows how righteous Śatrughna's rule would be, and Rāma's teaching appeared at once in his conduct.

When he had given the commanders their orders and sent the great army on its way, Śatrughna saluted Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī alike, for in Raghu's house all the mothers were equally honoured. He walked reverently round Rāma and bowed his head to him, bowed with joined palms to Lakṣmaṇa and Bharata, and, self-controlled, bowed also to the family priest Vasiṣṭha. With Rāma's leave, mighty Śatrughna, scorcher of foes, walked round them all and went out. To seek the blessing of one's elders at the start of a journey brings good fortune, and that custom was kept here. The poet closes the sarga in a longer metre: having sent the army on ahead, thronged with lordly elephants and the finest horses, he who increased the line of Raghu stayed a month at the king's side, and then set out. The army would wait on the road, and after a month he would travel swiftly to join it. So Rāma's plan, the army ahead and the leader following alone, was carried out exactly.